第7章·(ṇvādi)(续)
7. 第七品(Nv 等) · 284 段
102词根“aj”之后,加后缀“ina”。
102. Ajā ino.
词根“aj”意为行走。由此构成的第三类动词后,加后缀“ina”。“ajati vikkayaṃ yātīti”,即走向贩卖者,故“ajinaṃ”指皮革。
Aja vaja-gamane tīmasmā ino hoti. Ajati vikkayaṃ yātīti ajinaṃ=cammaṃ.
103103. 以‘vipina’(森林)等词为例。
103. Vipinādayo.
以‘ina’结尾的‘vipina’等词,皆如此类推构成。词根‘vap’意为播种,加后缀‘itta’,意为‘于其中播种’,故‘vipinaṃ’指森林。词根‘sup’意为睡眠,加后缀‘ina’,意为‘赖以睡眠’,故‘supinaṃ’指睡眠,也指梦中所见。词根‘tud’意为刺伤,加后缀‘assa’,意为‘刺伤压迫有情’,故‘tuhinaṃ’指冰雪。词根‘kapp’意为适合,加后缀‘ina’,意为‘能战胜怨敌者’,故‘kappino’指国王。词根‘kam’意为行走,加后缀‘utta’,意为‘鱼等进入其中’,故‘kuminaṃ’指一种捕鱼器具。词根‘dā’意为给予,表示‘于此给予’,故‘dinaṃ’指白天。其余诸词亦同此理。
Vipinaādayo inantā nipaccante. Vapa-bījanikkhepe, assa ittaṃ, vapanti etthāti vipinaṃ=vanaṃ. Supa-saye, supanti etenāti supinaṃ=niddā, supantena diṭṭhañca. Tuda-byathane, dassa ho, tudati satte pīḷetīti tuhinaṃ=himaṃ. Kappa-sāmatthiye, kappati ripavo vijetuṃ samatthetīti kappino=rājā. Kama-padavikkhepe, assa uttaṃ, kamanti ettha mīnādayo pavisantīti kuminaṃ=macchabandhanopakaraṇaviseso. Dā-dāne, denti etasminti dinaṃ=divaso, evamaññepi.
104从词根‘kir’后,生起后缀‘kano’。
104. Kirā kano.
从词根‘kir’后,生起后缀‘kano’。依‘na转为ṇa’的规则,构成‘kiraṇā’,意为‘散射、发散者’,故指光芒。
Kiratismā kano hoti. Nassa ṇo, kiranti vikirantīti kiraṇā=raṃsiyo.
105词根dī、ji、i、mī之后,加上后缀naka。
105. Dī jiimīhi naka.
词根dī(坏灭)、ji(战胜)、i(前往、主宰)和mī(伤害)加上后缀naka,分别构成dīna(贫穷者)、jina(佛陀)、ina(主人)、mīna(鱼)。例如:‘adesi khayamagamāsī’(他走向灭尽)中的dīna,即贫穷者;‘pañcamāre ajinī’(他战胜了五魔)中的jina,即佛陀;‘esi issarattamagamāsī’(他成就了自在)中的ina,即主人;‘mīyate hiṃsīyate’(被伤害)中的mīna,即鱼。
Dī-khaye, ji-jaye, i-ajjhenagatīsu, mī-hiṃsāyaṃ, etehi naka hoti. Adesi khayamagamāsīti dīno=niddhano. Pañcamāre ajinīti jino=buddho. Esi issarattamagamāsīti ino=sāmī. Mīyate hiṃsīyateti mīno=maccho.
106词根sidha、āvī、vāhi之后,加上后缀no。
106. Sidhāvīvāhi no.
词根 si 意为捆绑,dhā 意为持守,vī 或 vā 意为行走,由这些词根加上 no 构成。Seti bandhatīti 指 sena,意为执武器者;senā,意为军队。Dhāretīti 指 dhānā,意为炒麦。Veti pavattatīti 指 veno,意为卑贱种姓者。Sattesu vāti pavattatīti 指 vānaṃ,意为渴爱。
Si-bandhane, dhā-dhāraṇe, vī vā-gamane, etehi no hoti. Seti bandhatīti seno=sasādano senā=camū. Dhāretīti dhānā=bhajjitayavo. Veti pavattatīti veno=hīnajāti. Sattesu vāti pavattatīti vānaṃ=taṇhā.
107“乌那”等词。
107. Ūnādayo.
以 ūna 等为首的词,其词尾为 na,后缀为 nī。词根 ūha 意为思虑,经省略后形成 ūhana,即 ūna,意为不圆满的。词根 hi 意为行走,元音延长,hesi hīnattamagamīti 即 hīna,意为低劣的。词根 ci 意为积聚,元音延长,cayanti ettha ratanānīti 即 cīna,意为国土。词根 han 发生 jagha 替换,haññatīti 即 jaghana,意为臀部。词根 ṭhā 发生 the 替换,ṭhāti pavattatīti 即 thena,意为盗贼。词根 und 发生 oda 替换,undīyatīti 即 odana,意为米饭。词根 raṃj 的鼻音和末尾音脱落,并添加 aka,raṃjate anenāti 即 rajana,意为贪染。rañjanti etthāti 即 rajanī,意为夜晚。词根 pad 发生 junuka 替换,pajjati gacchatīti 即 pajjunna,意为因陀罗与云。词根 gam 发生 gaṅa 替换,gacchanti ettha vihaṅgādayoti 即 gagana,意为虚空。其他词也依此类推。
Ūnaādayo nantā nīpaccante. Ūha-vitakke, halopo, ūhanaṃ ūno=apuṇṇo. Hi-gatiyaṃ, dīghattaṃ, hesi hīnattamagamīti hīno=nihīno. Ci-caye, dīghattaṃ, cayanti ettha ratanānīti cīno=janapado. Hanissa jagho, haññatīti jaghanaṃ=kaṭi. Ṭhāssa the ṭhāti pavattatīti theno=coro. Undissa odo, undīyatīti odano=annaṃ. Annaṃ. Raṃjissa niggahītalopo, aka ca, raṃjate anenāti rajanaṃ=rāgo. Rañjanti etthāti rajanī=ratti. Padissa junuka , pajjati gacchatīti pajjunno=indo, megho ca. Gamissa gaṅa, gacchanti ettha vihaṅgādayoti gaganaṃ=antalikkhaṃ, evamaññepi.
108由词根 vī 与 pata 加上后缀 tana 构成。
108. Vī patā tano.
vī 有“行走”之义,pata(或 patha)亦有“行走”之义,以这些词根加上 tana 构成。“Veti pavattati etenāti”意指 vetana,即工资。“Patanti etthāti”意指 pattana,即城镇。
Vī vā-gamane, pata patha-gamane, etehi tano hoti. Veti pavattati etenāti vetanaṃ=bhati. Patanti etthāti pattanaṃ=nagaraṃ.
109由 rama 加上 tanaka 构成。
109. Ramā tanaka.
由 rama(嬉戏)这一词根与 tanaka 构成。依“gam 等词根的末尾音脱落”规则,发生末尾音脱落。ramanti etthāti 则指 ratana,即宝石等物,亦可指手之度量。
Rama kīḷāyamicasmā tanaka hoti. ‘‘Gamādirānaṃ lopontassā’’ti (5.109) malopo, ramanti etthāti ratanaṃ=maṇi ādī, hatthamattañca.
110由 sū 与 bhā 这两个词根加上 nuka 而构成。
110., Sū bhāhi nuka,
于 sū(生产)与 bhā(照耀)等词根之后,加上 nuka 而成。Pasavīyatīti 指 sūnu,意为儿子。Bhāti dibbatīti 指 bhānu,意为太阳。
Sū-pasave, bhā-dittiyaṃ, etehi nuka hoti. Pasavīyatīti sūnu=putto. Bhāti dibbatīti bhānu=sūriyo.
111又,于词根 dhā 附加 i 转音。
111. Dhāsse ca.
由词根“达”(意为“持载”)加尾缀“努”,且“达”的末音转为“伊”。“持载者”,故“达努”即母牛。
Dhā-dhāraṇetīmasmā nuka hoti, dhāssa e ca. Dhāretīti dhenu=gāvī.
112由“瓦达”等词根加“阿尼”尾缀。
112. Vattā ṭāva dhamāsehyani.
词根 vatta 表“转动”义,aṭa 表“行进”,ava 表“守护”,dhama 表“声响”,asa 表“投掷”;由这些词根加后缀 ani 而成词。“依此而转动者”,故 vattani 指织梭棒;在 vī(车辋)的语境中,vattani 即道路。“行走、移动者”,故 aṭani 指床架的横木。“守护众生者”,故 avani 即大地。“借之而发声者,如琴瑟等”,故 dhamani 即筋脉。“为杖用而被投掷者”,故 asani 即金刚杵。
Vatta-vattane, aṭa-gamanattho, ava-rakkhaṇe, dhama-sadde, asa-khepane, etehi ani hoti. Vattanti etenāti vattani=tasaradaṇḍaṃ. Vīmhi vattanī=pantho. Aṭate gammateti aṭani= mañcaṅgo . Satte avati rakkhatīti avani=mahī. Dhamanti etena vīṇādayoti dhamani=sīrā. Daṇḍatthāya asīyate khipīyateti asani=kulisaṃ.
113由“尤”得“尼”。
113. Yuto ni.
由词根“尤”(混合义)加“尼”尾缀而成。凡众生依此而往趣某种生存状态,故称“胎”,即女性生殖器,亦指卵生等之生处。
Yu-missanetīmasmā ni hoti. Yavanti sattā anena etībhāvaṃ gacchantīti yoni=bhagaṃ, aṇḍajādiyoni ca.
114由词根“遮摩”、“阿波”、“巴”、“瓦波”加上“波”尾缀构成。
114. Camāpa pā vapā po.
词根“遮摩”意为“取用”,“阿波”意为“获得”,“巴”意为“守护”,“瓦波”意为“撒播种子”;加上“波”尾缀构成词。“取用、食用之处”,故“遮摩波”即城镇。“获得少许、少量”,故“阿波”即少量。“守护恶趣者”,故“巴波”即罪恶。“撒播种子之处”,故“瓦波”即田地。
Cama-adane, apa-pāpuṇane, pā-rakkhaṇe, vapa-bījanikkhepe, etehi po hoti. Camanti adanti etthāti campā=nagaraṃ, apesi īsakamattamagamāsīti appaṃ=abahu. Apāyaṃ pāti rakkhatīti pāpaṃ-kibbisaṃ. Vapanti etthāti vappo=kedāraṃ.
115由词根“尤”、“图”、“库”加上“波”尾缀构成,且其元音延长。
115. Yu thu kūnaṃ dīgho ca.
词根“尤”意为“混合”,“图”意为“称赞”,“库”意为“声响”;由这些词根加尾缀“波”而成词,且其元音得以延长。因规定延长之故,便无短音形态。“共同存在之处”即“尤波”,指祭祀柱,亦指宫殿。“被称赞者”即“图波”,指塔庙。“发出声响之处”即“库波”,指水井。
Yu-missane, thu-abhitthave, ku-sadde, etehi po hoti, etesaṃ dīgho ca. Dīghavidhānasāmatthiyā ottābhāvo. Yavanti saha vattanti etthāti yūpo=yaññayaṭṭhi, pāsādo ca. Thavīyatīti thūpo=cetiyaṃ. Kavanti nadanti etthāti kūpo=udapāno.
116词根“基波”、“苏波”、“尼”、“苏”、“普”,加尾缀“波迦”而成词。
116. Khipa supa nīsū pūhi paka.
词根“基波”意为“催促”,“苏波”意为“躺卧”,“尼”意为“引导”,“苏”意为“产生”,“普”意为“净化”;由这些词根加尾缀“波迦”而成词。“迅速灭去者”即“基波”,指快速。“狗等躺卧之处”即“苏波”,指簸箕。“由此引导、结果者”即“尼波”,指树。“能生起喜好者”即“苏波”,指特定菜肴。“被胡椒、孜然等净化而令之纯净者”即“普波”,指糕点。
Khipa-peraṇe, supa-saye, nī-naye, sū-pasave, pū-pavane, etehi paka hoti. Khapati khayaṃ gacchatīti khippaṃ=sīghaṃ. Supanti ettha sunakhādayoti suppaṃ=papphoṭanaṃ. Nayanti etasmā phalanti nipo=rakkho. Savati ruciṃ janetīti sūpo=byañjanaviseso. Pavīyati maricajīrakādīhi pavittaṃ karīyatīti pūpaṃ=khajjakaṃ.
117工艺等词。
117. Sippādayo.
Sippa等词以paka词尾构成。Sapissa变为assi,意为“他以此完成”,故sippa(工艺)即技艺。Vapissa变为assi,意为“他播种智慧”,故vippa即婆罗门。Vassa变为bo,意为“因心中生起的悲伤而流出”,故bappa即泪水。Chupa意为触,加上ussa,意为“他以此接触”,故cheppa即尾巴。Rupa意为变坏,加上palopa并延音,意为“它经历变异”,故rūpa即色法,其余类推。
Sippaādayo pakaantā nipaccante. Sapissa assaittaṃ, sapati anenāti sippaṃ=kalā. Vapissa assi, vijjaṃ vapatīti vippo=brāhmaṇo. Vassa bo, vapati bahi nikkhamati hadayaṅgatasokenāti bappaṃ=assu. Chupa-samphasse, usse, chupati anenāti cheppaṃ=naṅguṭṭhaṃ. Rupa=ruppane, palopa dīghā, ruppati vikāramāpajjatīti rūpaṃ-bhūtabhūtikaṃ, evamaññepi.
