5. 离路心摄复注
5. Vīthimuttasaṅgahaanudīpanā
143143. 在离路心摄要中,“转起总集”是指对心之生起的转起状态进行说明的总集。“在结生时”,指在结生之时刻。“他们”,指心与心所。在《显明论》的读法中,“由于彼之邻近”,是指由于结生的邻近。“或以执取彼”,是指以结生执取,即以结生之名言而说。“所谓境界现起”,是说业、业相等等境界在各个门中呈现、显现,称之为现起。“唯于死亡发生时至为成功”,是指唯在死亡发生时的速行心中成功实现。以此说明死亡发生的规律是以速行为主,而非以死心为主。因为在此规律中,并没有关于死心时境界现起的说法,唯在速行心中才有。然而,该死心在此生中,由于最初结生时境界的现起已成功成就,故亦得成就。“他们”,指离路心。“成为”,指出现。“从此”,指从此处。“应往”,指应以结生执取的方式而往生。“去”,指现行。“横向”,指水平地。“被牵引”,指已去、已现行,或指已伸展。“由同类性”,指由畜生道等类的同类性。“混合”,指交杂混合。“从喜乐的聚合”,指从喜乐之聚合。“闪耀”,指照耀。“如是作已”,指如此解释词义后,称其为“上界天”等,如此衔接上下文。“吠波质底、波诃罗陀等”,指吠波质底阿修罗王、波诃罗陀阿修罗王等诸天与阿修罗。“与诸天”
143. Vīthimuttasaṅgahe . ‘‘Pavattisaṅgahaṃ’’ti cittuppādānaṃ pavattākārakathanasaṅgahaṃ. ‘‘Paṭisandhiyaṃ’’ti paṭisandhikāle. ‘‘Tesaṃ’’ti citta cetasikānaṃ. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Tadāsannatāyā’’ti tāyapaṭisandhiyā āsannatāya. ‘‘Taṃ gahaṇene vā’’ti sandhiggahaṇena eva sandhivacanena eva. ‘‘Visayappavatti nāmā’’ti kamma kammanimittādīnaṃ visayānaṃ dvāresu āpātā gamana vasena pavatti nāma. ‘‘Maraṇuppattiyaṃ eva siddhā’’ti maraṇuppattiyaṃ javanesu eva siddhā. Etena maraṇuppatti vidhānaṃ javanappadhānaṃ hoti, na cutippadhānanti dīpeti. Na hi tasmiṃ vidhāne tassaṃ cutiyaṃ visayappavatti vacanaṃ nāma atthi. Javanesu eva atthi. Sā pana cuti tasmiṃ bhave ādimhi paṭisandhi pavattiyā siddhāya sijjhati yevāti. ‘‘Tesaṃ’’ti vīthimuttānaṃ. ‘‘Bhavantī’’ti pātubbhavanti. ‘‘Tato’’ti ayato. ‘‘Gantabbā’’ti paṭisandhiggahaṇavasena upapajjitabbā. ‘‘Gacchantī’’ti pavattanti. ‘‘Tiro’’ti tiriyato. ‘‘Añchitā’’ti gatā pavattā, āyatā vā. ‘‘Samānajātitāyā’’ti tiracchāna gatajāti vasena samānajāti bhāvena. ‘‘Yuvantī’’ti missī bhavanti. ‘‘Sukhasamussayato’’ti sukhasamudāyato. ‘‘Dibbantī’’ti vijjotanti. ‘‘Iti katvā’’ti iti vacanatthaṃ katvā uparidevā surāti vuccantīti yojanā. ‘‘Vepacittipahārādādayo’’ti vepacitti asurinda pahārādaasurindādike devāsure. ‘‘Surappaṭi pakkhā’’ti tāvatiṃsādevappaṭipakkhā. ‘‘Surasadisā’’ti tāvatiṃsādeva sadisā. ‘‘Vemānikapete’’ti vemānika nāmake pete. ‘‘Vinipātike’’ti vinipātika nāmake duggata devajātike. Tesaṃ pavatti upari ‘vinipātikāsurānañcā’ti pade āvi bhavissati. ‘‘Tepī’’ti lokantarika nerayika sattāpi. ‘‘Kālakañcikapete’’ti kālakañcika nāmake pete. Evaṃ kathāvatthu pāḷiyaṃ āgatā vessabhu ādayo yamarājānopanāti sambandho. Vessabhū ca notti ca somo ca yamo ca vessavaṇo ca iti ime petti rājāno. ‘‘Rajja’’nti rājabhāvaṃ rājakiccaṃ. Ye ca yakkharakkhasā nāma karontā vicarantīti sambandho. ‘‘Kurūrakammakārino’’ti luddakammakārino. ‘‘Revati vimāne’’ti revati vimāna vatthumhi. ‘‘Ito’’ti manussa lokato, sugatibhavato vā. Tehi yakkha rakkhasā nāma bhūmaṭṭhakāpi santi, ākāsaṭṭhakāpi. ‘‘Nānākammakāraṇāyo’’ti dvattiṃsa vidhāni kammakaraṇa kiccāni. Tesampi nirayapālānanti sambandho. ‘‘Tissannaṃ’’ti tissannaṃ apāyabhūmīnaṃ. Apāyabhūmi.
“Ussito mano etesanti vā, ussanno mano etesanti vā”为二种解释。“Ussito”指高昂。“Ussanno”指广大。为何说他们之心更为锐利?故说“圆满……”等。因前句已依遍及无量轮围的共同性而说,故又说“在此……”等。无需赘言。意谓:即在此处,有一切知佛等出现。“Adhiggaṇhantī”指增上而执取。“Sūrā”指于善恶业中勇猛之心。“Satimanto”指具有广大念者。“Idha brahmacariyavāso”指即在此处,有名为三学圆满的梵行住。“Mariyādadhammesū”指世间行持之法中。“Dhataraṭṭho”指持国天王。如是,增长天王等亦然。“Gandharukkhādhivatthā”指住于香树之上者。“Kumbhaṇḍā”:ku意为地,地中所生之宝为他们所有,故为鸠槃荼。“Dānavarakkhasā”指名为檀那婆的罗刹,因是檀奴天女之子故。障碍者,作障碍故,为所障者。“Vigaccharūpo”指容色败坏者。“Nihīnakammakatā”指作卑劣恶业而来者。某些乾闼婆女出生,如此连接。某些乾闼婆女被称为瑜伽母,亦被称为俊诃,如此连接。“Abhilakkhitarattīsū”指在可辨认的夜晚,即布萨夜。“Gocarappasutakāle”指为觅食而游行之时。“Jutiatthenā”指以照耀为义。持财富者,为持地者。持地者且为那些天夜叉,故为持地天夜叉。“Nāgātveva vuccantī”意谓在圣典中被摄于龙中。“Yā”指他们地居天夜叉种姓。“Yāsaṃ”指他们地居天夜叉种姓之。“Kīḷāpasutavasenā”指以菩萨及佛之希有法诞生时,欢呼游戏增上之故。“Yāsañca mantapadānī”指他们以抑制、策励、供养等而现起之咒句。“Tesū”指在这些四种所障者中。“Kīḷāsoṇḍavasenā”指以耽著游戏之故。“Ghāsasoṇḍavasenā”指以耽著饮食之故。Soṇo 意为狗。“Satte”指地狱有情或鬼。“Kāmañca hotī”意谓虽或有之。“Nibandhanokāso”指常相续之处。“Samudāgatesū”指辗转传来者中。“Devarājaṭṭhānesū”意谓在此轮围的三十三天界,天王之处。“Pāḷiyaṃ evā”指即在《长部·人中牛王经》的圣典中。Yacchanti niyacchanti etthāti yāmo,意为:于此抑制、克制,故为耶摩天。“Niyacchantī”意谓以嫉妒悭吝为根本的斗诤等而互相离去。“Taṃ sahacaritattā”指因与彼名为耶摩的自在天天众恒常共住故。“Vasaṃ vattentī”意谓令随顺己意,即满足其欲求。
Ussito mano etesanti vā, ussanno mano etesanti vā, dvidhāviggaho. ‘‘Ussito’’ti uggato. ‘‘Ussanno’’ti vipulo. Kasmā tikkhatara cittā hontīti vuttanti āha ‘‘paripuṇṇānaṃ’’tiādiṃ. Pubbavākye ananta cakkavāḷasādhāraṇa vasena vuttattā puna ‘‘imasmiṃ’’tiādi vuttaṃ. Vattabbaṃ natthi. Idheva sabbaññu buddhādīnaṃ uppannatoti adhippāyo. ‘‘Adhiggaṇhantī’’ti adhikaṃ katvā gaṇhanti. ‘‘Sūrā’’ti pāpakalyāṇa kammesu sūracittā. ‘‘Satimanto’’ti vipulassatikā. ‘‘Idha brahmacariyavāso’’ti idheva sikkhattayapūraṇa saṅkhātassa brahmacariyavāsassa atthitā. ‘‘Mariyādadhammesū’’ti lokacāritta dhammesu. ‘‘Dhataraṭṭho’’ti dhataraṭṭho mahārājā. Evaṃ viruḷhakotiādīsu. ‘‘Gandharukkhādhi vatthā’’ti gandharukkhesu ajjhāvutthā. ‘‘Kumbhaṇḍā’’ti kuvuccati pathavī. Pathavi gatāni ratanabhaṇḍāni yesaṃ teti viggaho. ‘‘Dānavarakkhasā’’ti danunāmadevadhītāya apaccanti atthena dānava nāmakā rakkhasā. Avarujjhanti antarāyaṃ karontīti avaruddhakā. ‘‘Vigaccharūpo’’ti vipannavaṇṇo. ‘‘Nihīnakammakatā’’ti nihīnānipāpakammāni katvā āgatā. Kācigandhappiyo jāyantīti sambandho. Yāgandhappiyo joginīti ca vuccanti, juṇhāti ca vuccantīti sambandho. ‘‘Abhilakkhitarattīsū’’ti abhiññātarattīsu. Uposatharattīsūti vuttaṃ hoti. ‘‘Gocarappasutakāle’’ti gocaratthāya vicaritakāle. ‘‘Jutiatthenā’’ti vijjotanaṭṭhena. Vasūni dhanāni dhārentīti vasundharā. Vasundharā ca te deva yakkhā cāti viggaho. ‘‘Nāgātveva vuccantī’’ti pāḷiyaṃ nāgesu saṅgayhantīti adhippāyo. ‘‘Yā’’ti yā bhummadevayakkha jātiyo. ‘‘Yāsaṃ’’ti yāsaṃ bhummadeva yakkhajātīnaṃ. ‘‘Kīḷāpasutavasenā’’ti bodhisattānañca buddhānañca acchariya dhammajātakāle ugghosana kīḷākammavaḍḍhanavasena. ‘‘Yāsañca mantapadānī’’ti yāsaṃ niggaha paggahapūjanādi vasena pavattāni mantapadāni. ‘‘Tesū’’ti + tesu catūsu avaruddhakesu. ‘‘Kīḷāsoṇḍavasenā’’ti kīḷādhuttavasena. ‘‘Ghāsasoṇḍavasenā’’ti khādanabhuñjana dhuttavasena. Soṇo vuccati sunakho. ‘‘Satte’’ nerayike vā petevā. ‘‘Kāmañca hotī’’ti kiñcāpi hotīti attho. ‘‘Nibandhanokāso’’ti niccasambandhanokāso. ‘‘Samudāgatesū’’ti paramparato āgatesu. ‘‘Devarājaṭṭhānesū’’ti imasmiṃ cakkavāḷe tāvatiṃsābhavane devarājaṭṭhānesūti adhippāyo. ‘‘Pāḷiyaṃ evā’’ti dīghanikāye janavasabhasuttapāḷiyaṃ eva. Yacchanti niyacchanti etthāti yāmo. ‘‘Niyacchantī’’ti aññamaññaṃ issāmacchariya mūlakehi kalahabhaṇḍanādīhi vigacchantīti attho. ‘‘Taṃ sahacaritattā’’ti tena yāma nāmakena issaradevakulena niccakālaṃ saha pavattattā. ‘‘Vasaṃ vattentī’’ti icchaṃ pūrentīti vuttaṃ hoti.
“Pure”意为在面前之处。然彼处名为高处,故说“在高处”。“Sahasso brahmā”等句中,注释书中之意为:以自身身光遍照千重轮围世界者,名为千(sahasso)。所谓“家族诸神”,即被家族世代所供奉的诸神。“Upaṭṭhahantī”意为:于适当之处建造神祠、神庙,适时前往,以香、花鬘等供养、礼敬、赞叹、祈求所愿。“Upaṭṭhakā eva sampajjantī”意为他们仅仅成为侍奉者而已。“Kassaci”指某个较低之处。“Tatthā”指在那些梵天界中。下一个“tatthā”指在第二层天。“Ābhā”指身光,从其大小肢体中焕发而出。“Acala saṇṭhitā”意为不似第二层天那般动摇,而是稳固安住。“Tesaṃ”指在那些论者(vādīnaṃ)的读本中。其连接解释为:梵众天等名称并不成立。“Iñjanajātikehī”意为具有动摇性质者。其关联是:较低诸天的动摇乃是有福德的果报。“Āneñja jātikenā”意为:由不动性质的舍
‘‘Pure’’ti sammukhaṭṭhāne. Taṃ pana ṭhānaṃ uccaṭṭhānaṃ nāma hotīti āha ‘‘ucceṭhāne’’ti. ‘‘Sahasso brahmā’’tiādīsu attano sarīrobhāsena sahassaṃ cakkavāḷa lokaṃ pharanto sahassonāmāti aṭṭhakathāyaṃ adhippetaṃ. Kuladevatāyo nāma kula parampara pūjita devatāyo nāma. ‘‘Upaṭṭhahantī’’ti yuttaṭṭhāne devavatthu devamālakāni katvā samaye samaye tattha gantvā gandhamālādīhi pūjenti, vandanti, thomenti, varaṃ patthentīti attho. ‘‘Upaṭṭhakā evasampajjantī’’ti upaṭṭhakamattāvahontīti adhippāyo. ‘‘Kassacī’’ti kassaci heṭṭhimassa. ‘‘Tatthā’’ti tāsu brahmabhūmīsu. Puna ‘‘tatthā’’ti tasmiṃ dutīyatale. ‘‘Ābhā’’ti sarīrābhā. Niccharanti aṅgapaccaṅgehi niggacchanti. ‘‘Acala saṇṭhitā’’ti dutīya tale viya calitā na hoti. Atha kho acala saṇṭhitā. ‘‘Tesaṃ’’ti tesaṃvādīnaṃ pāṭhe. Brahmapārisajjātiādikaṃ nāmaṃ nasiddhaṃti yojanā. ‘‘Iñjanajātikehī’’ti calanajātikehi. ‘‘Heṭṭhimatalānaṃ iñjitaṃ puññapphalaṃ atthīti sambandho. ‘‘Āneñja jātikenā’’ti acalanajātikena upekkhājhānena nibbattānaṃ catutthatalānaṃ. ‘‘Kenaci antarāyenā’’ti tejosaṃvaṭṭādikena antarāyena. ‘‘Etthapī’’ti etasmiṃ catutthatalepi. ‘‘Āyu vemattatāyā’’ti āyuppamāṇanānattassa. ‘‘Oḷārikānaṃ’’ti idaṃ pakatiyā oḷārika sabhāvatāya vuttaṃ. Na sukhumānaṃ atthitāya. Natthi vihaññanaṃ etesanti avihā. Kiṃ vihaññanaṃ nāmāti āha ‘‘samathavipassanā kammesu avipphārikatā pattī’’ti. Cittassa avipphāratā pajjanaṃ nāma natthīti vuttaṃ hoti. ‘‘Pasāda dibba dhamma paññā cakkhūhī’’ti ‘pasāda cakkhu, dibbacakkhu, dhammacakkhu, paññā cakkhū, hi. Tattha pasādacakkhu eva idha dibbacakkhūtipi vuccati. ‘‘Dhamma cakkhū’’ti heṭṭhimamaggaññāṇaṃ. ‘‘Paññā cakkhū’’ti vipassanā ñāṇapaccavekkhanāñāṇehi saddhiṃ avasesaṃ sabbaññāṇaṃ. ‘‘Rūpīnaṃ sattānaṃ’’ti rūpakāyavantānaṃ sattānaṃ. ‘‘Kaniṭṭhabhāvo’’ti appatarabhāvo. ‘‘Anāgāmimaggaṭṭhassapi paṭikkhepo’’ti sakadāgāmibhāveṭhatvā bhāventasseva anāgāmimaggo uppajjati. No aññathāti āha ‘‘sakadāgāmīnaṃ paṭikkhepenā’’tiādiṃ.
