十一、阐明所表、所指、性等的名词词形表显示巴利原文
11. Vāccābhidheyyaliṅgādiparidīpananāmikapadamālā
Vāccābhidheyyaliṅgādi-vasenapi ito paraṃ; Bhāsissaṃ padamālāyo, bhāsitassānurūpato.
其中,所谓“所说性”,是指非主要的性,即称为性质名称的性;所谓“所指性”,是指主要的性,即称为具有性质之词的性。然而,由于这些所说性必定随顺所指性,因此,所有由 bhū 词根构成的所说性,都应随顺所指性而组合。那些由 bhū 词根构成的所说性,虽未按其本身形式列入名词词形表,但已依理则于各处组合,故今不再展示。非 bhū 词根构成的所说性,虽亦依理则组合,但为令听者于运用中得以善巧,我们仍予解说,并展示其名词词形表,且略说其运用。显示巴利原文
Tattha vāccaliṅgānīti appadhānaliṅgāni, guṇanāmasaṅkhātāni vā liṅgāni. Abhidheyyaliṅgānīti padhānaliṅgāni, guṇīpadasaṅkhātāni vā liṅgāni. Yasmā pana tesu vāccaliṅgāni nāma abhidheyyaliṅgānuvattakāni bhavanti, tasmā sabbāni bhūdhātumayāni ca vāccaliṅgāni abhidheyyaliṅgānurūpato yojetabbāni. Tesaṃ bhūdhātumayāni vāccaliṅgāni sarūpato nāmikapadamālāya ayojitānipi tattha tattha nayato yojitāni , tasmā na dāni dassessāma. Abhūdhātumayānipi kiñcāpi nayato yojitāni, tathāpi sotārānaṃ payogesu kosallajananatthaṃ kathayāma, nāmikapadamālañca nesaṃ dassessāma kiñci payogaṃ vadantā.
长、短、青、黄
白、黑、胜、劣;
信、净、高、低,
作已、度已等。
醒觉者之夜漫长,疲惫者之由旬漫长;
不知正法的愚者,轮回漫长。
显示巴利原文 Dīgho rasso nīlo pīto, Sukko kaṇho seṭṭho pāpo; Saddho suddho ucco nīco, Katotīto iccādīni. Dīghā jāgarato ratti, dīghaṃ santassa yojanaṃ; Dīgho bālāna saṃsāro, saddhammaṃ avijānataṃ.
dīgho, dīghā. dīghaṃ, dīghe. dīghena, dīghehi, dīghebhi. dīghassa, dīghānaṃ. dīghā, dīghasmā, dīghamhā, dīghehi, dīghebhi. dīghassa, dīghānaṃ. dīghe, dīghasmiṃ, dīghamhi, dīghesu. bho dīgha, bhavanto dīghā. 此处以‘你们可称我为长’为例示。显示巴利原文
Dīgho, dīghā. Dīghaṃ, dīghe. Dīghena, dīghehi, dīghebhi. Dīghassa, dīghānaṃ. Dīghā, dīghasmā, dīghamhā, dīghehi, dīghebhi. Dīghassa, dīghānaṃ. Dīghe, dīghasmiṃ, dīghamhi, dīghesu. Bho dīgha, bhavanto dīghā. ‘‘Dīghāti maṃ pakkoseyyāthā’’ti idamettha nidassanaṃ.
dīghā, dīghā, dīghāyo. dīghaṃ, dīghā, dīghāyo. dīghāya. 其余应依少女词形类推而知。显示巴利原文
Dīghā, dīghā, dīghāyo. Dīghaṃ, dīghā, dīghāyo. Dīghāya. Sesaṃ kaññānayena ñeyyaṃ.
“长”、“诸长”、“诸长的”、“长”、“诸长”、“长中”、“由长”。其余应依心词类推了知。短等词亦应如是广释。这是有语尾变化的名词词列,可称为“性质名词的名词词列”。显示巴利原文
Dīghaṃ, dīghāni, dīghā. Dīghaṃ, dīghāni, dīghe. Dīghena. Sesaṃ cittanayena ñeyyaṃ. Rassādīni ca evameva vitthāretabbāni. Ayaṃ vāccaliṅgānaṃ nāmikapadamālā, ‘‘guṇanāmānaṃ nāmikapadamālā’’ti vattuṃ vaṭṭati.
在所应诠表的诸语尾变化中,凡具有特殊性的;
我今依圣典的次第,述说这些词列。
显示巴利原文 Abhidheyyakaliṅgesu, savisesāni yāni hi; Tesaṃ dāni yathāpāḷiṃ, padamālaṃ kathessahaṃ.
哪些是那些有特殊性的词呢?显示巴利原文
Katamāni tāni padāni, yāni savisesāni?
Bhavābhavādikaṃ laṅkā-dīpo iccādikāni ca; Bodhi sandhīti cādīni, savisesāni honti tu.
这其中,当予分别解说者如下——显示巴利原文
Etesu hi –
“有非有”一词,或为单数,或为复数;
无论在复合还是非复合的情况下,它的存在都是被认可的。
我讲述了它的分解和词义之后,请你们不散乱地听取我所说的这个词列。
显示巴利原文 Bhavābhavapadaṃ deka-vaco bahuvaco kvaci; Samāse asamāsepi, sambhavo tassa icchito. Viggahañca padatthañca, vatvā padassimassa me; Vuccamānamavikkhittā, padamālaṃ nibodhatha.
‘有’与‘非有’合为‘有非有’。又或由‘有’与‘非有’构成‘有非有’等词,此为分解。其中,‘有’为小有,‘非有’为大有,因前缀‘a’于此表增长义。此处当依善趣、恶趣及低劣、殊胜而了知小大之别。又或,‘有’即增长,‘非有’即不增长。此为词义。以上是名词的词形变化——显示巴利原文
Bhavo ca abhavo ca bhavābhavaṃ. Atha vā bhavo ca abhavo ca bhavābhavāni, ayaṃ viggaho. Tatra bhavoti khuddako bhavo. Abhavoti mahanto bhavo. Vuddhatthavācako hettha akāro. Ettha ca sugatiduggativasena hīnapaṇītavasena ca khuddakamahantatā veditabbā. Atha vā bhavoti vuddhi. Abhavoti avuddhi. Ayaṃ padattho. Ayaṃ pana nāmikapadamālā –
“有与无有”一词诸格为:有与无有(主格)、有与无有(业格)、以有与无有、有与无有的、从有与无有、从有与无有、从有与无有、有与无有的、在有与无有中、在有与无有中、在有与无有中、哦,有与无有。如是,“有与无有”一词是单数。其单数性在巴利经典与注疏中皆可得见。显示巴利原文
Bhavābhavaṃ, bhavābhavaṃ, bhavābhavena, bhavābhavassa, bhavābhavā, bhavābhavasmā, bhavābhavamhā, bhavābhavassa, bhavābhave, bhavābhavasmiṃ, bhavābhavamhi, bho bhavābhava. Iti bhavābhavapadaṃ ekavacanakaṃ bhavati. Dissati ca tassekavacanatā pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca –
过去劫中所行,除有与无有之外;
我将宣说此劫中所行,请听我说。
显示巴利原文 ‘‘Atītakappe caritaṃ, ṭhapayitvā bhavābhave; Imasmiṃ kappe caritaṃ, pavakkhissaṃ suṇohi me’’
如是种种苦,及种种成就;
经历种种有与无有之后,证得无上正觉。
显示巴利原文 ‘‘Evaṃ bahuvidhaṃ dukkhaṃ, sampattiñca bahūvidhaṃ; Bhavābhave anubhavitvā, patto sambodhimuttamaṃ’’
如是,在巴利经文中,bhavābhava 一词的用法为单数。显示巴利原文
Iti vā evaṃ pāḷiyaṃ bhavābhava padassa ekavacanatā diṭṭhā.
注疏中亦云:显示巴利原文
Aṭṭhakathāyampi –
凡愚所不觉知、而为诸佛所亲近的那一法;
有情世间,恒趣于有与无有;
礼敬摧破无明等烦恼之网者——
彼殊胜法能摧破者。
显示巴利原文 ‘‘Asambudhaṃ buddhanisevitaṃ yaṃ, Bhavābhavaṃ gacchati jīvaloko; Namo avijjādikilesajāla- Viddhaṃsino dhammavarassa tassā’’ti
如此,得见其单数性。显示巴利原文
Evaṃ tassekavacanatā diṭṭhā.
有与无有、有与无有诸、于有与无有、从有与无有、以有与无有、属于有与无有、从有与无有、以有与无有、属于有与无有、于有与无有中,存在有与无有。如此,“有与无有”一词亦呈复数。其复数性于巴利文中可见:“世间中,清净者实无任何执着。于有与无有中,乃有虚妄分别之见。”将二者混合后,当构成名词词链。如何构成?应以心意构成,如“有与无有、有与无有诸。有与无有、有与无有诸。以有与无有、以有与无有诸、以有与无有诸”等,依此类推。显示巴利原文
Bhavābhavāni, bhavābhavā, bhavābhavāni, bhavābhave, bhavābhavehi, bhavābhavebhi, bhavābhavānaṃ, bhavābhavehi, bhavābhavebhi, bhavābhavānaṃ, bhavābhavesu, bhavanto bhavābhavāni. Iti bhavābhavapadaṃ bahuvacanakampi bhavati. Dissati ca tassa bahuvacanakatā pāḷiyaṃ ‘‘dhonassa hi natthi kuhiñci loke. Pakappikā diṭṭhi bhavābhavesū’’ti. Ubhayampi nayaṃ vomissetvā nāmikapadamālā yojetabbā. Kathaṃ? ‘‘Bhavābhavaṃ, bhavābhavāni. Bhavābhavaṃ, bhavābhavāni. Bhavābhavena, bhavābhavehi, bhavābhavebhi’’iccevamādinā cittanayena yojetabbā.
这些是中性单数与复数形式;
应阐明:词链已依复合的状态而作。
既是复合词,亦是非复合词;
智者应知,'有与非有'一词有两种形式。
于复合时为中性,于余时则为阳性;
然而中性大多应说为单数。
显示巴利原文 Napuṃsakekavacana-bahuvacanakā imā; Padamālā samāsatte, katāti paridīpaye. Samāsakapadañceva, asamāsakameva ca; Bhavābhavapadaṃ dvedhā, iti vidvā vibhāvaye. Napuṃsakaṃ samāsatte, pulliṅgamitarattane; Napuṃsakaṃ tu pāyena, ekavacanakaṃ vade. ‘‘Bhavo ca abhavo cā’’ti, samāsatthaṃ vade budho; ‘‘Bhavato bhava’’miccatthaṃ, asamāsassa bhāsaye. Pulliṅgattamhi so ñeyyo, nissakkaupayogato; Evaṃ visesato jaññā, bhavābhavapadaṃ vidū.
正如这里为‘有与无’一词连接了名词词条序列,同样,对于‘业与非业’、‘果与非果’等词,也应连接名词词条序列。这些词的含义也应随宜解说。它们大多为单数形式。如此,当知‘有与无’等词具有特殊性。显示巴利原文
Yathā cettha bhavābhavapadassa nāmikapadamālā yojitā, evaṃ ‘‘kammākammaṃ phalāphala’’ntiādīnampi nāmikapadamālā yojetabbā. Atthopi nesaṃ yathārahaṃ vattabbo. Yebhuyyenetāni ekavacanakāni bhavanti. Evaṃ tāva bhavābhavapadādīnaṃ visesavantatā daṭṭhabbā.