118sāsa等词,词尾变为apo。
118. Sāsā apo.
从“教诫”义的 sāsa,词尾变为 apo。“以此被教诫”故,sāsapo 即一种特殊的稻谷。
Sāsa anusiṭṭhiyamiccasmā apo hoti. Sāsīyanti etenāti sāsapo=vīhiviseso.
119viṭapa 等词。
119. Viṭapādayo.
Viṭapa 等词以 apa 词尾构成。Vaṭa 是“环绕”义,其(a)变为 i,由之而环绕、包围,故 viṭapo 即一种特殊的灌木丛。Kutha 是“腐烂”义,tha 变为 ṇa,已至腐烂,故 kuṇapo 即尸体。Maṇḍa 是“装饰”义,能装饰众人,或为众人所装饰,故 maṇḍapo 即众人集会之处。余者亦可类推。
Viṭapaādayo apantā nipaccante. Vaṭa-veṭṭhane, assa ittaṃ, vaṭati veṭṭhati etenātiviṭapo=gumbaviseso, kutha-pūtibhāve, thassa ṇo, akuthi pūtibhāvamagamīti kuṇapo=matako. Maṇḍa=bhūsane, maṇḍeti janaṃ, maṇḍīyati janehīti vā maṇḍapo=janālayo, evamaññepi.
120词根gupa等,词尾变为pha。
120. Gupā pho.
词根gupa的词尾变为pha。意为“它被保护”,故goppho即脚踝。
Gupismā pho hoti. Gopīyatīti goppho=caraṇagaṇṭhi.
121词根gara、sara等,词尾变为ba。
121. Garasarādīhi bo.
以garasara等词为根,词尾转为ba。取其‘以此折磨他人’之义,故gabbo为傲慢。取其‘运行、持续’之义,故sabbo为全部。因‘渴望果实的人们走向它’之义,故ambo为芒果树。因‘为儿子所趋近’之义,故ambā为母亲。
Garasarādīhi bo hoti. Garati aññe anena pīḷetīti gabbo=abhimāno. Sarati pavattatīti sabbo=sakalo. Phalakāmehi janehi amīyati gamīyatīti ambo=cūto. Puttena amīyati gamīyatīti ambā=mātā.
122nimba等词。
122. Nimbādayo.
Nimba等词以词尾ba构成。Namissa变为assi,取其‘因果实重负而弯折’之义,故nimbo为苦楝树。Vamissa的va变为bi,取其‘吐出胆汁等’之义,故bimba指身体。Kusissa变为amuka,取其‘因苦涩而遭咒骂’之义,故kosambo为一种树。Kadatissa变为amuka,取其‘以此切割门等’之义,故kadambo为一种树。Kuṭissa变为umuka,取其‘以此聚集、进行’之义,故kuṭumba指家畜、田地、房屋、妻子与奴仆。Kaṇḍissa变为kuḍu,取其‘以此切分米等’之义,故kuḍubo为量器。其余众词亦依此类推。
Nimbaādayo bantā nipaccante. Namissa assi, namati phalabhārenāti nimbo=ariṭṭho. Vamissa vassa bittaṃ. Pittādayo vamati uggiratīti bimbaṃ=sarīraṃ. Kusissa amuka, tittena kusīyati akkosīyatīti kosambo=rukkho. Kadatissa amuka, kadanti etena dvārādīnīti kadambo=rukkho. Kuṭissa umuka, janehi koṭīyati pavattīyatīti kuṭumbaṃ=catuppado, khettaṃ, gharaṃ, kalattaṃ, dāsā ca. Kaṇḍissa kuḍu. Taṇḍulādayo anena kaṇḍanti paricchindantīti kuḍubo=mānaṃ, evamaññepi.
123由“达拉”等词根,构成“比”。
123. Darā bi.
“达拉”的含义为劈开、撕裂,由此构成“比”。如同勺子能劈开米饭等食物,故勺子名为“达比”,在“维”的音变下成为“达比”。
Dara vidāraṇetīmasmā bi hoti. Odanādīni dārenti jatāyāti dabbi=kaṭacchu, vīmhi dabbī.
124由“卡拉”“萨拉”“萨拉”“卡拉”“瓦拉”“瓦拉”“瓦萨”等词根,构成“阿波”。
124. Kara sara sala kala valla vasā abho.
“卡拉”有作、造之义;“萨拉”有行走、伤害、思虑之义;“萨拉”亦有行走义;“卡拉”有计算义;“瓦拉”“瓦拉”有防护、约束之义;“瓦萨”有居住义。从这些词根构成“阿波”。能作、能造者,故骆驼与手掌部分称为“卡拉波”。能行走、前进者,故一种特殊的鹿称为“萨拉波”。能行走、前进者,故飞蛾称为“萨拉波”。依年龄可被计算、衡量者,故象崽称为“卡拉波”。依“塔达米那”等读法,于“拉”音变下,狗称为“卡拉波”。能防护、能约束者,故所爱者称为“瓦拉波”。依之而居住者,故公牛称为“瓦萨波”。
Kara-karaṇe, sara-gati hiṃsācintāsu, sala-gamanattho, kala-saṅkhyāne, vala valla-saṃvaraṇe, vasa-nivāse, etehi abho hoti. Karotīti karabho=oṭṭhā, pāṇippadeso ca. Sarati gacchatīti sarabho=migaviseso. Salati gacchatīti salabho=paṭaṅgo . Kalīyati parimīyati vayasāti kalabho=hatthipotako. Tadaminādipāṭhā ḷatte kaḷabho=sova. Valleti saṃvaraṇaṃ karotīti vallabho=piyo. Vasantyanenāti vasabho=puṅgavo.
125从“伽达”词根构成“拉波”。
125. Gadā rabho.
从“伽达”词根构成“拉波”。“伽达”即说、发声之义,故驴称为“伽达拉波”。
Gadatismā rabho hoti. Gadatīti gadrabho=kharo.
126由“乌萨”与“拉萨”词根,构成“卡波”。
126. Usarāsā kabho.
“乌萨”意为燃烧,“拉萨”意为声音,由此二词根构成“卡波”。能燃烧、灼烧敌对者,故最胜者称为“乌萨波”。能发声、鸣叫者,故驴称为“拉萨波”。
Usa-dāhe, rāsa-sadde, etehi kabho hoti. Usati paṭipakkhe dahatīti usabho=seṭṭho. Rāsati nadatīti rāsabho=gadrabho.
127由“伊”词根,构成“巴卡”。
127. Ito bhaka.
“伊”是行走义。能行走、能前进者,故象称为“伊波”。
I itismā bhaka hoti. Eti gacchatīti ibho=hatthī.
128从“伽拉”和“阿瓦”词根,构成“波”。
128. Garāvā bho.
“伽拉”是房屋、洒水之义,“阿瓦”是保护之义,由这两个词根构成“波”。以向外流出的方式而洒出,所以称为“伽波”,也就是胎儿和密室。能保护众生,所以称为“阿波”,也就是云。
Gara ghara-secane, ava-rakkhane, etehi bho hoti. Garati bahi nikkhamanavasena siñcatīti gabbho=pasavo, ovarako ca. Avati satte rakkhatīti abbhaṃ=megho.
129129. 以 sobbha(洞穴)等为首的一组词。
129. Sobbhādayo.
以 sobbha 等为首的词,是以变化形来记别的。sad 的 a 变为 o,意为“在其中沉没”,故 sobbhaṃ 指洞穴、空隙;sobbho 指一种特殊的水池。kam 的 a 变为 u,意为“被渴望”,故 kumbho 指能装十斛量的容器,也是罐。(或者,因为被水注满、充满,故 kumbho 即罐。)kus 的 u 变为 umu,意为“呼喊、召唤”,故 kusumbhaṃ 指大红染料;kusumbho 指黄金。其余类推。
Sobbhaādayo bhantā nipaccante. Sadatissa assa ottaṃ, sīdanti etthāti sobbhaṃ=vivaraṃ, sobbho=jalāsayaviseso. Kamissa assu, kāmīyatīti kumbho=dasambaṇamatto, ghaṭo ca. (Kena jalena umbhīyati pūrīyatīti vā kumbho=ghaṭo.) Kusissa umuka, kusati avhāyatīti kusumbhaṃ=mahārajanaṃ. Kusumbho=kanakaṃ, evamaññepi.
130usa、kusa、pada、sukha 等词根构成 kumo。
130. Usa kusa pada sukhā kumo.
kumo 由 usa 等词根构成。usati 表‘燃烧’义,故 usumaṃ 指热;kusati 表‘呼召’义,故 sukumaṃ 指花;pajjati 表‘赴天供等’义,故 padumaṃ 指莲花;sukhayati 表‘令喜乐’义,故 sukhuma 指微细。
Usādīhi kumo hoti. Usati dahatīti usumaṃ=uṇhaṃ. Kusati avhāyatīti sukumaṃ=pupphaṃ. Pajjati devapūjādiṃ yātīti padumaṃ=paṅkajaṃ. Sukhayatīti sukhuma=aṇu.
131“瓦图玛”等词(以下诸规则适用之)。
131. Vaṭumādayo.
以 vaṭuma 为首的诸词,以 kumanta 之形被记别。vaj(词根)之 nta 变为 ṭa,表‘人们于中行走’义,故 vaṭumaṃ 为道路。silis 之 l 变为 le,表‘粘着’义,故 silesupaṃ 为痰。kam 之 ka 变为 kuṅkā 等,表‘被渴望’义,故 kuṅkamaṃ 即藏红花。余者亦当如是类推。
Vaṭumaādayo kumantā nipaccanthe. Vajissa-ntassa ṭo, vajanti etthāti vaṭumaṃ=patho. Silisassa lisse, silissatīti silesupaṃ=semhaṃ. Kamissa kuṅkādeso, kāmīyatīti kuṅkamaṃ=kasmīrajaṃ, evamaññepi.
132“umo”由词根“gudha”构成。
132. Gudhā umo.
“gudha”意为包围、覆盖,因此“umo”从此而来。“gudhati”即包围、覆盖,故“godhumo”指一种谷物(小麦)。
Gudha pariveṭṭhanetīmasmā umo hoti. Gudhati pariveṭṭhatīti godhumo=dhaññaviseso.
133“ama”与“ima”由词根“paṭha”和“cara”构成。
133. Paṭha carā amimā.
由 paṭhati 与 carati 这两个词根,依次构成 ama 和 ima。paṭṭhīyati 意为“被宣说、以最上性被称扬”,因此 paṭhamaṃ 是指最上的。carati 意为“走向低劣”,因此 carimaṃ 是指最后的。
Paṭhaticaratismā ama imā honti yathākkamaṃ. Paṭṭhīyati uccārīyati uttamabhāvenāti paṭhamaṃ=seṭṭhaṃ. Carati hīnattaṃ yātīti carimaṃ=pacchimaṃ.
134由 hi 与 dhū 这两个词根,构成 maka。
134. Hidhūhi maka.
hi 意为“去”,dhū 意为“震动”,由这些词根构成 maka。hinoti 意为“使运行、进行”,因此 himaṃ 指霜、雪。dhunāti 意为“震动”,因此 dhūmo 指烟,即火之产物。
Hi-gatiyaṃ , dhū-kampane, etehi maka hoti. Hinoti pavattahīti himaṃ=tuhinaṃ. Dhunāti kampatīti dhūmo=aggipasavo.
135恐惧者与怖畏者。
135. Bhīto rīsano ca.
“Bhī”意为恐惧。由此而有“rīsano”(令人恐惧者),指猕猴。该词中省略了中间的“sa”等音。因众生对此恐惧,故为“bhīsano”,即令人怖畏者。“bhīmo”也是同样的意思。
Bhī-bhayetīmasmā rīsano hoti makaca. Antasarādilopo, bhāyanti etasmāti bhīsano=bhayānako. Bhīmo=sova.
136Khī, su, vī, yā, gā, hi, sā, lū, khu, hu, mara, dhara, ghara, jama, ama, sama, mo。
136. Khī su vī yā gāhi sā lū khu hu mara dhara ghara jamāma samā mo.
“Khī”为灭尽。“su”为听闻,“vī”为织造与延续,“yā”为到达,“gā”为音声,“hi”为行走,“sā”为变细与终结,“lū”为切割,“khu”为音声,“hu”为献祭,“mara”为弃舍生命,“dhara”为持守,“kara”为造作,“ghara”为浇洒,“jama”为食用,“ama”为行走,“sama”为等同——由这些词根构成“mo”。因能去除灾祸而无有灾祸,故“khema”为安稳。因能听闻,故“soma”为月亮。因风于此中吹送,故“vema”为织机。因它运行,故“yāma”为一时分(一日的六分之一或八分之一)。因人于此间歌唱,故“gāma”为村落。因它运行、持续,故“hema”为黄金。因它使美好变细,故“sāma”为黑。因被切割,故“loma”为体毛。因以殊胜之相被称扬,故“khoma”为亚麻。献祭,或被献祭,故“homa”为祭祀。因以此击打则不得存活,故“mamba”为一种击打致死的武器。因能持守自身,令不堕于恶趣与轮回之苦,故“dhamma”为法(等)。造作,或被造作,故“kamma”。
Khī-khaye. Su-savane, vī-tantasantāne, yā-pāpuṇane, gā-sadde, hi-gatiyaṃ, sā-tanukaraṇāvasānesu, lū-chedane, khu-sadde, hu-havane, mara-pāṇacāge, dhara-dhāraṇe, kara-karaṇe, ghara-secane, jama-adane, ama gama-gamane, sama-upame, etehi dhātūhi mo hoti. Khepanaṃ nirupaddavakaraṇatāya khemo=nirupaddavo. Sunotīti somo=cando. Vāyanti etenāti vemo=tantavāyopakaraṇaṃ. Yātīti yāmo=dinassa chaṭṭho bhāgo, aṭṭhamo vā. Gāyanti etthāti gāmo=saṃvasatho. Hinoti pavattatīti hemaṃ=suvaṇṇaṃ. Sāti sundarattaṃ tanuṃ karotīti sāmo=kāḷo. Lūyateti lomaṃ=tanuruhaṃ. Khūyate uttamabhāvenāti khomaṃ=atasi. Havanaṃ, hūyate vā homaṃ=huti. Marantyanenāti mambaṃ=yasmiṃ tāḷite na jīvati taṃ. Attānaṃ dhārente apāye vaṭṭadukkhe ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo=pariyatyādi . Karaṇaṃ, karīyatīti vā kammaṃ=sukhadukkhaphalādi. Sedo paggharati anenāti ghammo=nidāgho. Jameti abhakkhi tabbaṃ adatīti jammo=nihīno, anisammakārī ca. Ameti pemena puttakesu pavattatīti ammā=mātā. Samenti anenāti sammā=piyasamudācāro.