144依此而进入其他生存地,故称为‘进入’(okkanti)。‘断绝耳’(sotarahito)指断绝耳根的净色。其余诸处也是如此。‘以被洒水者等状态’指以被洒水者、黄门等的状态。‘以两种特征’指以两种性别特征。‘言辞败坏者’(vibacchavacano)指言辞毁坏者。‘处所毁坏者’:此处‘处所’(vatthu)指眼等诸根的组合体。由于它从一开始就毁坏,具足此者之人被称为‘处所毁坏者’。‘彼彼之’指眼等诸根之彼类。‘唯在分娩时’指正在出生之时。‘智慧明敏状态’:此处,明敏者的状态为明敏性(veyyattiya)。‘明敏者’指具有遍照智慧之人。其具有称为智慧的明敏性,此为分解。二因者与三因者也无法确定,此为关联。为何无法确定?答:‘在母胎中,并无名为毁坏之事’。哪些的毁坏?已生起的眼、耳等诸根的毁坏。以何为因的毁坏?或以他人加害,或以母亲不调和的行动,或以种种疾病而毁坏,此为连接。由于在《界论》中读作‘yakkha 于供养义’,故说‘以应供养之义’。以此显示‘应被供养、应被恭敬者为夜叉(yakkha)’。然而,那些过着艰难生活而游行者,名为‘依地而住者’,此为连接。若读作‘bhūmissitā’,为了显示‘依止于地、依靠于地’这一意义,故说‘由福所生者’等。‘成为丑陋者’指他们容色丑陋,形态难看,生活艰难等,成为毁坏之形。‘成为无自主而堕落者’,也称为‘堕落者’(vinipātika)。‘无自主’(vivasā)意为不随自己的意愿。‘在僻静之处’指在远离人群之处。或寻求而维持生命,或逼迫而维持生命,或恐吓、逼迫而维持生命,此为连接。‘有宫殿的饿鬼’(vemānikapeta):那些拥有由自己福业所生的天宫者,称为‘有宫殿者’。然而,他们由于福业与非福业混合之业而生,故有些白天享受天乐,夜晚遭受饿鬼之苦;有些夜晚享受天乐,白天遭受饿鬼之苦。依靠他人所施与的福果而活者,为‘依他施而活者’(paradattūpajīvino)。‘他人所施与的福果’指亲属修福后,说‘愿此我的福德给予已故的亲属饿鬼’,如此所施与的福果。‘包含整个轮围界,为同一地界’:例如,名为三十三天之地,存在于一切轮围界中,一切皆以天界千年为同一寿量分齐,于此轮围界中无需赘言。然而,在地狱、畜生趣、饿鬼界、阿修罗身、人间或地居天中,并无如此同一分齐。虽说四恶趣的寿量计算无有定准,但在《梵天相应》中,世尊不是针对拘迦利迦比丘,分别宣说了十个地狱各自不同的寿量吗?确实有。然而,那十个地狱包含在无间地狱之中,只是它的部分区域。不能因为那些部分区域各自寿量确定,就说整个无间地狱有确定的寿量。而且,那些地狱的寿量分齐也并非依无间地狱的定则而成立,而是依各各不同的业而成立。因此,所言‘在那里,大多以业为量’,此说善妙。故说‘在那里,于地狱中’等。‘若如此’:意谓若说其他洲的居民也有寿量的增与减。‘正行’(samācāro)指十善业道。‘不正行’(visamācāro)指十不善业道。他们之果报为成就与衰败,此为连接。‘他们亦’指其他洲的居民亦如此。如此,则成为同一分齐,而这是不可能的,因为在劫初之时,所有四洲居民都可能有无量寿。问难:若其他洲居民的寿量也有增有减,若如此,则现今他们的寿量应与赡部洲洲居民的寿量同一趋向。答:仅是果报之量等,此为回避。‘无我所’(amamā):没有‘这是我的,这是我的’这种对个人所有的渴爱。‘无执著’(apariggahā)指没有子女、妻子等执著。‘上层的四大王天’指居于空中的四大王天。白天在天界成就的天物。‘直至尼弥王之时’指直至我们的菩萨尼弥王出现之时。谁在先前的中劫出现?尼弥王则在此中劫出现。‘人间五十年为四大王天的一昼夜’等,是依《阿毗达摩·法集论·心分别品》中所说的方法而说。于四倍之说。‘上层诸天’指更上层的诸天。其寿量为一千年,此为连接。‘二’指两千年。‘八’指八千年。‘下层诸天’指下层的诸天。‘上层诸天’指上层的诸天。应连接为‘在夜摩天,一昼夜……’等。‘四百’指人间四百年。其余诸处亦然。‘以显示首尾故’:显示四大王天的人间年数,名为显示其首;现在显示他化自在天的人间年数,名为显示其尾。
144. Bhavantare okkamanti etāyāti okkantīti piyujjati. ‘‘Sotarahito’’ti pasādasotarahito. Evaṃ sesesupi. ‘‘Āsittakādibhāvenā’’ti āsittakapaṇḍakādi bhāvena. ‘‘Dvīhi byañjanehī’’ti dvīhi nimittehi. ‘‘Vibacchavacano’’ti vipannavacano. ‘‘Vatthu vipannassā’’ti ettha ‘‘vatthū’’ti sambhāra cakkhu vuccati. Tassa ādito paṭṭhāya vipannattā tena samannāgato puggalo vatthuvipannoti vuccati. ‘‘Tassa tassā’’ti cakkhuso tādikassa .‘‘Pasūtiyaṃ yevā’’ti vijāyamānakāleyeva. ‘‘Paññāveyyattiyabhāvassā’’ti ettha byattassa bhāvo veyyattiyaṃ. ‘‘Byattassā’’ti pharaṇaññāṇassa puggalassa. Paññā saṅkhātaṃ veyyattiyaṃ assāti viggaho. Dvihetuka tihetukānaṃpi na sakkā niyametunti sambandho. Kathaṃ na sakkāti āha ‘‘mātukucchimhi vipatti nāma natthī’’ti. Katamesaṃ vipattīti. Uppannānampi cakkhu sotānaṃ vipatti. Kenakāraṇena vipattīti. Parūpakkamenavā mātuyā visama payogena vā nānābādhena vā vipattīti yojanā. Dhātupāṭhe yakkha pūjāyaṃti paṭhitattā ‘‘pūjanīyaṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Etena yakkhitabbā pūjitabbā yakkhāti dasseti. Ye pana kicchajīvikapattā vicaranti, te bhūmassitā nāma hontīti yojanā. ‘‘Bhūmissitā’’ti pāṭhe bhūmiyaṃ sitā nissitāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘puññanibbattassā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Virūpā hutvā’’ti te vaṇṇatopi dubbaṇṇā honti. Saṇṭhānatopi dussaṇṭhānā. Jīvikatopi kicchajīvikātiādinā vipannarūpā hutvā. ‘Vivasā hutvā nipatantī’ti vinipātikātipi vadanti. Vivasāti ca attano vasena icchāya vināti attho. ‘‘Vivittaṭṭhānesū’’ti janavivittesu ṭhānesu. Pariyesitvā vā jīvitaṃ kappenti. Pīḷetvā vā jīvitaṃ kappenti. Tāsetvā pīḷetvā vā jīvitaṃ kappentīti yojanā. ‘‘Vemānikapetāpī’’ti attano puññanibbattaṃ dibbavimānaṃ yesaṃ atthi, te vemānikā. Te pana puññāpuññamissaka kammena nibbattattā keci divā dibbasukhaṃ anubhavanti, rattiṃ petadukkhaṃ. Keci rattiṃ dibbasukhaṃ anubhavanti, divā petadukkhanti. Parehi dattaṃ dinnaṃ puññapphalaṃ upanissāya jīvantīti paradattūpajīvino. ‘‘Parehi dinnaṃ puññapphalaṃ’’ti ñātakehi puññaṃ katvā idaṃ me puññaṃ petānaṃ kālaṅkatānaṃ ñātīnaṃ dedhīti evaṃ dinnaṃ puññapphalaṃ. ‘‘Sakalacakkavāḷapariyāpannā ekabhūmakā’’ti yathā tāvatiṃsābhūmi nāma sabba cakkavāḷesupi atthi. Sabbāpi dibbena vassasahassena ekaāyu paricchedo hoti. Imasmiṃ cakkavāḷe vattabbaṃ natthi. Na tathā nirayesu vā tiracchāna yoniyaṃ vā pettivisayevā asurakāyevā manussesuvā bhummadevesu vā ekaparicchedo nāma atthi. Catunnaṃ apāyānaṃ āyuppamāṇa gaṇanāya niyamo natthīti vuttaṃ, na nu brahma saṃyutte kokālikaṃ bhikkhuṃ ārabbha bhagavatā vutto dasannaṃ nirayānaṃ visuṃ visuṃ atthīti. Saccaṃ atthi. Te pana dasanirayā avīciniraye pariyāpannā hutvā tassa padesamattā honti. Na tehi pade samattehi sakalo avīcinirayo niyatāyu parimāṇoti sakkā vattuṃ. Api ca sopi tesaṃ āyuparicchedo avīcibhūmiyā niyāmena siddho na hoti. Tena tena kammaviseseneva siddho. Tasmā yaṃ vuttaṃ ‘‘tattha yebhūyyena kammappamāṇattā’’ti, taṃ su vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘tattha nirayesū’’tiādiṃ. ‘‘Evaṃ sante’’ti na itara dīpavāsīnaṃ āyukappassa ārohaṇañca orohaṇañca atthīti vutte satīti attho. Samācāro nāma dasasucaritāni. Visamācāro nāma dasaduccaritāni. Tesaṃ nissandabhūtā sampattivipattiyoti sambandho. ‘‘Tesaṃ pī’’ti itara dīpavāsīnaṃpi. So evaparicchedoti āpajjati. Na ca sakkā tathā bhavituṃ. Ādikappakāle sabbesampi catudīpa vāsīnaṃ asaṅkhyeyyāyukatā sambhavatoti. Atha itaradīpavāsīnampi āyukappassa ārohaṇaṃ orohaṇañca atthi. Evaṃ sati, etarahipi tesaṃ āyukappo jambudīpavāsīnaṃ āyukappena ekagatiko siyāti codanā. Nissandamattattātiādi parihāro. Natthi idaṃ mama idaṃ mamāti pavattā pāṭipuggalikataṇhā etesanti ‘‘amamā’’. ‘‘Apariggahā’’ti puttadārādipariggaharahitā. ‘‘Uparime cātumahārājike’’ti ākāsaṭṭhakacātumahārājike. Dive devaloke siddhāni dibbāni. ‘‘Yāva nimirājakālā’’ti yāva amhākaṃ bodhisattabhūtassa nimirañño uppannakālā. Kassa pabuddho purime antarakappe uppanno. Nimirājā pana imasmiṃ antara kappe uppanno. ‘‘Manussa lokehi paññāsavassāni cātumahārājike ekodibbarattidivo hotī’’tiādi abhidhamme dhamma hadaya vibhaṅge āgatanayena vutto. Catugguṇavacane. ‘‘Uparimānaṃ’’ti uparimānaṃ devānaṃ. Ekaṃ vassasahassaṃ āyuppamāṇaṃ hotīti sambandho. ‘‘Dve’’ti dve vassasahassāni. ‘‘Aṭṭhā’’ti aṭṭhavassasahassāni. ‘‘Heṭṭhimānaṃ’’ti heṭṭhimānaṃ devānaṃ. ‘‘Uparimānaṃ’’ti uparimānaṃ devānaṃ. Yāme eko rattidivotiādinā yojetabbaṃ. ‘‘Cattārī’’ti manussaloke cattāri vassasatāni. Evaṃ sesesu. ‘‘Ādianta dassanavasenā’’ti cātumahārājike manussavassagaṇanā dassanaṃ ādidassanaṃ nāma. Idāni vasavattiyaṃ manussavassagaṇanā dassanaṃ anta dassanaṃ nāma.
不谓过于羸弱,即非过于羸弱。‘彼’指那无寻、唯伺之禅那。‘于地之差别’指于初禅地之外的另一地,即第二禅地。关于‘劫’的用语:劫,即以年、季、月、半月、夜、日、白昼所限定的时段。或者说,种种法的流转由过去日所限定,依此而称为劫,即时间。大劫,即广大之劫。不能被年的百分之一、千分之一、十万分之一所计量,故为不可计数。于一个不可计数间显现的劫,称为中间劫。众生种种寿命的限定,称为寿命劫。然而,那在人类寿命十岁时,是被十年所限定;非想非非想天众的寿命,则恒常被八万四千劫所限定。所谓中间劫,即被称为小劫,这是关联。有些说分为二十种小劫等,如此连结。‘那些’指六十四种等分类的中间劫。‘如所毁灭’指毁灭的方式、毁灭的状态。增长的劫为成劫。‘如所展开’指展开的方式、展开的状态。以经过,以超越。以带走,以除去。‘于此’指在那劫的用语中,因在注释书中被说,这是关联。‘以火’即依火。‘坏灭’指那时毁灭。‘下方’指下界。‘于六十四次中’是简别中的处格。
Na atidubbalaṃti nātidubbalaṃ. ‘‘Taṃ’’ti taṃ avitakka avicāramattajhānaṃ. ‘‘Bhūmantare’’ti pathamajjhānabhūmito aññissaṃ dutīyajjhānabhūmiyaṃ. Kappavacane. Kappīyati vassa, utu, māsa, pakkha, ratti, divā, divasena paricchijjīyatīti kappo. Kappīyanti vā nānādhammappavattiyo atītā divasena paricchijjīyanti etenāti kappo. Kālo. Mahanto kappoti mahākappo. Vassānaṃ satabhāgehipi sahassabhāgehipi satasahassabhāgehipi saṅkhātuṃ asakkuṇeyyoti asaṅkhyeyyo. Ekassa asaṅkhyeyyassa antare dissamāno kappo antarakappo. Sattānaṃ nānāāyuparicchedo āyukappo. So pana manussānaṃ dasavassāyukakāle dasavassena paricchinno. Nevasaññā devānaṃ niccakālaṃ caturāsīti kappasahassehi paricchinno. Antarakappo nāma cūḷakappā vuccantīti sambandho. Vīsatippabhedā cūḷakappā vuccantīti keci vadantītiādinā yojanā. ‘‘Ye’’ti ye catusaṭṭhiyādibhedā antarakappā. ‘‘Yathāvinaṭṭhaṃ’’ti vinaṭṭhappakārena vinaṭṭhappakatiyā. Vaḍḍhamāno kappo vivaṭṭo. ‘‘Yathāvivaṭṭaṃ’’ti vivaṭṭappakārena vivaṭṭappakatiyā. Accayena atikkamanena. Haraṇena apanayanena. ‘‘Tatthā’’ti tasmiṃ kappavacane. Aṭṭhakathāyaṃ vuttattāti sambandho. ‘‘Tejenā’’ti agginā. ‘‘Saṃvaṭṭatī’’ti vinassati tadā. ‘‘Heṭṭhā’’ti heṭṭhāloko. ‘‘Catusaṭṭhivāresū’’ti niddhāraṇe bhummavacanaṃ.