兰卡岛、兰卡岛(业格)、兰卡岛(具格)、兰卡岛(属格)、兰卡岛(从格)、兰卡岛(从格)、兰卡岛(从格)、兰卡岛(属格)、兰卡岛(处格)、兰卡岛(处格)、兰卡岛(处格)、喂,兰卡岛。这是复合形态下的名词词条序列。然而,在非复合形态下,也应当如此连接。显示巴利原文
Laṅkādīpo, laṅkādīpaṃ, laṅkādīpena, laṅkādīpassa, laṅkādīpā, laṅkādīpasmā, laṅkādīpamhā, laṅkādīpassa, laṅkādīpe, laṅkādīpasmiṃ, laṅkādīpamhi, bho laṅkādīpa. Ayaṃ samāsatte nāmikapadamālā. Asamāsattepi pana yojetabbā.
楞伽岛、楞伽岛(业格)、以楞伽岛、楞伽岛的、从楞伽岛、从楞伽岛、从楞伽岛、楞伽岛的、在楞伽岛、在楞伽岛、在楞伽岛、喂,楞伽岛。这是分解形态的名词词条序列。这一方法在“阎浮岛”一词中不可得,因为单用“阎浮”一词无法表示阎浮岛,而单用“楞伽”一词即可表示楞伽岛。然而,这种分解词条序列的方法,对于诗人们创作诗歌特别有帮助,也有助于教法。正如所见,古代诗人依此分解而作:显示巴利原文
Laṅkā dīpo, laṅkaṃ dīpaṃ, laṅkāya dīpena, laṅkāya dīpassa, laṅkāya dīpā, laṅkāya dīpasmā, laṅkāya dīpamhā, laṅkāya dīpassa, laṅkāya dīpe, laṅkāya dīpasmiṃ, laṅkāya dīpamhi, bhoti laṅke dīpa. Ayaṃ byāse nāmikapadamālā. Ayaṃ nayo ‘‘jambudīpo’’ti ettha na labbhati kevalena jambūsaddena jambudīpassa akathanato, yathā kevalena laṅkāsaddena laṅkādīpo kathiyati. Ayaṃ pana byāse padamālānayo visesato kabbaracanāyaṃ kavīnaṃ upakārāya saṃvattati sāsanassāpi. Tathā hi byāsavasena porāṇakaviracanā dissati –
我礼敬萨曼他山上,
于楞伽岛之顶闪耀的;
善名称者的住处,
佛陀的足迹之道。
显示巴利原文 ‘‘Vandāmi selamhi samantakūṭe, Laṅkāya dīpassa sikhāyamāne; Āvāsabhūte sumanāmarassa, Buddhassa taṃ pādavaḷañjamagga’’nti.
在教法中,亦可见以分别的方式而有‘天车出现,属于有名声的韦提诃’等圣典文句。显示巴利原文
Sāsanepi byāsavasena ‘‘dibbo ratho pāturahu, vedehassa yasassino’’tiādikā pāḷi dissati.
然而,正如在“阎浮岛”一词中无法得出这样的语法规则,在“龙岛”等词中,也不能仅用“龙”等词来表述龙岛等,正如不能单凭“阎浮”一词来表述阎浮岛。朋友啊,古代诗人所作“佛有阎浮金光泽,我等礼敬那阎浮金牙”中,岂非以“阎浮”一词来表述阎浮岛?因为可以理解为“阎浮岛人”之义,不是吗?的确,可以理解为“阎浮岛人”之义,但仅凭“阎浮”一词并不直接表示阎浮岛的意思;原本应当说“阎浮岛人”,因偈颂字数所限,为避免增添音节之过,略去“岛”字而说为“阎浮人”。如此,通过省略后分、借助复合词之力,“阎浮”一词与“人”字相关联,便能阐明“阎浮岛人”之义,但并非在分解时单独使用。正如单独说“阎浮”时,人们并不理解其为阎浮岛,而只理解为阎浮树。显示巴利原文
Yathā pana ‘‘jambudīpo’’ti ettha ayaṃ nayo na labbhati, tathā ‘‘nāgadīpo’’tiādīsupi kevalena jambūsaddena jambudīpassa akathanamiva kevalena nāgasaddādinā nāgadīpādīnaṃ akathanatoti. Nanu ca bho ‘‘buddhassa jambunadaraṃsino taṃ, dāṭhaṃ mayaṃ jambunarā namāmā’’ti porāṇakaviracanāyaṃ jambūsaddena jambudīpo vutto ‘‘jambudīpanarā’’ti atthasambhavatoti? Saccaṃ ‘‘jambudīpanarā’’ti attho sambhavati, kevalena pana jambūsaddena jambudīpatthaṃ na vadati, kintu ‘‘jambudīpanarā’’ti vattabbe gāthāvisayattā adhikakkharadosaṃ parivajjantena dīpasaddalopaṃ katvā ‘‘jambunarā’’ti vuttaṃ, evaṃ uttarapadalopavasena vutto jambusaddo narasaddaṃ paṭicca samāsabalena ‘‘jambudīpanarā’’ti atthappakāsane samattho hoti, na kevalo byāsakāle, tathā hi ‘‘jambū’’ti vutte jambudīpo na ñāyati, atha kho jamburukkhoyeva ñāyati.
朋友啊,那么‘乌鸦奴、乌鸦奴(业格)、以乌鸦奴’这一方法可得还是不可得?可得,因为以‘乌鸦’一词表述名为乌鸦的奴隶。如果是这样,在‘阎浮岛’一词中,取‘名为阎浮的岛’之义,‘阎浮之岛、阎浮之岛(业格)、以阎浮之岛’这一方法可得吗?不可得,因为‘阎浮’一词的施设义不适用于岛。‘阎浮’一词的施设义只适用于树,不适用于岛。然而,如同‘心’的惯用语既适用于名为‘心’的居士,也适用于意,如‘心居士。心、意、意识’等。又如‘草’的惯用语既适用于名为‘草’的国王,也适用于茅草——显示巴利原文
Kiṃ pana bho ‘‘kāko dāso, kākaṃ dāsaṃ, kākena dāsenā’’ti ayaṃ nayo labbhati, na labbhatīti? Labbhati, kākasaddena kākanāmakassa dāsassa kathanaṃ hoti. Yadi evaṃ ‘‘jambudīpo’’ti etthāpi ‘‘jambunāmako dīpo’’ti atthaṃ gahetvā ‘‘jambū dīpo, jambuṃ dīpaṃ, jambuyā dīpenā’’ti ayaṃ nayo labbhatīti? Na labbhati jambūsaddassa paṇṇattivasena dīpe appavattanato. Jambūsaddo hi rukkheyeva paṇṇattivasena pavattati, na dīpe. Yathā pana cittavohāro cittanāmake gahapatimhipi manepi pavattati ‘‘citto gahapati. Cittaṃ mano mānasa’’ntiādīsu. Yathā ca kusavohāro kusanāmake raññepi kusatiṇepi pavattati –
草王携巴瓦提与毗卢遮那宝珠,
大威力的草王前往草瓦提城。
显示巴利原文 ‘‘Pabhāvatiñca ādāya, maṇiṃ verocanaṃ kuso; Kusāvatiṃ kusarājā, agamāsi mahabbalo; Kuso yathā duggahito, hatthamevānukantatī’’ti
同样,在‘乌鸦’等词中,‘乌鸦声’一词也可用于秃鹫,也用于名为乌鸦的奴仆等,如‘乌鸦啼叫,名为乌鸦的奴仆走了六十由旬’等俗语。然而,‘阎浮树’一词,如同屋主等名号,与‘心’、‘草’、‘乌鸦’等词一样,在岛上并不依概念而通用;因此,应当依前述之理来作意。显示巴利原文
Ādīsu, tathā kākasaddopi vāyase, evaṃnāmake dāsepi pavattati ‘‘kāko ravati, kāko nāma dāso saṭṭhiyojanāni gacchatī’’tiādīsu. Jambūsaddo pana gahapatimanādīsu citta kusa kākasaddā viya paṇṇattivasena dīpasmiṃ na pavattati, tasmā yathāvuttoyeva nayo manasikaraṇīyo.
正如此中“楞伽岛”一词的名词词干系列,是以复合与解析两种方式组合的;同样,“东胜身洲、西牛货洲、北俱卢洲、阿说若星宿、彩月、须大拏王、白布、天车”等的名词词干系列,也应当以复合与解析两种方式组合。由“东胜身洲”等词可知“东胜身洲”等词的构造方式。当需要运用“天车”等复合词的组成成分时,应知须以解析法单独拆解。因为在偈颂中,若以解析法将“天车”等词拆分为“天—车”两词,使二者同格且各有独立的词尾变化,便具有维护偈颂格律、利于讽诵的方便。而且,这一规则是随顺教法的,因为圣典中常见“天车出现于具誉的维德哈”等巴利语句。如是,“楞伽岛”等词便获得了特殊的意义。显示巴利原文
Yathā panettha ‘‘laṅkādīpo’’ti saddassa nāmikapadamālā samāsavasena byāsavasena ca yojitā, evaṃ ‘‘pubbavidehadīpo, aparagoyānadīpo, uttarakurudīpo, assayujanakkhattaṃ, citramāso, vessantararājā, setavatthaṃ, dibbaratho’’tiādīnampi nāmikapadamālā samāsavasena byāsavasena ca yojetabbā. Pubbavidehādisaddehi pubbavidehadīpādīnaṃ kathanañca veditabbaṃ. ‘‘Dibbaratho’’tiādīnaṃ samāsagatapadānaṃ payojane sati byāsavasena visuṃ kattabbatā ca veditabbā. Tathā hi byāsavasena ‘‘dibbo ratho’’tiādinā dvinnaṃ dvinnaṃ padānaṃ samānādhikaraṇavasena paccekavibhattiyuttabhāve sati gāthāsu vuttipālanasukhuccāraṇaguṇo bhavati. So ca sāsanānukūlo hi ayaṃ nayo ṭhapito. Tathā hi pāvacane ‘‘dibbo ratho pāturahu, vedehassa yasassino’’tiādikā pāḷiyo bahū dissanti, evaṃ laṅkādīpādisaddānaṃ visesavantatā bhavati.
今说明“菩提”“关节”等词之特殊性:显示巴利原文
Idāni bodhisandhiādīnaṃ visesavantatā vuccati –
花环与花环者,同样,信心与深信者;池、池女、池男;
辅音与辅音者,意义与意义者,字母与字母者;
正直与正直者,同样,柔软与柔软者,恭敬与恭敬者。
言语与言词等,依其同形而具有相应之义;
二种性别,随其所应而现,依其所现而说。
显示巴利原文 Bodhi sandhi vibhattā’yu, dhātuyeva pajāpati; Dāmā dāmaṃ tathā saddhā, saddhaṃ taṭaṃ taṭī taṭo. Byañjanaṃ byañjano attho, atthamakkharamakkharo; Ajjavaṃ ajjavo ceva, tathā maddavagāravā. Vaco vacīti cādīni, samarūpā sarūpato; Dvittiliṅgāni sambhonti, yathāsambhavamuddise.
其中,先说‘菩提’一词:如‘菩提王子’,以及‘圣弟子被称为“菩提”,彼菩提之支即为觉支’——如此,作为人称词的bodhi,依阳性‘火’(aggi)的变格,名词变化为:主格单数bodhi,复数bodhī、bodhayo;宾格单数bodhiṃ,复数bodhī、bodhayo;具格单数bodhinā。显示巴利原文
Etesu hi bodhisaddassa tāva ‘‘bodhi rājakumāro’’ti ca, ‘‘ariyasāvako ‘bodhī’ti vuccati, tassa bodhissa aṅgoti bojjhaṅgo’’ti ca evaṃ puggalavacanassa ‘‘bodhi, bodhī, bodhayo. Bodhiṃ, bodhī, bodhayo. Bodhinā’’ti pulliṅge agginayena nāmikapadamālā bhavati.