137以 asma 等为例。
137. Asmādayo.
以 asma 等开头的词是约定俗成的,无对比词形等规则,属不规则的固定用法。“asa”为抛弃,因被抛弃,故“asmā”为石头。“bhasa”为化为灰烬,因它散落、飞散,故“bhasmā”为灰烬。“usa”为燃烧,因它燃烧、灼热,故“usmā”为火界。“visa”为进入,因人们进入此处,故“vesma”为房屋。“bhī”为恐惧,词中插入“sma”,因众生对此恐惧,故“bhesmā”为可怖畏者。词根“asa”加“dha”,因被世人抛弃,故“adhamo”为卑劣者。词根“kara”加“assa”和“uttaṃ”,因它造作,故“kummo”为龟。其余词汇亦依此类推。
Asmaādayo mantā nipaccante, pararūpādīnamabhāvo nipātanā. Asa-khepane, assateti asmā=pāsāṇo. Bhasa-bhasmīkaraṇe, bhasati pakkharatīti bhasmā=chārikā. Usa-dāhe, usati dahatīti usmā=tejodhātu. Visa-pavisane, pavisanti etthāti vesmaṃ=gharaṃ. Bhī-bhaye, massa suña, bhāyanti etasmāti bhesmā=bhayānako. Asatissa dhaṅa, assati janehi cajīyatīti adhamo=nihīno. Karotissa assa uttaṃ, karotīti kummo=kacchapo. Evamaññepi.
138“mi”源自词根“nī”。
138. Nīto mi.
“mi”由“nayati”构成。因它能引导,故“nemi”意为轮辋。
Nayatismā mi hoti. Nayatīti nemi=cakkantaṃ.
139ūmi:波浪;bhūmi:大地;nimi:国王;rasmi:光线。
139. Ūmi bhūminimi rasmi.
这些以“mi”结尾的词,属于约定俗成。“ūha”是思惟,省略“ha”;因众生以此思惟,故“ūmi”为波浪。“bhū”是存在,没有“o”形;因众生在此存在,故“bhūmi”为大地。“nī”是引导,没有“e”形;因他引导、令至善趣,故“nimi”为国王。“rasa”是品尝,没有其他词形;因众生以此品尝,故“rasmi”为绳索。
Etesaddā miantā nipaccante. Ūha-vitakke, halopo, ūhanti vitakkenti etenāti ūmi=taraṅgo. Bhū-sattāyaṃ ottābhāvo, bhavanti etthāti bhūmi=mahī. Ni-pāpane, ettābhāvo, sugatiṃ neti pāpetīti nimi=rājā. Rasa-assādane, pararūpābhāvo, rasanti sattā etāyāti rasmi=rajju.
140词根 mā 等加上 cha,构成 yo。
140. Māchāhi yo.
“mā”(量)为衡量,“chā”(遮)为遮覆,由这些构成 yo。其中,“mā”指以他人殊胜的德行来衡量、掩盖自己的过失——因此“māyā”(幻术)以隐藏内在过失为相。“chā”即截断疑惑——因此“chāyā”(影像)为倒影、映像。
Mā-māne-chā-chādane , etehi yo hoti. Meti parimeti aññena uttamena guṇena attano aguṇanti māyā=santadosa paṭicchādana lakkhaṇā. Cheti chindati saṃsayanti chāyā=paṭibimbaṃ.
141jana 一词中的 jā。
141. Janissa jā ca.
“妻”(jāyā)一词,源自词根 jan(生)。由 jan 词根而有 jā,因“能生”之义,故称 jāyā,即配偶。
Janismā yo hoti, janissa jā ca, janetīti jāyā=bhariyā.
142hada(心)等词中的 dayo。
142. Hadayā dayo.
“心”等词是由特定的词缀构成的。能持取,故称“心”(hadaya),即心意,也是意界与意识界的依处。于自身延展爱着,故称“子”(tanaya),即儿子。能运行、能行进,故称“太阳”(sūriya),即日轮。能带来安乐,故称“楼阁”(hammiya),即平顶宫殿。语根“kasa”表示“行进”,加“i”等词缀后有增长义,故称“嫩芽”(alaka),即新叶。其余类推。
Hadayaādayo yantā nipaccante. Harissa daṅa, haratīti hadayaṃ=cittaṃ, manodhātu manoviññāṇadhātu nissayo ca, tanissaaka, attani pemaṃ tanotīti tanayo=putto. Saratissa suri, sarati gacchatīti sūriyo=ādicco. Haratissa mmiṅa, sukhamāharatīti hammiyaṃ=muṇḍacchadanapāsādo. Kasa-gamane, kasassa alaka, assa i ca, kasati vuddhiṃ yātīti kisalayaṃ=pallavaṃ, evamaññepi.
143以“khsi”“si”“nssu”“vkusu”等词根,加后缀“raka”。
143. Khī si si nī sī su vī kusūhi raka.
“khī”表示“衰减”,“si”表示“依附”,“si”表示“束缚”,“nī”表示“引导”,“sī”表示“躺卧”,“su”表示“流出”,“vī、vā”表示“行进”,“ku”表示“发声”,“sū”表示“产生”,由这些词根加后缀“raka”构成。因为挤压而衰减,故称“khīra”,即乳汁。由花等依附其上,故称“sira”,即头顶。能束缚身体,故称“sirā”,即筋脉。能引导、会被他人带走,故称“nīra”,即水。躺卧于其上,故称“sīra”,即犁。能流出非爱乐果报,故称“surā”,即酒。能听闻殊胜歌声等,故称“sura”,即天人。趋向殊胜境地,故称“vīra”,即勇者。能发出声响,故称“kura”,即饭食。能使初受怖畏者生起勇气,故称“sūra”,即太阳,也指勇者。
Khī-khaye, si-sevāyaṃ, si-bandhane, nī-pāpane, sī-saye, su-savane, vī vā-gamane, ku-sadde, sū-pasave, etehi raka hoti. Khayati duhanenāti khīraṃ=payo. Kusumādīhi sevīyatīti siro=muddhā. Seti sarīraṃ bandhatīti sirā=dehabandhanī. Neti, parehivānīyatīti nīraṃ=jalaṃ. Sayatīti sīro=halaṃ. Aniṭṭhaphala- dāyakattaṃ savatīti surā=madirā. Suṇoti uttamagītādinti suro=devo. Veti uttamabhāvaṃ yātīti vīro=vikkanto. Kavati nadatīti kuraṃ=bhattaṃ. Bhayaṭṭitānaṃ paṭhamakappiyānaṃ sūrattaṃ pasavatīti sūro=sūriyo, vikkanto ca.
144hi、ci、du 及 mi 诸词根,加后缀 naṃ,末元音延长。
144. Hi ci du minaṃ dīgho ca.
hi 表“行进”,ci 表“积集”,du 表“行进”,mi 表“投掷”。以此诸词根加后缀 raka,末元音延长。行进故,称为 hīra,即棕榈纤维等;积集故,称为 cīra,即树皮衣;因痛苦而行进、被驱赴故,称为 dūra,即遥远;被投掷故,称为 mīra,即大海。
Hi-gatiyaṃ, ci-caye, du-gatiyaṃ, mi-pakkhepane, etehi raka hoti, dīgho cāntassa. Hinoti pavattatīti hīraṃ=tālahīrādi. Cayatīti cīraṃ=vakkalaṃ. Dūyati dukkhena gamīyatīti dūraṃ=anāsannaṃ. Mīyate pakkhīpīyateti mīro=samuddo.
145dhā 与 tā,加后缀 naṃ,亦同(末元音延长)。
145. Dhā tānamī ca.
“dhā”意为执持,“tā”意为保护,由这些词根加“raka”后缀所成,末元音变为“ī”。能执持,故称“dhīra”,即具慧者。能护水,故称“tīra”,即河岸。
Dhā-dhāraṇe, tā-pālane, etehi raka hoti, ī cāntādeso. Dhāretītidhīro=dhitimā. Jalaṃ tāyatīti tīraṃ=taṭaṃ.
146后缀āyo(用于bhadra等词)
146. Bhadrāyo.
从bhadra等词,以ra为词尾而派生。“bhadda”——表善好义,词尾da脱落,不取随韵之形;被尊敬、被亲近,故称“bhadra”,即善好。“bhī”——表恐惧义,依nadādi词群而变为vī;众生以此而恐惧,故称“bherī”,即大鼓。“cita”——表思惟义,加前缀vi;应被种种思惟,故称“vicitra”,即种种形态。“yā”——表到达义,元音缩短为u,并加ta;行进,故称“yātrā”,即乘载。“gupa”——表守护义,元音u变为o,并加ta;被守护,故称“gotra”,即家族等。“bhasa”——表化为灰烬义,元音缩短为u,并加ta;水令食物化为灰烬,故称“bhastā”,即铁匠的鼓风皮囊。“usa”——表燃烧义,词尾脱落;被忧愁所击打时,它燃烧、灼热,故称“uro”,即身体的一部分(胸)。其余诸词亦依此类推。
Bhadraādayo rakaantā nipaccante. Bhadda-kalyāṇe, dalopo pararūpābhāvo, bhajīyatīti bhadraṃ=kalyāṇaṃ. Bhī-bhaye, nadādipāṭhā vī, bhāyanti etāyāti bherī=dundubhi. Cita-sañcetane, vipubbo, vicintitabbanti vicitraṃ=nānākāraṃ, yā-pāpuṇane, rassa tuña, gamanaṃ yātrā=yānaṃ. Gupa-gopane, ussa o, passa tañca gopīyatīti gotraṃ=kulādi, bhasa-bhasmīkaraṇe, rassa tuña, bhasati bhakkhaṃ karoti toyāti bhastā-kammāragaggarī. Usa=dāhe, salopo, sokena tāḷite usati dahatīti uro=sarīrekadeso, evamaññepi.
147以‘manda’、‘aṅka’、‘sasa’、‘asa’、‘matha’、‘cata’这些词根,加上‘ura’词尾构成。
147. Mandaṅka sasāsa matha catā uro.
‘manda’用于迟钝义,‘aṅka’用于标记义,‘sasa’用于行走、杀害、呼吸诸义,‘asa’用于投掷义,‘matha’用于搅拌、摇动义,‘cata’用于乞求义,这些词根加上‘ura’词尾而构成诸词。无迟钝,即因不美好而趋近于迟钝义,故称‘mandurā’,即马厩。被标记、被认知,故称‘aṅkura’,即种子所生之芽。他杀害,故称‘sasura’,即夫妻双方之父(岳父/公公)。被投掷,故称‘asura’,即阿修罗。被敌人所搅动、摇荡,故称‘mathurā’,即城镇。被乞求,故称‘catura’,即灵巧者。
Manda-jaḷatte , aṅka-lakkhaṇe, sasa-gatihiṃsāpāṇanesu, asa-khepane, matha mantha-viloḷane, cata-yācane, etehi uro hoti. Amandi asundarattā jaḷatthamagamīti mandurā=vājisālā. Aṅkīyati lakkhīyatīti aṅkuro=bījapasavo. Sasati hiṃsatīti sasuro=jayampatīnaṃ pitā. Asīyitthāti asuro=dānavo, arīhi mathīyati āloḷīyatīti mathurā=nagaraṃ. Catīyatīti caturo=dakkho.
148诸如智者之类者。
148. Vidhurādayo.
以“ura”为词尾的“vidhura”等词,依此派生:“vidha”表穿刺义,词尾“a”消失;穿刺、杀害者,故称“vidhura”,即敌对者。“unda”表湿润义;湿润者,故称“undura”,即鼠。“maṅka”表装饰义,随韵脱落;人们以此装饰自身,故称“makura”,指镜子、车、宝石、鱼。“kuka”表执取义,“ka”双写为“kka”;狗执取枝条等物,故称“kukkura”,即狗。“maṅga”表吉祥义;虽非吉祥却被趋向称赞,故称“maṅgura”,指一种特定的鱼。其余诸词,亦依此类推。
Vidhuraādayo urantā nipaccante. Vidha-vedhane, ettābhāvo, vedhati hiṃsatīti vidhuro=viruddho. Unda-kiledane, undati kiledatīti unduro=ākhu. Maṃka-maṇḍane, niggahītalopo, maṅkati anena attānaṃ alaṅkarotīti makuro=ādāso, ratho, kakko, maccho ca. Kuka vaka-ādāne, kassa dvittaṃ. Kukati salādayo ādadātīti kukkuro=sā. Maṅga-maṅgalye, amaṅgi pasatthamagamīti maṅguro=macchaviseso, evamaññepi.