在偈颂中:‘七七火次’指七次又七次地被火毁灭。或者,此处为主格作处格用。意即世界在七十七次中被火毁灭,如此连结。因此说‘第八第八’。‘以水’即依水。世界在每逢第八次时被水毁灭,如此连结。当六十四次圆满时,那时会有一次风灾。其中,‘那时’指在那第六十四次之时。‘正在展开’指正在安立。‘展开’即安立。‘正在坏灭’指正在毁灭。‘坏灭’即毁灭。‘两个不可计数’是将两个半作为一个不可计数,依近说而说,如同那光音天的八劫。‘以一半’指在水灾时,当下一地界被水毁灭时,第二禅地尚未毁灭,即使在坏劫中也长久地存立,这是就此而说。所有这些皆是依可得而说,是就不可计数劫而说。此即是定量。
Gāthāsu. ‘‘Sattasattaggināvārā’’ti sattasattavārā agginā vinassanti. Athavā, bhummatthe paccattavacanaṃ. Sattasusattasuvāresu loko agginā vinassatīti yojanā. Tenāha ‘‘aṭṭhame aṭṭhame’’ti. ‘‘Dakā’’ti udakena. Aṭṭhame aṭṭhamevāre loko dakena vinassatīti yojanā. Yadā catusaṭṭhivārā puṇṇā, tadā eko vāyuvāro siyā. Tattha ‘‘tadā’’ti tasmiṃ catusaṭṭhivāre. ‘‘Vivaṭṭamānaṃ’’ti saṇṭhahamānaṃ. ‘‘Vivaṭṭatī’’ti saṇṭhahati. ‘‘Saṃvaṭṭamānaṃ’’ti vinassamānaṃ. ‘‘Saṃvaṭṭatī’’ti vinassati. ‘‘Dve asaṅkhyeyyānī’’ti aḍḍhadvayaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyanti katvā upacārena vuttaṃ. Yathātaṃ-ābhassarānaṃ aṭṭhakappānīti. ‘‘Upaḍḍhenā’’ti udakavāre heṭṭhimabhūmīsu udakena vinassamānāsu dutīyajjhānabhūmi na tāva vinassati. Saṃvaṭṭakappepi cirakālaṃ tiṭṭhateyeva. Idaṃ sandhāya vuttaṃ. Sabbañcetaṃ labbhamānattā vuttaṃ. Asaṅkhyeyyakappaṃ sandhāya vuttanti. Idameva pamāṇanti.
145145.【业四法】“令生起”者,令未生者生起,令显现。“令住立”者,令已生者住立,令久住。“令逼迫”者,令已生者受逼迫,令衰退。“令破坏”者,令断绝。所谓“已作之色”,指名称为已作之业生色。“已至业道者”,此处,当有结生生起时,应知一切业皆名为已至业道者。已异熟者,即已成熟。已成熟之异熟属于那些者,为已成熟异熟者。正在受支持而转起,意谓自身亦在有得缘之时。“未得机会者”,此仅为举例。即使已得机会者,亦应许有支持。其他不善业获得机会,如此连结。所谓“若此”,即若此。“若命终”,即若命终。“于此”,即于此人。“令净信者”,即已净信。“令染污者”,即已染污。前文已说“于临死时”,故此处说“于转起时亦”。“此”,指对其他业的支持。“于命之资具”,即于维持命之诸缘。“集起已”,即集合已。“于此”,即于支持业之处。与蕴相续之增长,如此连结。“依所说之理”,即依‘除去命之障碍’等所说之理。与蕴相续之更久转起,如此连结。“所说种类”,即‘未得机会异熟者,或已成熟异熟者,一切善与不善思’如是所说种类。“令成较弱而逼迫”,说为逼迫业的作用。“于令生业之弱积累时”,即于集合时。“已破坏能力者”,即已破坏效力者。“于大威德者”,即于有大威力者。“支持业亦应依相反之理了知”,即应从逼迫业相反之理了知。意谓:如‘能令生于上地者,却令生于下地’等,应说‘能令生于下地者,却令生于上地’等。于阿阇世王事中,彼王之杀父业,虽能令生于大阿鼻地狱,然后来被皈依佛之业所障碍,成为已破坏效力者,令彼生于等活地狱。蕴相续之逼迫,即令有情生起苦,如此连结。如何对牛马等及子、妻、亲属、朋友造成损害,会成为彼有情之逼迫业作用?他人是另一人,牛马等是其他。并非由他人所造之业,能令其他有情生起苦或乐,此为问难。以‘有二种’等作答。于阿难长者事中,彼长者曾为大悭吝者,亦阻止他人布施。彼从彼处死后,生于某村一妇女之胎中。自彼出生时起,由彼恶业,以母为首,令全村人生起苦,此于《法句经注》中说。是故,应知由等流果之力,由他人所造之业,确实能令其他有情生起苦或乐。[“业生相续之首”,自结生时起,有每一一生起之业生色相续。彼后为令同类业生色相续相续转起,而为首故,称为相续之首。任一业生相续之首为一,或二业生相续之首为二。] 于《清净道论》文中。“彼即”,即彼破坏业。“于此亦”,即于此《阿毗达摩义集》中。“此亦”,即此破坏业亦。于杜陀伽摩尼王事及苏那长老之父事中,于他们临死时,先有恶趣相现前。后王忆念一先前所作善业,长老之父亦于彼刹那作一善业,他们恶趣相消失,天趣相显现。二者皆死后生于天界。令善与不善业灭尽者,为善与不善业灭尽者。“于寿与业尚存时”,即彼有情之寿限未至尽头,业力亦未耗尽。如是于寿与业尚存时。“违犯业”,即于父母或如法沙门、婆罗门,以违犯而作之违犯业。“然彼”,即中部注之说。“似不被认可”,即似不被接受。“彼”,即中部注之说。“然于彼处”,即于中部注中。“然此一切”,即此一切契合经语,依之而说,如此连结。不被认可者,为复注诸师。“应期待异熟”,即应依异熟而期待。此处,“异熟”指业所生之蕴相续。令彼生起之业,名为令生业。支持彼同一蕴相续者,即支持业;逼迫彼同一者,即逼迫业;破坏彼同一者,即破坏业,此为意旨。“于娑祇多问”,即于异熟论中出现之娑祇多问。于法施母,即优填王之后之事中,彼后过去曾杀一山羊,由此业堕恶趣已,后由转起异熟之力,于多生中,以山羊身,受如身毛数般之断头苦。“然彼”,即彼一杀生思。大目犍连事,即五百贼杀长老之事。长老由自己过去所作之破坏业,得遇贼杀而入般涅槃。沙摩婆提后及婆求摩底河岸住之五百比丘,亦由自己过去所作之破坏业,得遇如是迫害而生于天界。名为杜西魔者,于拘留孙佛时,名为魔天子。名为迦罗浮王者,为忍辱说者之杀害者。然他们于彼刹那,由自己所作之破坏业,于彼刹那即死,生于阿鼻地狱。于彼处,前诸事中,破坏业仅作破坏,不给予自己之异熟。然后诸事中,既作破坏,亦给予异熟。于《破显论》文中。“以破坏为先”,即以破坏为先而令生异熟,如此连结。意谓:破坏其他业之异熟已,方令生自己之异熟。于彼处,“令生自己之异熟”,此处有时令生,有时不令生,因未作如是分别,故说“彼为不善”。因此说“此处由过去所作”等。“因仅于诸注疏中有”,即于他们事中,说‘他们由破坏业而死’,因如是说而有。令生异熟者,为异熟令生者。彼之状态,为异熟令生性。异熟令生性之无,如此分解。
145. Kammacatukke. ‘‘Janetī’’ti ajanitaṃ janeti. Pātubhāveti. ‘‘Upatthambhatī’’ti janitaṃ upatthambhati. Ciraṭṭhitikaṃ karoti. ‘‘Upapīḷetī’’ti janitaṃ upapīḷeti, parihāpeti. ‘‘Upaghātetī’’ti upacchindati. ‘‘Kaṭattā rūpānaṃ’’ti kaṭattānāmakānaṃ kammajarūpānaṃ. ‘‘Kammapathapattāvā’’ti ettha paṭisandhijanena sati, sabbampi kammaṃ kammapathapattaṃ nāma hotīti daṭṭhabbaṃ. Vipaccitthāti vipakkaṃ. Vipakkaṃ vipākaṃ yesanti vipakka vipākā. Upatthambhamānā pavattati. Sayaṃpi paccayalābhe satīti adhippāyo. ‘‘Aladdhokāsassā’’ti idaṃ nidassana mattaṃ. Laddhokāsassapi upatthambhanaṃ nāma icchitabbameva. Aññaṃ akusalakammaṃ okāsaṃ labhatīti yojanā. ‘‘Cāyaṃ’’ti ce ayaṃ. ‘‘Kālaṅkariyā’’ti kālaṃkareyya. ‘‘Assā’’ti imassa puggalassa. ‘‘Pasāditaṃ’’ti pasannaṃ. ‘‘Padūsitaṃ’’ti paduṭṭhaṃ. Pubbe ‘maraṇāsanna kāle’ti vuttattā idha ‘pavattikālepī’ti vuttaṃ. ‘‘Etaṃ’’ti kammantarassa upatthambhanaṃ. ‘‘Jīvitaparikkhāre’’ti jīvitaparivāre paccaye. ‘‘Samudānetvā’’ti samāha ritvā .‘‘Etthā’’ti upatthambhaka kammaṭṭhāne. Khandhasantānassa upabrūhananti sambandho. ‘‘Vuttanayenā’’ti ‘jīvitantarāye apanetvā’tiādinā vuttanayena. Khandhasantānassa ciratarappavattinti sambandho. ‘‘Vuttappakārā’’ti ‘vipaccituṃ aladdhokāsāvā vipakka vipākā vā sabbāpi kusalā kusala cetanā’ti evaṃ vuttappakārā. ‘‘Dubbalataraṃ katvā vā vibādhamānā’’ti upapīḷaka kammakiccaṃ vuttaṃ. ‘‘Janaka kammassa dubbala āyūhanakāle’’ti samuccayanakāle. ‘‘Vihata sāmatthiyaṃ’’ti vināsitasattikaṃ. ‘‘Mahesakkhesū’’ti mahānubhāvesu. ‘‘Upatthambhakampi tabbipariyāyena veditabbaṃ’’ti upapīḷaka kammato vipariyāyena veditabbaṃ. ‘Uparibhūmi nibbattakampi samānaṃ heṭṭhābhūmiyaṃ nibbattetī’tiādīsu ‘heṭṭhābhūmi nibbattakampi samānaṃ uparibhūmiyaṃ nibbattetī’tiādinā vattabbanti adhippāyo. Ajātasatturājavatthumhi tassa rañño pitughātakammaṃ mahāavīciniraye nibbattanakampi samānaṃ pacchā buddhu paṭṭhāna kammena bādhīyamānaṃ vihatasāmatthiyaṃ hutvā taṃ ussadaniraye nibbatteti. Khandhasantānassa vibādhanaṃ nāma sattassa dukkhuppatti karaṇanti sambandho. Kathaṃ gomahiṃsādīnaṃ puttadārañātimittānañca vipattikaraṇaṃ tassa sattassa upapīḷaka kammakiccaṃ bhaveyya. Aññohi so puggalo, aññe gomahiṃsādayo. Na ca aññena kataṃ kammaṃ aññesaṃ sattānaṃ dukkhuppattiṃ vā sukhuppattiṃ vā kareyyāti codanā. Duvidhantiādinā taṃ vissajjeti. Ānanda seṭṭhivatthumhi. Soseṭṭhi mahāmacchariyo ahosi. Aññepi dānaṃ dente nīvāresi. So tato cavitvā ekasmiṃ gāmake ekissā itthiyākucchimhi jāto. Tassa jātakālato paṭṭhāya tassa pāpakammena mātaraṃ ādiṃ katvā sakalagāmikānaṃ janānaṃ dukkhuppatti hotīti dhammapada aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tasmā nissandaphalavasena aññena kataṃ kammaṃ aññesaṃ sattānaṃ dukkhuppattiṃ vā sukhuppattiṃ vā karoti yevāti daṭṭhabbaṃ. [‘‘Kammajasantati sīsesū’’ti paṭisandhikālato paṭṭhāya uppannā ekekā kammajarūpasantati nāma atthi. Sā pacchā aparāparaṃ tādisāya kammajarūpasantatiyā pavattatthāya sīsabhūtattā santati sīsanti vuccati. Yaṃ kiñci ekaṃ vākammajasantati sīsaṃ. Dve vākammajasantati sīsāni ]. Visuddhimaggapāṭhe. ‘‘Tadevā’’ti taṃ upaghātaka kammameva. ‘‘Idha cā’’ti imasmiṃ abhidhammatthasaṅgahe. ‘‘Imassa pī’’ti imassa upaghātaka kammassapi. Duṭṭhagāmaṇi rañño vatthumhi ca soṇatthera pituno vatthumhi ca tesaṃ maraṇāsannakāle pathamaṃ duggati nimittāni upaṭṭhahanti. Pacchā rañño ekaṃ pubbakataṃ kalyāṇa kammaṃ anussarantassa therapitu ca taṅkhaṇe eva ekaṃ kalyāṇa kammaṃ karontassa tāni duggati nimittāni antaradhāyanti. Sagganimittāni pātubbhavanti. Ubhopi cavitvā sagge nibbattantīti. Kusalā kusala kammānaṃ khayaṃ karotīti kusalā kusala kammakkhayakaro. ‘‘Āyu kammesu vijjamānesū’’ti tassa sattassa āyu paricchedo ca pariyanta gato na hoti, kammānubhāvo ca parikkhīṇo na hoti. Evaṃ āyu kammesu vijjamānesu. ‘‘Aparādha kammassā’’ti mātāpitūsuvā dhammikasamaṇa brāhmaṇesu vā aparajjhanavasena katassa aparādhakammassa. ‘‘So panā’’ti majjhimaṭṭhakathāvādo pana. ‘‘Aruccamāno viyā’’ti anicchiyamānoviya. ‘‘So’’ti majjhimaṭṭhakathā vādo. ‘‘Tattha panā’’ti majjhimaṭṭhakathāyaṃ pana. ‘‘Sabbañcetaṃ’’ti sabbañca etaṃ suttavacanaṃ, vasena vuttanti sambandho. Anicchantehi ṭīkā cariyehi. ‘‘Vipākaṃ paṭiicchitabbo’’ti vipākaṃ paṭicca icchi tabbo. Ettha ‘‘vipākaṃ’’ti kammanibbattakkhandha santānaṃ vuccati. Tassa janakaṃ kammaṃ janaka kammanti vuccati. Tasseva khandhasantānassa upatthambhakaṃ tasseva upapīḷakaṃ tasseva upaghātakaṃ kammaṃ upaghātaka kammanti vuccatīti adhippāyo. ‘‘Sāketa pañhe’’ti vipākuddhāre āgate sāketa pañhe. Dhammadinnāya nāma uggasena rañño deviyā vatthumhi sādevī pubbe ekaṃ ajaṃ ghātesi, tena kammena apāyesu patitvā pacchā pavatti vipākavasena bahūsu bhavesu ajasarīre lomagaṇanāmattaṃ attano sīsacchedana dukkhaṃ anubhosīti. ‘‘Sā panā’’ti sā ekā pāṇātipāta cetanā pana. Mahāmoggalāna vatthu nāma pañcasata corānaṃ therassa ghāta na vatthu . Therohi attanā pubbakatena upacchedaka kammena coraghātanaṃ labhitvā parinibbuto. Sāmāvatidevī ca vaggumudānaditīravāsino pañcasata bhikkhū ca attano pubbakatehi upacchedaka kammehi tādisaṃ parūpakkamaṃ labhitvā saggesu nibbattā. Dussimāro nāma kakusandha buddhakāle māradeva putto vuccati. Kalāburājānāma khanti vāditā pasassa ghātako vuccati. Te pana taṅkhaṇe attanā katena upacchedaka kammena taṅkhaṇe eva cavitvā avīcimhi nibbattā. Tattha purima vatthūsu upacchedaka kammaṃ upacchindana mattaṃ karoti. Na attano vipākaṃ deti. Pacchimavatthūsu pana upacchindanañca karoti, vipākañca detīti. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Upacchedana pubbakaṃ’’ti upacchedana pubbakaṃ vipākaṃ janetīti yojanā. Kammantarassa vipākaṃ upacchinditvāva attano vipākaṃ janetīti adhippāyo. Tattha ‘‘attano vipākaṃ janetī’’ti idha kadāci janeti, kadāci na janetīti evaṃ vibhāgassa akatattā ‘‘taṃ na sundaraṃ’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘idha pubbakatenā’’tiādiṃ. ‘‘Aṭṭhakathāsuyeva āgatattā’’ti tesu vatthūsu tejanā upacchedaka kammena marantīti evaṃ vatvā āgatattā. Vipākaṃ nibbattetīti vipāka nibbattakaṃ. Tassa bhāvo vipāka nibbattakattaṃ. Vipāka nibbattakattassa abhāvoti viggaho.