而表示树木、道、涅槃、一切知智的“菩提”一词,其变格为:bodhi(主格单数),bodhī、bodhiyo(主格复数);bodhiṃ(宾格单数),bodhī、bodhiyo(宾格复数);bodhiyā(具格单数)。它依“夜”(ratti)的阴性变格模式,构成名词词形变化表。显示巴利原文
Rukkhamagganibbānasabbaññutaññāṇavacanassa pana ‘‘bodhi, bodhī, bodhiyo. Bodhiṃ, bodhī, bodhiyo. Bodhiyā’’ti itthiliṅge rattinayena nāmikapadamālā bhavati.
然而,有些人声称“表示树木的 bodhi 一词是阳性”。此说似与圣典相违,应加审察。因为圣典中并未见到表示树木的 bodhi 一词为阳性,反而见到表示人的 bodhi 一词为阳性。再者,如果表示树木的 bodhi 一词如同 sāla(娑罗树)、dhava(达婆树)、khadīra(佉陀罗树)等词那样是阳性,那么 jambū(阎浮树)、simbalī(丝绵树)、pāṭalī(波吒厘树)等表示树木的词也应是阳性,但这些词以及此处的 bodhi 一词,即便指称树木,也并未获得阳性。因为,若表示树木的 bodhi 是阳性,则应以“nibbāna”等中性词所表诠的涅槃等义已被述说故,表示涅槃和一切知智的 bodhi 就应当是中性。显示巴利原文
Keci pana ‘‘rukkhavacano bodhisaddo pulliṅgo’’ti vadanti, taṃ āgamena viruddhaṃ viya dissanato vicāretabbaṃ. Na hi āgame rukkhavacanassa bodhisaddassa pulliṅgabhāvo dissati, puggalavacanassa pana dissati. Yadi ca ‘‘sālo dhavo khadīro’’tiādīnaṃ viya rukkhavacanassa bodhisaddassa pulliṅgattaṃ siyā, jambū simbalī pāṭalīsaddādīnaṃ rukkhavācakattā pulliṅgattaṃ siyā, na tesaṃ imassa ca rukkhavācakattepi pulliṅgabhāvo upalabbhati. Yadi hi rukkhavacano bodhisaddo pulliṅgo, evaṃ sante nibbānavacano sabbaññutaññāṇavacano ca bodhisaddo napuṃsakaliṅgo siyā ‘‘nibbāna’’ntiādinā napuṃsakaliṅgavasena niddiṭṭhassa nibbānādino atthassa kathanato.
那些持“表示树木的 bodhi 一词为阳性”之说的人,大概心中记着“菩提是指四道中的智,世尊正是在此树下证得了它,因此树也被称为菩提”这一已说的义理,并依“于此觉悟,故为菩提”的词源解释而心想:“表示树木的菩提一词为何就不能是阳性呢?”但不应如此看待,而应这样理解:说“菩提是指四道中的智,世尊正是在此树下证得了它,因此树也被称为菩提”的诸师,是将表示智的阴性词“bodhī”这一智的名称,通过概念间的假立来假立其义,并将其安置于作为觉悟之处的树上,从而称该树为“bodhī”。因此,在这样的情况下,不应拘泥于词源解释。因为“于此觉悟,故为菩提”这样的词源解释,并不能使表示树木的菩提一词成为阳性——语言是依约定俗成而成立的。所以,树本身虽非觉,但由于是获得觉的场所,教内之人便依约定俗成,以阴性词“bodhī”来称呼它,这是以果报的名称来称呼觉的因。正是基于这一义理,才说“菩提是指四道中的智,世尊在此处证得了它,因此树也被称为菩提”。显示巴利原文
Ye evaṃ vadanti ‘‘rukkhavacano bodhisaddo pulliṅgo’’ti, te ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, taṃ ettha bhagavā pattoti rukkhopi bodhicceva vuccatī’’ti vuttamatthaṃ cetasi sannidhāya ‘‘bujjhati etthāti bodhī’’ti nibbacanavasena ‘‘kiṃ rukkhavacano bodhisaddo pulliṅgo na bhavissatī’’ti maññamānā vadanti maññe. Nevaṃ daṭṭhabbaṃ, evañca pana daṭṭhabbaṃ, ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, taṃ ettha bhagavā pattoti rukkhopi bodhicceva vuccatī’’ti vadantehi garūhi ñāṇavacanaṃ itthi liṅgabhūtaṃ bodhīti ñāṇassa nāmaṃ paṇṇattiantaraparikappanenatthaṃ parikappentena bujjhanaṭṭhānabhūte rukkhe āropetvā rukkho ‘‘bodhī’’ti vutto, tasmā īdisesu ṭhānesu nibbacane ādaro na kātabbo. Na hi ‘‘bujjhati etthāti bodhī’’ti nibbacanakaraṇaṃ rukkhavacanassa bodhisaddassa pulliṅgattaṃ kātuṃ sakkoti saṅketasiddhattā vohārassa, tasmā rukkhaṃ sayaṃ abodhimpi samānaṃ bodhiyā paṭilābhaṭṭhānattā saṅketasiddhena ‘‘bodhī’’ti itthiliṅgavohārena voharanti sāsanikā, bodhiyā vā kāraṇattā phalavohārena. Etamatthaṃyeva hi sandhāya ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, taṃ ettha bhagavā pattoti rukkhopi bodhicceva vuccatī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ, evaṃ ‘‘bodhī’’ti itthiliṅgavasena rukkhanāmaṃ pavattatīti. Tenāha āyasmā sāriputto dhammasenāpati anudhammacakkavattī vohārakusalo itthiliṅgavohārena ‘‘buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇappaṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti. Apica tattha tattha ‘‘bodhiyā sākhā’’ti ca, ‘‘kenaṭṭhena mahābodhi, kassa sambandhinī ca sā’’ti ca,
从手中放出仅一拃许,便达八十肘虚空;
上升后,便放出六色美妙光芒。
显示巴利原文 ‘‘Hatthato muttamattā sā, asītiratanaṃ nabhaṃ; Uggantvāna tadā muñci, chabbaṇṇā rasmiyo subhā’’ti ca
诸如此类,可见表示树木的“菩提”一词用作阴性的用例。显示巴利原文
Evamādayo rukkhavācakassa bodhisaddassa itthiliṅgabhāve payogā dissanti.
或者,表示树木的 bodhi 一词兼有阳性和阴性,为二性词。正如在《一切善见》律藏注释中,通达大注释书义理精髓的佛音阿阇梨,曾有这样的措辞:‘孩子,你能否前往华氏城,将僧伽蜜多长老尼连同大菩提树一起请来?’以及‘那艘运载大菩提树的船,在众人注视下,驶入了大王的海域。’对于表树木的 bodhi 词,若依‘于此觉悟,故称 bodhi’的词源解释,应知其语形变化为‘bodhi, bodhī, bodhayo. Bodhiṃ, bodhī, bodhayo. Bodhinā’等。然而,若依智所施设的阴性词、约定俗成、表示通称义的用法,则应知其语形变化为‘bodhi, bodhī, bodhiyo. Bodhiṃ, bodhī, bodhiyo. Bodhiyā’等。如是——显示巴利原文
Atha vā rukkhavācako bodhisaddo dviliṅgo pumitthiliṅgavasena. Tathā hi samantapāsādikāyaṃ vinayasaṃvaṇṇanāyaṃ mahāveyyākaraṇassa pāḷinayaviduno buddhaghosācariyassa evaṃ saddaracanā dissati ‘‘sakkhissasi tvaṃ tāta pāṭaliputtaṃ gantvā mahābodhinā saddhiṃ ayyaṃ saṅghamittattheriṃ ānetu’’nti ca, ‘‘sāpi kho mahābodhisamārūḷhā nāvā passato mahārājassa mahāsamuddatalaṃ pakkhandā’’ti ca tassa rukkhavācakassa bodhisaddassa ‘‘bujjhati etthāti bodhī’’ti nibbacanavasena ‘‘bodhi, bodhī, bodhayo. Bodhiṃ, bodhī, bodhayo. Bodhinā’’tiādinā padamālā veditabbā. Rukkhavācakasseva pana tassa ñāṇe pavattitthiliṅgavohārena saṅketasiddhena rūḷhatthadīpakena ‘‘bodhi, bodhī, bodhiyo. Bodhiṃ, bodhī, bodhiyo. Bodhiyā’’tiādinā padamālā veditabbā. Iccevaṃ –
表示人的 bodhi 一词,应为阳性;
表示智慧等的 bodhi 一词,则恒为阴性。
虽然如此,但此词的阴性形式
更为可取,因为它是法将所确立的。
显示巴利原文 Puggalavācako bodhi-saddo pulliṅgiko bhave; Ñāṇādivācako itthi-liṅgoyeva siyā sadā. Bodhipādapavacano, pumitthiliṅgiko bhave; Evaṃ santepi etassa, itthiliṅgattameva tu; Icchitabbataraṃ yasmā, dhammasenāpatīritaṃ.
对于“sandhi(连音)”等词,也应依此类推,结合名词词形变化表来理解。因为 sandhi 一词,在表达连音等义时是阳性,在表达结生等义时是阴性,如可见到“sandhino, sandhiyā”等用例。vibhatti 一词,在表达分别等义时是阴性,在表达格变化等义时既是阳性也是阴性,如可见到“vibhattissa, vibhattiyā”等用例。显示巴利原文
Sandhisaddādīnampi nayānusārena nāmikapadamālā yojetabbā. Sandhisaddo hi sarasandhiādivācako pulliṅgo, paṭisandhiyādivācako itthiliṅgo ‘‘sandhino. Sandhiyā’’tiādidassanato. Vibhattisaddo vibhajanavācako itthiliṅgo , syādivācako pulliṅgo ceva itthiliṅgo ca ‘‘vibhattissa. Vibhattiyā’’tiādidassanato.
而“āyu(寿命)”一词,仅作为表示命根的词语,是阳性与中性的双性词;如“我又获得了寿命,贤者,你应如此知晓”,以及“你的寿命仅此而已,死时将至”等用例所示。显示巴利原文
Āyusaddo pana jīvitindriyavācakoyeva hutvā punnapuṃsakaliṅgo, ‘‘punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti ‘‘ettakaṃyeva te āyu, cavanakālo bhavissatī’’ti ca dassanato.
“dhātu(界)”一词,在表示自性等义时是阴性词,在表示手、脚等义时是阳性与阴性的双性词;如“眼界的”、“作其界的”、“诸界”、“于界”等用例所示。显示巴利原文
Dhātusaddo sabhāvādivācako itthiliṅgo, karapacādivācako pumitthiliṅgo ‘‘cakkhudhātuyā. Karotissa dhātussa. Dhātuyo dhātuyā’’ti dassanato.
“Pajāpati(生主)”一词,指称某一类天神时是阳性词,指妻子、母亲、叔母等义时则是阴性词。正如“你们应仰望生主天王之幢顶”“与自己的妻子及大生主一起”等用例所示。显示巴利原文
Pajāpatisaddo devavisesavācako pulliṅgo, kalattajinamātucchāvācako itthiliṅgo ‘‘pajāpatissa devarājassa dhajaggaṃ ullokeyyātha’’, ‘‘attano pajāpatiyā saddhiṃ mahāpajāpatiyā’’ti ca dassanato.
“Dāmā”与“Dāmaṃ”二词,对于如茉莉花环等由品类所区分的同一事物,依次为阴性和中性。正如“茉莉花环,蜂戏之姿。茉莉花环。被蜜蜂所嗅的花环。宝花环。宝花环”等世间用例中所示,可见其双性用法,与教说相符。显示巴利原文
Dāmā dāmaṃ saddā mālatīdāmādibhedabhinnassa ekassa vatthussa yathākkamaṃ itthinapuṃsakaliṅgā. Tathā hi ‘‘mālatīdāmā lolāḷiṅgalīlā. Mālatīdāmaṃ. Siṅghitaṃ dāmaṃ bhamarehi. Ratanadāmā. Ratanadāma’’nti ca dviliṅgabhāve lokikappayogā dissanti sāsanānukūlā.