149由词根“tima”“ruha”“rudha”“badha”“mada”“manda”“vaja”“aja”“ruca”“kasa”,加“ira”词尾构成。
149. Tima ruha rudha badha mada manda vajāja ruca kasā kiro.
“tima”表润湿义,“ruha”表生长义,“rudha”表遮蔽义,“badha”表妨害义,“mada”表醉狂义,“manda”表欢喜、称赞、迟钝诸义,“vaja”与“aja”表行走义,“ruca”表光明义,“kasa”表行走义。这些词根加“ira”词尾而成诸词。能润湿者,故称“timira”,即黑暗,亦指水。流动运行者,故称“ruhira”,即血液。阻碍生命者,故称“rudhira”,亦即血液。被妨害者,故称“badhira”,即耳根残缺者(聋者)。令人沉醉者,故称“madirā”,即酒。令人欢喜之处,故称“mandira”,即屋舍。能行走者,故称“vajira”,即金刚杵。行走移动之处,故称“ajira”,即庭院,也指屋舍周围的空地。照耀、令人喜悦者,故称“rucira”,即美妙可意之物。艰难而行者,故称“kasira”,即艰难困苦。
Tima-temane, ruha-janane, rudha-āvaraṇe, badha-bādhane, madaummāde, manda-modanathutijaḷattesu, vaja aja-gamane, ruca-dittiyaṃ, kasa-gamane, etehi kiro hoti. Temetīti timiraṃ=andhakāraṃ, āpo ca. Ruhati pavattatīti ruhiraṃ=lohitaṃ. Jīvitaṃ rundhatīti rudhiraṃ=tadeva. Bādhīyatīti badhiro=sotavikalo. Janā majjanti etāyāti madirā=surā. Modanti etthāti mandiraṃ= gharaṃ . Vajatīti vajiraṃ=kulisuṃ. Ajanti gacchantī etthāti ajiraṃ=aṅgaṇaṃ gharavisayokāso ca. Rocatīti ruciraṃ=manuññaṃ. Kasīyati dukkhena gamīyatīti kasiraṃ=kicchaṃ.
150thira等词(依此类推)。
150. Thirādayo.
“thira”等词以“ira”为词尾而构成。词根“ṭhā”有站立、回转之义,其中“ṭha”变为“tha”;因其站立、持续,故称为“thira”,即长久住立者。词根“isa”有渴望、寻求之义,随韵脱落,故被渴望者称为“sisira”,即寒季(特定季节)。词根“ada”有咀嚼、食用之义,长元音“ā”转为短音;因被众生所咀嚼,故称为“khadira”,即齿木(儿茶树)。其余诸词亦依此类推。
Thiraādayo kirantā nipaccante. Ṭhā-gatinivattiyaṃ, ṭhassa thattaṃ, ṭhāti pavattatīti thiraṃ=ciraṭṭhāyī. Isa siṃsa-icchāyaṃ, niggahītalopo, icchīyatīti sisiro=utuviseso. Ada khāda-bhakkhane, āssa rassatthaṃ, khādīyati pāṇakehīti khadiro=dantadhāvano, evamaññepi.
151由词根“dada”与“gara”构成“durabhara”等词。
151. Dada garehi durabharā.
“dada”意为“给予”,“gara”意为“洒水”,由此依次构成“durabhara”等词。因给予末端(或发出声音),故称“daddura”,即青蛙。因洒水,故称“gabbhara”,即洞穴。
Dada-dāne, gara ghara-secane, etehi yathākkamaṃ durabharā honti. Antānaṃ dadātīti dadduro=bheko. Garati siñcatīti gabbharaṃ=guhā.
152从cara、dara、jara、gara、mara等词根,加上te词尾。
152. Cara dara jara gara marehi te.
从car等词根,依次构成car等词。car有“行走、消耗”之义,人们在其中行走,故称caccara,即街道、十字路口,亦指庭院。dara有“破裂、撕裂”之义,被撕裂者,故称daddara,即乐器、鼓。jara有“衰老、减损”之义,已衰老者,故称jajjara,即老朽者。gara与ghara皆有“洒水”之义,洒水者,故称gaggaro,即破音,亦指天鹅之音。mara有“死亡、舍弃”之义,死亡者,故称mammaro,即枯叶,亦指落叶之声。
Carādīhi dhātūhi te carādayo honti yathākkamaṃ. Caragatibhakkhanesu caranti etthāti caccaraṃ=vīthicatukkaṃ, aṅgaṇañca, dara-vidāraṇe, darīyatīti daddaraṃ=vādittaṃ, bherī ca. Jara-vayohāniyaṃ, ajarīti jajjaro=jiṇṇo. Gara ghara-secane, garati siñcatīti gaggaro=bhinnassaro, haṃsassaro ca. Mara-pāṇacāge, maratīti mammaro=sukkhapaṇṇaṃ, patthapaṇṇānaṃ saddo ca.
153由pī(满足)构成kvaro。
153. Pīto kvaro.
kvaro 由 pī(满足、使满足)这一词根而来。未满足者、不满足者,故名 pīvaraṃ,即粗大。
Pī-tappanetīmasmā kvaro hoti. Appiṇīti pīvaraṃ=thūlaṃ.
154衣等诸词。
154. Cīvarādayo.
cīvara等词依kvaranta式构成,词根元音延长:ciyati(被积聚),故称cīvara,即袈裟。sama(止息)加vī,平息热恼,故称saṃvarī,即夜晚。dhā(持)加ī,执持渔网等,故称dhīvaro,即渔夫。tā(保护)加ī,以任何方式保护自己,故称tīvaro,即低种姓。naya(引导)加ī,众生被引导至此,故称nīvara,即房屋。其余类推。
Cīvaraādayo kvarantā nipaccante. Cinātissa dīghattaṃ. Cīyatīti cīvaraṃ=kāsāvaṃ. Sama-upasame, nadādittā vī, pariḷāhaṃ sametīti saṃvarī=ratti. Dhāssa ī, jālakuminādīni dhāretīti dhīvaro=koṭṭo, tāyatissa ī, yena kenaci attānaṃ tāyatīti tīvaro=hīnajāti. Nayatissī, nayanti ettha sattāti nīvaraṃ=gharaṃ, evamaññepi.
155从词根ku(发声)构成kriro。
155. Kuto kriro.
从词根ku(发声)构成kriro。kavati(鸣叫),故称kuraro,即鸟。阴性词干加vī则为kurarī。
Ku-saddetīmasmā kriro hoti. Kavati nadatīti kuraro=pakkhī, itthiyaṃ vīmhi kurarī.
156charo由词根vasa(居住)与asa(投掷)构成。
156. Vasāsā charo.
charo由词根vasa(居住)与asa(投掷)构成。居住之处,故vaccharo意为年岁。加前缀saṃ,共同居住之处,故saṃvaccharo意为年。投掷、释放者,故accharā意为天女,也指弹指声。
Vasa-nivāse, asa-khepane, etehi charo hoti. Vasanti etthāti vaccharo=vasso. Saṃpubbo, saṃvasanti etthāti saṃvaccharo=sova. Asati vissajjetīti accharā=devakaññā, aṅguliphoṭanañca.
157chero与charo由词根masa(接触、执取)构成。
157. Masā chero ca.
由词根masa(触、执取)衍生出chero与charo。以渴爱执取,故名为maccheraṃ,即吝啬、隐匿己财;maccharaṃ与此同义。
Masa-amasanetīmasmā chero hoti charo ca. Taṇhāya parāmasanaṃ maccheraṃ=sakasampattiniguhanaṃ, maccharaṃ=tadeva.
158从dhū(摇动)构成vāta(风)与sara(音声)。
158. Dhū vāto saro.
dhunāti(吹动)加后缀aro而成dhūsaro,义为粗糙、略带灰白。vāti(吹、行)加后缀aro而成vāsaro,义为日子。
Dhunāti vātīhi saro hoti. Dhunātīti dhūsaro=lūkho īsaṃpaṇḍu ca. Vāti gacchatīti vāsaro=divaso.
159词根“bhama”等之后加后缀“aro”。
159. Bhamādīhyaro.
词根“bhama”(旋转)、“tasa”(牵引)、“manda”(欢乐)、“kanda”(呼唤)等之后加后缀“aro”。“bhamati”(旋转)故称“bhamaro”,即蜜蜂;“tasati”(牵引线)故称“tasaro”,即纺线工具;“mandanti”(人们在此欢乐)故称“mandaro”,即山;“kandati”(呼唤)故称“kandaro”,即山洞。此外,“deva”(天)字之训释:“devanti”(以此嬉戏)故称“devaro”,即丈夫之弟。
Bhama tasa manda kandādīhi aro hoti. Bhamatīti bhamaro=madhukaro. Tasati tantaṃ gaṇhātīti tasaro=suttaveṭṭhano. Mandanti modanti etthāti mandaro=pabbato. Kandati avhāyatīti kandaro=darī. Divassa ettaṃ, devanti kīḷanti etenāti devaro=patiro bhātā.
160词根“vad”之“vad”替换为“bad”。
160. Vadissa badaca.
即于“vadati”加后缀“aro”,并将“vadati”的“vad”替换为“bad”。由于“vadanti etena”(以此言说)而得名“badaro”,意指枣果。再附以阴性后缀“-ī”,则为“badarī”,指枣树。
Vadatismā aro yoti, vadatissa badādeso ca. Vadanti etenāti badaro=kakkandhūphalaṃ. Vīmhi badarī=kakkandhū.
161由“vada”、“jana”等词根附加后缀“aro”,并有“ṭhaṅ”的替换。
161. Vada janānaṃ ṭhaṅaca.
由“vada”、“jana”等词根加后缀“aro”,并以“ṭhaṅ”作词干替换。“vadati”(言说)而成“vaṭharo”,谓愚钝者;“vaṭharaṃ”,谓粗大者。“Jāyati”(出生)而成“jaṭharaṃ”,谓腹部。
Vada janehi aro hoti, ṭhaṅa cāntādeso. Vadatīti vaṭharo=mūḷo vaṭharaṃ=thūlaṃ. Jāyatīti jaṭharaṃ=udaraṃ.
162将词根“pac”替换为“iṭhaṅ”。
162. Pacissiṭhaṅaca.
由“pacati”加后缀“aro”,并以“iṭhaṅ”替换词干。“Pacanti etena”(以此烹饪),故称“piṭharo”,即锅。
Pacatismā aro hoti iṭhaṅacāntādaso. Pacanti etenāti piṭharo=thālī.
163于词根“vaka”“kuka”等(表执取义)后,加后缀“araṇa”。
163. Vakā araṇa.
从“vaka”“kuka”等表执取义的词根,加“araṇa”后缀成词。“vaketi”意为以此执取,故称“vākarā”,即捕兽网。
Vaka kuka-ādānetimasmā araṇahoti. Vaketi ādadāti etāyāti vākarā=migabandhanī.
164从“siṅgaṅgāra”“majja”“kalāla”等词,加“aro”后缀构成。
164. Siṅgyaṅgāga majjakalālā āro.
“Siṅgi”意为庄严,是名词词干;“aṅga”表支分而行;“aga”表弯曲而行;“majja”表清净;“kala”表计数;“ala”表系缚——由这些词根构成后缀“āro”。以“穿透”为义,如同角一般,“siṅga”即指称为“城市状态”的烦恼之角;它造作此,或“siṅga”被运用而造作此,或于贪欲者中生起。依“于词根义中多种名称”(5.12)得“i”,前部元音消失,成“siṅgi”;从此再加“āro”,依“元音遇元音则消失”(1.26)故“i”消失,前部依“相违时”(1.22)遮止不成就。于此,从“āra”别处前部元音有容身处即消失,从“ipaccaya”别处亦然。“Siṅgāra”即烦恼之角的造作,称为嬉戏。“Aṅga”(肢体)走向灭坏,故“aṅgāra”为烧过的木炭。“Aga”(去)——人们去往彼处,故“agāra”为家宅。以舔舐将自身身体清净、令成无垢,故“majjāro”为猫。由“kala”的说明,“l”变为“ḷ”,以此衡量功德,故“kaḷāro”为黄褐色。“Ala”表长久性,故“aḷāro”为弯曲与广大。
Siṅgiiti nāmadhātu, aṅga-gamanattho, aga-kuṭilagamane, majjasaṃsuddhiyaṃ, kala-saṅkhyāne, ala-bandhane, etehi āro hoti. Vijjhanatthena siṅgaṃ viya siṅgaṃ=nāgarikabhāvasaṅkhātassa kilesasiṅgassetaṃ nāmaṃ, taṃkaroti siṅgaṃ vā payuttaṃ, taṃ karoti rāgīsu pabhavatīti vā, ‘‘dhātvatthe nānāmasmī’’ti (5.12) i, pubba saralopo, siṅgi, tato āro, ‘‘sarolopo sare’’ti (1.26) ilopo, pubbe ‘‘vippaṭisedhe’’ti (1.22) aniṭṭhappaṭisedho, ettha hi ārato aññattha sāvakāsapubbasaralopova, ipaccayato aññattha ca, siṅgāro=kilesasiṅgakaraṇaṃ, vilāsoti vuttaṃ hoti. Aṅgati vināsaṃ gacchatīti aṅgāro=daḍḍhakaṭṭhaṃ. Aganti gacchanti etthāti agāraṃ=gharaṃ. Līhanena attano sarīraṃ majjati nimmalattaṃ karotīti majjāro=biḷāro. Kalāti niddesā lassa ḷattaṃ, etena guṇaṃ kalīyati parimīyatīti kaḷāro=piṅgalo. Dīghattaṃ alati bandhatīti aḷāro=vaṅko visālo ca.