136“为渴爱之力所碍则不给予果报”,意思是:即使证得禅那者,若于临终时生起渴爱,该禅那便不给予果报。“一者”指某一有情。“他们”指广大业与无间业。于最后速行路中所造之业,因所依处羸弱,其本身亦弱,故不产生结生。因此说“在最后速行路之前的近处所作”。这是就业的共通性而言。然而,若业有其特殊之处,则不应说“不给予”,为显此义而说“然而邪见业……”等。应理解为:已作之业即称为近业。就圣典文句而言,应理解为:有人在临终时,正见已完全受持,或邪见已完全受持。后面将详细说明。能生喜悦者,依喜心之转起;能生热恼者,依追悔懊恼心之转起。这四种重业法,是就于下一生即成熟之业而言,故说“即是顺生受业”。业,无论善或不善,若反复获得并加习行,则给予果报;若不尔,则不给予。圣典中说:“由于欲界善业的已作、已积集,眼识等果报生起”;“由于不善业的已作、已积集,眼识等果报生起”。此处先说“已作”,后说“已积集”,意在表明:只有在反复增长、称为习行的情况下,才给予果报。因此,即使说为“已作业”或“积集业”,此处所
136. ‘‘Nikanti balena vā paṭibāhiyamānaṃ vipākaṃ na detī’’ti jhānalābhino hutvāpi maraṇakāle uppajjituṃ nikantiyā sati, taṃ jhānaṃ vipākaṃ na detīti adhippāyo. ‘‘Ekassā’’ti ekassa puggalassa. ‘‘Tesaṃ’’ti mahaggatakamma ānantariya kammānaṃ. Antima javanavīthiyaṃ kataṃ nāma vatthu dubbalattā sayampi dubbalaṃ hoti. Paṭisandhiṃ na janeti. Tenāha ‘‘antima javanavīthito pubbabhāge āsanne kataṃ’’ti. Idañca kammasāmañña vasena vuttaṃ. Kammavisese pana sati, na detīti na vattabbanti dassetuṃ ‘‘micchādiṭṭhikammaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Kataṃ āsanna kammaṃ nāmāti gahetabbanti yojanā. Pāḷipāṭhe. Assapuggalassa maraṇakālevā sammādiṭṭhi samattā samādinnā, micchādiṭṭhi samattā samādinnāti yojanā. Parato paripuṇṇaṃ āgamissati. Somanassa janakaṃ paracetanā pavattivasena. Santāpa janakaṃ kukkuccavippaṭisārappavattivasena. Idaṃ garuka catukkaṃ nāma anantare bhave vipaccanakānaṃ kammānaṃ vasena vuttanti āha ‘‘upapajjavedanīya kammāni evā’’ti. Kammaṃ nāma kusalaṃ vā hotu, akusalaṃ vā. Punappunaṃ laddhā sevane sati, vipākaṃ deti. Asati na deti. Kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ uppannaṃ hoti cakkhu viññāṇanti ca, akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ uppannaṃ hoti cakkhu viññāṇanti ca, pāḷiyaṃ vuttaṃ. Etthahi katattāti vatvā puna upacitattāti vacanaṃ punappunaṃ vaḍḍhanasaṅkhāte āsevane sati eva vipākaṃ detīti ñāpeti. Tasmā katamatta kammattā kaṭattā kammaṃ nāmāti vuttepi anantarabhave vipaccanaka kammasseva idha adhippetattā punappunaṃ laddhā sevanameva idha gahetabbanti dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘punappunaṃ laddhāsevanaṃ’’ti vuttaṃ.
“如此而作”等句中:“于彼处,该业被称为‘宿作业’”,意为在某一注释书段落中,此积集业被说为宿作业。“为何在此”等句中:“在此”指在《阿毗达摩义集》中。于圣典中,其义为:若有重业,则彼给予果报;若无重业,则有多习行业;若无多习行业,则有近业;若无近业,则有积集业,彼给予果报。其余于此,易于了知。
‘‘Evañca katvā’’tiādīsu. ‘‘Yattha taṃ pubbakataṃ kammanti āgataṃ’’ti yasmiṃ aṭṭhakathā padese taṃ kaṭattā kammaṃ pubbakataṃ kammaṃti āgataṃ. ‘‘Kasmā idhā’’tiādīsu. ‘‘Idhā’’ti imasmiṃ abhidhammattha saṅgahe. Pāḷiyaṃ. Yaṃ garukaṃ, taṃ vipākaṃ deti. Tasmiṃ asati, yaṃ bahulaṃ. Tasmiṃ asati, yaṃ āsannaṃ. Tasmiṃ asati, yaṃ kaṭattā vā pana kammaṃ, taṃ vipākaṃ detīti attho. Sesamettha suviññeyyaṃ.
经典文句中:“能生乐受者”即顺乐受。“完全受持”即善加执取。“已采纳”是对其义的阐明。“圆满”即完全具备。有一赤铜鍱洲人,一生累积众多恶业,然于命终之日,听闻舍利弗长老说法,死后依彼近业生于天界。
Suttantapāṭhe. Sukhavedanaṃ janetīti sukhavedanīyaṃ. ‘‘Samattā’’ti suṭṭhugahitā. ‘‘Samādinnā’’ti tadatthavivaraṇaṃ. ‘‘Pariyattaṃ’’ti samatthaṃ. Tambadādhikassa yāvajīvaṃ bahūni pāpakammāni āciṇṇāni. Maraṇa divase pana sāriputtattherassa dhammadesanaṃ sutvā cavitvā tena āsanna kammena sagge nibbatti. Vātakālassa yāvajīvaṃ bahūni kalyāṇa kammāni āciṇṇāni. Maraṇa divasepana buddhasāsane viparīta saññaṃ katvā tena āsanna kammena apāye nibbatti.
14147.【见法四分】“应见”,即(已)见。“法”,即蕴、处等法之集合。“见法”,即已见之法,指现在的法聚,也就是所谓的“自体”。为了显示“对被执见妄想为有实质的所谓‘自我’,其存在、转起是有原因的”这一义理,故说“名为见法”等。那么,借由“感受异熟”一语,又如何显示业之成就呢?于“感受”这一动词词形中,可见“业”之词形,是故应知“异熟”即“应被感受”。由于是应被感受的,故为“应被感受”。“近”即趋近。“生已”,即趋近而生,也就是达到之义。在复注中:“见法之”,即见法的,此处第五格表所有格义。在圣典中说:“于此”等,即依前文所说之理。另一词“常”,则是从“无依”的角度来看的。而此“无依”即指紧随其后的那个词。“见法与来生无间有”,即见法之有与来生无间有之义。“流转”,即连结。或者说,“次次”,即一个又一个,便是“次次”。于次次中辗转生起,即是“次次性”之义。“当生有”,即来生无间有。于业之上安立“有”,如言“憍陈如已知‘有’”,依词源学,此“有”字即说为“名为有”。而此词源词依何而转起?即说“有业”等。“如是所说之文”
147. Diṭṭhadhammacatukke. Passitabboti diṭṭho. ‘‘Dhammo’’ti khandhāyatana dhamma samūho. Diṭṭho dhammoti diṭṭha dhammo. Vattamāno dhammasamūho. Yo attabhāvoti vuccati. Attasaṅkhātassa diṭṭhiyā parikappitasārassa bhāvo pavatti kāraṇanti katvāti imamatthaṃ dassento ‘‘diṭṭha dhammo vuccatī’’tiādimāha. ‘‘Vipākaṃ paṭisaṃvedetī’’ti etena kathaṃ kammasādhanaṃ dasseti. Paṭisaṃvedana kriyāpade vipākanti kammapadaṃ disvā vipākaṃ nāma veditabbaṃ vedanīyaṃ. Paṭisaṃveditabbaṃ paṭisaṃvedanīyanti viññātattā. ‘‘Upeccā’’ti upagantvā. ‘‘Upapajjitvā’’ti upecca pajjitvā. Pāpuṇitvāti attho. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Diṭṭha dhammato’’ti diṭṭha dhammassa. Sāmiatthe pañcamī. Pāḷiyaṃ vuttaṃ. ‘‘Etthahī’’tiādi pubbavākye vutta nayameva. Aparasaddo niccaṃ apādānā pekkho. Tañca apādānaṃ nāma anantare vuttapadehi. ‘‘Diṭṭhadhammā nāgatānantara bhavehī’’ti diṭṭhadhammato ca anāgatānantara bhavato cāti attho. ‘‘Parivatto’’ti pabandho. Aparāpariyoti vā, aparo ca aparo ca aparāparo. Aparāpare pavatto aparāpariyoti attho. ‘‘Upapajjabhavaṃ’’ti anāgatānantarabhavaṃ. Ahosi kamme ‘‘ahosī’’ti padaṃ aññāsi koṇḍaññoti padeviya ruḷhīnāmapadanti āha ‘‘ahosi nāmakaṃ’’ti. Taṃ pana ruḷhipadaṃ kutopavattaṃti āha ‘‘ahosi kammaṃ’’tiādiṃ. ‘‘Evaṃ vutta pāṭhavasenā’’ti ettha idha vutto pāṭho sā vaseso. Paripuṇṇapāṭho pana ahosi kammaṃ ahosi kamma vipāko, ahosi kammaṃ nāhosi kamma vipāko, ahosi kammaṃ atthikamma vipāko, ahosi kammaṃ natthi kammavipāko, ahosikammaṃ bhavissati kamma vipāko, ahosi kammaṃ na bhavissati kamma vipākotiādinā paṭisambhidā magge āgato. ‘‘Sā’’ti pathama javana cetanā. ‘‘Appatara vipākā cātī’’ti ettha ‘‘itī’’ti hetu atthe nipāto, tasmā aciraṭṭhiti kattā diṭṭha dhamme eva phalaṃ datvā vigacchati, tasmā appatara vipākattā ahetukamattaṃ phalaṃ datvā vigacchatīti yojanā. ‘‘Paccayoti cā’’ti paccayaṃ laddhāti vutto paccayoti ca. ‘‘So’’ti mahantaṃ vutto paccayo. ‘‘Kākavaliyādīnaṃ viyā’’ti kākavaliyādīnaṃ puggalānaṃ diṭṭhavedanīya kammaṃ viya. ‘‘Pākaṭatarapphaladānaṃ’’ti sattāhabbhantare eva seṭṭhiṭṭhānappaṭi lābhādivasena pākaṭatarapphaladānakaṃ kammavisesaṃ. Kamma pathajavanasantāne pavattā pathamajavana cetanā vā itarāpi pathama javana cetanā vāti yojanā. ‘‘Kācī’’ti ekaccā pathamajavana cetanā. Sesāni diṭṭhadhamma vedanīya kammāni.
【生受业】“有加行”,即含决定义的加行。意谓含杀生等加行。能善为决定者,即“决定”。“其余亦”者,即其余的生受业亦然。“此处”,即在此人间。“混合业”,即善与不善相混合之业。两舍鬼的故事于《天宫事》圣典中传来。“于善趣中遭受厄逆之故事”中,“厄逆”,即眼、耳等诸根与肢体的残缺,或种种苦生起之厄逆。“于恶趣中享有顺遂”,即拥有大神力之龙、金翅鸟等之顺遂。“如所说之故事”,即两舍鬼故事等。在义注中:“他们无转移”,即那些诸业于感果时,不能转移。“各住其所”,即他们依世尊以现法处等所安立之处而安住。“如是说”,即依“他们无转移”等之理而说。“或以无理故”中,是因为见到了受业无结生异熟等道理。
Upapajjakamme. ‘‘Attha sādhikā’’ti sanniṭṭhānatthasādhikā. Pāṇaghātādi kiccasādhikāti vuttaṃ hoti. Suṭṭhu niṭṭhāpetīti sanniṭṭhāpikā. ‘‘Sesāni pī’’ti sesāni upapajja vedanīya kammānipi. ‘‘Idhā’’ti imasmiṃ manussa loke. ‘‘Missakakammānī’’ti kusalā kusalamissakāni kammāni. Vemānikapetavatthūni vimānavatthu pāḷiyaṃ āgatāni. ‘‘Sugatiyaṃ vipattiṃ anubhavantāni vatthūnī’’ti ettha ‘‘vipattiṃ’’ti cakkhu sotādīnaṃ aṅga paccaṅgānaṃ vā vipattiṃ. Nānā dukkhuppattibhūtaṃ vā vipattiṃ. ‘‘Duggatiyaṃ sampattiṃ’’ti mahiddhīnaṃ nāgasupaṇṇādīnaṃ sampattiṃ. ‘‘Yathā vutta vatthūhī’’ti vemānika petavatthādīhi. Aṭṭhakathāpāṭhe. ‘‘Tesaṃ saṅkamanaṃ natthī’’ti tesaṃ kammānaṃ vipaccanakāla saṅkanti nāma natthi. ‘‘Yathāṭhāneyeva patiṭṭhantī’’ti tāni diṭṭha dhammaṭṭhānādivasena bhagavatā yathā vuttaṭṭhāne eva tiṭṭhanti. ‘‘Evaṃ vuttaṃ’’ti tesaṃ saṅkamanaṃ natthītiādinayena vuttaṃ. ‘‘Yuttiyā vā abhāvato’’ti ettha diṭṭha dhamma vedanīyassa paṭisandhi vipākādi yuttiyā abhāvato.