而“saddhā”和“saddhaṃ”二词,是指称不同事物的阴性与中性词。其中,“saddhā”一词表净信之相,为阴性词;“saddhaṃ”一词表祭亡之食,为中性词。如“信,净信。我们这些名为乔达摩的婆罗门,行布施,作净信”等用例所示。然而在此处,“saddho puriso(有信男子)、saddhā itthī(有信女子)、saddhaṃ kulaṃ(有信家族)”等词,因其为随说词性,故当知不属此类。显示巴利原文
Saddhaṃ saddhāsaddā pana bhinnavatthūnaṃ vācakā itthinapuṃsakaliṅgā, saddhāsaddo pasādalakkhaṇavācako itthiliṅgo, saddhaṃsaddo matakabhattavācako napuṃsakaliṅgo ‘‘saddhā saddahanā. Mayamassubho gotamabrāhmaṇā nāma dānāni dema saddhāni karomā’’ti dassanato. Imasmiṃ pana ṭhāne ‘‘saddho puriso , saddhā itthī, saddhaṃ kula’’nti imāni vāccaliṅgattā saṅgahaṃ na gacchantīti daṭṭhabbāni.
“taṭaṃ、 taṭī、 taṭo”这些词,在“岸”这一相同意义上,兼具阴性、阳性和中性三性。显示巴利原文
Taṭaṃ taṭī taṭotime saddā tīrasaṅkhāte ekasmiṃyevatthe thīpunnapuṃsakaliṅgā.
“byañjana”一词,在表示配菜、性别、语句、特有的身体部分时,为中性词;在表示字母时,为阳性与中性双性词。其中,在配菜义中,可见“汤或配菜”的中性用法。在性别义中,可见“女相、男相”的中性用法。在语句义中,有“善巧掌握文句”的中性用法。在特有义中,有“八十种随形好”的中性用法。在身体部分义中,有“由于随逐烦恼而显现,故称随形好”的中性用法。这里所说的随形好,即指手、足、微笑、言谈、顾视等种种姿态,称为身体部分。在字母义中,则可见“byañjano”(阳性)和“byañjanaṃ”(中性)的用法。显示巴利原文
Byañjanasaddo upasecanaliṅgavākyāveṇikasarīrāvayavavācako napuṃsakaliṅgo, akkharavācako punnapuṃsakaliṅgo. Tatrupasecane ‘‘sūpaṃ vā byañjanaṃ vā’’ti napuṃsakaniddeso dissati. Tathā liṅge ‘‘itthibyañjanaṃ purisabyañjana’’nti napuṃsakaniddeso. Vākye ‘‘padabyañjanāni sādhukaṃ uggahetvā’’ti napuṃsakaliṅganiddeso. Āveṇike ‘‘asīti anubyañjanānī’’ti napuṃsakaniddeso. Sarīrāvayave ‘‘kilesānaṃ anu anu byañjanato pākaṭabhāvakaraṇato anubyañjana’’nti evaṃ napuṃsakaniddeso. Ettha hi anubyañjanaṃ nāma hatthapādasitahasitakathitavilokitādibhedo ākāro. So eva ‘‘sarīrāvayavo’’ti vuccatīti. Akkhare ‘‘byañjano. Byañjana’’nti ca punnapuṃsakaniddeso.
“attha”一词,指涅槃时是中性词;表示所诠、财富、原因、需要、灭尽、意图等义时,则是阳性词。正如在《论事》中,对“atthatthamhī”这句巴利文的释义里,以“atthaṃ称为涅槃”的中性表述说明了attha一词。如此,attha一词为双性词。显示巴利原文
Atthasaddo nibbānavacano napuṃsakaliṅgo, abhidheyyadhanakāraṇapayojananivatyābhisandhānādivacano pana pulliṅgo. Tathā hi kathāvatthumhi ‘‘atthatthamhī’’ti imissā pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘atthaṃ vuccati nibbāna’’nti napuṃsakaliṅganiddesena atthasaddo vutto. Iti atthasaddo dviliṅgo.
“akkharasaddo(字母/不灭)”一词,正如“yo pubbo akkharo akkharānī”等用例所显示的那样。再者,当它表示涅槃、表示名称施设时,一律为中性,例如“padamaccutamakkharaṃ(不灭之句)”以及“vāseṭṭha,所谓‘大众认可’,即最初生起的‘大认可’此名称”等用例中。而在“以字母教导,因字母而犯波逸提”等处,则可以是阳性或中性,但不可为阴性。因为此处的“akkharāya”,正如“asakkatā casma dhanañcayāya. viramathāyasmanto mamavacanāyā”等句中的“dhanañcayāya”与“vacanāyā”,是依格位变化而呈现的形式,并非依性的变化。显示巴利原文
Akkharasaddo ca ‘‘yo pubbo akkharo akkharānī’’ti ca dassanato. Apica akkharasaddo nibbānavacano nāmapaṇṇattivacano ca sabbadānapuṃsakaliṅgo bhavati ‘‘padamaccutamakkharaṃ, mahājanasammatoti kho vāseṭṭha ‘mahāsammato’tveva paṭhamaṃ akkharaṃ nibbatta’’nti evamādīsu. ‘‘Akkharāya deseti, akkharakkharāya āpatti pācittiyassā’’ti ettha pana pulliṅgotipi napuṃsakaliṅgotipi vattabbo, itthiliṅgoti pana na vattabbo. Ayañhi ‘‘asakkatā casma dhanañcayāya. Viramathāyasmanto mamavacanāyā’’tiādīsu ‘‘dhanañcayāya, vacanāyā’’ti saddā viya vibhattivipallāsena vutto, na liṅgavipallāsavasenāti.
而“ajjava(正直)、maddava(柔和)、gārava(恭敬)”这些词,是阳性与中性双性词。正如“ajjavo ca maddavo ca. ajjavamaddavaṃ. gāravo ca nivāto ca.”以及“Saha āvajjite thūpe, gāravaṃ hoti me tadā.(当我忆念塔时,我生起恭敬)”等用例所示。显示巴利原文
Ajjava maddava gāravasaddā pana punnapuṃsakaliṅgā. ‘‘Ajjavo ca maddavo ca. Ajjavamaddavaṃ. Gāravo ca nivāto ca. Saha āvajjite thūpe, gāravaṃ hoti me tadā’’ti ca ādidassanato.
“vaco”与“vacī”这两个词,犹如“ghaṭo”与“ghaṭī”,分别为阳性和阴性。其中,对“vacī”一词,应按“vacī, vacī, vaciyo. vaciṃ, vacī, vaciyo. vaciyā”进行名词变格。有人主张:“出现于‘duccarita(恶行)、payoga(加行)、viññatti(表知)’等词之前的‘vacas’,其词末变为ī音,因而可见‘vacīduccarita’等形式。”此说不可取,因为除了“vacas”一词外,另有独立的“vacī”一词。以下是来自巴利文和注释书的例证:“vacī, vacīsaṅkhāro(语行), vacīsaṅkhāro vacī, 除了vacī和vacīsaṅkhāra之外,其余既非vacī,也非vacīsaṅkhāra。善逝以言语随喜具念者。”这些是巴利文的例证。“称为愤慨的言语即是表知,即语表知;言语的破坏即是语破坏。”这些是注释书的例证。依此方法,对于其他同形异形词,也应随宜确定其双性或多性。显示巴利原文
Vacovacīsaddā pana ghaṭoghaṭīsaddā viya pumitthiliṅgā, tattha vacīsaddassa ‘‘vacī, vacī, vaciyo. Vaciṃ, vacī, vaciyo. Vaciyā’’ti nāmikapadamālā yojetabbā. Keci ‘‘duccaritapayogaviññattisaddādīsu paresu vacasaddassanto īkāro hoti, tena ‘‘vacīduccarita’’ntiādīni rūpāni dissantī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ vacasaddato visuṃ vacīsaddassa dassanato. Atrimāni pāḷito ca aṭṭhakathāto ca nidassanapadāni. ‘‘Vacī vacīsaṅkhāro, vacīsaṅkhāro vacī, vaciñca vacīsaṅkhāre ca ṭhapetvā avasesā na ceva vacī, na ca vacīsaṅkhāro. Gadito vacībhi satimābhinande’’ti imāni pāḷito nidassanapadāni. ‘‘Copanasaṅkhātā vacī eva viññatti vacīviññatti, vaciyā bhedo vacībhedo’’ti imāni aṭṭhakathāto nidassanapadāni. Iminā nayena aññesampi sarūpāsarūpapadānaṃ yathārahaṃ dvitiliṅgatā vavatthapetabbā. Evaṃ abhidheyyakaliṅgesu savisesāni abhidheyyaliṅgāni veditabbāni.
今就某些作为能诠词性、所诠词性及混同词性的词,依“法”等类别,说明名词的词形变化。如下:显示巴利原文
Idāni katthaci vāccaliṅgabhūtānaṃ abhidheyyaliṅgānañca taddhibhantaliṅgānañca dhammādivasena nāmikapadamālā vuccate. Tathā hi –
其中,依主格等诸格位而有词句的排列;
应知词有相同、不同,亦有全部相同者。
显示巴利原文 Dhammabho puggalā ceva, dhammapuggalatopi ca; Ekantadhammato ceva, tathevekantapuggalā. Padamālā siyuṃ tāsu, paccattādivasena tu; Padaṃ samaṃ visamañca, jaññā sabbasamampi ca.
如何?如“邪见、邪思惟、邪语、邪语者、邪见者、邪思惟者”,这些名词的词句排列应如此了知。显示巴利原文
Kathaṃ? ‘‘Micchādiṭṭhi, micchāsaṅkappo, micchāvācā, micchāvāco, micchādiṭṭhiko, micchāsaṅkappī’’ iccetesaṃ nāmikapadamālā evaṃ veditabbā.
于法而言:‘邪见(单数主格)、邪见(复数主格)、邪见(复数主格);邪见(单数宾格)、邪见(复数宾格)、邪见(复数宾格);以邪见(单数具格)’。于人而言:‘邪见者(单数主格)、邪见者(复数主格)、邪见者(复数主格);邪见者(单数宾格)、邪见者(复数宾格)、邪见者(复数宾格);以邪见者(单数具格)’。复合于法与人的角度:‘邪思惟(单数主格)、邪思惟(复数主格);邪思惟(单数宾格)’。纯就法而言:‘邪语(单数主格)、邪语(复数主格)、邪语(复数主格);邪语(单数宾格)、邪语(复数宾格)、邪语(复数宾格);以邪语(单数具格)’。纯就人而言:‘邪语者(单数主格)、邪语者(复数主格);邪语者(单数宾格)、邪语者(复数宾格);以邪语者(单数具格)’。同样纯就人而言:‘邪见者(单数主格)、邪见者(复数主格)、邪见者(单数宾格)’。又纯就人而言:‘邪思惟者(单数主格)、邪思惟者(复数主格)、邪思惟者(单数宾格)’。这便是名词词句的排列。显示巴利原文
‘‘Micchādiṭṭhi, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhiyo. Micchādiṭṭhiṃ, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhiyo. Micchādiṭṭhiyā’’ti evaṃ dhammato, ‘‘micchādiṭṭhi, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhino. Micchādiṭṭhiṃ, micchādiṭṭhī, micchādiṭṭhino. Micchādiṭṭhinā’’ti evaṃ puggalato, ‘‘micchāsaṅkappo, micchāsaṅkappā. Micchāsaṅkappa’’nti evaṃ dhammapuggalato, ‘‘micchāvācā, micchāvācā, micchāvācāyo. Micchāvācaṃ, micchāvācā micchāvācāyo. Micchāvācāya’’ evaṃ ekantadhammato, ‘‘micchāvāco, micchāvācā. Micchāvācaṃ, micchāvāce. Micchāvācena’’ evaṃ ekantapuggalato, ‘‘micchādiṭṭhiko. Micchādiṭṭhikā. Micchādiṭṭhika’’nti evampi ekantapuggalato, ‘‘micchāsaṅkappī, micchāsaṅkappino. Micchāsaṅkappi’’nti evampi ekantapuggalato nāmikapadamālā bhavati. Paccattopayogavacanādivasena pana padaṃ sadisaṃ visadisaṃ sabbathā sadisampi ca bhavati. Esa nayo sammādiṭṭhisammāsaṅkappādīsupi.