165词根 kam 之后,尚有 assu 与 u 的替换。
165. Kamissassu ca.
表“欲求”义的词根 kama 之后,有词缀 āro,且 assa 变为 u。“所欲求者”,故 kumāro 即幼童、愚者。
Kama-icchāyamiccasmā āro hoti, assa u ca. Kāmīyatīti kumāro=bālo.
166净瓶等,即以“净瓶”为首的一类词。
166. Bhiṅgārādayo.
以 Bhiṅgāra 为代表、以 āra 结尾的词被列述于此。Bhara 意为承载,承载即持握、维持与养育;表持握义的 bharati,其词根有 bhiṅgā 的替代形式;它承载、持握水,因此 bhiṅgāro 指金制容器。Kleda、klida 表湿润状态,la 消失;它使湿润,故 kedāraṃ 指田地(或者:有水时便有其开裂,故 kedāraṃ 即彼田地;因广为通融,第七格中的 la 不消失)。从表‘获得’义的 vida 词根,前加 ku,带 āro 语缀,da 变为 ḷa,i 变为 e,在复合时 ku 变为 ko,由此被列述;它获得大地,因生于其中,故 koviḷāro 即双叶树。
Bhiṅgārappabhutayo ārantā nipaccante. Bhara=bharaṇe, bharaṇaṃ dhāraṇaṃ posanañca, dhāraṇatthassa bharatissa bhiṅgādeso, bharati dadhāti udakanti bhiṅgāro=hemabhājanaṃ. Kleda klida-alla bhāve, la lopo, kledayatīti kedāraṃ=khettaṃ, (ke jale sati dāro vidāraṇamassāti vā kedāraṃ=tadeva, bahulādhikārā sattamiyā na lopo.) Vida-lābhetīmasmā kupubbā āro dassa ḷattaṃ issa ettābhāvo samāse kussa o ca nipaccante, kuṃ pathaviṃ vindati tatruppannatāyāti koviḷāro=diguṇapatto.
167māro 是来自词根 kara 的语缀。
167. Karā māro.
从 karoti 词根有 māro 语缀。从事铁器制作之事者,故 kammāro 即铁匠。
Karotismā māro hoti. Lohakiccaṃ karotīti kammāro=lohakāro.
168由 pusa 与 sara 词根得 kharo 词缀。
168. Pusa sarehi kharo.
由 pusa 与 sara 词根得 kharo 词缀。为水所滋养者,故 pokkharaṃ 即莲花;行而变化者,故 sakkharā 即甘蔗制品。
Pusa sarehi kharo hoti. Posīyati jalenāti pokkharaṃ=padumaṃ. Sarati vikāraṃ gacchatīti sakkharā=ucchuvikāro.
169由 sara、vasa、kala 词根得 kīro 词缀,且 vassa 变为 uṭa。
169. Sara vasa kalā kīro vassuṭa ca.
由这些词根加上 kīro 词缀,并将 vassa 变为 uṭa。能被依止者,故 sarīraṃ 即身体。他们以此居住、以此为住处,故 usīraṃ 即香根草根。以此衡量粗细等,故 kaliro 即嫩芽。
Etehi kīro hoti vassa uṭa ca. Sarīyatīti sarīraṃ=deho. Vasanti vāsaṃ karonti etenāti usīraṃ=bīraṇamūlaṃ. Anena thūlādi kalīyati parimīyatiti kaliro=aṅkuro.
170深等(以“深”为首的一类词)。
170. Gambhīrādayo.
gambhīra 等词以 īra 为结尾而构成。gam 词根加 bhi,或 m 脱落,意为“破地而行、流转”,故 gambhīro(或 gabhīro)即深、不浅。kula 词根的 la 变为 ḷa,意为“以足刨掘、铺展”,故 kuḷīro 即螃蟹。其余类推。
Gambhīraādayo kīrantā nipaccante. Gamissa bhuka, malopo vā, pathaviṃ, bhinditvā gacchati pavattatīti gambhīro, gabhīro= agādho , kulissa lassa ḷo, pāde kulati pattharatīti kuḷīro=kakkaṭo, evamaññepi.
171khajja、valla、masa 等词以 ūra 为词尾。
171. Khajja valla masā ūro.
khajja 表咀嚼义,vala(或 valla)表覆盖义,sama(或 āmasana)表接触义,诸词皆以 ūra 结尾。khajjīyati(被咀嚼)故成 khajjūro,阴性为 khajjūrī,指某种特定树木。vallīyati(被覆盖)故成 vallūro,即干肉。masīyati 故成 masūro,指某种特定谷物。
Khajja-majjane, vala valla-saṃvaraṇe, sama-āmasane, etehi ūro hoti, khajjīyatīti khajjūro, vīmhi khajjūrī=rukkhaviseso. Vallīyati saṃvarīyatīti vallūro=sukkhamaṃso. Masīyatīti masūro=vīhiviseso.
172kappūra 等词。
172. Kappūrādayo.
kappūra等词以ūra为尾缀构成。kappati意为“能令欢喜生起”,故称kappūraṃ,即浓香之精要。karoti加上assu,因“作恶业”而得名kurūro,即行恶之人。pasa有障碍之义,pasati意为“压迫”,故称pasūro,指凶恶者,也是一个音声词及同名者。其他词亦同此例。
Kappūraādayo ūrantā nipaccante. Tuṭṭhimuppādetuṃ kappati sakkotīti kappūraṃ=ghanasāro. Karotissa assu, kibbisaṃ karotīti kurūro=pāpakārī. Pasa-bādhane, pasati pīḷetīti pasūro=duṭṭho, byañjanaṃ, evaṃnāmako ca, evamaññepi.
173词根kaṭha与caka构成以ora结尾的词。
173. Kaṭha cakā oro.
kaṭha表艰难活命,caka表周遍思惟,由此二者构成以ora结尾的词。kaṭhati意为“艰难地活命”,故称kaṭhoro,即坚硬者。cakati意为“周遍思惟”,故称cakoro,指一种特别的鸟。
Kaṭha-kicchajīvane, caka-parivitakkane, etehi oro hoti. Kaṭhati kicchena jīvatīti kaṭhoro=thaddho. Cakati parivitakketīti cakoro=pakkhiviseso.
174mora 等词。
174. Morādayo.
mora 等词以 ora 为结尾构成。词根 mī 意为伤害,ī 脱落,mayati(伤害)故得 moro,即孔雀。词根 kasa 意为行走,加后缀 assi,kasati(行走)故得 kisoro,即初龄之马。mahīyati(受恭敬、被崇敬)故得 mahoro,即蚁冢。其余诸词亦依此类推。
Moraādayo orantā nipaccante. Mī-hiṃsāyaṃ, īlopo, mayati hiṃsatīti moro=mayūro. Kasa-gamane, assi , kasati gacchatīti kisoro=paṭhamavayo asso. Mahīyati pūjīyatīti mahoro=vammiko, evamaññepi.
175由词根 ku 构成以 eraka 结尾的词语。
175. Kuto eraka.
从词根“ku”(发声义)构成,词尾为 eraka。依“在元音前,u 类音变为 uvaṅ”之规则(5.136),得 uvaṅ 形;因 kavati 意为鸣响、发声,故此词得名 kuvero,即多闻天王。
Ku-saddetīmasmā eraka hoti. ‘‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) uvaṅa, kavati nadatīti kuvero=vessavaṇo.
176rika 结尾由词根 bhū 和 sū 构成。
176. Bhū sūhi rika.
由词根 bhū(存在义)与词根 sū(生出义)而构成 rika 结尾。“存在”之义,故 bhūri 即丰盛、众多;加阴性词缀 ṅī 则成 bhūrī,意为智慧。“流出利益、产生利益”之义,故 sūri 即明智者、有识之士。
Bhūsattāyaṃ, sū-pasavane, etehi rika hoti. Bhavatīti bhūri=pahūtaṃ, ṅīmhi bhūrī=medhā. Savati hitaṃ pasavatīti sūri=vicakkhaṇo.
177词根“mī”与“kasī”,加上后缀“nī”与“ru”。
177. Mī kasī nīhi ru.
词根“mī”意为伤害,“kasī”意为躺卧、移动,前加“ka”,后接“ru”而成。‘meru’:以光芒伤害黑暗,故称须弥山;‘kaseru’:在水中躺卧、流动,指一种特定的草;‘neru’:将美好导向自身所依处,故称为山。
Mī-hiṃsāyamiccasmā, kapubbā sayatismā, nayatismā ca ru hoti. Raṃsīhi andhakāraṃ mīyati hiṃsatīti meru=sireru, ke jale sayati pavattatīti kaseru=tiṇaviseso. Attanissite sundarattaṃ neti pāpetīti neru=pabbato.
178词根“sinā”,加后缀“eru”。
178. Sinā eru.
从词根“sinā”(清净义),加后缀“eru”。“sināti”即令清净,故“sineru”为山王。
Sinā-soceyyetīmasmā eru hoti. Sināti suciṃ karotīti sineru=pabbatarājā.
179词根“bhī”与“ru”,加后缀“ruka”。
179. Bhī ruhi ruka.
词根“bhī”(恐惧义)与“ru”(音声义),由此加后缀“ruka”。“bhīru”:众生因此恐惧,故为“可怖者”。“ruru”:能发吼声,故为“鹿”。
Bhī-saye, ru-sadde, etehi ruka hoti. Bhāyanti etasmāti bhīru=bhayānako. Ravatīti ruru=migo.
180词根为“tamā”,加后缀“būlo”构成。
180. Tamā būlo.
词根“tama”意为装饰,由此加后缀“būlo”而成。“tambūlaṃ”:装饰口部,故为口部装饰物,即槟榔。
Tama-bhūsanetīmasmā būlo hoti. Mukhaṃ tameti bhūsetīti tambūlaṃ=mukhabhūsanaṃ.
181词根“si”,加“laka”及“vāla”等后缀构成。
181. Sito lakavālā.
依“悉”(意为依附、亲近)之故,成立了“拉咖瓦拉”等后缀。“被众生所依附者”称为“悉拉”,即石头;“悉洛”即山岳。“依附于水者”称为“悉瓦拉”,即水草。
Si-sevāyamiccasmā lakavālaiccete paccayā honti. Sattehi sevīyatīti silā=pāsāṇo, selo=pabbato. Jalaṃ sevatīti sevālo=jalatiṇaṃ.
182词根maṅga、kama、samba、saba、saka、vasa、pisa、keva、kala、palla、kaṭha、paṭa、kuṇḍa、maṇḍa,加后缀ālo。
182. Maṅga kama samba saba saka vasa pisa keva kala palla kaṭha paṭa kuṇḍa maṇḍā alo.
maṅga表吉祥义,kama表欲求义,samba表装饰义,saba等则是对词尾字母省略的说明。saka表能力,vasa表居住,pisa表前往,keva表事奉,kala表计量,palla表前往,kaṭha表艰难谋生,paṭa表前进,kuṇḍa表燃烧,maṇḍa表庄严。以上诸词根,皆可接后缀ālo。
Maṅga-maṅgalye, kama-icchāyaṃ, samba-maṇḍane, sabaiti asseva katamalopassa niddeso, saka-sattiya, vasa-nivāse, pisagamane, keva-sevane, kala-saṅkhyāne, palla-gamane, kaṭha kicchajīvane, paṭa-gamanattho, kuṇḍa-dāhe, maṇḍa-bhūsane, etehi alo hoti. Maṅganti sattā etena vuddhiṃ gacchantīti maṅgalaṃ=pasatthaṃ. Kāmīyatīti kamalaṃ-paṅkajaṃ. Sampati maṇḍetīti sambalaṃ=pātheyyaṃ. Sabalaṃ=visabhāga vaṇṇavantaṃ. Sakkoti vattunti sakalaṃ=sabbaṃ. Vasatīti vasalo=suddo. Piyabhāvaṃ pisati gacchatīti pesalo=piyasīlo. Kevati pavattatīti kevalaṃ=sakalaṃ. Kalīyati parimīyati udakametenāti kalalaṃ=apatthinnaṃ, pallati āgacchati udakametasmāti pallalaṃ=appodako saro. Kaṭhanti ettha dukkhena yantīti kaṭhalaṃ=kapālakhaṇḍaṃ, paṭati vuddhiṃ gacchatīti paṭalaṃ=samū- ho . Ghaṃsena kuṇḍati dahatīti kuṇḍalaṃ=kaṇṇābharaṇaṃ. Maṇḍīyati paricchedakaraṇavasena bhūsīyatīti maṇḍalaṃ=samantato paricchinnaṃ.
183183. 于“musā”之后接“kalo”。
183. Musā kalo.
‘musā’一词,加上‘la’后缀。
Musatismā kalo hoti. Musati etenāti musalo=ayoggo.