148148. 在明显处所四法中。“身体等”是指动身等。即身表等的意思。“殴打伤害”是指以越轨的加行征服后使之倒下。因此说“此处的殴打伤害”等。“不给予”是指物主未给予的、属于他人的东西。所谓不可行淫的对象,是指为了不违犯而不得接近的,如母亲守护等男女的身体。“其”是指其他众生的。“由此”是指由于被他人所持有的状态。“强夺思”是指以将他人的东西变成自己的东西的方式,强力地切断他人所有状态的思。即掠夺思的意思。“以道令入道者”是指以自己的道令他人与道结合者。“在此也”是指如同在不与取中,说“有他人持有想”为第二支分一样,在此也是如此。在此处,有人说,不是依不可行淫的对象而说为心,而是说为“于彼行淫之心”。因此,即使没有说“不可行淫的对象想”,也与说过的相似。并非如此。因为“于彼”这个词并不表达与想差别相结合的意义。而且,在这些地方,如果想是重点,如同“有众生想”、“有他人持有想”是支分一样,在此也必须说“有不可行淫的对象想”为第二支分。为什么?因为是支分决定处。因此说“以此”等。“被说为四支具足者”是指它有四种资具:不可行淫的对象、于彼行淫之心、行淫的加行、以道入道的忍受。“她”是指比丘尼。“包含于被守护者中”是指包含于母亲守护、父亲守护等之中。“而在复注中”是指在经复注中。“她”是指比丘尼。邪见派是指六十二种邪见等。持那些邪见者称为邪见者。他们的法称为邪见者法。即使是邪行,对于破戒女子的违犯,罪过较轻。比这更重的是对于持牛禁戒女子的违犯,罪过很重。比这更重的是对于皈依者、持五学处者、沙弥尼、凡夫比丘尼等。在义注的文本中。“在此”是指在此不善身业中。“未被采纳”是指未被长老或义注师们采纳。人们以此饮用谷酒和果酒,所以是谷酒果酒饮。其吞咽思是业。“一切轻”是指在所有饮酒业的果报中,哪一个果报较轻,即仅仅是转起果报的意思。“能导致疯狂”是指能导致疯狂状态。“连同五者”是指连同饮酒业,共有五者。在根本复注的语句中。“其”是指饮酒业的。在《无碍解道》复注中,对此句的注释中说了,这是关联。在那里,“彼之远离等”是指从饮酒远离等。“迷醉的”是指迷醉的。“非福行道的”是指不善业道的。“彼之厌离也”是指从饮酒厌离也。“由于无迷醉性”是指由于没有迷醉的状态。“它”是指无迷醉性。“福行道的”是指善业道的。“如是”是指因此。“那些”是指饮酒业与彼之厌离业。“非另一个”是指与业道无关的。饮酒单独不给予结生,这是连接。然而,在彼之厌离业中,如果知道这饮酒是恶业、是恶行后,以受持远离和遇缘远离的方式守护那学处,那么,即使此戒与其他福行道无关,也不应说它单独不给予结生。“如此,此也”是指如此,此饮酒业也仅仅是作为已达业道之业的眷属而产生结生,这是连接。“在那里”是指在业道经中。也可以说,没有依自性而说,这是连接。“那”是指那饮酒业。“在那里”是指在那些业道经中。所谓令业生起,是指令恶行业生起。由诸天之主的帝释天,说了它的堕恶趣性,这是连接。它的意思是:你们买下这个充满阿修罗女的酒瓮吧。给钱,拿去吧。“其”是指饮酒业的。令堕恶趣,令到达,所以是堕恶趣者。“此即”是指有这如理的解释。在根本复注的语句中。“与业俱生的”是指与不善业俱生的渴爱。“那些的”是指那五种业的。“从部分来说”是指在《法集论》中,依“有触、有受”等所说的法数论母中,有称为禅那等部分。其中,五学处从部分来说,就是业道部分。即包含在业道部分中的意思。“前四种的”是指杀生等前四种业的。“被遮止”是指它的业道性被遮止。“第三”是指第三经。在这些义注中也是如此。
148. Pākaṭṭhānacatukke. ‘‘Kāyādīnaṃ’’ti copanakāyādīnaṃ. Kāya viññattādīnanti vuttaṃ hoti. ‘‘Atipātentī’’ti atikkamma payogena abhibhavitvā pātenti. Tenāha ‘‘atipātanañcetthā’’tiādiṃ. ‘‘Adinnaṃ’’ti sāmikenaadinnaṃ parasantakaṃ. Agamanīyavatthūni nāma avītikkamanatthāya anupagantabbāni māturakkhitādīni itthi purisasarīrāni. ‘‘Tassā’’ti parapāṇassa. ‘‘Tato’’ti parapariggahita bhāvato. ‘‘Acchindaka cetanā’’ti parasantakassa attano santakakaraṇavasena bhusaṃ parasantakā bhāvacchindaka cetanā. Viluppana cetanāti vuttaṃ hoti. ‘‘Maggena maggappaṭipādakassā’’ti attano maggena paramagga sampayojakassa. ‘‘Etthapī’’ti yathā adinnādāne parapariggahita saññinoti dutīyaṃ aṅgapadaṃ vuttaṃ. Evaṃ etthapi. Ettha vadanti agamanīya vatthu vasena cittanti avatvā tasmiṃ sevana cittanti vuttaṃ. Tasmā agamanīya vatthu saññitāti avuttampi vuttasadisaṃ hotīti. Na hoti. Na hi tasminti vacanaṃ saññāvisesa sahitaṃ atthaṃ vadati. Īdisesu ca ṭhānesu sace saññāpadhānaṃ hoti. Pāṇasaññitā, parapariggahita saññitā,ti aṅga padaṃ viya idhapi agamanīya vatthu saññitāti dutīyaṃ aṅgapadaṃ avassaṃ vattabbaṃ hoti. Kasmā, aṅganiyamaṭṭhānattā. Tenāha ‘‘etenā’’tiādiṃ. ‘‘Caturaṅgīkova vutto’’ti tassa cattāro sambhārā. Agamanīya vatthu, tasmiṃ sevana cittaṃ, sevanappayogo, maggena maggappaṭipatti adhivāsananti. ‘‘Sā’’ti bhikkhunī. ‘‘Rakkhitāsu saṅgahitā’’ti māturakkhita pitu rakkhitādīsu saṅgahitā. ‘‘Ṭīkāsu panā’’ti suttantaṭīkāsu pana. ‘‘Sā’’ti bhikkhunī. Pāsaṇḍā vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatādīni. Taṃ vādino pāsaṇḍiyā nāma. Tesaṃ dhammo pāsaṇḍiya dhammo nāma. Micchācāropi dussīlāya itthiyā vītikkamo appasāvajjo. Tato gorūpa sīlikāya mahāsāvajjo. Tato saraṇaṅgatāya, pañca sikkhā padikāya, sāmaṇeriyā, puthujjana bhikkhuniyātiādi. Aṭṭhakathā pāṭhe. ‘‘Etthā’’ti imasmiṃ akusalakāyakamme. ‘‘Na gahitaṃ’’ti therena vā aṭṭhakathācariyehi vā na gahitaṃ. Surañca merayañca pivanti etenāti surāmeraya pānaṃ. Tadajjhoharaṇa cetanā kammaṃ. ‘‘Sabba lahuko’’ti sabbesaṃ surāpāna kamma vipākānaṃ majjhe yo vipāko lahukataro, pavattivipākamattoti vuttaṃ hoti. ‘‘Ummattakasaṃvattaniko’’ti ummattabhāva saṃvattaniko. ‘‘Pañcapī’’ti surāpāna kammena saha pañcapi. Mūlaṭīkā vacane. ‘‘Tassā’’ti surāpāna kammassa. Paṭisambhidā maggaṭīkāyaṃ imassa vākyassa saṃvaṇṇanāyaṃ vuttanti sambandho. Tattha ‘‘tabbi ramaṇādayo cā’’ti tato surāpānato viramaṇādayo ca. ‘‘Madassā’’ti majjanassa. ‘‘Apuññapathassā’’ti akusala kamma pathassa. ‘‘Tabbirati pī’’ti tato surāpānato viratipi. ‘‘Nimmadatāyā’’ti majjanarahita bhāvassa. ‘‘Sā’’ti nimmadatā. ‘‘Puññapathassā’’ti kusalakamma pathassa. ‘‘Itī’’ti tasmā. ‘‘Tānī’’ti surāpāna kammatabbirati kammāni. ‘‘Na itaraṃ’’ti kammapathehi asambandhaṃ. Surāpānaṃ visuṃ paṭisandhiṃ na detīti yojanā. Tabbirati kamme pana sace idaṃ surāpānaṃ nāma pāpakammaṃ duccaritanti ñatvā samādāna virati sampattavirati vasena taṃ sikkhāpadaṃ rakkhati. Taṃ sīlaṃ aññehi puññapathehi asambandhampi visuṃ paṭisandhiṃ na detīti na vattabbaṃ. ‘‘Evamidaṃ pī’’ti evaṃ idampi surāpāna kammaṃ kamma pathapattassa kammassa parivārabhūtaṃ eva paṭisandhiṃ janetīti yojanā. ‘‘Tatthā’’ti kammapathasuttesu. Sarūpato na vuttanti ca sakkā vattunti sambandho. ‘‘Yaṃ’’ti yaṃ surāpāna kammaṃ. ‘‘Tatthā’’ti tesu kammapathasuttesu. Kamma jananaṃ nāma duccarita kammānaṃ jananaṃ. Sakkena devāna mindena tassa apāyagāmitā vuttāti sambandho. Tassāsurāya puṇṇaṃ imaṃ surākumbhaṃkiṇātha. Mūlaṃ detha gaṇhāthāti attho. ‘‘Tassā’’ti surāpāna kammassa. Apāyaṃ gameti sampāpetīti apāya gāmī. ‘‘Yadidaṃ’’ti yā ayaṃ yathālābha yojanā atthi. Mūlaṭīkā vacane. ‘‘Kammasahajātā’’ti akusala kammasahajātā taṇhā. ‘‘Tesaṃ’’ti tesaṃ pañcannaṃ kammānaṃ. ‘‘Koṭṭhāsato’’ti dhammasaṅgaṇiyaṃ phasso hoti, vedanā hotītiādinā vutte dhammuddesavāre jhānādikoṭṭhāsā nāma āgatā. Tesu pañca sikkhāpadā koṭṭhāsato kammapatha koṭṭhāsikā eva. Kammapatha koṭṭhāse antogadhāti attho. ‘‘Purimānaṃ catunnaṃ’’ti pāṇāti pātādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ. ‘‘Paṭikkhitto’’ti tassa kammapathabhāvo paṭikkhitto. ‘‘Tatīyaṃ’’ti tatīya suttaṃ. Etāsupi ca aṭṭhakathāsu.
关于身业等:“有资具之身”指整个色身。“净色身”即身净色本身。而“身表”则称为“扰动之身”。“扰动”即指移动。“彼即是”即指扰动之身。身业也就是“得”,因此它被称为业生起之门——这是句子的连接。“为区分诸业”:即为了区分、确定“这是身业,这是语业”。“能”:指能区分诸业。因此,意思是“依身门而说”与“依语门而说”。由于邪行不在语门中生起,所以说“前两种”。“中间四种”:指妄语等四种语业。“当舍此六种”:即“应舍身业”等六种应当舍弃的。如何以单一词,依其多发处而舍弃此六种应舍弃的呢?通过随顺与遮止而舍弃。具体如何?杀生业有时虽也少量依语门生起,但其生起以依身门为多,故只是身业,不入语业之数,亦不立二名。然而,因其在语门中生起极微,故不称为语业,不失身业之名,亦不立二名。如此,以“依一门多发性而说”之理,于杀生业中即舍弃了六种应舍弃的。其余诸业,以此类推。所谓“林住者”,即林中猎人。他虽有时也少量于村中行走,但以林中行走为多,故只是林住者,不获“村住者”之名,亦不立二名。
Kāyakammādīsu. Sasambhārakāyo nāma sakalo rūpakāyo. Pasādakāyo nāma kāyapasādo eva. Kāya viññatti copanakāyo nāma. ‘‘Copana’’nti ca calanaṃ vuccati. ‘‘So yevā’’ti copanakāyoyeva. Kāyakamma nāma lābho ca hoti, tasmā so kammānaṃ pavatti mukhanti vuccatīti yojanā. ‘‘Kammāni visesetuṃ’’ti idaṃ kāyakammaṃ nāma, idaṃ vacīkammaṃ nāmāti visesetuṃ niyametuṃ. ‘‘Sakkontī’’ti kammāni visesetuṃ sakkonti. Tasmā kāyadvāre vuttitoti ca vacīdvāre vuttitoti ca vuttanti adhippāyo. Micchācārassa vacīdvāre appavattito ‘‘purimāni dve’’ti vuttaṃ. ‘‘Majjhimāni cattārī’’ti musāvādādīni cattāri vacīkammāni. ‘‘Chabbidhāni tāni vajjānīti’’ti ‘kāyakammaṃ jaheyyu’ntiādīni chabbidhāni tāni vajjāni. Kathaṃ ekamekena bāhulla saddena chabbidhāni tāni vajjetīti. Anvayato ca byatirekato ca vajjeti. Kathaṃ, pāṇātipāta kammaṃ kadāci appakena vacīdvāre uppannampi kāyadvāre eva pavatti bahulattā kāyakammameva hoti. Vacīkamma saṅkhyaṃ na gacchati. Dve vā assa nāmāni na bhavanti. Vacīdvāre pana appakavuttittā vacīkammaṃ nāma na hoti. Kāyakammanti nāmaṃ na jahati. Dve vā assa nāmāni na bhavantīti evaṃ ekena kāyadvāre bāhulla vuttivacanena pāṇātipāta kamme chabbidhāni vajjāni vajjetīti. Evaṃ sesesu. Vanacarako nāma vanaluddako. So pana kadāci appakena gāme carantopi vane bāhulla cārittā vanacarako eva hoti. Gāmacarakoti nāmaṃ na labhati. Dve vā assa nāmāni na bhavanti. Evaṃ saṅgāmāvacarakāpi. Saṅgāmāvacaro nāma saṅgāme bāhullāvacaro hatthī vuccati. Ettha manodvāraṃ sabba kamma sādhāraṇattā kammāni visesetuṃ na sakkotīti vuttaṃ. Evañcasati, ‘abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhi ceti manasmiṃ vuttito manokammaṃ nāmā’ti idaṃ na vattabbanti. No na vattabbaṃ. Kamma siddhiṃ paṭicca aññadvārehi asādhāraṇattā . Tenāha ‘‘manokammāni panā’’tiādiṃ. ‘‘Siddhaṃ’’ti nibbattaṃ. ‘‘Kāyakammadvāraṃ’’ti ettha tattha copanakāyo kāyakammānaṃ pavatti bahulattā kāyakamma dvāraṃ nāma. Copanavācā tattha vacīkammānaṃ pavatti bahulattā vacīkammadvāraṃ nāma. Kusalā kusala javana cittaṃ pana manokammānaṃ tattheva kamma kicca siddhito manokamma dvāraṃ nāmāti evaṃ kammena dvāra vavatthānaṃ veditabbaṃ. ‘‘Tassa dvārassa nāmaṃ bhindituṃ vā’’ti kāyoti nāmaṃ bhindituṃ vā. ‘‘Attano nāmaṃ dātunti vā’’ti vacīti nāmaṃ tassa dātuṃ vā. ‘‘Brāhmaṇa gāmādīnaṃ brāhmaṇa gāmādibhāvo viyā’’ti tasmiṃ aññakulesu vasantesupi brāhmaṇa kulabahulattā brāhmaṇa gāmotveva nāmaṃ hoti. Tasmiṃ vane aññarukkhesu santesupi khadīrarukkha bahulattā khadīravanantveva nāmaṃ hotīti vattabbanti. Kāyakammaṃ niṭṭhitaṃ.