此处有直接引述的用例:“诸比丘,无明所覆、无所知者,邪见生起。邪见者,邪思惟生起;邪思惟者,邪语生起;邪语者,邪业生起;邪业者,邪命生起;邪命者,邪精进生起;邪精进者,邪念生起;邪念者,邪定生起。诸比丘,明具足、知见成就者,正见生起;正见者,正思惟生起……广说。”如是,对作为语法性别的词、作为所指性别的词,以及作为派生性别的词,名词词句的排列连同用例,在某些情况下已予说明。显示巴利原文
Atrime āhaccabhāsitā payogā – avijjāgatassa bhikkhave aviddasuno micchādiṭṭhi pahoti. Micchādiṭṭhissa micchāsaṅkappo pahoti. Micchāsaṅkappassa micchāvācā pahoti. Micchāvācassa micchākammanto pahoti. Micchākammantassa micchāājīvo pahoti. Micchāājīvassa micchāvāyāmo pahoti. Micchāvāyāmassa micchāsati pahoti. Micchāsatissa micchāsamādhi pahotīti. Vijjāgatassa bhikkhave viddasuno sammādiṭṭhi pahoti. Sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahotīti vitthāro, evaṃ katthaci vāccaliṅgabhūtānaṃ abhidheyyaliṅgānañca taddhitantaliṅgānañca nāmikapadamālā sappayogā kathitā.
现在,我们来说明既非所指性别、亦非语法性别的bhavitabba词,作为所指性别的sotthi、suvatthi等词,兼具语法性别与所指性别的abbhuta词,以及仅有语法性别的abhūta词——这几类词的一些区别,并随宜配上名词词句的排列。盖此中,bhavitabba词表示纯然之状态,为中性、唯用单数。它应与第三格词语以及evaṃ、na等词连用。它并无名词词句的排列,以下为其用例:‘应恭敬法,不应恭敬利养’、‘应与此盗贼共处’、‘应与这些盗贼共处’、‘应与此女盗贼共处’、‘应与这些女盗贼共处’、‘应以此心’、‘应以这些心’、‘应如此’、‘不应如此’。对此,如是说——显示巴利原文
Idāni nevābhidheyyaliṅgassa bhavitabbasaddassa ca abhidheyyaliṅgānaṃ sotthi suvatthi saddānañca vāccaliṅgābhidheyyaliṅgassa abbhutasaddassa ca vāccaliṅgassa abhūtasaddassacāti imesaṃ kiñci visesaṃ kathayāma, nāmikapadamālañca yathārahaṃ yojessāma. Etesu hi bhavitabbasaddo ekantabhāvavācako napuṃsakaliṅgo ekavacanantoyeva hoti. Tatiyantapadehi evaṃsadda nasaddādīhi ca yojetabbo ca hoti. Nāssa nāmikapadamālā labbhati, atrime ca payogā ‘‘saddhammagarukena bhavitabbaṃ, no āmisagarukena, iminā corena bhavitabbaṃ, imehi corehi bhavitabbaṃ, imāya coriyā bhavitabbaṃ, imāhi corīhi bhavitabbaṃ, anena cittena bhavitabbaṃ, imehi cittehi bhavitabbaṃ, evaṃ bhavitabbaṃ, aññathā bhavitabba’’nti. Atridaṃ vuccati –
于一切知者的无上教法中,“bhavitabba”一词恒为中性、单数,表状态。
显示巴利原文 Bhavitabbapadaṃ niccaṃ, sabbaññuvarasāsane; Paṭhamekavaco bhāva-vācakañca napuṃsakaṃ. Tatiyantapadehevaṃ-saddādīhi ca dhīmatā; Yojetabbaṃva sambhoti, iti vidvā vibhāvaye.
这是对“bhavitabba”一词的特别解说。显示巴利原文
Ayaṃ ‘‘bhavitabba’’nti padassa viseso.
愿尊者吉祥!愿国王吉祥!愿理发师平安而去。我平安起身。Suvatthi、suvatthiṃ、suvatthinā——这是对 dhasātthi 等词的特别解说。显示巴利原文
Sotthi bhaddante hotu rañño, sotthiṃ gacchati nhāpito. Sotthināmhi samuṭṭhito. Suvatthi, suvatthiṃ, suvatthinā, ayaṃ dhasātthisaddādīnaṃ viseso.
此处就“abbhutaṃ abhūta”二词加以辨析:词根 bhū 在带有否定前缀,且后接复辅音时,必定变为短音。用于何处?用于“abhūtapubbaṃ bhūta”等义中。若后接非复辅音,则不变为短音。用于何处?用于“asacca”等义中。因此,“abbhuta”一词兼有“前所未有之事”与“令人惊奇之事”二义。而“abhūta”一词则有“不真实”义,亦有“未生”义。其中,“acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho. Accheraṃ vata lokasmiṃ, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ”等用例,是用于“前所未有之事”之义。显示巴利原文
Ayaṃ pana ‘‘abbhutaṃ abhūta’’nti dvinnaṃ viseso. Bhūsaddassa bbhū, saṃyogapare paṭisedhatthavati aitinipāte upapade sati ekantena rassattamupayāti. Kvatthe? ‘‘Abhūtapubbaṃ bhūta’’ntiādīsvatthesu. Tathāvidhe asaññogapare rassattaṃ na upayāti. Kvatthe? ‘‘Asacca’’ntiādīsvatthesu. Tathā hi ‘‘abbhuta’’nti padassa ‘‘abhūtapubbaṃ bhūta’’ntipi attho bhavati, ‘‘abbhutakaraṇa’’ntipi attho bhavati. ‘‘Abhūta’’nti padassa pana ‘‘asacca’’ntipi attho bhavati, ‘‘ajāta’’ntipi attho bhavati. Tatra ‘‘acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho. Accheraṃ vata lokasmiṃ, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ’’ iccevamādayo ‘‘abhūtapubbaṃ bhūta’’nti atthe payogā.
你以象来攻击我,
我以蛙皮盾牌应战;
愿我们在那里发生奇异之事,
以五百匹马(应战)。
显示巴利原文 ‘‘Tvaṃ maṃ nāgena ālampa, Ahaṃ maṇḍūkachāpiyā; Hotu no abbhutaṃ tattha, Āsahassehi pañcahī’’ti
诸如‘hotu no abbhutaṃ tattha’等,是用于‘令人惊奇之事’义的表达。以上为短音形式;而长音形式、不与复辅音相连时,诸如‘abhūtaṃ atacchaṃ. Atathaṃ’等,是用于‘不真实’义的表达;诸如‘abhūtaṃ ajātaṃ asañjātaṃ’等,是用于‘未生’义的表达。此处有偈颂——显示巴利原文
Iccevamādayo abbhutakaraṇatthe payogā. Evaṃ rassavasena, dīghavasena pana nissaṃyoge ‘‘abhūtaṃ atacchaṃ. Atathaṃ’’iccevamādayo asaccatthe payogā, ‘‘abhūtaṃ ajātaṃ asañjāta’’nti iccevamādayo ajātatthe payogā. Bhavanti catra –
于“前所未有之事”的意义中,此词即 abbhuta。
于令人惊奇之事的意义中,abbhuta 一词亦复如是。
显示巴利原文 ‘‘Abhūtapubbaṃ bhūta’’nti, atthasmiṃ abbhutantidaṃ; Padaṃ viññūhi viññeyyaṃ, rassabhāvena saṇṭhitaṃ. Abbhutakaraṇatthepi, abbhutanti padaṃ tathā; Saṇṭhitaṃ rassabhāvena, iti vidvā vibhāvaye. Abhūtamiti dīghatta-vasena kathitaṃ pana; Padaṃ samadhigantabba-masaccājātavācakaṃ.
abbhutaṃ, abbhutāni。依心性变化,有 abbhuto, abbhutā。abbhutaṃ,依人变化,有 abbhutā, abbhutā, abbhutāyo。abbhutaṃ,应依少女变化来理解。同样,bhūta 词的名词词形表也应以三种方式掌握。在此,“abbhuta”一词既依词性变化,也依所指义变化。而“abhūta”一词,则有时如同 sacca 词,既依词性变化,也依所指义变化。此名词词形表便如此随宜配合而说。显示巴利原文
Abbhutaṃ, abbhutāni. Cittanayena, abbhuto, abbhutā. Abbhutaṃ, purisanayena, abbhutā, abbhutā, abbhutāyo. Abbhutaṃ. Kaññānayena ñeyyaṃ. Evaṃ bhūtasaddassapi nāmikapadamālā tidhā gahetabbā. Atra ‘‘abbhuta’’miti padaṃ vāccaliṅgampi bhavati abhidheyyaliṅgampi. ‘‘Abhūta’’miti padaṃ pana vāccaliṅgaṃ abhidheyyaliṅgampi vā saccasaddo viya katthaci. Itissa yathārahaṃ ayampi sappayogā nāmikapadamālā kathitā.
今为增长后来者的善巧,以词语汇集的方式,宣说名词词形表:佛陀世尊(主格单数)、诸佛世尊(主格复数);佛陀世尊(宾格单数)、诸佛世尊(宾格复数);由佛陀世尊(具格单数),其余应广展。此词形表当依单数与复数而知。显示巴利原文
Idāni āgamikānaṃ kosallajananatthaṃ padasamodhānavasena nāmikapadamālā vuccate – buddho bhagavā, buddhā bhagavanto. Buddhaṃ bhagavantaṃ, buddhe bhagavante. Buddhena bhagavatā, sesaṃ vitthāretabbaṃ. Ayaṃ padamālā ekavacanabahuvacanavasena ñeyyā.
三十三天诸天人(主格复数);三十三天诸天人(宾格复数);由三十三天诸天人(具格复数),余者应当广展。此词形变化表应依复数来理解。显示巴利原文
Devā tāvatiṃsā. Deve tāvatiṃse. Devehi tāvatiṃsehi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Bahuvacanavasena ñeyyā padamālā.
那位知见的世尊、阿拉汉、正自觉者(主格单数);那位知见的世尊、阿拉汉、正自觉者(宾格单数);以那位知见的世尊、阿拉汉、正自觉者(具格单数);属于那位知见的世尊、阿拉汉、正自觉者(属格单数)。其余应广展。这一词形变化应依单数来理解。显示巴利原文
So bhagavā jānaṃ passaṃ arahaṃ sammāsambuddho, taṃ bhagavantaṃ jānantaṃ passantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena, tassa bhagavato jānato passato arahato sammāsambuddhassa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Ekavacanavasena ñeyyā padamālā.
净饭王(主格单数),净饭王(宾格单数),以净饭王(具格单数)。其余应广展。显示巴利原文
Rājā suddhodano, rājānaṃ suddhodanaṃ, raññā suddhodanena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.