184因妄语故为徒;妄语者,即无用处、不适宜者。
184. Thalādayo.
“塔拉”(thala,高地)等词以“la”为词尾构成,属不规则形式。“ṭha”变为“tho”,并省略前一元音:“止住之处”(tiṭṭhanti ettha)即为“thala”,意为高地。“pā”(喝)加前缀“u”,重复元音省略:“饮水者”(udakaṃ pivati)即“uppalaṃ”,意为青莲花。“pat”(落)变为“pāṭa”:“凋落、成熟”(patati gacchati paripākaṃ)即“pāṭalaṃ”,意为果实,亦指赤铜色之花。“baṃh”省略随韵音:“增长”(baṃhati vuddhiṃ gacchati)即“bahalaṃ”,意为浓密。“cup”的“u”变为“a”:“不停留于一处”(cupati ekattha na tiṭṭhati)即“capalo”,意为不稳定。其余诸词亦依此类推。
Thalaādayo kalantā nipaccante. Ṭhassa tho, pubbasaralopo, tiṭṭhanti etthāti thalaṃ=unnatappadeso. Pā-pāne, upubbo, dvibhāvasaralopā, udakaṃ pivatīti uppalaṃ=kuvalayaṃ. Patissa pāṭaṃ, patati gacchati paripākanti pāṭalaṃ=phalaṃ, tambavaṇṇaṃ kusumañca. Baṃhissa niggahītalopo, baṃhati vuddhiṃ gacchatīti bahalaṃ=ghanaṃ. Cupissa ussa attaṃ, cupati ekattha na tiṭṭhatīti capalo=anavaṭṭhito, evamaññepi.
185所谓藻类等,是指聚集结成后所止者。由于其先前存在的消失,则称为藻类,即隆起的状况。举例而言,水中莲花为藕泽花。在树枝上落下成熟者称为果实,有时呈橙色或花朵状。竹子聚合成密集状,不断增长称为竹林。若杯子中聚集水,则杯形,容纳一处不中断称为杯器,藻类亦如是。
185. Kulā kālo ca.
“kula”意为展布、伸展,由此引申出“kāla”(时)与“kala”(分)二词。“kulati attano sippaṃ pattharati”(展布自身技艺)即“kulālo”,意为陶匠(kumbhakāro)。“kulati pakkhe pasāreti”(展开双翼)即“kulalo”,意为一种鸟类(pakkhijāti)。
Kula-patthāretīmasmā kālo hoti kalo ca. Kulati attano sippaṃ pattharatīti kulālo=kumbhakāro. Kulati pakkhe pasāretīti kulalo=pakkhijāti.
186所谓“区域”,即指时段。因其涵盖自身范围,故称为“时”。负责运作其自制工艺者,称为“制造人”;当其不断向两边扩展时,则称为“翼状生产者”。
186. Muḷālādayo.
从“muḷāla”起至“kāla”止的词,以补充规则成立。词根 mīla 表闭合(nimīlana):刚被拔起便闭合,所以是 muḷāla,即莲藕(bhisa)。词根 bala 表生命(pāṇana),〔有〕itta、ḷatta〔的替换〕:以吃老鼠等而活命,所以是 biḷāla,即猫(majjāra)。kappa 的复辅音之首脱落:人们以此维持生计(kappanti),所以是 kapāla,即陶罐等的碎片。词根 pī 表满足(tappana):依“yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare”(5.136)得 iyaṅa,以自己的果实使众生满足,所以是 piyāla,树名。词根 kuṇa 表声音:风所激起的一串串波浪在此鸣响,所以是 kuṇāla,一个大湖。词根 visa 表进入(pavisana):人们进入此处,所以是 visāla,即广大。词根 pala 表行走(gamana):随风而行,所以是 palāla,即收进来的谷物的茎叶。sarati 的〔末音〕变为 siga:追逐、伤害兔子等,所以是 sigāla,即豺(kotthu);其他词也同此例。
Muḷālaādayo kālantā nipaccante. Mīla-nimīlane, uttaḷatāni, uddhaṭamatte nimīlatīti muḷālaṃ=bhisaṃ. Bala-pāṇane, itta- ḷattāni , mūsikādikhādanena balati jīvatīti biḷālo=majjāro. Kappissa saṃyogādilopo, kappanti jīvikaṃ etenāti kapālaṃ=ghaṭādikhaṇḍaṃ. Pī tappane. ‘‘Yuvaṇṇānamiyaṅuvaṅa sare’’ti (5.136) iyaṅa, attano phalena satte santappetīti piyālo-rukkho. Kuṇa-sadde, vātasamuṭṭhitā vīcimālā ettha kuṇanti nadantīti kuṇālo=eko mahāsaro. Visa-pavisane, pavisanti etthāti vsālo=vitthiṇṇo. Pala-gamane, vātena palati gacchatīti palālaṃ=sassānamupanītadhaññānaṃ nāḷapattāni. Saratissa sigo, sasādayo sarati hiṃsatīti sigālo=kotthu, evamaññepi.
187187. “caṇḍa”、“pata”加“ṇāla”后缀。
187. Caṇḍa patā ṇālo.
“猛烈”〔caṇḍa〕加“ṇāla”后缀,即“猛烈阿罗”(caṇḍālo),意为象;“落下”〔pata〕加“ṇāla”后缀,即“陀罗兰”(pātālaṃ),意为地下界(罗刹底界)。
Caṇḍa-caṇḍikye, pata patha-gamane, etehi ṇālo hoti. Caṇḍeti pīḷetīti caṇḍālo=mātaṅgo, patati adhogacchatīti pātālaṃ=rasātalaṃ.
188在猛烈打击及落下过程中,出现此类名词。“猛烈”指压迫,因此“猛烈阿罗”即象。“落下”“向下飞落”,谓之“陀罗兰”并指地下界(罗刹底界)。
188. Mādito lo.
在 mā(轻蔑)、i(去)、ajjhena(贪求)、pī(喜足)、tappa(满足)、dū(苦恼)、paritāpa(热恼)等词根之后,加接尾词 lo,便构成名词。 Mīyati(消失)、parimīyati(完全消失),故 mālā 义为花环、行列。 Eti(行)、gacchati(去),故 elā 义为细豆蔻。 Piṇeti(令饱满)、tappeti(令满足)之处,故 pelā 义为洒水所用的座垫。 Dūyati(苦恼)、paritāpeti(令热恼),故 dolā 义为游戏所用的秋千。 又,kala(计算)之中,kalana(计算)即 kalla,义为合宜、善巧。
Mā-māne, i-ajjhenagatīsu, pī-tappane, dū-paritāpe, evamādīhi lo hoti. Mīyati parimīyatīti mālā=panti. Eti gacchatīti elā=sukhumelā. Piṇeti tappeti etthāti pelā=āsittakūpadhānaṃ. Dūyati paritāpetīti dolā=kīḷanayānakaṃ. Kalasaṅkhyāne, kalanaṃ kallaṃ=yuttaṃ.
189在词根 ana(呼吸)、sala(行走)、kala(计数)、kuka(取)、saṭha(欺诈)、maha(大)之后,加上 ila 构成词。
189. Ana sala kala kuka saṭha mahā ilo.
“ana”表呼吸,“sala”表行走,“kala”表计数,“kuka”与“vaka”表取,“saṭha”表欺诈,“araha”与“maha”表供养——在这些词根后加上 ila 构成派生词。由“anati”(吹动)而有 anilo,意为风。由“salati”(流动)而有 salilaṃ,意为水。由“kalati”(生长)而有 kalilaṃ,意为稠密、丛林。由“kukati”(以鸣声摄受众生)而有 kokilo,意为杜鹃鸟。由“saṭhati”(欺骗)而有 saṭhilo,意为狡诈者。由“mahīyati”(被供养)而有 mayilā,意为女人。
Ana-pāṇane, sala-gamane, kala-saṅkhyāne, kuka vaka-ādane, saṭha-kitave, araha maha-pūjāyaṃ, etehi ilo hoti. Anati pavattatītianilo=māluto. Salati gacchatīti salilaṃ=jalaṃ. Kalati pavattatīti kalilaṃ=gahanaṃ. Kukati attano nādena sattānaṃ manaṃ gaṇhātīti kokilo=parapuṇḍo. Saṭhati vañcetīti saṭhilo=saṭho. Mahīyati pūjīyatīti mayilā=itthī.
190在词根 kuṭa(弯曲)之后,加上 ilo 构成词。
190. Kuṭā kilo.
Kuṭa 意为弯曲,加 ilo 即构成此词。未弯曲、未达弯曲状态者,即 kuṭilo,意为弯转、不正直。
Kuṭa-koṭilyetīmasmā kilo hoti. Akuṭi kuṭilattamagamīti kuṭilo=vaṅko.
191接下来是 sithila 等词。
191. Sithilādayo.
Sithila 等词以 kilanta 等语尾构成。源自 Saha(忍耐),取 sahissa(能忍者的)的 sithattaṃ(柔软状态)与 sahituṃ(能忍)之义,故 sithilaṃ 意为不坚固、松懈。Kampa(颤抖)中,省略了合会等音节;因于他者之苦时颤抖,故 kapilo 意为仙人,亦指黄褐色。Kaba(颜色)中,ba 变为 po;未至蓝等颜色状态,故 kapilo 指特定的颜色。Matha(搅拌)中,变为 mitho;被搅拌故 mithilā 意为城市。其余类推。
Sithilaādayo kilantā nipaccante. Saha khamāyaṃ, sahissa sithattaṃ, sahitumalanti sithilaṃ=adaḷhaṃ. Kampissa saṃyogādilopo, paradukkhe sati kampatīti kapilo=isi. Kaba-vaṇṇe, bassa po, akabi nīlādivaṇṇattamagamīti kapilo=vaṇṇaviseso. Mathissa mitho, mathīyatīti mithilā=pūrī, evamaññepi.
192kula 一词由 caṭa(破裂)、kaṇḍa(切断)、vaṭṭa(旋转)和 putha(扩展)等词构成。
192. Caṭa kaṇḍa vaṭṭa puthā kulo.
Caṭa 意为“破裂”,kaṇḍa 意为“切断”,vaṭṭa 意为“旋转”,putha 与 patha 意为“扩展”;由这些词根加上 kula 构成词。Caṭati 指“破坏朋友”,故 caṭulo 意为谄媚者。Kaṇḍīyati 意为“被切断”,故 kaṇḍulo 指树木。Vaṭṭati 意为“旋转”,故 vaṭṭulo 意为圆形的。Apatthari 意为“扩展”,故 puthulo 意为宽广的。
Caṭa-bhedane, kaṇḍa-chedane, vaṭṭa-vattane, putha patha-vitthāre, etehi kulo hoti. Caṭati mitte bhindatīti caṭulo=cāṭukārī. Kaṇḍīyati chindīyatīti kaṇḍulo=rukkho. Vaṭṭatīti vaṭṭulo=parimaṇḍalo. Apattharīti puthulo=vitthāro.
193193. tumula(喧嚣、混乱)等词。
193. Tumulādayo.
tumula等词是以kula为结尾而构成的。在表示“苦恼”的tama词根上,加上assu,因“未至扩展”之义,故称为tumulo,意为“扩展开的、混乱”;在tama上加ḍuka,因“被苦恼、被改变”之义,故称为taṇḍulo,即米粒;带前缀ni-的cina(积聚)发生ilopa省略,因“为有需求者所积聚”之义,故称为niculo,即某种树。其余类推。
Tumulaādayo kulantā nipaccante. Tama khedane, assu, atami vitthiṇṇattamagamīti tumulo=patthaṭo. Tamissa ḍuka, tamīyati vikāramāpādīyatīti taṇḍulo=vīhisāro. Nipubbassa cinātissa ilopo, atthikehi nicīyateti niculo=hijjalo, evamaññepi.
194在kalla、kapa、takka、paṭa之后加上ola,构成词。
194. Kalla kapa takka paṭā olo.
在“kalla”一词中,有“kapa-覆盖”、“takka-思惟”、“paṭa-行走”这些含义,由此构成“olo”。因风之力从海生起而发出声响,故称“kallola”,即大浪。“kapati”意为覆盖牙齿,故称“kapola”,即面颊的一部分。“takkiyati”意为被思惟,故称“takkola”,即胡椒。“paṭati”意为疾病由此而行,故称“paṭola”,即苦瓜。
Kalla-sadde, kapa-acchādane, takka-vitakke, paṭa-gamane, etehi olo hoti. Vātavegena samuddato uṭṭhahitvā kallati nadatīti kallolo=mahāvīci. Kapati dante acchādatīti kapolo=vadanekadeso. Takkīyatīti takkolaṃ=kolakaṃ. Paṭati byādhimetena gacchatīti paṭolo=tittako.
195在“aṅga”之后接“ulolī”(构成词)。
195. Aṅgā ulolī.
“aṅga”具行走义,由此而有“ulaulī”。“aṅga”,以此了知,故称“aṅgula”,即度量。“aṅgati”,向上伸展,故称“aṅgali”,即手指。
Aṅga-gamanattho, etasmā ulaulī honti. Aṅganti etena jānantīti aṅgulaṃ=pamāṇaṃ. Aṅgati uggacchatīti aṅgali=karasākhā.
196“añjāli”。
196. Añjāli.
“añja”有表达、涂油、行走、爱欲等义,由此构成“ali”。“añjeti”意为以恭敬心而显示,因此“añjali”即合掌。
Añja-byatti makkhana gati kantīsu, etasmā ali hoti. Añjeti bhattimanena pakāsetīti añjali=karapuṭo.
197“chadā li”。
197. Chadā li.
“chada”有覆盖之义,由此构成“li”。“chādeti”意为覆盖,故称“challī”,即碎片。
Chada-saṃvaraṇe, etasmā li hoti. Chādetīti challī=sakalikā.