149149. 关于语业:“说妄语”即说非真实之语。“两舌”——以此分裂他人,故为两舌。“依语言规则”:此处指,应说“令可爱成空无”时,省略字母,称为语言规则。“由何人”:即由何人所为。“杂秽语”:此处“saṃ”音有“止息”及“以此苦”之义,用于表示乐与利益,故说“乐与利益”。何种乐与利益?谓“善士所应证得者”。以此遮止恶人所应得之利益安乐。破坏利益安乐,即是破坏令其到来之道,故说“破坏利益安乐之道”。“彼或”:此处“彼”即指利益安乐。“于义法已远离者”:即从义与法已远离者。“巧说之心”:指为增长听者之心的喜悦与欢喜,以辩才智所作之心。“于彼处”:即于无论何种谈论之道中。“义句、法句、律句”:即义句、法句与律句。其中,“义”指健康成就、友成就、慧成就、财成就、受用成就。于这些成就中能生善巧之语句,名为义句。“此是善行,能导致生天;此是恶行,能导致堕恶趣”——像这样,于真实法中能生善巧之语句,名为法句。“心应如此调伏,诸根应如此调御,贪应如此断除,嗔应如此断除”等,于应调伏诸法中能生调伏善巧之语句,名为律句。于无论何种谈论之
149. Vacīkamme. ‘‘Musā vadantī’’ti abhūtato vadanti. Pisati etāyāti pisuṇā. ‘‘Nirutti nayenā’’ti ettha piyasuñña karaṇāti vattabbe akkhara lopakaraṇaṃ nirutti nayo nāma. ‘‘Yenā’’ti yenajanena. ‘‘Samphaṃ’’ti ettha saṃsaddo sammati dukkhaṃ etenāti atthena sukhe hite vattatīti āha ‘‘saṃ sukhaṃ hitañcā’’ti. Kīdisaṃ sukhaṃ hitañcāti āha ‘‘sādhujanehi adhigantabbaṃ’’ti. Etena pāpajanehi adhigantabbaṃ hitasukhaṃ paṭikkhipati. Hitasukhassa vināsanaṃ nāma tassa āgamana maggabhindananti āha ‘‘hitasukha maggaṃ bhindatī’’ti. ‘‘Taṃ vā’’ti ettha ‘‘taṃ’’ti hitasukhaṃ. ‘‘Attha dhammā pagatassā’’ti atthato ca dhammato ca apagatassa. ‘‘Paṭibhāṇa cittassā’’ti suṇantānaṃ cittarati cittahāsavaḍḍhanatthāya paṭibhāṇaññāṇena cittīkatassa. ‘‘Yatthā’’ti yasmiṃ kathā magge. ‘‘Attha dhamma vinayapadaṃ’’ti attha padañca dhammapadañca vinaya padañca. Tattha attho nāma ārogyasampatti, mittasampatti, paññāsampatti, dhana sampatti, bhogasampattiyo. Tāsu kosallajanakaṃ vākyapadaṃ atthapadaṃ nāma. Idaṃ sucaritaṃ nāma saggasaṃvattanikaṃ, idaṃ duccaritaṃ nāma apāya saṃvattanikanti evaṃ sabhāva dhammesu kosalla janakaṃ vākya padaṃ dhamma padaṃ nāma. Evaṃ cittaṃ damitabbaṃ, evaṃ indriyāni damitabbāni, evaṃ rāgo vinetabbo, evaṃ doso vinetabbotiādinā vinetabbesu vinaya kosallajanakaṃ vākyapadaṃ vinaya padaṃ nāma. Yattha evarūpaṃ attha padañca dhamma padañca vinaya padañca kiñci natthi. Tassa vācā vatthumattassa etaṃnāmaṃ hotīti yojanā. ‘‘Samphaṃ’’ti vuttappakāraṃ niratthakavacanaṃ. ‘‘Tatthā’’ti tesu vacīkammesu. Visaṃvādanaṃ nāma virajjhā panaṃ. Visaṃvādako nāma virajjhāpanako. Atthaṃ bhañjati vināsetīti attha bhañjanako. ‘‘Kammapathabhedo’’ti paṭisandhi janako kammapathaviseso. ‘‘Itaro’’ti attha bhañjanakato añño musāvādo. ‘‘Kamma mevā’’ti pavatti vipāka janakaṃ vacīkammameva. ‘‘Rajānaṃ’’ti dhūlīnaṃ. Tāsu sugati duggatīsu uppajjantīti taduppajjanakāni. ‘‘Pathabhūtattā’’ti uppattimaggabhūtattā. ‘‘Bheda purekkhārenā’’ti mittabhedapurekkhārena. Mittaṃ bhindatīti bhedako. ‘‘Saṃkiliṭṭha cetanā’’ti attha purekkhāra dhamma purekkhāra vinaya purekkhāra anusāsani purekkhāra rahitā kevalaṃ bhedapurekkhāra cetanā saṃkiliṭṭha cetanā nāma. ‘‘Pare bhinne yevā’’ti parajane parajanena mithubhedavasena bhinneyeva. ‘‘Yaṃ kiñcī’’ti yaṃ kiñci akkosavatthu. ‘‘Ayaṃ pī’’ti ayaṃ pharusavācāpi. Evaṃ akkosana kammaṃpi akkositabbassa dūre ṭhitassapi matassapi sampajjatīti yojanā. Anatthaṃ niratthakavācā vatthu mattaṃ viññāpetīti anatthaviññāpanako. ‘‘Saccato gaṇhante yevā’’ti yathā so katheti, tathā taṃ vatthu uppanna pubbanti evaṃ saccato gaṇhanteyeva. Keci saccato gaṇhitvā kiñci vatthuṃ pūjanīya ṭhāne ṭhapetvā thomentā pūjentā vandantā pariharanti. Samparāyi katthāya taṃ saraṇaṃ gacchanti. Sabbametaṃ niratthakaṃ hoti. ‘‘Tadassādavasenā’’ti taṃ rājakathādiṃ tattha cittaratiṃ labhitvā assādavasena kathentasseva kammaṃ hoti. Anicca lakkhaṇa vibhāvanatthāya vā ratanattaya guṇavibhāvanatthāya vā pāpa garaha kalyāṇa sambhāvanāya vā kathentassa pana satthakameva hotīti adhippāyo. Tenāha ‘‘attha dhamma vinaya nissitaṃ’’tiādiṃ. Sesamettha kāyadvāre dīpitameva.
150关于意业:“贪求”是指过度地专注、思惟或观察,为了显示这个意思,所以说“不满足于味著”等。“瞋恚”是指令其达到破坏的状态,使其成就。而这种成就并非通过身、语,而是唯以心为之,所以说“思惟”。“从善人的施设而言是颠倒的”是指与善人的施设相反。“在那里”是指在那些意业中。“愿此成为我的”是连接句:愿此所有物成为我的所有物,啊,那该多好啊!“作为自己的”是指作为自己的所有物。“得利者们”在此处,容易得到利养者称为得利者。“愿我作为自己的”是指愿我作为自己的所有物。以他人财物为所缘者,称为以他人财物为所缘。“所缘”是指作为所缘的基体。只要尚未使其转变,就不会构成业道,这是连接句。“这在注释书中已说过”是引述。“这个”是指这个有情。“对它”是指对那个有情。所谓十事邪见,即“无布施、无供养、无祭祀”等的邪见。在六十二种邪见中,有些邪见具有虚无等自性。但在此处,是依其多分而说为业。如所说的,这是连接句。对于正在行走的人。“心之生起”是指在道心生起时。“观察者”是指观察三相者。已说,这是连接句。“决定”是指正性决定,即不颠倒的决定之义。又,“决定”是指邪性决定,即颠倒的决定之义。不可治疗者,即无法医治者,意思是绝对地堕入恶趣者。“未见到”是指未见到邪见的立足处。“仅以邪胜解”是指仅以对异学处的信仰,这是意趣。“自己的师承”是指属于自己老师的。已住立的人。在注释书中已说,如于邪性论中说:具有邪自性者为邪性。在给予果报时,由于在蕴坏灭之后立即给予果报,故为决定。既是邪性又是决定,故为邪性决定。具有正自性者为正性。既是正性又是决定,由于是立即给予果报的决定,故为正性决定。“对它”是指对邪见。“未动摇”是指未使其动摇。“以此”是指以此词。“对这些”是指对这些意业。“以此”是指以“唯在心中”这句话。“已成就”是指已圆满。“以特征显示等方法”是指以特征显示之理、例证之理、首要之理等方法。“会产生其他意义”是指如何产生。如果没有“唯”字,当说杀生业由于多分在身门生起而称为身业时,这就如同“这位王子得到了所得”一样,仅仅是特征显示之理。由此,也会观察到其余诸门中多分生起,因此会产生其他意义。对于其余诸理也是如此。“再者”是表示还有某些应说之事。“在这些之中”是指在杀生等之中。“一个支分”是指“努力”为第四支。“它与俱生者”是指思与俱生者。属于思这一方的,称为思方者。意思是,如同思一样,它们也达到身业的地位。“成为无记说者”是指它们成为不足以称为意业者,这是意思。以自己为首要者,称为以自己为首要者,即贪欲等。它们并非以自己为首要者,而是以思为首要者。在此处,它们成为以自己为首要者,这是意思。“如是如是”是指以“啊,愿此成为我的”等各种方式。“在那里”是指在那些意业中。“一切之一切”这是一个词干词,意思是一切种类。“在此处”是指在意业之处。“以意业作用的差别”是指以“啊,愿此成为我的”等作用的差别。意业阐明已毕。
150. Manokamme . ‘‘Abhijhāyantī’’ti atirekataraṃ jhāyanti, cintenti, olokenti vāti imamatthaṃ dassento ‘‘assādamatte aṭhatvā’’tiādimāha. ‘‘Byāpādentī’’ti vigatabhāvaṃ āpādenti sampāpenti. Tañca āpādanaṃ na kāyavācāhi. Atha kho cittenevāti vuttaṃ ‘‘cintentī’’ti. ‘‘Tabbi parītato’’ti sappurisa paññattito viparītena. ‘‘Tatthā’’ti tesu manokammesu. ‘‘Idaṃ mamassā’’ti idaṃ santakaṃ mamasantakaṃ bhaveyya, aho sādhu vatāti yojanā. ‘‘Attano katvā’’ti attano santakaṃ katvā. ‘‘Lābhāvatime’’ti ettha sulābhaṃ labhantīti lābhā. ‘‘Attano kareyyaṃ’’ti attano santakaṃ kareyyaṃ. Parabhaṇḍaṃ vatthu yassāti parabhaṇḍa vatthuko. ‘‘Vatthū’’ti ārammaṇabhūtaṃ vatthu. Yāva na pariṇāmeti, tāva na kammapathabhedo hotīti yojanā. ‘‘Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāsū’’ti adhikāro. ‘‘Ayaṃ’’ti ayaṃ satto. ‘‘Tassā’’ti tassa sattassa. Dasavatthukāmicchādiṭṭhi nāma ‘natthidinnaṃ, natthiyiṭṭhaṃ, natthihutaṃ’tiādikā micchādiṭṭhi. Dvāsaṭṭhi diṭṭhigatesu kācidiṭṭhiyo natthikādi sabhāvā honti. Idha pana tabbahulanayena kammamevāti vuttaṃ. Yathāvuttoti sambandho. Gacchantassa puggalassa. ‘‘Cittuppādo’’ti maggacittuppāde. ‘‘Passanto’’ti tīṇi lakkhaṇāni passanto. Vuttoti sambandho. ‘‘Niyāmaṃ’’ti sammatta niyāmaṃ. Aviparītaniyāmanti attho. Puna ‘‘niyāmaṃ’’ti micchattaniyāmaṃ. Viparīta niyāmanti attho. Tikicchituṃ asakkuṇeyyoti atekiccho. Ekantena apāyagāmī hotīti attho. ‘‘Apassitvā’’ti diṭṭhiṭṭhānānaṃ apassitvā. ‘‘Micchādhimokkhamattenā’’ti titthā cariyesu saddahana mattenāti adhippāyo. ‘‘Sakaṃ ācariyakaṃ’’ti attano ācariyassa santakabhūtaṃ. Ṭhito puggalo. Aṭṭhakathāyaṃ vutto, yathāha micchattatike micchāsabhāvāti micchattā. Vipākadāne sati, khandhabhedānantarameva vipākadānato niyatā. Micchattā ca te niyatā cāti micchattaniyatā. Sammāsa bhāvāti sammattā. Sammattā ca te niyatā ca anantarameva phaladāna niyamenāti sammattaniyatāti . ‘‘Tassā’’ti micchādiṭṭhiyā. ‘‘Acopetvā’’ti acāletvā. ‘‘Etenā’’ti etenapi saddena. ‘‘Imesaṃ’’ti manokammānaṃ. ‘‘Etenā’’ti manasmiṃ evāti vacanena. ‘‘Upapannaṃ’’ti paripuṇṇaṃ. ‘‘Upalakkhaṇādivasenā’’ti upalakkhaṇanaya nidassananaya padhānanayādivasena. ‘‘Atthantarappasaṅgo hotī’’ti kathaṃ hoti. Evasaddena vinā pāṇātipāta kammaṃ kāyadvāre bāhulla vuttito kāyakammaṃ nāmāti vutte idaṃ laddhātapatto rājakumāroti viya upalakkhaṇanayamattaṃ. Tena sesadvāresupi bāhulla vuttiṃ upasallakkhetīti atthantarappasaṅgo siyāti. Evaṃ sesanayesupīti. ‘‘Apicā’’ti kiñci vattabbaṃ atthīti joteti. ‘‘Tesū’’ti pāṇavadhādīsu. ‘‘Ekaṃ aṅgaṃ’’ti upakkamoti catutthaṃ aṅgaṃ. ‘‘Taṃ sahajātā cā’’ti cetanā sahajātā ca. Cetanā pakkhe bhavāti cetanā pakkhikā. Cetanā viya kāyakammabhāvaṃ gacchantīti vuttaṃ hoti. ‘‘Abbohārikattaṃ gacchantī’’ti manokammanti voharituṃ appahonakattaṃ gacchantīti attho. Attā padhānaṃ yesaṃ te attappadhānā. Abhijjhādayo. Attappadhānā na honti. Cetanā padhānā honti. Idheva te attappadhānā hontīti attho. ‘‘Tathā tathā’’ti ahovata idaṃ mamassātiādinā tena tena pakārena. ‘‘Tatthā’’ti tesu manokammesu. ‘‘Sabbena sabbaṃ’’ti pāṭipadikapadametaṃ. Sabbappakāratoti attho. ‘‘Idhā’’ti manokammaṭṭhāne. ‘‘Manokamma kiccavisesenā’’ti ahovata idaṃ mamassātiādikena kicca visesena. Manokamma dīpanā niṭṭhitā.
151于“此处之十种”等句中。“它们也”是就那些前后思而言。从最初生起的那些,此为连接句。于“然而凡是”等句中:一人对另一人说:“我杀此有情,你杀彼有情。”这样说已,两人皆采取行动。然而,两人的业皆不成就。此中,命令者的“你杀彼有情”这一命令业,若成就,则称为于语门发生的身业。但在此处,因不成就,唯在语门中显现的,称为语业。意思是,仅是语恶行。此理亦适用于其余情况。
151. ‘‘Ettha ca dasannaṃ pī’’tiādīsu. ‘‘Tāpī’’ti tā pubbāparacetanāyopi. Ādito paṭṭhāya pavattā tāpīti sambandho. ‘‘Yānipanā’’tiādīsu. Eko ekassa vadati ahaṃ imaṃ sattaṃ māremi, tvaṃ asukaṃsattaṃ mārehīti. Evaṃ vatvā ubhopi upakkamaṃ karonti. Kammaṃ pana ubhinnampi na sijjhati. Tattha āṇāpakassa tvaṃ asukaṃ sattaṃ mārehīti āṇāpana kammaṃ sace sijjhati. Vacīdvāre pavattaṃ kāyakammanti vuccati. Idha pana asiddhattā vacīdvāre dissa mānaṃ vacīkammanti vuccati. Vacīduccaritamattanti vuttaṃ hoti. Esanayo sesesupi.
于“以瞋为根”等句中:瞋本身就是根,故名瞋根。以瞋为根者,亦名瞋根。此有二义:与相应心。所谓瞋恚即是瞋本身。它如何能以瞋为根而生起?因此说“除了先前的瞋恚”。于后之贪求,道理亦然。于《分别论》中。所谓藏典编纂者,即编纂王藏者。彼处因言“应惩治凶暴者”,故说“为惩治恶人”。国王们的不与取,以痴为根而生起,此为连接句。“以及婆罗门们”是指以己物想而取任何东西的婆罗门,以及诽谤业果者。“取走”是以不与取的方式取走,即偷取。然而,国王们生起的痴,婆罗门们生起的痴,以及诽谤业果者生起的痴,此为连接句。“贪是诸业增长之因”是说:贪是诸业得以增长的因、缘由,此为连接句。已生起疑者,名为已生疑者。于此遍起,故称遍起。疑的遍起,名为疑遍起。人们有那些业,此为连接句。
‘‘Dosamūlenā’’tiādīsu. Doso eva mūlaṃ dosamūlaṃ. Doso mūlaṃ massāti dosamūlaṃ. Taṃ sampayutta cittanti dvidhā attho. Byāpādo nāma doso eva. So kathaṃ dosena mūlena jāyeyyāti vuttaṃ ‘‘purimo byāpādavajjehī’’ti. Parato abhijjhāyampi esanayo. Vibhāvanipāṭhe. Nidhipāṭhakā nāma rājanidhi vidhāyakā. Tattha caṇḍo niggahetabboti āgatattā duṭṭhaniggahatthanti vuttaṃ. Rājūnaṃ adinnādānaṃ mohamūlena jāyatīti yojanā. ‘‘Brāhmaṇānañcā’’ti sakasaññāya eva yaṃ kiñci harantānaṃ brāhmaṇānañca kammaphalasambandhāpavādīnañca. ‘‘Āharaṇaṃ’’ti adinnādānavasena haraṇaṃ. Avaharaṇanti vuttaṃ hoti. Yo pana moho rājūnaṃ uppanno, yo ca brāhmaṇānaṃ uppanno, yo ca kamma phalasambandhā pavādīnaṃ uppannoti sambandho. ‘‘Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’ti lobho kammānaṃ suṭṭhuvaḍḍhanāya nidānaṃ kāraṇaṃ hotīti yojanā. Sañjātā kaṅkhāyesaṃ te sañjātakaṅkhā. Parito uṭṭhāti etthāti pariyuṭṭhānaṃ. Kaṅkhāya pariyuṭṭhānaṃ kaṅkhāpariyuṭṭhānaṃ. Janānaṃ tānikammānīti sambandho.