波斯匿王,即拘萨罗王(主格单数);波斯匿王,即拘萨罗王(宾格单数);以波斯匿王,即拘萨罗王(具格单数)。其余应广展。显示巴利原文
Rājā passenadī kosalo, rājānaṃ passenadiṃ kosalaṃ, raññā passenadinā kosalena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.
摩揭陀王斯尼耶·频婆娑罗(主格),摩揭陀王斯尼耶·频婆娑罗(宾格),由摩揭陀王斯尼耶·频婆娑罗(具格)。余应广说。显示巴利原文
Rājā māgadho seniyo bimbisāro, rājānaṃ māgadhaṃ seniyaṃ bimbisāraṃ, raññā māgadhena seniyena bimbisārena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.
摩揭陀王韦提希之子阿阇世(主格),摩揭陀王韦提希之子阿阇世(宾格),由摩揭陀王韦提希之子阿阇世(具格)。余应广说。显示巴利原文
Rājā māgadho ajātasattu vedehiputto, rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ, raññā māgadhena ajātasattunā vedehiputtena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.
摩诃波阇波提·乔达弥(主格),摩诃波阇波提·乔达弥(宾格),由摩诃波阇波提·乔达弥(具格),应说五遍。于摩诃波阇波提·乔达弥(位格),尊贵的摩诃波阇波提·乔达弥(呼格)。显示巴利原文
Mahāpajāpatī gotamī, mahāpajāpatiṃ gotamiṃ, mahāpajāpatiyā gotamiyāti pañcakkhattuṃ vattabbaṃ. Mahāpajāpatiyaṃ gotamiyaṃ, bhoti mahāpajāpati gotami.
末伽梨·瞿舍罗(主格单数),末伽梨·瞿舍罗(宾格单数),由末伽梨·瞿舍罗(具格单数)。余应广说。显示巴利原文
Makkhali gosālo. Makkhaliṃ gosālaṃ. Makkhalinā gosālena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.
舍利弗与目犍连的弟子双贤:舍利弗与目犍连的弟子双贤(主格单数),舍利弗与目犍连的弟子双贤(宾格单数),以舍利弗与目犍连的弟子双贤(具格单数),舍利弗与目犍连的弟子双贤的(属格单数)。余应广说。凡此词列,当知为单数形式。舍利弗与目犍连是上首弟子:舍利弗与目犍连(主格复数),舍利弗与目犍连(宾格复数),以舍利弗与目犍连(具格复数)。余应广说。当知为复数形式。其余位格,例皆同此。显示巴利原文
Sāriputtamoggallānaṃ sāvakayugaṃ. Sāriputtamoggallānaṃ sāvakayugaṃ, sāriputtamoggallānena sāvakayugena, sāriputtamoggallānassa sāvakayugassa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Sabbāpetā padamālā ekavacanavasena ñeyyā. Sāriputtamoggallānā aggasāvakā, sāriputtamoggallāne aggasāvake, sāriputtamoggallānehi aggasāvakehi. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Bahuvacanavasena ñeyyā. Ito aññesupi eseva nayo.
那妻子(主格单数),那些妻子(主格复数);那妻子(宾格单数),那些妻子(宾格复数);以那妻子(具格单数)。余应广说。那女人(主格单数),那些女人(主格复数);那女人(宾格单数),那些女人(宾格复数);以那女人(具格单数)。余应广说。那业(宾格单数),那些业(主格复数);以那业(具格单数)。那果(宾格单数),那些果(主格复数);以那果(具格单数)。余应广说。显示巴利原文
So dāro, sā dārā. Saṃ dāraṃ, se dāre. Sena dārena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Sā nārī, sā nāriyo. Saṃ nāriṃ, sā nāriyo. Sāya nāriyā. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Saṃ kammaṃ, sāni kammāni. Sena kammena. Saṃ phalaṃ, sāni phalāni. Sena phalena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.
初禅(主格单数)、初禅(业格单数)、以初禅(具格单数)、初禅的(属格单数)。其余当依此详说。显示巴利原文
Paṭhamaṃ jhānaṃ, paṭhamaṃ jhānaṃ, paṭhamena jhānena, paṭhamassa jhānassa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.
第四方(主格单数)、第四方(业格单数)、以第四方(具格单数)。显示巴利原文
Catutthī disā, catutthiṃ disaṃ, catutthiyā disāya.
法谈(主格单数)、法谈(业格单数)、以法谈(具格单数)、于法谈(位格单数)。如此,次第说法、如是说法。依此理,于其他处亦当以词句组合的方式,从性、词尾、数方面来审察。并应从词形上组合出种种名词词列。显示巴利原文
Dhammī kathā, dhammiṃ kathaṃ, dhammiyā kathāya, dhammiyaṃ kathāyaṃ. Evaṃ anupubbī kathā, evarūpī kathā. Iminā nayena aññesupi ṭhānesu padasamodhānavasena liṅgato ca antato ca vacanato ca apekkhitabbaṃ. Padato ca nānappakārā nāmikapadamālā yojetabbā.
现在应知,同类词由于性和语尾的差异而有不同。如何?如yādiso(阳性)、yādisī(阴性)、yādisaṃ(中性)。tādiso、tādisī、tādisaṃ。etādiso、etādisī、etādisaṃ。kīdiso、kīdisī、kīdisaṃ。īdiso、īdisī、īdisaṃ。ediso、edisī、edisaṃ。sadiso、sadisī、sadisaṃ。然而有时也有如“yādisā tādisā”等阴性复数形式。这些名词系列,应依阳性、阴性、中性之理来组合。显示巴利原文
Idāni ekappakārānaṃ saddānaṃ liṅgaantavasena nānattaṃ veditabbaṃ. Kathaṃ? Yādiso, yādisī, yādisaṃ. Tādiso, tādisī, tādisaṃ. Etādiso, etādisī, etādisaṃ. Kīdiso, kīdisī, kīdisaṃ. Īdiso, īdisī, īdisaṃ. Ediso , edisī, edisaṃ. Sadiso, sadisī, sadisaṃ. Kadāci pana ‘‘yādisā tādisā’’ti evamādīni itthiliṅgarūpānipi bhavanti. Nāmikapadamālā nesaṃ purisa itthī cittanayena yojetabbā.
现在说明由复合词与派生词所成的“无我”等词的名词词列——无我者(主格单数阳)、无我者(主格单数阴)、无我(主格单数中)、无我者(主格复数阳)。以无我者(具格单数)。其余应详细展开。显示巴利原文
Idāni samāsataddhitapadabhūtānaṃ amamasaddādīnaṃ nāmikapadamālā vuccate – amamo, amamā, amamaṃ, amame. Amamena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.
执我所者(主格单数阳)、执我所者(主格单数阴)。执我所者(业格单数阳)、执我所者(主格复数阳)。以执我所者(具格单数)。其余应详细展开。显示巴利原文
Mayhako, mayhakā. Mayhakaṃ, mayhake. Mayhakena. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.
生芒果(主格、单数)……生芒果(主格、单数)……生芒果(主格、复数)。生芒果(业格、单数)……生芒果(主格、单数)……生芒果(主格、复数)。其余应依此详加展开。显示巴利原文
Āmā, āmā, āmāyo. Āmaṃ, āmā, āmāyo. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.
在此,“amamo”是指:此人没有渴爱之我所执,也没有见之我所执,因此称为“无我者”。那么,此人是谁?应说即是阿罗汉。再者,某些既具渴爱亦具邪见之人,若于任何事物皆不执取“此是我的”之我所执,他们亦同样可称为无我者。此处,“人们在那里出生,无我无执取”——这是就教法所举的例证。而“无我者、无我慢者”一句,则是就世俗层面而言。当以阴性词形表达时,其词列形式为“amamā, amamā, amamāyo”。当以中性词形表达时,其词列形式为“amamaṃ, amamāni”。至于“mayhako”:因其不断啼叫“我的、我的”,故称为mayhako,乃是一种特定的鸟。此事记载于本生经中——显示巴利原文
Tatra amamoti natthi taṇhāmamattaṃ diṭṭhimamattañca etassāti amamo, ko so, arahāyevāti vattuṃ vaṭṭati. Apica yesataṇhāpi sadiṭṭhīpi ‘‘mama ida’’nti mamattaṃ na karonti, tepi amamāyeva. Ettha ca ‘‘manussā tattha jāyanti, amamā apariggahā’’ti idaṃ sāsanato nidassanaṃ. ‘‘Amamo nirahaṅkāro’’ti idaṃ pana lokato nidassanaṃ. Itthiliṅge vattabbe ‘‘amamā, amamā, amamāyo’’ti padamālā. Napuṃsake vattabbe ‘‘amamaṃ, amamānī’’ti padamālā. Tatra mayhakoti ‘‘idampi mayhaṃ idampi mayha’’nti vippalapatīti mayhako, eko pakkhiviseso. Vuttañhetaṃ jātake –
“有一种名为‘我所’的鸟,栖息于山腹之中游走,
登上成熟的胡椒树,啼叫着‘我的、我的。’
显示巴利原文 ‘‘Sakuṇo mayhako nāma, girisānudarīcaro; Pakkaṃ pipphalimāruyha, ‘mayhaṃ mayha’nti kandatī’’ti.
在阴性语法中,应说‘mayhakī, mayhakī, mayhakiyo’等词列。其中,‘āmā’指‘是的,我是你们的婢女’,如此承认婢女身份,故为‘āmā’(女仆),即家中的婢女。《本生经》中亦说:‘有奴仆因母而生,得大财而住’及‘世间亦有属于母亲的奴仆’,因此这些词语在此仅作为示例。显示巴利原文
Itthiliṅge vattabbe ‘‘mayhakī, mayhakī, mayhakiyo’’ti padamālā. Tatra āmāti ‘‘āma ahaṃ tumhākaṃ dāsī’’ti evaṃ dāsibhāvaṃ paṭijānātīti āmā. Gehadāsī. Vuttañhetaṃ jātakesu ‘‘yattha dāso āmajāto, ṭhito thullāni gacchatī’’ti ca, ‘‘āmāya dāsāpi bhavanti loke’’ti ca, tasmā imānevettha nidassanapadāni.
现在说明kati(多少)、katipaya(若干)、katimī(多少个)等词的区别,以及各自相应的名词词列。其中,katimī一词没有名词词列,因为它只以‘尊者,今天多少个?’这样的问法形式出现。而kati与katipaya两词确有名词词列,且为复数形式。但在《清净道论注》中,katipaya一词被说为单数形式。例如:多少男人站立,多少男人看见。多少女人,多少家族。世间有多少漏,心便不住于彼处。多少善法。多少界。多少处。以多少蕴、多少处、多少界所摄。以多少染污,以多少清净。若干男人,若干女人,若干心。这些便是名词词列。显示巴利原文
Idāni kati katipaya katimīsaddānaṃ viseso vuccate yathārahaṃ nāmikapadamālā ca. Tatra katimīsaddassa nāmikapadamālā na labbhati ‘‘ajja bhante katimī’’ti evaṃ pucchāvasena āgatamattato. Kati katipayasaddānaṃ pana labbhateva, sā ca bahuvacanikā. Visuddhimaggaṭīkāyaṃ pana katipayasaddo ekavacaniko vutto. Kati purisā tiṭṭhanti, kati purise passati. Kati itthiyo, kati kulāni. Kati lokasmiṃ chiddāni yattha cittaṃ na tiṭṭhati. Kati kusalā. Kati dhātuyo. Kati āyatanāni. Katihi khandhehi katihāyatanehi katihi dhātūhi saṅgahitaṃ. Katibhi rajamāneti, katibhi parisujjhati. Katipayā purisā, katipayā itthiyo, katipayāni cittāni. Imā pana nāmikapadamālā.