198“allyādayo”
198. Allyādayo.
“alli”等词以“li”结尾,因此被安立。“ara”有行走之义,“arati”意为活动,故称“alli”,即树。其词尾“etta”消失,由“attika”所引导,故称“nīli”;在“ṅī”中则为“nīlī”,指行走之类。根据“saramhā dve”规则,“la”双写且变为短音时,亦成“nillī”。“pā”的词根,“pāleti”意为保护,故称“pāli”;在“ṅī”中为“pālī”,即行列。“pā”的另一形式“palo”,“pāleti”意为保护,故称“palli”,即小屋。“cuda”有催促之义,其“otta”部分,“codīyati”意为被催促,故称“culli”,即灶。其余可类推。
Alliādayo liantā nipaccante. Ara-gamane, arati pavattatīti alli=rukkho. Nayatissa ettābhāvo, attikehi nīyatīti 4 nīli, ṅīmhi nīlī=gacchajāti. ‘‘Saramhā dve’’ti (1.34) lassa dvibhāve rassatte ca nillītipi hoti. Pālissa pā, pāleti rakkhatīti pāli, ṅīmhi pālī=panti. Pālissa palo, pāleti rakkhatīti palli=kuṭi. Cuda-codane, ottābhāvo, codīyatīti culli=uddhanaṃ, evamaññepi.
199199. 由“pila”等词构成(avo)。
199. Pilādīhyavo.
“pila”有转动之义,“palla”有行走之义,“paṇa”有交易、称赞等义,由这些而成“avo”。“pilyati”谓被转动,故称“pelavo”,即轻。“pallati”谓行走,故称“pallavo”,即嫩芽。“paṇīyati”谓被称赞,故称“paṇavo”,即小鼓。余者类推。
Pila-vattane, palla-gamane, paṇa-byavahārathutīsu, evamādīhi avo hoti. Pilyateti pelavo=lahu. Pallatīti pallavo=kisalayaṃ. Paṇīyatīti paṇavo=mudaṅgo. Evamaññepi.
200sāḷavādayo
200. Sāḷavādayo.
Sāḷava等词以avanta为词尾,依规则而成。sala为“行走”之义,upa词根元音延长并转为ḷa,乃规则所致。salati谓流动、进行,故sāḷava指加工过的枣等可食果品。kita有“居住”义,失去etta,ketati谓游戏、欺诈,故kitava指赌徒、盗贼。mū有“捆绑”义,ū缩短并替换为tu,munāti谓捆绑,故mutava指旃陀罗。vala、valla有“遮盖”义,转为ḷa,valati或valyati,故vaḷavā指母马。mura有“缠绕”义,murīyati,故murava指鼓。余者类推。
Sāḷavaādayo avantā nipaccante. Sala-gamanattho, upantassa dīgho ḷattañca nipātanā. Salati pavattatīti sāḷa vo=abhisaṅkhataṃ badarādiphalakhādanīyaṃ. Kita-nivāse, ettābhāvo, ketatīti kitavo=jūtakāro, coro ca. Mū-bandhane, ūssa rassattaṃ, tuña cāvassa, munāti bandhatīti mutavo=caṇḍālo. Vala valla-saṃvaraṇe, ḷattaṃ, valati, valyateti vā vaḷavā=turaṅgakantā. Mura-saṃveḷane, murīyatīti muravo=mudaṅgo, evamaññepi.
201“āvo”源自词根“sarati”。“sarati”意为“流动、进行”,故“sarāva”指一种特定的容器。
201. Sarā āvo.
由词根“sarati”加上后缀“āvo”构成“sarāva”。“sarati”意为“流动、进行”,故“sarāva”指一种特定的容器。
Saratismā āvo hoti. Sarati pavattatīti sarāvo=bhājanaviseso.
202于“ala”“mala”“bila”等词后,加上词缀“ṇuvo”构成新词。
202. Ala mala bilā ṇuvo.
ala表“捆绑”,mala、malla表“持、戴”,bila表“破开”,由此而有ṇuvo。由 latāhi alīyati(依附蔓藤),故āluva指一种灌木。由 malati(持、戴),故māluva指叶蔓。由 bilati(破开),故beluva指一种树。
Ala-bandhane , mala malla-dhāraṇe, bila-bhedane, etehi ṇuvo hoti. Latāhi alīyatīti āluvo=gacchajāti. Malati dhāretīti māluvo=pattalatā. Bilati bhindatīti beluvo=rukkho.
203从语根 gā 而有 īvo。依之而唱(gāyanti etāya),故 gīvā 指喉咙、颈。
203. Gātvī vo.
从语根 gā 而有 īvo。依之而唱(gāyanti etāya),故 gīvā 即喉咙(galo)。
Kā gā-saddetīmasmā īvo hoti. Gāyanti etāyāti gīvā=galo.
204从词根su(听闻)衍生出kva与kvā。
204. Suto kvatvā.
从词根su(听闻)衍生出kva、kvā。suṇāti(他听闻),因此suva指雄鹦鹉,suvā指雌鹦鹉。
Su-savanetīmasmā kva kvā honti. Suṇātīti suvo=kīro. Suvā=suṇo.
由词根 vidati 而来,kvā 后失去后续形式,词尾为 a,依规则变化而得。vidati 意为“知道、了解”,因此 vidvā 即 vidū,指智者、知者。
Vidatismā kvā pararūpābhāvo a nipaccante. Vidati jānātīti vidvā=vidū.
206从 thuta 构成 reva。
206. Thuto revo.
在 thu(称赞)的 abhitthave 形式中,由此产生 reva。thavati 意为洒落、滴落,故 theva 即水滴。
Thu-abhitthave, etasmā revo hoti. Thavati siñcatīti thevo=phusitaṃ.
207从词根“sama”(平息)衍生出替代形式“riva”。
207. Samā rivo.
“sama”意为平息、寂静,由此词根产生替代形式“riva”。“sameti”意为平息、使寂静,故“siva”指湿婆神(乌玛之夫);“sivā”(阴性)指豺狼;“sivaṃ”(中性)指寂静、安宁。
Sama-upasame, etasmā rivo hoti. Sameti upasametīti sivo=umāpati, sivā=sigālo, sivaṃ=santi.
208从词根“chada”(覆盖)衍生出替代形式“ravi”。
208. Chadā ravi.
“chada”意为覆盖、遮蔽,由此(词根)而有“ravi”;“chādeti”谓覆盖,故“chavi”即是光辉。
Chada-saṃvaraṇe , etasmā ravi hoti. Chādetīti chavi=juti.
209由“pūra”(充满)与“tima”(润湿)二词根,生起“kisa”,同时元音u缩短。
209. Pūra timā kiso rasso ca.
“pūra”意为充满,“tima”意为润湿;由此二词根而有“kisa”,且元音ū缩短。“pūreti”意为充满,故“purisa”即是男子、士夫。(或可解作:安住并运行于高处者,称为“purisa”,即如太阳。)“temeti”意为润湿,故“timisa”即是黑暗。
Pūra-pūraṇe, tima-temane, etehi kiso hoti ūssa rasso ca. Pūretīti puriso=pumā. (Pure uccaṭṭhāne seti pavattatīti vā puriso=sova.) Temetīti timisaṃ=tamo.
210由“kara”(作)这一词根变为“īsa”。
210. Karā īso.
由“kara”(作)这一词根演变为“īsa”。因被排泄出来,故“karīsa”即粪秽。
Karotismā īso hoti. Karīyatīti karīsaṃ=gūthaṃ.
211“sirīsa”等词即以“īsa”结尾而形成。
211. Sirīsādayo.
“sirīsa”等词以“īsa”为词尾而成。词根“sara”的元音变为“i”,于蛇咬等时节能生效者,即称为“sirīsa”,是一种树。词根“pūra”元音缩短,能充满者,称为“purīsa”,即粪便。词根“tala”元音延长,成为众生立足之处者,称为“tālīsa”,即一种药草。其余依此类推。
Sirīsaādayo īsantā nipaccante. Saratissa assi, sappadaṭṭhakālādīsu sarīyatīti sirīso=rukkho. Pūrissa rassattaṃ, pūretīti purīsaṃ=gūthaṃ. Talissa dīgho, talati sattānaṃ patiṭṭhānaṃ bhavatīti tālīsaṃ=osadhiviseso, evamaññepi.
212由“kara”词根,生“ribbisa”之形。
212. Karā ribbiso.
由“咖罗提”字根衍生“里毕萨”。所作之业,即所谓“基毕萨”,乃恶业之义。
Karotismā ribbiso hoti. Karīyatīti kibbisaṃ=pāpaṃ.
213由“萨萨”、“阿萨”、“瓦萨”、“维萨”、“哈那”、“瓦那”、“马那”、“阿那”、“卡马”等字根构成“索”。
213. Sasāsa vasa visa hana vana manāna kamā so.
“萨萨”意指流动、伤害、信赖、生命等;“阿萨”意指抛弃;“瓦萨”意指居住;“维萨”意指进入;“哈那”意指杀害、伤害;“瓦那”意指散布、亲爱;“马那”意指认知;“阿那”意指呼吸、生命;“卡马”意指欲望。由这些字根构成“索”。由“索”所成之词:“萨萨”——众生依此而活,故“萨萨”指时间等;“阿萨”——迅速抛弃,故“阿萨”指马;“瓦萨”——居住于此,故“瓦萨”指年;“维萨”——进入,故“维萨”指第三种姓;“哈那”——被杀害,故“汉萨”指白翼天鹅;“瓦那”——扩展,故“瓦萨”指族系、竹;“马那”——认知,故“曼萨”指肉;“阿那”——依此而活,故“安萨”指一部分、肩;“卡马”——被欲求,故“堪萨”指量度。
Sasa-gati hiṃsā vissasa pāṇanesu, asa-khepane, vasa-nivāse, visa-pavisane, hana-hiṃ sāyaṃ, vana sana-sambhattiyaṃ, mana-ñāṇe, ana-pāṇane, kama-icchāyaṃ, etehi so hoti, sasanti jīvanti sattā etenāti sassaṃ=kalamādi, asati khipatīti asso=hayo . Vasanti etthāti vassaṃ=saṃvaccharo. Visatīti vesso=tatiyavaṇṇo. Haññateti haṃso=sitacchado. Vanoti pattharatīti vaṃso=santāno, veḷu ca. Maññateti maṃsaṃ=pisitaṃ, anati jīvati etenāti aṃso=ekāṭṭhāso, bhujasiro ca. Kāmīyatīti kaṃso=parimāṇaṃ.
214由前缀“阿弥”、“图”、“库”与字根“悉”等构成“萨卡”。
214. Āmi thu ku sīto saka.
前缀“阿”加“弥”意为投入;“图”意为赞叹;“库”意为声音;“悉”意为躺卧。由这些构成“萨卡”。“阿弥”指被投入内部,故“阿弥萨”为食物;“图”指被赞叹,故“图萨”为谷壳;“库”指因风而响,故“库萨”为一种草;“悉”指头虱居于此,故“悉萨”为头、锡。
Āpubbo mi-pakkhepe, thu-abhitthave ku-sadde, sī-saye, etehi saka hoti. Āmīyati anto pakkhipīyatīti āmisaṃ=bhakkhaṃ. Thavīyatīti thuso=vīhitaco. Kavati vātena nadatīti kuso=tiṇaviseso. Sayanti ettha ūkāti sīsaṃ=muddhā, kālatipu ca.
215“触”等词。
215. Phassādayo.
“触”等词以“萨卡”为尾而构成。“普萨”意为接触,有“上”义,故“触”即身识之境;“普萨”又指星宿。“普萨”意为滋养,被滋养故“普萨”为一种果实。“布”意为存在,“布”缩短,已存在故“布萨”为空谷壳;“安基”加“乌卡”,以此标记故“安库萨”为象钩。“帕”意为增长,加前缀“帕”,“亚”脱落,增长故“帕帕萨”为身体某部分。由“卡拉”变“萨”为“玛”,由“库拉”亦同,“卡利”指被量度故“卡玛萨”为杂色,“卡玛萨”又指恶;“库拉”指扩展故“库玛萨”为一种食物。“马那”加“朱卡”,以此认知财富故“曼朱萨”为木箱。“皮”加“尤卡”,滋养故“皮尤萨”为甘露。“库拉”意为遮蔽,加“伊卡”,被遮蔽故“库里萨”为金刚。“巴拉”意为遮蔽,加“伊卡”,“拉”变为“拉”,以此捕鱼故“巴利萨”为鱼钩。“马希”加“埃卡”,被尊崇故“马赫西”为已受灌顶的首席妇女。其余亦如此类推。
Phassaādayo sakaantā nipaccante. Phusa-samphasse, ussatthaṃ, phusatīti phasso=kāyaviññāṇavisayo. Phusso=nakkhattaṃ. Pusa posane, posīyatīti pussaṃ=phalaviseso. Bhū-sattāyaṃ, bhūssa rasso, abhavīti bhusaṃ=tucchadhaññaṃ, aṃkissa uka, aṅketi anena aññeti aṅkuso=gajapatodo. Phāya-vuddhiyaṃ, papubbo, yalopo, phāyati vuddhiṃ gacchatīti papphāsaṃ=dehakoṭṭhāsaviseso. Kalismā sassa māña, kulismā ca, kalīyati parimīyatīti kammāso=sabalo, kammāsaṃ=pāpaṃ. Kulati pattharatīti kummāso=bhakkhaviseso. Manissa jūka, maññati sadhanattaṃ etāyāti mañjūsā=kaṭṭhapeḷā. Pīssa yūka, piṇetīti pīyūsaṃ=amataṃ. Kula-saṃvaraṇe, ika, kulīyati saṃvarīyatīti kulisaṃ=vajiraṃ . Bala-saṃvaraṇe, ika, lassa ḷattañca, balati etena macche gaṇhātīti baḷiso=macchavedhanaṃ. Mahissa eka, mahīyatīti mahesī=katābhisekā padhānitthī, evamaññepi.
216由“须陀”加“尼萨卡”构成。
216. Suto ṇisaka.
由“须那提”加“尼萨卡”构成。“须那提”意为听闻,“须尼萨”即媳妇。
Suṇātismā ṇisaka hoti. Suṇātīti suṇisā=puttabhariyā.