157157. 于善业。然此词出现于如是等经文句中——此为连接句。“慈身业”即与慈俱行的身业。语业亦然。此处,思即是业,此是所指。于心业,思亦适用,无瞋亦适用。智随转,故名“智随转”。亦有读作“智随转”,义同。“右绕”即增长。“然而,于……之中”等,是显示另一种教说。恶戒的状态为恶戒,即杀生等业。“正在转起时”指在身门中转起时。“然而,凡是善的”指远离杀生等的善。“正在转起”指在心中转起。“以作用为首”即是以作用为最上。意思是:以作用为最上而作。此处其余关于身业的内容,容易了知。
157. Kusalakamme. Ayaṃ pana evamādīsu suttapadesu āgatoti sambandho. ‘‘Mettaṃ kāyakammaṃ’’ti mettāsahagataṃ kāyakammaṃ. Evaṃ vacīkammepi. Cetanā hettha kammanti adhippetā. Manokamme pana cetanāpi yujjati. Abyāpādopi yujjati. Ñāṇaṃ anuparivattīti ñāṇānuparivattaṃ. Ñāṇānuparivattītipi pāṭho, so yevattho. ‘‘Padakkhiṇaṃ’’ti pavaḍḍhitaṃ. Aparaṃ pariyāyaṃ dasseti ‘‘yasmiṃ panā’’tiādinā. Dussīlassa bhāvo dussilyaṃ. Pāṇātipātādikammaṃ. ‘‘Pavattamāne’’ti kāyadvāre pavattamāne. ‘‘Yaṃ pana kusalaṃ’’ti pāṇāti pātādito virati kusalaṃ . ‘‘Pavattamānaṃ’’ti citte pavattamānaṃ. ‘‘Kicca sīsenā’’ti kiccappadhānena. Kiccaṃ padhānaṃ katvāti adhippāyo. Sesamettha kāyakamme suviññeyyaṃ.
“语业的方法也同样如此”,意谓当恶戒生起时,其语便不清净。此时应说“语律仪被破坏”等。“其余的”则指除了三种身业、四种语业之外所余下的。其中,“以三种身业”是指以三种远离身恶行的业。“以四种语业”是指以四种远离语恶行的业。“一切善业”是指一切布施业、一切修习业、恭敬业、服务业、回向功德业、随喜功德业、听法业、说法业,乃至一切见正直业,凡是于三业门中转起的心业,都是这个句子的连接。在这两种教导中,只有后一种才是主要的。“乃至天人”,这是一个表示最终界限的介词。意思是:以此作为最高界限来限定。
‘‘Vacīkammepi esevanayo’’ti yasmiṃ dussilye pavattamāne vācā aparisuddhā hoti. Vacī saṃvaro bhijjatītiādinā vattabbaṃ. ‘‘Avasesaṃ panā’’ti tīhi kāyakammehi catūhi vacīkammehi avasesaṃ. Tattha ‘‘tīhi kāyakammehī’’ti tīhi kāyaduccarita virati kammehi. ‘‘Catūhi vacīkammehī’’ti catūhi vacīduccarita virati kammehi. ‘‘Sabbaṃpi kalyāṇa kammaṃ’’ti sabbampi dānakammaṃ, sabbampi bhāvanā kammaṃ, apacāyana kammaṃ, veyyāvaccakammaṃ, pattidānakammaṃ, pattānumodanākammaṃ, dhammasavana kammaṃ, dhamma desanā kammaṃ, sabbampi diṭṭhijukammaṃ tīsudvāresu pavattampi manokammaṃ nāmāti yojanā. Imesu pana dvīsu pariyāyesu pacchimoyeva padhānanti sambandho. ‘‘Yāva devā’’ti antima pariccheda jotako nipāto. Matthakaparicchedenāti attho.
关于戒条。“持戒”一词,正确安立与受持,有二义。“善安住”即善建立。“上善法”指广大与出世间的善法。七清净中,指心清净等上善法。“增上善法”指更高的菩提分善法。他人所施与的,即是其所得。然而,所有那些布施等皆是善法。善士们净化它们。那些即是如此功德。每一种即是福行事。所谓“以此缘”,指以袈裟等为缘,以饮食等为缘,或以财谷等为缘。“所有这一切”,即所有这十种功德。“以低劣的意欲”,指以渴望名声等低劣的意欲、低劣的心、低劣的精进、低劣的思择。“以中等的”,指以渴望福报等中等的意欲。“以殊胜的”,指“此是应作之事”,依循圣种增广的殊胜意欲等而转起,此即殊胜,如此连结。“以渴望名声”,指渴望称誉、名声,或渴望眷属。“以渴望福报”,指渴望生存成就、财富成就。“依止圣性”,指此布施名为圣者之传承。我也是圣者。因此,我也应当作此事。如此依止圣性,这是含义。此处,“圣者”既适用于行仪圣者,也适用于见道圣者。其中,行仪圣者指善士、凡夫善人。见道圣者指胜义圣者。“波罗蜜布施”,指一切布施中最上的、大菩提有情们的到彼岸布施。因为它是为了解脱一切有情而转起,故为最上,为到彼岸。因为再无任何布施比它更超胜。其余福行事中亦然。“二种三聚”,指前、劣等二种三聚。“以终极事”,指以终极事诽谤。“所谓恶戒者”,指恶戒比丘。只要他不舍比丘自称,就仍是比丘。不是沙弥,不是在家者。若有其他比丘以无根的终极事毁辱他,毁辱者则有桑喀地谢沙等罪。轻侮语有波逸提罪。与他同宿处超过一夜而卧者,亦无罪。因此,他仍应被称为恶戒比丘。“无需再以甘马语受取”,指如舍弃学处者,一切受取皆坏。若欲再成比丘,则需再以甘马语受取。如此,无需再以甘马语受取。“然而于其余”,指形相灭没后,于其余惩罚事。于恒常戒等。“凡恒常守护即可”,指离杀生等戒,恒常守护即可。不恒常则不可。何以故?因为杀生等者,一切时皆生恶行。故说“不恒常为有过失”,意为是恶行。“凡恒常亦守护”,指在家者本性中,离非时食等戒,恒常守护亦可。“不恒常亦守护”,指超过受持日而行非时食等者,无违犯过失或恶行过失,这是意旨。故说“无有过失”,意为非恶行。同样,十戒对于在家者本性,名为不恒常戒,如此连结。“唯是不恒常戒”,指在家者本性中,那十戒即使终生恒常受持守护,因未出家,故在出家者中,非由自性成就的恒常戒。仅由终生受持而成为恒常,这是意旨。“与着衣同时成就”,此处,如何与着衣同时成就?所谓着衣,指舍弃在家衣,着袈裟衣。袈裟衣名为阿罗汉幢。着阿罗汉幢者,即使未受持学处,亦不可于非时食。同样,不可观歌舞等,不可戴花鬘等,不可住高广大床等,不可受用金银等。何以故?因为对于他们,各自之戒应恒常清净守护等理由,已如前说。“唯指未达安止者”,意指未达安止的广大修习,因将另于后文说明,这是意旨。“即于此”,指即于此修习业处。“唯他们想”,指唯于三宝等想。已出发者为旅人。行长途路者为远行者。“以清净”,指以无求利养恭敬等、无自赞毁他等之清净。“以利益遍满心”,指“我作时,他们将有如此利益安乐”,如此以利益安乐遍满他们之心。即说为慈心。“如于己事”,以此表示他将他们一切事视为己任。“共同作”,指将自己的功德施与他人。表达“此属我,请感受,善哉”等语词。因为那所施与的、所随喜的,是现法受的,如此连结。“住于如理作意”,此处指舍弃如诗颂等分的不如理作意,听闻者闻此法后,“我将成为义味法味感受者”;说法者说法时,“我将以此说法饶益法与闻者”,如此住于如理作意。关于利养恭敬等分的作意,名为不如理作意。关于出离、解脱分的作意,名为如理作意。所谓无过患业,指农耕、牧牛等业。所谓无过患技艺,指木匠等技艺、医师等技艺。所谓无过患明处,指对他者有益无害的相术、吠陀明、咒术等。“净化作”,指殊胜净化。“彼由自性”,指由布施自性。“由行持戒”,指善士们的本性行持戒。又,“彼由自性”,指由修习自性。同样,说法者与闻法者,因随说法之流而带来心修习与智修习,故说法与闻法为自性。自己正直己见者,即是智修习业。同样,闻他人说法而正直者亦然。“无法名为”,指无法名为说法。何以故?因为即使说布施、戒者,最终也应以三相随说真实。以此表示,说法与闻法最终安立于三相随观修习业处,故他们为自性。“唯是意业”,这是摘句。“唯于意中”,指唯于意门中。“由事成就”,指由安止事成就。“由支分性存在”,指于安止事成就中,由支分性存在。“彼亦是修习所成”,这是摘句。“依布施等”,指依布施、戒。依布施而不转起,此尚合理。依戒而不转起,此则与圣典不符。因为圣典中,于广大禅那中亦有“断为戒、离为戒”等说,这是责难。为回避此,而说“然而”等。“以异门说”,以何异门说?本性行持名为戒。于已生初禅中,断除盖障,即是本性行持,唯依本性规律而转起。如此,因是本性行持,故说为戒。又,断除盖障,以离去义说为离,以遮止义说为防护,以不舍断除作用义说为不违犯。然而,于思戒中,唯指与禅那相应的思。应知,它被称为戒,是作为戒的因。这是摘句。“依禅那差别”应说。因为色界善依禅那差别有五种,而禅那唯依禅支差别有五种。
Sīlapade. ‘‘Sīlayatī’’ti sammā dahati ca upadhāreti cāti dvidhā attho. ‘‘Susamāhitānī’’ti suppatiṭṭhitāni. ‘‘Uparime kusala dhamme’’ti mahaggata lokuttara kusaladhamme. Sattasu visuddhīsu uparime citta visuddhādi kusaladhamme. ‘‘Adhikusala dhamme’’ti adhike bodhipakkhiya kusala dhamme. Parehi dinnaṃ, tadeva pattiṃ. Sabbāni pana tāni dānādīni kusalāni. Sodhenti sappurisājanā. Tāni evapuññāni. Ekamekaṃ puññakriyavatthu. ‘‘Iminā paccayenā’’ti cīvarādi paccayena, annapānādi paccayena, dhana dhanaññādipaccayena vā. ‘‘Sabbaṃpi cetaṃ’’ti sabbampi etaṃ dasavidhaṃ puññaṃ. ‘‘Hīnena chandenā’’ti yasakāmatādivasena hīnena chandena, hīnena cittena, hīnena vīriyena, hīnāya vīmaṃsāya. ‘‘Majjhimenā’’ti puññapphalakāmatādivasena majjhimena. ‘‘Paṇītenā’’ti kattabbamevidanti ariyavaṃsānu brūhanavasena paṇītena chandādinā pavatti taṃ paṇītanti yojanā. ‘‘Yasakāmatāyā’’ti kitti saddakāmatāya vā, parivārakāmatāya vā. ‘‘Puññapphalakāmatāyā’’ti bhavasampatti bhogasampattikāmatāya. ‘‘Ariyabhāvaṃ nissāyā’’ti idaṃ dānaṃ nāma ariyānaṃ vaṃso. Ahampi ariyo. Tasmā mayāpi kattabbamevidanti evaṃ ariyabhāvaṃ nissāyāti attho. Ettha ca ‘‘ariyo’’ti ācāra ariyopi yujjati dassana ariyopi. Tattha ācāra ariyo nāma sappuriso puthujjana kalyāṇako vuccati. Dassana ariyo nāma paramattha ariyo. ‘‘Pāramitā dānaṃ’’ti sabbadānehi aggapattaṃ mahābodhi sattānaṃ pāraṅgatadānaṃ. Tañhi sabba sattavimokkhatthāya pavatti tattā aggapattaṃ hoti, pāraṅgataṃ. Tato uttaritarassa kassacidānassa abhāvato. Sesesupi puñña kriyavatthūsu. ‘‘Tikadvayaṃ’’ti purimādi hīnādi tikadvayaṃ. ‘‘Antima vatthunā’’ti antima vatthu ajjhāpajjanena vā. ‘‘Dussīlo nāmā’’ti dussīla bhikkhu nāma. So hi yāvabhikkhuppaṭīññaṃ na vijahi. Tāva bhikkhu eva. Na sāmaṇero, na gihī. Taṃ ce añño bhikkhu amūlakena antima vatthunā anuddhaṃseti. Anuddhaṃsentassa saṅghādi seso. Omasavāde pācittiyaṃ. Sahaseyyaṭṭhāne tena saha atireka rattiṃ sayantassāpi āpatti natthi. Tasmā so dussīla bhikkhutveva vattabboti. ‘‘Puna kammavācāya samādātabbanti natthī’’ti yathā sikkhaṃ paccakkhantassa sabbaṃ samādānaṃ bhijjati. Puna bhikkhubhāvaṃ icchantena puna kammavācāya samādātabbaṃ hoti. Evaṃ puna kammavācāya samādātabbanti natthi. ‘‘Itaresu panā’’ti liṅganāsanaṅgato aññesu daṇḍakammaṅgesu. Niccasīlādīsu. ‘‘Yaṃ niccameva vaṭṭatī’’ti yaṃ pāṇātipāta virati sīlaṃ niccameva rakkhituṃ vaṭṭati. Aniccaṃ na vaṭṭati. Kasmā, pāṇaghātādiṃ karontassa sabbakālampi duccarita sambhavato. Tenāha ‘‘aniccaṃ sāvajjaṃ hotī’’ti. Duccaritaṃ hotīti attho. ‘‘Yaṃ niccampi vaṭṭatī’’ti pakati gahaṭṭhānaṃ yaṃ vikāla bhojanādi virati sīlaṃ niccampi vaṭṭati. ‘‘Aniccampi vaṭṭatī’’ti samādāna divasaṃ atikkamitvā vikāla bhojanādiṃ karontassa vītikkama dosovā duccarita doso vā natthīti adhippāyo. Tenāha ‘‘sāvajjaṃ na hotī’’ti. Duccaritaṃ na hotīti attho. Tathā dasasīlañca pakati gahaṭṭhānaṃ aniccasīlaṃ nāmāti yojanā. ‘‘Aniccasīlameva hotī’’ti pakati gahaṭṭhānaṃ taṃ dasasīlaṃ yāvajīvaṃ niccaṃ katvā samādiyitvā rakkhantānampi apabbajitattā pabbajitesu jāti sabhāveneva siddhaṃ niccasīlaṃ nāma na hoti. Yāvajīvaṃ katvā samādāna vaseneva niccaṃ hotīti adhippāyo. ‘‘Vesadhāraṇena saha siddhattā’’ti ettha kathaṃ vesadhāraṇena siddhaṃ hotīti. Vesadhāraṇaṃ nāma gihivatthaṃ pahāya kāsāya vattha dhāraṇaṃ. Kāsāyavatthañca nāma arahattadhajo hoti. Na ca arahattadhajaṃ dhārentassa sikkhāpadaṃ asamādiyantassapi vikāle bhuñjituṃ vaṭṭati. Tathā naccādīni passituṃ, mālādīni dhāretuṃ, uccāsayanādīsu vasituṃ, jātarūpādīni sādituṃ. Kasmā iti ce, tesañhi taṃ taṃ yathāsakaṃ sīlaṃ niccaṃ suddhaṃ katvā rakkhitumeva vaṭṭatītiādinā kāraṇaṃ heṭṭhā vuttamevāti. ‘‘Appanaṃ apattāva adhippetā’’ti appanāpattānaṃ mahaggatabhāvanānaṃ visuṃ upari vakkhamānattāti adhippāyo. ‘‘Etthevā’’ti imasmiṃ bhāvanā kamme eva. ‘‘Te saññevā’’ti ratanattayādīnaṃ eva ca. Gantuṃ āraddho gamiko. Addhānaṃ dīghamaggaṃ gacchanto addhiko. ‘‘Parisuddhenā’’ti lābhasakkārādi nirapekkhatāya attukkaṃ sana paravambhanādi rahitatāya ca parisuddhena. ‘‘Hitappharaṇa cittenā’’ti mayi karonte imassa ettakaṃ hitasukhaṃ bhavissatīti evaṃ tesaṃ hitasukhesu pharaṇa cittena. Mettacittenāti vuttaṃ hoti. ‘‘Attano kiccesu viyā’’ti etena tesaṃ sabbaṃ kiccaṃ attanobhāraṃ karotīti dīpeti. ‘‘Sādhāraṇa karaṇaṃ’’ti attano puññaṃ paresaṃ dānaṃ. Atta manatāpavedaniyādhusādhūti vacībhedakaraṇaṃ. Tañhidinnañcānumoditañca diṭṭhadhammavedanīyaṃ jātanti sambandho. ‘‘Yonisomanasikāre ṭhatvāti ettha silokādipakkhikaṃ ayonisomanasikāraṃ jahitvā suṇantassa imaṃ dhammaṃ sutvā attharasadhammarasappaṭisaṃvedī bhavissāmīti, desentassa imaṃ desento dhammassa ca suṇantānañca anuggahaṃ karissāmīti yonisomanasikāre ṭhatvā. Lābha sakkārādi pakkhiko manasikāro ayoni somanasikāro nāma. Niyyānattha nissaraṇattha pakkhiko yonisomanasikāro nāma. Niravajja kammāni nāma kasigorakkhādi kammāni. Niravajjasippāni nāma vaḍḍhakisippādīni vejjasippādīni ca. Niravajja vijjāṭhānāni nāma parūparodhara hitāni aṅgavijjā vedavijjā mantavijjādīni. ‘‘Vodāna karaṇaṃ’’ti visesena visuddhakaraṇaṃ. ‘‘Taṃ sabhāvattā’’ti dānasabhāvattā. ‘‘Cāritta sīlattā’’ti sappurisānaṃ pakati cāritta sīlattā. Puna ‘‘taṃ sabhāvattā’’ti bhāvanā sabhāvattā. Tathāhi desentassa ca suṇantassa ca desanāsotānusārena cittabhāvanā ñāṇabhāvanāvahattā desanāsavanā sabhāvā honti. Attano diṭṭhiṃ sayameva ujuṃ karontassa ca ñāṇabhāvanā kammameva. Tathā parassa dhammadesanaṃ sutvā ujuṃ karontassāpīti. ‘‘Dhammo nāma natthī’’ti desanā dhammo nāma natthi. Kasmā, dānasīlāni desentenapi ante lakkhaṇattayena sahasaccappakāsanassa kattabbattā. Etena desanāsavanā ante lakkhaṇattayānupassanā bhāvanā kammaṭṭhāne patiṭṭhitattā taṃ sabhāvā hontīti dasseti. ‘‘Manokamma mevā’’ti paduddhāro. ‘‘Manasmiṃ evā’’ti manodvāre eva. ‘‘Kiccasiddhito’’ti appanākiccassa sijjhanato. ‘‘Aṅgabhāvā sambhavato’’ti appanā kiccasiddhiyaṃ aṅgabhāvā sambhavato. ‘‘Tañcabhāvanā maya’’nti paduddhāro. ‘‘Dānādivasenā’’ti dānasīlavasena. Dānavasena appavattanatoti idaṃ tāva yujjati. Sīlavasena appavattanatoti idaṃ pana pāḷiyā na sameti. Pāḷiyañhi mahaggatajjhānesupi pahānaṃ sīlaṃ veramaṇi sīlantiādi vuttanti codanā. Taṃ pariharanto ‘‘yaṃ panā’’tiādimāha. ‘‘Pariyāyena vuttaṃ’’ti kenapariyāyena vuttanti. Pakati cārittaṃ sīlanti vuccati. Uppanne ca pathamajjhāne nīvaraṇānaṃ pahānaṃ nāma pakaticārittameva pakati niyāmena pavattameva. Iti pakaticārittattā sīlanti vuttaṃ. Puna nīvaraṇānaṃ pahānameva tehi vigamanaṭṭhena veramaṇīti ca, pidahanaṭṭhena saṃvaroti ca, pahāna kiccaṃ avijahanaṭṭhena avītikkamoti ca, vuttaṃ. Cetanāsīlanti ettha pana jhānasampayutta cetanā eva vuccati. Sā ca sīlajāti kattā sīlanti vuttāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Appanāpatta’’nti paduddhāro. ‘‘Jhānabhedenā’’ti pana vattabbaṃ. Rūpāvacarakusalañhi jhānabhedena pañcavidhaṃ, jhānameva pana jhānaṅgabhedena pañcavidhanti.