Kati(多少,主格)、Katihi, katibhi(多少,具格)、Katinaṃ(多少,属格/与格)、Katisu(多少,处格)。显示巴利原文
Kati. Katihi, katibhi. Katinaṃ. Katisu.
Katipayā(若干,主格)、Katipayehi, katipayebhi(若干,具格)、Katipayānaṃ(若干,属格/与格)、Katipayesu(若干,处格)。Katipayāyo(若干,阴性主格)、Katipayāhi, katipayābhi(若干,阴性具格)、Katipayānaṃ(若干,阴性属格/与格)、Katipayāsu(若干,阴性处格)。Katipayāni(若干,中性主格)、Katipaye(若干,中性处格)、Katipayehi, katipayebhi(若干,中性具格)、Katipayānaṃ(若干,中性属格/与格)、Katipayesūti(若干,中性处格)。所有这些皆应依七种格来理解,而在复合词的法则中,kati与katipaya二词亦只应按复数形式结合。因为,如在“超越多少瀑流之比丘,被称为渡瀑流者”、“由若干人所造”等句中,如同“多少瀑流,多少瀑流”一般,始终应视为复数复合词。显示巴利原文
Katipayā. Katipayehi, katipayebhi. Katipayānaṃ. Katipayesu. Katipayāyo. Katipayāhi, katipayābhi. Katipayānaṃ. Katipayāsu. Katipayāni. Katipaye. Katipayehi, katipayebhi. Katipayānaṃ. Katipayesūti. Sabbāpetā sattannaṃ vibhattīnaṃ vasena ñeyyā, samāsavidhimhipi katikatipayasaddā bahuvacanavaseneva yojetabbā. ‘‘Katisaṅgātigo bhikkhu, oghatiṇṇoti vuccati. Katipayajanakata’’ntiādīsu hi ‘‘kati kittakā saṅgā katisaṅgā’’tiādinā sabbadā bahuvacanasamāso daṭṭhabbo.
今说明惯用词的名词词列——此处惯用词即指yevāpanaka等词。Yevāpanako(阳性主格)、yevāpanakā(阳性主格复);Yevāpanakaṃ(中性主格);Yevāpano(阳性主格)、yevāpanā(阴性主格);Yevāpanaṃ(中性主格);Yaṃvāpanakaṃ(中性主格)、yaṃvāpanakāni(中性主格复)。其余应当各处详加推演。其中,yevāpanako并非如“有触、有受”等所说之触等那样,从自性上说,而是如“或者于彼时亦有其他缘生无色法”这句,由“yevāpanā”一词所说而成为yevāpanako;此处的“yevāpano”亦同此理。同样地,“或有其他色”由“yaṃvāpanā”一词所说而成为yaṃvāpanakaṃ。此法亦应如理推演至yassakaṃ、yatthakaṃ等词。显示巴利原文
Idāni rūḷhīsaddānaṃ nāmikapadamālā vuccate – idha rūḷhīsaddā nāma yevāpanakasaddādayo. Yevāpanako, yevāpanakā. Yevāpanakaṃ. Yevāpano, yevāpanā. Yevāpanaṃ. Yaṃvāpanakaṃ, yaṃvāpanakāni. Sesaṃ sabbattha vitthāretabbaṃ. Tatra yevāpanakoti ‘‘phasso hoti vedanā hotī’’tiādinā vuttā phassādayo viya sarūpato avatvā ‘‘ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā’’ti evaṃ ‘‘yevāpanā’’ti padena vutto yevāpanako, evaṃ ‘‘yevāpano’’ti etthāpi. Tathā ‘‘yaṃ vā panaññampi atthi rūpa’’nti evaṃ ‘‘yaṃvāpanā’’ti padena vuttaṃ yaṃvāpanakaṃ. Esa nayo yathārahaṃ yassakaṃ yatthakantiādīsupi netabbo.
于此,或有疑问:然而 pana 是质词,质词既为不变词,于三性、一切格位中无有词形变化,此已成立;为何在“yevāpano”中,它以 o 结尾而呈阳性?诚然,pana 是质词,在“ye vā pana tasmiṃ samaye”“yaṃ vā panaññampi”“brāhmaṇā panā”这类用例中,它确是质词;但在“yevāpanako”“yevāpano”等处,它并非质词。这仅是模仿连声形式而已。因此,在如是等含有 pana 的用例中,应视作惯用词。既然如此,又何必引述其语源?为令义理显了。显示巴利原文
Ettha siyā – nanu ca bho panasaddo nipāto, nipātānañca abyayabhāvo siddho tīsu liṅgesu sabbavibhattivacanesu ca vayābhāvato, so kasmā ‘‘yevāpano’’ti okāranto jātoti? Saccaṃ panasaddo nipāto, so ca kho ‘‘ye vā pana tasmiṃ samaye’’ti vā, ‘‘yaṃ vā panaññampī’’ti vā, ‘‘brāhmaṇā panā’’ti vā evamādīsu nipāto, ‘‘yevāpanako’’ti vā, ‘‘yevāpano’’ti vā evamādīsu nipāto nāma na hoti. Anukaraṇamattañhetaṃ, tasmā īdisesu panasaddasahitā payogā rūḷhīsaddāti gahetabbā. Yajjevaṃ kasmā nibbacanamudāhaṭanti? Atthassa pākaṭīkaraṇatthaṃ.
Tayodhammajātakaṃ(三法本生,体格)。Tayodhammajātakaṃ(三法本生,业格)。Tayodhammajātakena(三法本生,具格)。Tayodhammajātakassa(三法本生,属格、为格)。Tayodhammajātakā, tayodhammajātakasmā(三法本生,从格)。余者应详加推演。显示巴利原文
Tayodhammajātakaṃ . Tayodhammajātakaṃ. Tayodhammajātakena. Tayodhammajātakassa. Tayodhammajātakā, tayodhammajātakasmā. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.
Tayosaṅkhārā(三行,体格)。Tayosaṅkhāre(三行,业格)。Tayosaṅkhārehi, tayosaṅkhārebhi(三行,具格)。Tayosaṅkhārānaṃ(三行,属格、为格)。余者应详加推演。显示巴利原文
Tayosaṅkhārā. Tayosaṅkhāre. Tayosaṅkhārehi, tayosaṅkhārebhi. Tayosaṅkhārānaṃ. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.
Cattāripurisayugo saṅgho(四人双僧团,主格)。Cattāripurisayugaṃ saṅghaṃ(四人双僧团,业格)。Cattāripurisayugena saṅghena(四人双僧团,具格)。Cattāripurisayugassa saṅghassa(四人双僧团,属格/与格)。其余应详加推演。显示巴利原文
Cattāripurisayugo saṅgho. Cattāripurisayugaṃ saṅghaṃ. Cattāripurisayugena saṅghena. Cattāripurisayugassa saṅghassa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ.
具念行者(主格单数及复数诸形)。具念行者(业格单数及复数诸形)。以具念行者(具格单数及复数诸形)。于具念行者(属格/与格单数)。其余诸格应依此类推。此处所言“具念行者”——能忆念故为“具念”,恒常保此念而修习之性故,名为“具念行者”。显示巴利原文
Satokārī, satokārī, satokārino. Satokāriṃ, satokārī, satokārino. Satokārinā, satokārīhi, satokārībhi. Satokārissa. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Ettha satokārīti saratīti sato, sato eva hutvā karaṇasīloti satokārī.
其余惯用词的名词词簇,亦作如是开示,兼明其义:“支”(主格复数)。“支”(业格复数)。“以诸支”(具格复数诸形)。“于诸支”(属格/与格复数)。“从诸支”(夺格复数诸形)。“于诸支”(处格复数)。“诸尊之支”(呼格复数)。显示巴利原文
Aparesampi rūḷhīsaddānaṃ nāmikapadamālā vuccate saddhimatthavibhāvanāya. Aṅgā. Aṅge. Aṅgehi, aṅgebhi. Aṅgānaṃ. Aṅgehi, aṅgebhi. Aṅgānaṃ. Aṅgesu. Bhonto aṅgā.
Aṅgā janapado(支国,主格)。Aṅge janapadaṃ(支国,业格)。Aṅgehi, aṅgebhi janapadena(支国,具格)。Aṅgānaṃ janapadassa(支国,属格/与格)。Aṅgehi, aṅgebhi janapadasmā(支国,夺格)。Aṅgānaṃ janapadassa(支国,属格)。Aṅgesu janapade(支国,处格)。Bhonto aṅgā janapada(诸尊者之支国,呼格)。对于摩揭陀、憍萨罗等词,亦应如此配合。显示巴利原文
Aṅgā janapado. Aṅge janapadaṃ. Aṅgehi, aṅgebhi janapadena. Aṅgānaṃ janapadassa. Aṅgehi, aṅgebhi janapadasmā. Aṅgānaṃ janapadassa. Aṅgesu janapade. Bhonto aṅgā janapada. Evaṃ magadhakosalādīnampi yojetabbā.
于阴性词中:kāsī, kāsiyo;kāsī, kāsiyo。Kāsīhi, kāsībhi。Kāsīnaṃ。Kāsīhi, kāsībhi。Kāsīnaṃ。Kāsīsu。Bhotiyo kāsiyo。此处明其义:kāsī, kāsiyo 指国土(主格)。kāsī, kāsiyo 指国土(业格)。kāsīhi, kāsībhi 指由国土(具格)。kāsīnaṃ 指属于国土(属格/与格)。kāsīhi, kāsībhi 指从国土(夺格)。kāsīnaṃ 指属于国土(属格)。kāsīsu 指在国土中(处格)。bhotiyo kāsiyo 指国土(呼格)。对于 Avantī、Cetī、Vajjī 等词,亦应同样运用。因此注释师们说‘在 Kuru 诸国中’。同样,Aṅga 等词,即使意义是单数,也因作为国土名称的惯用,唯以复数形式出现。正如各处所见:‘住在 Aṅga 诸国中’、‘在 Magadha 诸国中游行’等,以及‘属于 Aṅga 诸国、Magadha 诸国、Kāsī 诸国、Kosala 诸国’等复数形式的巴利语。如此,这些惯用词的名词词列便得以成立。显示巴利原文
Itthiliṅge kāsī, kāsiyo, kāsī, kāsiyo. Kāsīhi, kāsībhi. Kāsīnaṃ. Kāsīhi, kāsībhi. Kāsīnaṃ. Kāsīsu. Bhotiyo kāsiyo. Atrāyamatthavibhāvanā – kāsī, kāsiyo janapado. Kāsī, kāsiyo janapadaṃ . Kāsīhi, kāsībhi janapadena. Kāsīnaṃ janapadassa. Kāsīhi, kāsībhi janapadasmā. Kāsīnaṃ janapadassa. Kāsīsu janapade. Bhotiyo kāsiyo janapada. Evaṃ avantīcetī vajjī iccetesampi padānaṃ yojetabbā. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘kurūsu janapade’’ti. Evaṃ aṅgādīni atthassa ekattepi janapadanāmattā rūḷhīvasena bahuvacanāneva bhavanti. Tathā hi tattha tattha ‘‘aṅgesu viharati. Magadhesu cārikaṃ caramāno’’tiādinā, ‘‘aṅgānaṃ magadhānaṃ kāsīnaṃ kosalāna’’ntiādinā ca bahuvacanapāḷiyo dissanti. Evaṃ rūḷhīsaddānaṃ nāmikapadamālā bhavanti.