217由“维塔、阿塔、优、帕那、阿拉、卡拉、查摩”等构成“阿索”。
217. Vetāta yu panāla kala camā aso.
“维塔”为缝纫等义的词根,“阿塔”表持续移动,“优”表混合,“帕那”表赞叹,“阿拉”表束缚,“卡拉”表计数,“查摩”表取食。由此构成“阿索”。“维塔”有转动义,故“维塔索”为藤;“阿塔”有被风吹动、常颤动之义,故“阿塔索”为一种树,又在“维米”中,“阿巴希”为一种行进;“优”有混合义,故“亚瓦索”为牲畜饲料;“帕那”有被赞叹义,故“帕那索”为一种果实;“阿拉”有被束缚义,故“阿拉索”为懒惰者;“卡拉”有被计数义,故“卡拉索”为罐;“查摩”有以此取食之义,故“查摩索”为祭祀器皿。
Veta-suttiyo dhātu, ata-sātaccagamane, yu-missane, panathutiyaṃ, ala-bandhane, kala-saṅkhyāne, cama-adane, etehi aso hoti. Vetati pavattatīti vetaso=vānīro. Atati vāterito niccaṃ vedhattaṃ yātīti ataso=vanappativiseso vīmhi abhasī=gacchaviseso. Yavīyati missīyatīti yavaso=pasughāso. Paññate thavīyateti panaso=kaṇḍaṇīphalo. Alīyati bandhiyatīti alaso=mandakārī. Kalīyatīti kalaso=kumbho. Camati adati anenāti camaso=homabhājanaṃ.
218由“瓦亚”、“迪瓦”、“卡拉”、“卡雷”等,加上“亚萨那萨卡帕萨卡萨”而构成。
218. Vaya diva kara karehyasaṇasakapāsakasā.
从“瓦亚”等词根,依次构成“阿萨那”等词。“瓦亚提”意为去、行,故“瓦亚索”为乌鸦。“迪万提”意为照耀,在其中照耀故,“迪瓦索”为日、天。“卡里亚提”意为被作,故“卡帕索”为棉,即线所生。“基比桑卡罗提”意为作罪,故“卡卡索”为粗恶。
Vayatyādīhi asaṇaādayo honti yathākkamaṃ. Vayati gacchatīti vāyaso=kāko. Dibbanti etthāti divaso=dinaṃ. Karīyatīti kappāso=suttasambhavo. Kibbisaṃ karotīti kakkaso=pharuso.
219在 sasa、masa、daṃsā、asā 之后加上 su。
219. Sasa masa daṃsāsā su.
于 sasā 等后加 su。sasati(活、住)故名为 sassu(岳母,即夫妻之母)。masīyati(被量度)故名为 massu(男子面庞所生之毛,即胡须)。依“lopo”规则(1.39),随韵 niggahīta 被删除;daṃsīyati(被束缚)故名为 dassu(盗贼)。asīyati(被投掷)故名为 assu(泪)。
Sasādīhi su hoti. Sasati jīvatīti sassu=jayampatīnaṃ mātā. Masīyatīti massu=purisamukhe pavaddhalomāni. ‘‘Lopo’’ti (1.39) niggahītalopo, daṃsīyati bandhamanenāti dassu=coro. Asīyati khipīyatīti assu=bappo.
220在 vida 之后加上 dasuka。
220. Vidā dasuka.
在 vida 词根之后加 dasuka。vidati 意为知,故 viddasu 意为智者、有学。
Vidismā dasuka hoti. Vidati jānātīti viddasu=vidvā.
221在 sasa 之后加 rīha。
221. Sasā rīho.
在 sasa 词根之后加 rīha。sasati 意为伤害,故 sīha 意为狮子、有鬃者。
Sasatismā rīho hoti. Sasati hiṃsatīti sīho=kesarī.
222“萨莎蒂”意为伤害,故“萨莎”即狮子,亦称“凯萨丽”(意为狮王)。
222. Jīvāmā ho vamā ca.
jīva(持命、活)与 ama(行、去)之后加 ha,再依次以 vamā 替换词尾;设立替换规则是为了排斥后续原形。依“辅音处有长短”(1.39)规则,发生短音变化。jīvanti(活)由此成 jivhā(舌,味觉);amati(运行)故 amhaṃ(石);加前缀 pa,amati(运行)故 pamhaṃ(睫毛)。
Jīva-pāṇadhāraṇe, ama-gamane, etehī ho hoti, vamā cāntādesā yathākkamaṃ, ādesavidhānaṃ pana pararūpabādhanatthaṃ. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti (1.39) rassattaṃ, jīvanti etāyāti jivhā=rasanā. Amati pavattatīti amhaṃ=asmā. Papubbe amati pavattatīti pamhaṃ=pakhumaṃ.
223taṇhā 等词。
223. Taṇhādayo.
taṇhā 等词依如下方式构成:tasa(渴),将 sa 变为 ṇa,下同。因 tasati(欲饮)而有 taṇhā(渴爱)。kasa(刮、刻),因 kasati(刮)而有 kaṇha(黑)。juta(光),变 ta 为 ṇa,且去除 o 音;因 joteti(照耀)而有 juṇhā(月光)。mīla 变为 ḷa;因以其眼 nimīlanti(闭)而有 mīḷha(粪)。gāha 变为 ḷa;因 gayhati(被执取)而有 gāḷha(坚)。daha 变为 ḷa;因 dahati(燃)而有 daḷha(固)。baha 变为 ḷa,且为长音;因 bahati(增长、随增)而有 bāḷha(强)。以上三词皆表坚固之义。gama 变为 assi;因 gacchati(行)而有 gimha(夏、热季)。paṭa 与 kala 变为 aka;因 paṭati(行、游)而有 paṭaha(一种鼓)。因以此英勇 kalīyati(被量度、衡量)而有 kalaha(争论)。kaṭa 与 vara 变为 āka;因 kaṭanti(碾)而于此药等有 kaṭāha。
Taṇhaādayo hantā nipaccante. Tasa-pipāsāyaṃ, sassa ṇattaṃ, evamupari ca, tasati pātumicchati etāyāti taṇhā=lo bho. Kasa-vilekhane, kasatīti kaṇho=kāḷo. Juta-dittiyaṃ, tassa ṇattaṃ, ottābhāvo ca, jotetīti juṇhā=canda- pabhā . Mīlissa ḷo, nimīlantyanena akkhīnīti mīḷhaṃ-gūthaṃ. Gāhissa ḷo, gayhatīti gāḷhaṃ, dahissa ḷo, dahatīti daḷhaṃ, bahissa ḷo, dīgho ca, bahati vuddhiṃ vacchatīti bāḷhaṃ, ete tayo daḷhatthā. Gamissa assi, gacchatīti gimho-nidāgho. Paṭakalānaṃ aka ca, paṭati yātīti paṭaho=bheriviseso. Kalīyati parimīyati anena sūrabhāvoti kalaho=vivādo. Kaṭavarānaṃ āka, kaṭanti ettha osadhādiṃ maddantīti kaṭāho=bhājanaviseso. Varīyatīti varāho=sūkaro. Lunātissa o, lunāti etenāti lohaṃ=ayādi. Evamaññepi.
224在 paṇu 与 usahā 之后加 hihī,并变为 ṇo、ḷa、ṅa。
224. Paṇussahā hihī ṇoḷaṅa ca.
“巴纳”依次后接“乌普巴萨哈”与“嘻嘻”时,变为“纳奥兰嘎”等末尾替换形式,由于替换规则之效力,原形不再出现;“巴尼亚帝”者,被称呼、被使用也;故“巴尼”即足之后部。“伍萨哈帝”者,奋发也;故“伍萨拉嘻”即精进、勇力之义。
Paṇā upubbasahā ca hihī honti yathākkamaṃ, ṇaoḷaṅa cāntādesā, ādesavidhānasāmatthiyā pararūpābhāvo, paṇīyati voharīyatīti paṇhi=pādassa pacchābhāgo. Ussahatīti ussāḷhī-vīriyaṃ.
225在“基”“米”“毕”“楚”“玛”“瓦”等词之后,转为“拉”,或“乌”延长为长音。
225. Khī mi pī cu mā vākāhi ḷo ussa vā dīgho ca.
“基”表败坏,“米”表投入,“毕”表令满足,“楚”表陨落,“玛”表衡量,“瓦”表行走,“卡”表声音;由这些词义而转为“拉”,或将“乌”延长为长音。由“基亚帝”(败坏)故有“凯罗”,即唾液。由“米亚帝”(被投入)故有“梅拉”,即墨。由“毗内帝”(令满足)故有“贝拉”,即特定容器。由“查瓦帝”(陨落)故有“丘拉”,即发髻;“丘罗”即衣褶。由“米亚帝”(被衡量)故有“玛罗”,即聚合为一峰、具多角之特定依处。由“瓦帝”(行走)故有“瓦罗”,即猛兽。由“卡亚帝”(说粗恶语)故有“卡罗”,即黑色;在“维”中,“卡利”即黑色之女性。
Khī-khaye, mi-pakkhepe, pī-tappane, cu-cavane, mā-māne, vī vā-gamane, kā gā-sadde, etehi ḷo hoti, ukārassa vā dīgho ca. Khīyatīti khelo=lālā. Mīyati pakkhipīyatīti meḷā=masi. Piṇetīti peḷā=bhājanaviseso. Cavatīti cūḷā=sikhā. Coḷo=pilotiko. Mīyati parimīyatīti māḷo=ekakūṭasaṅgahito anekakoṇavanto paṭissayaviseso. Vāti gacchatīti vāḷo=caṇḍamigo. Kāyati pharusaṃ vadatīti kāḷo=kaṇho, vīmhi kāḷī=kaṇhā.
226于“古”之后,亦转为“拉咖”。
226. Guto ḷaka ca.
由此“古”之声义,变为“拉咖”与“拉”。“伽瓦帝”(以此运行)故“古罗”即甘蔗制品。“戈罗”即矮小者。
Gu-saddetīmasmā ḷaka hoti ḷo ca. Gavati pavattati etenāti guḷo=ucchuvikāro. Goḷo=lakuṇḍako.
227“般古拉”等词为此类之例。
227. Paṅguḷādayo.
“般古拉”等词之末尾变为“拉咖”。跛行时步态残缺,替换为“般古”词缀,步态残缺故“般嘎罗”即坐骨神经痛者。作恶故“拉”变为“卡”,作罪故“卡卡罗”即残忍者。作恶故“库卡”,被恶行者执取故“库库拉”即沙堆、凹陷处。“库库罗”即谷壳火。“曼卡”之“乌”,点号脱落,装饰树林故“马库罗”即未开放之花。
Paṅguḷaādayo ḷaka antā nipaccante. Khañja-gativekalle, paṅguādeso, akhañji gativekallamāpajjīti paṅgaḷo=pīṭhasappī. Karotismā ḷassa khaña, kibbisaṃ karotīti kakkhaḷo=kurūro. Kukatissa kuka, kukyati pāpakārīhi ādīyatīti kukkuḷaṃ=saṅku saṃkiṇṇo sobbho. Kukkuḷo=thusaggī. Maṃkissa uka, bindu lopo ca, maṃketi vanaṃ maṇḍetīti makuḷo=avikasitakusumaṃ.
228在“巴”之后,变为“利”。
228. Pāto ḷi.
由“巴达”变为“利”。守护义故“巴利”即圣典之线。
Pātismā ḷi hoti. Atthaṃ pāti rakkhatīti pāḷi=tanti.
229在“毗”之后,变为“卢”。
229. Vīto ḷu.
从“毗多”变为“卢”。因“运行”之义,故“毗卢”即是竹。
Vītismā ḷu hoti. Veti pavattatīti veḷu=veṇu.
经、法、词根群、以 ṇva 等为首者,以及名词性别的教导;
凡此语法安住于其舌尖者,他便是语法之狮。
Suttaṃ dhātu gaṇo ṇvādi, nāmaliṅgānusāsanaṃ; Yassa tiṭṭhati jīvhagge, sa byākaraṇakesarī.
赖彼王威德,为邪见恶比丘彻底扰乱
(此岛)得安宁
Yassa rañño pabhāvena, bhāvitattayamākulaṃ; Anākulaṃ duladdhīhi, pāpabhikkhūhi sabbaso.
在兰卡岛,牟尼王的教法善住。
犹如满月会合,海水因而增长。
Laṅkāya munirājassa, sāsanaṃ sādhu saṇṭhikaṃ; Puṇṇacandasamāyogā, vāridhīva vivaddhate.
当具足信、慧等功德的波罗迦罗摩巴护王
作为摩奴族旗帜的象征,统治兰卡岛。
Parakkamabhuje tasmiṃ, saddhābuddhiguṇodite; Manuvaṃsaddhajākāre, laṅkādīpaṃ pasāsati.
由目犍连长老所造,他具足智慧、戒行清净;
所造之论,易于理解、确切无疑、条理分明;
Moggallānena therena, dhīmatā sucivuttinā; Racitaṃ yaṃ suviññeyya-masandiddha’manākulaṃ.
遍摄一切所缘境,依止胜者之教说;
以信心为依怙,不假劬劳而成就,增长智慧。
Asesavisayabyāpi, jinabyappatha nissayaṃ; Saddhasattha’manāyāsa-sādhiyaṃ buddhivaddhanaṃ.
其注疏以简要方式,阐明广大义理;
复由彼教法光耀者所造。
Tassa vutti samāsena, vipulatthapakāsanī; Racitā puna teneva, sāsanujjotakārināti.