如今,为助听众于义理与文句之领受上成就最极善巧,我们将依巴利圣典,宣说另一些较前更殊胜、能破音声差别之迷、引极微妙智的名词词列。而那些正是基于‘你自称是正等觉者。你自称是农夫。你自称是优婆塞。对于自称是正等觉者的你,这些法并未被完全觉悟’等巴利句义而开演。其中,‘你自称是正等觉者’应理解为‘你自称“我是正等觉者”’,这是通过省略‘iti’一词而得的义趣。‘你自称是农夫’等句,也应如此理解。至于‘对于自称是正等觉者的你’一句,则依‘iti’一词的省略,形成不同的句构,从而别通义趣,即‘对于自称“我是正等觉者”的你’。‘对于自称是漏尽者的你’等句,亦应如是理解。而在注释书中,对‘对于自称是正等觉者的你’所作的解释——‘对于如此自称“我是正等觉者,一切法皆由我觉悟”的你’,其义也正是如上所明。明晓这些差别之后,我等具智慧种姓的善男子所说,于‘你自称“我是正等觉者”’这一语义中,即应确立此带主动语态的词列。显示巴利原文
Idāni aparāpi ito savisesatarā saddabhede sammohaviddhaṃsanakārikā paramasukhumañāṇāvahā nāmikapadamālāyo kathayāma sotūnaṃ atthabyañjanaggahaṇe paramakosallasampādanatthaṃ. Tā ca kho ‘‘sambuddho paṭijānāsi. Kassako paṭijānāsi. Upāsako paṭijānāsi. Sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’’tiādayo pāḷinaye nissāyeva. Tattha sambuddhopaṭijānāsīti ‘‘tvaṃ ‘ahaṃ sammāsambuddho’ti paṭijānāsī’’ti itisaddalopavasena attho gahetabbo. Esa nayo ‘‘kassako paṭijānāsī’’tiādīsupi. ‘‘Sammāsambuddhassa te paṭijānato’’ti ettha pana ‘‘ahaṃ sammāsambuddho’’ti paṭijānantassa tavāti evaṃ itisaddalopayojanāvasena añño saddasanniveso teneva añño atthapaṭivedho ca bhavati. ‘‘Khīṇāsavassa te paṭijānatoti’’ādīsupi eseva nayo. Aṭṭhakathāyaṃ pana sammāsambuddhassa te paṭijānatoti ‘‘ahaṃ sammāsambuddho, sabbe dhammā mayā abhisambuddhā’’ti evaṃ paṭijānato tavāti yo attho vutto, sopi yathādassito atthoyeva. Evaṃpakāraṃ ñatvā paṇḍitajātiyena kulaputtena amhehi vuccamānā ‘‘ahaṃ sammāsambuddho’ti tvaṃ paṭijānāsī’’ti etasmiṃ atthe sakriyāpadā ayaṃ padamālā vavatthapetabbā –
你正自称是正自觉者而安住。他见到正自称是正自觉者的你。法由你这位正自称是正自觉者的人所宣说。对你这位正自称是正自觉者的人有所施与。从你这位正自称是正自觉者的人处有所离去。法属于你这位正自称是正自觉者的人。在你正自称是正自觉者时有所安立。同样地,对于“你自称是漏尽者”等,也应加以详说。显示巴利原文
Sammāsambuddho tvaṃ paṭijānaṃ tiṭṭhasi. Sammāsambuddhaṃ taṃ paṭijānantaṃ passati. Sammāsambuddhena te paṭijānatā dhammo desito. Sammāsambuddhassa te paṭijānato dīyate. Sammāsambuddhasmā tayā paṭijānatā apeti. Sammāsambuddhassa te paṭijānato dhammo. Sammāsambuddhasmiṃ tayi paṭijānante patiṭṭhitanti. Tathā ‘‘khīṇāsavo tvaṃ paṭijānāsī’’tiādināpi vitthāretabbaṃ.
对于“具神通的比丘,由一而成为多,由多而成为一;具神通的比丘们,由一而成为多,由多而成为一”这一义理,此处也应确立此带有主动语态的词列——显示巴利原文
Iddhimā bhikkhu ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti. Iddhimanto bhikkhū ekopi hutvā bahudhā honti, bahudhāpi hutvā eko hontīti imasmiṃ panatthe ayampi sakriyāpadā padamālā vavatthapetabbā –
由一而成为多、由多而成为一的比丘安住;由一而成为多、由多而成为一的比丘们安住。他看见由一而成为多、由多而成为一的比丘;他看见由一而成为多、由多而成为一的比丘们。由一而成为多、由多而成为一的比丘宣说了法;由一而成为多、由多而成为一的比丘们宣说了法。对由一而成为多、由多而成为一的比丘有所施与。其余依此类推。喂!由一而成为多、由多而成为一的比丘,你应说法;喂!由一而成为多、由多而成为一的比丘们,你们应说法。在此,《迦瓦达经》可作为佐证:“迦瓦达,此处有比丘体验种种神通变化:由一而成为多,由多而成为一;示现……乃至……某位具足信心、怀有净信之人看见那位比丘正在体验种种神通变化,正在由一而成为多,正在由多而成为一。”此即《迦瓦达经》。显示巴利原文
Ekopi hutvā bahudhā honto bahudhāpi hutvā eko honto bhikkhu tiṭṭhati, ekopi hutvā bahudhā hontā bahudhāpi hutvā eko hontā bhikkhū tiṭṭhanti. Ekopi hutvā bahudhā hontaṃ bahudhāpi hutvā eko hontaṃ bhikkhuṃ passati, ekopi hutvā bahudhā honte bahudhāpi hutvā eko honte bhikkhū passati. Ekopi hutvā bahudhā hontena bahudhāpi hutvā eko hontena bhikkhunā dhammo desito, ekopi hutvā bahudhā hontehi bahudhāpi hutvā eko hontehi bhikkhūhi dhammo desito. Ekopi hutvā bahudhā hontassa bahudhāpi hutvā eko hontassa bhikkhuno dīyate. Sesaṃ vitthāretabbaṃ. Bho ekopi hutvā bahudhā honta bahudhāpi hutvā eko honta bhikkhu tvaṃ dhammaṃ desehi, bhonto ekopi hutvā bahudhā hontā bahudhāpi hutvā eko hontā tumhe dhammaṃ desethāti. Imasmiṃ ṭhāne kevaṭṭasuttaṃ sādhakaṃ. ‘‘Idha kevaṭṭa bhikkhu anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti. Ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti, āvibhāvaṃ…pe… tamenaṃ aññataro saddho pasanno passati taṃ bhikkhuṃ anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhontaṃ ekopi hutvā bahudhā hontaṃ bahudhāpi hutvā eko honta’’nti idaṃ kevaṭṭasuttaṃ.
一位比丘与一位妇女单独在屏处同坐,或者说:比丘们与一位妇女单独在屏处同坐。见到一位比丘与一位妇女单独在屏处同坐,或见到比丘们与一位妇女单独在屏处同坐。一切应广说。此处,“然而并非与一位妇女单独说话”等巴利文句是可以成立的。因为在此,“ekoekāya”一词应理解为类似不变词的惯用语,并且应知如同“aññamañña”一词那样,它作为一个单词而使用。若将“比丘无同伴,自己独一,与一位妇女一起”这一意义中的“ekoekāya”一词视为非惯用语,则即便如此,“eko”一词与“bhikkhu”一词也并非同位语。若是同位语,就不应说“在屏处同坐”等。“ekāya”一词也不应与需要补充出来的“itthiyā”构成同位语。若是同位语,就不应说“mātugāmena”,因为这会失去区别并导致重复。再者,既然说了“mātugāmena”,就应说出“ekena”,然而“ekoekāya”一词绝对地关涉到由男性和女性所构成的意义,而非同位词组。因此,应知如同“两位夫妻相互交谈”等中的“aññamañña”一词那样,“ekoe显示巴利原文
Ekoekāya mātugāmena saddhiṃ raho nisajjaṃ kappento bhikkhu evaṃ vadati, ekoekāya mātugāmena saddhiṃ raho nisajjaṃ kappentā bhikkhū evaṃ vadanti. Ekoekāya mātugāmena saddhiṃ raho nisajjaṃ kappentaṃ bhikkhuṃ passati, ekoekāya mātugāmena saddhiṃ raho nisajjaṃ kappente bhikkhū passati. Sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Ettha pana ‘‘na tveva ekoekāya, mātugāmena sallape’’tiādikaṃ pāḷipadaṃ sādhakaṃ. Ettha hi ekoekāyāti idaṃ abyayapadasadisaṃ rūḷhīpadanti gahetabbaṃ, aññamaññanti saddassa viya ca ekapadattūpagamanañcassa veditabbaṃ. Bhikkhu vinā dutiyena sayaṃ eko hutvā ekāya itthiyā saddhinti imasmiṃ atthe ‘‘ekoekāyā’’ti idaṃ padaṃ na rūḷhīpadanti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ santepi na ‘‘eko’’ti saddo ‘‘bhikkhū’’ti padena samānādhikaraṇo. Yadi samānādhikaraṇo siyā, ‘‘nisajjaṃ kappenta’’ntiādi na vattabbaṃ siyā. ‘‘Ekāyā’’ti saddopi na ajjhāharitabbena ‘‘itthiyā’’ti padena samānādhikaraṇo. Yadi samānādhikaraṇo siyā, ‘‘mātugāmenā’’ti na vattabbaṃ siyā visesābhāvato dviruttabhāvāpajjanato ca. Kiñca bhiyyo ‘‘mātugāmenā’’ti vuttattā ‘‘ekenā’’ti vattabbaṃ siyā, ekantato pana ‘‘ekoekāyā’’ti idaṃ padaṃ pumitthisaṅkhātaṃ atthaṃ apekkhati, na samānādhikaraṇapadaṃ, tasmā ‘‘dve jānipatayo aññamaññaṃ sallapentī’’tiādīsu ‘‘aññamañña’’nti padassa viya ca ‘‘ekoekāyā’’ti imassa ekapadattañca nisajjaṃ kappentassa bhikkhuno visesanattañca veditabbaṃ. Atha vā yassaṃ nisajjakriyāyaṃ bhikkhupi ekova hoti, itthīpi ekāva. Sā kriyā rūḷhīvasena ‘‘ekoekāyā’’ti vuccati, tādisāya ekoekāya nisajjakriyāya bhikkhu mātugāmena saddhintipi attho gahetabbo. Iminā nayena aññesampi rūḷhīsaddānaṃ nāmikapadamālā yathāpayogaṃ ekavacanabahuvacanavasena yojetabbā. Iccevaṃ vāccābhidheyyaliṅgādīnaṃ nāmikapadamālā nānappakārato pakāsitā.
这部极为甜美悦耳的音声论,
极为善巧、极其锐利,于善学中最为殊胜;
如太阳破除智者智慧的黑暗,
如明月令智慧白莲绽放。
为令已成就的智者得安稳,令教法增长,
以智慧善巧观察此论,应了知其为纯善。
显示巴利原文 Sumadhuratarasaddanitiṃ imaṃ, Paṭutaramatitaṃ susikhe varaṃ; Viduvimatitamopahariṃ raviṃ, Matikumudapabodhinisāpatiṃ. Kataviññūjanassāsa-sāsanassābhivuddhiyā; Dhiyā nītimimaṃ sādhu, sādhukaññeva lakkhaye.
如是,在具有九分并附有义疏的三藏种种语路中,为了智者们显示巴利原文
Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ
至此,由地界等所成的阳性、阴性、中性名词词组,已各随其宜,连同性的变化、声的变化、义的变化,以种种方式作了显示。因为,除了依理趣列出的代名词之外,其他任何名词,无不已被摄尽。显示巴利原文
Ettāvatā bhūdhātumayānaṃ pulliṅgānaṃ itthiliṅgānaṃ napuṃsakaliṅgānañca nāmikapadamālā yathārahaṃ liṅgantarehi saddantarehi atthantarehi ca saddhiṃ nānappakārato dassitā. Sabbanāmāni hi ṭhapetvā nayato aññāni kānici nāmāni aggahitāni nāma natthi.