153153. 关于“这里”等词。“法集”指《法集论》的巴利语。“由见”指由入流道智。“那”指掉举思。“由修习”指由上三道所摄的修习。关于巴利读法。“心生起”指心与心所。“可能是”是一个表示“部分”含义的助词,意谓在这六种心生起中,一部分六种心生起由入流道所断,另一部分六种心生起由上三道所断。其中,第一处所说的“部分六种心生起”,是指与业道、表业俱生的六种心生起。第二处所说的“部分六种心生起”,是指不与业道、表业俱生,而于如理处依喜贪等转起的六种心生起。“于此”,是指在《法集论》之中。“其余之义”,是指在其余由修习所断者之中。“其”指异刹那业缘。关于巴利读法。“俱生”是指与自己的缘已生法同时生起。“异刹那”是指与自己的缘已生法不是同时生起,而是在过去异刹那转起的杀生等思。“若如是”,便是“若如是”的意思。应知:若掉举思未被包含在“见”所断之中,则不会牵动结生。“如是时”是读法的余辞。“若”,即是如果这样说。“非”,即是不可说。“其异熟”,是指那掉举思的异熟。关于巴利读法。“于这些法之智”,是指缘取这些法而生起的智慧。“于他们之异熟”,是指与掉举俱生之法的异熟。
153. ‘‘Etthā’’tiādīsu. ‘‘Dhammasaṅgahe’’ti dhammasaṅgaṇi pāḷiyaṃ. ‘‘Dassanenā’’ti sotāpatti maggaññāṇena. ‘‘Taṃ’’ti uddhacca cetanaṃ. ‘‘Bhāvanāyā’’ti uparimaggattayasaṅkhātāya bhāvanāya. Pāḷipāṭhe. ‘‘Cittuppādā’’ti cittacetasikā vuccanti. ‘‘Siyā’’ti ekacceti atthe nipāta padaṃ. Imesu chasu cittuppādesu ekacce cha cittuppādā sotāpatti maggena pahātabbā, ekacce cha cittuppādā tīhi upari maggehi pahātabbāti attho. Tattha pathamapade ‘‘ekacce cha cittuppādā’’ti kammapathapattakammasahajātā cha cittuppādā. Dutīya pade ‘‘ekacce cha cittuppādā’’ti akammapatha pattā dhammikesu ṭhānesu assādanābhi nandādivasena pavattā cha cittuppādā. ‘‘Tatthā’’ti dhammasaṅgahe. ‘‘Itaratthā’’ti itaresu bhāvanāya pahātabbesu. ‘‘Tassā’’ti nānakkhaṇika kammapaccayassa. Pāḷipāṭhe. ‘‘Sahajātā’’ti attano paccayuppannehi sahajātā. ‘‘Nānakkhaṇikā’’ti attano paccayuppannehi asahajātā atītakālabhūte nānakkhaṇe pavattā pāṇātipātādi cetanā. ‘‘Yadi evaṃ’’ti evaṃ yadi siyāti attho. Yadi uddhacca cetanā dassana pade anuddhaṭattā paṭisandhiṃ nākaḍḍhatīti viññāyeyya. Evaṃ satīti pāṭhaseso. ‘‘Ce’’ti ce vadeyya. ‘‘Nā’’ti na sakkā vattuṃ. ‘‘Tassā vipākassā’’ti tassā uddhacca cetanāya vipākassa. Pāḷipāṭhe. ‘‘Imesu dhammesu ñāṇaṃ’’ti ime dhamme ārammaṇaṃ katvā uppannaññāṇaṃ. ‘‘Tesaṃ vipāke’’ti uddhacca sahagatānaṃ vipāke. ‘‘Ñāṇaṃ’’ti taṃ vipākaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaññāṇaṃ. ‘‘Sabba dubbalanti ca sakkā vattuṃ’’ti sambandho. ‘‘Ativiya kāḷakadhammattā’’ti buddhādīsu mahantesu ṭhānesu saddhāratanassa antarāyaṃ katvā pavattanato atiyevakaṇha dhammattā. Tassā vicikicchā cetanāya paṭisandhi ākaḍḍhanampi viññātabbanti yojanā. ‘‘Sabhāva viruddhattā yevā’’ti vicikicchā asanniṭṭhāna sabhāvā. Adhimokkho sanniṭṭhāna sabhāvoti evaṃ sabhāva viruddhattāyeva.
“处处”等语中。有人说“异熟即是令异熟”。但那在词形上并不相符,因此说明其他含义时,说了“或者全部”等语。“令广大成就生起”是指在天界生起与天成就相似的天宫等广大成就。这是对“作机会”一词的修饰。其中,“乐异熟”是就八种无因异熟而说。色界中梵天的色身是由色界业所生。而那只是欲界法之集合。若如此,则色界中五种无因异熟也可能由色界业所生——有这样的质疑。为了排除此质疑,说了“因为色界善业”等语。“那些”是指生于恶趣地的八种无因异熟。“一切欲界”是指十一种欲界。“于那些中”是指于那些八种无因异熟中。“于其他所缘”是指于遍相所缘等之外的其他所缘。“于相所缘”是指于遍相所缘等施设相所缘。“那些五异熟”是指眼识等五种无因异熟,唯是欲界善业之异熟——这是句子的连接。“十六事之道”是指十六事的论道,即论之相续。如此,十二业道。“无因八”是指无因异熟八。以正确方式了知,故为正知。即智。以正知所作,为复合词分解。非正知所作,为不正知所作。“信受后”以此显示见正直业智成就。因为不具足彼智,则不信受业与业果。或者可能有“了知后”的读法。“一一”是指一一善业。“于善时”是指作善业之时。或于善生起之时。凡这些功德为其所追求者,彼之获得存在、获得财富、获得朋友,一切获得决定是善得——这是含义。“善得”是指此功德为善得。于天与人中轮回后——这是省略的经文。“以残余”是指以彼业之异熟残余。在注释书的读法中。“于一团食”是指一次施与团食。在《相应部注释》中说过。因此,所谓“一个思唯给与一个结生”之说,是善说——这是意旨。“以敌对法”是指以敌对的不善法。特别地、极度地愚痴为迷乱。极度迷乱为极迷乱。是极迷乱之缘,为复合词分解。是极劣慧之缘,这是含义。那位长老如此说——这是关联。“如此作后”是指如此作意后。“仅以近存之缘”是指仅以近处存立的缘。这是说“仅以先加行之缘”。因由强力业而生起,故异熟更锐利。当由无加行之缘聚生起时,则名为无行。当由有加行生起时,则名为有行。其中,无行名为锐利。有行名为迟钝。同样,对于由弱业所生的迟钝异熟也应如此配合。如此,锐利与迟钝的迟钝与锐利性应可成立。但不可能如此——这是意旨。于此可能有疑:如果依先前业,八种大异熟的有行无行差别得以成立,那么八种无因异熟的有行无行差别也应成立。因为那些中有些是由无行业所生,有些是由有行业所生——有这样的质疑。为了排除此质疑,说了“然而对于无因异熟”等语。“两者业所生”是指由于它们没有有行无行的差别,故与无行业亦无矛盾,与有行业亦无矛盾。由无行业亦生,由有行业亦生。如此,两者业所生是合理的。“如此意旨”是指那位长老的意旨。“非依业之来”是指非依名为业的、从久远时来的缘之力。“来”是指以此而来,故为来——这是复合词分解。“于业有”是指于过去造业之存在。“某些”是指有些人。而在《法集论注》中则有说。又在《无碍解道》中说为二因——这是关联。在此处,《无碍解道注释》的说法也应说——这样说后,说了“然而在那里”等语。“于三刹那”是指业刹那、渴爱刹那、结生刹那,于此三刹那。“令作复注”是指令作《阿毗达摩复注》。“有余文”是指在圣典中,以三因业得二因结生,以二因业得无因结生,此为剩余。如此,带有剩余语句的文。相似即相似者。与业相似、相同者为业相似者。即异熟。“由大长老”是指由舍利弗大长老。如此作后等,以此支持复注师们之说。
‘‘Sabbatthā’’tiādīsu. ‘‘Vipaccatīti vipācetī’’ti vadanti. Taṃ pana padarūpena na sametīti aññaṃ atthaṃ vadanto ‘‘sabbampi vā’’tiādimāha. ‘‘Mahāsampattiyo samuṭṭhāpetvā’’ti devaloke devasampatti sadisā dibbavimānādikā mahāsampattiyo samuṭṭhāpetvā. Idaṃ ‘‘okāsaṃ katvā’’ti pade visesanaṃ. Tattha ‘‘sukha vipākaṃ’’ti idaṃ aṭṭha ahetuka vipākāni sandhāya vuttaṃ. Rūpaloke brahmānaṃ rūpakāyo rūpāvacara kammena nibbatto. So ca kāmāvacara dhamma samūho eva. Evaṃ sante tasmiṃ loke pañca ahetuka vipākānipi rūpāvacara kammena nibbattāni siyunti codanā. Taṃ pariharanto ‘‘rūpāvacara kusalaṃhī’’tiādimāha. ‘‘Tānī’’ti apāyabhūmiyaṃ uppannāni aṭṭha ahetuka vipākāni. ‘‘Sabbasmiṃ kāmaloke’’ti ekādasavidhe kāmaloke. ‘‘Tesu cā’’ti tesu aṭṭha ahetuka vipākesu ca. ‘‘Ārammaṇantare’’ti kasiṇa nimittādito aññasmiṃ ārammaṇe. ‘‘Nimittā rammaṇe’’ti kasiṇa nimittādike nimitta paññattā rammaṇe. ‘‘Tāni pañcavipākānī’’ti cakkhu viññāṇādīni pañca ahetuka vipākāni kāmāvacara kusala kammasseva vipākāni hontīti yojanā. ‘‘Soḷasaka maggo’’ti soḷasakathā maggo kathāpabandho. Evaṃ dvādasa kamaggo. ‘‘Ahetukaṭṭhaka’’nti ahetuka vipākaṭṭhakaṃ. Sammā pakārena jānātīti sampajānaṃ. Ñāṇaṃ. Sampajānena katanti viggaho. Na sampajānakataṃ asampajānakataṃ. ‘‘Saddahitvā’’ti etena diṭṭhuju kammañāṇa sampattiṃ dīpeti. Na hi tena ñāṇena asampanno kammañca kammaphalañca saddahatīti. Jānitvāti vā pāṭho siyā. ‘‘Ekamekaṃ’’ti ekamekaṃ kusalakammaṃ. ‘‘Kusala samaye’’ti kusala kamma karaṇakāle. Kusaluppattikāle vā. Yassame īdisaṃ puññaṃ pasutaṃ. Tassame bhavalābho bhogalābho mittalābho sabbelābhā ekantena sulābhāti attho. ‘‘Suladdhaṃ’’ti idaṃ puññaṃ suladdhaṃ. Devesu ca manussesu saṃsaritvāti pāṭhaseso. ‘‘Sesenā’’ti tassakammassa vipākāvasesena. Aṭṭhakathā pāṭhe. ‘‘Ekapiṇḍapātasmiṃ’’ti ekavāraṃ piṇḍapātadāne. Saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tasmā yaṃ vuttaṃ ‘ekā cetanā ekameva paṭisandhiṃ detī’ti, taṃ suvuttanti adhippāyo. ‘‘Paṭipakkhehī’’ti paṭipakkhehi akusalehi. Visesena bhusaṃ muḷho byāmuḷho. Ativiya byāmuḷho atibyāmuḷho. Atibyāmuḷhatthāya paccayabhūtanti viggaho. Atiduppaññāya paccayabhūtanti attho. So hi thero vadatīti sambandho. ‘‘Iti katvā’’ti evaṃ manasikaritvā. ‘‘Sannihitapaccayamattenā’’ti āsanne saṇṭhitapaccaya mattena. ‘‘Pubbapayoga paccayamattenā’’ti vuttaṃ hoti. Balavakammavasena uppannattā tikkhataraṃ vipākaṃ. Yadā payoga rahitena paccayagaṇena uppajjati, tadā asaṅkhārikaṃ nāma. Yadā payogasahitena, tadā sasaṅkhārikaṃ nāma. Tattha asaṅkhārikaṃ tikkhaṃ nāma. Sasaṅkhārikaṃ mandaṃ nāma. Tathā dubbala kammena uppanne mandavipākepi yojetabbaṃ. Evaṃ tikkhamandānaṃ mandatikkhatāpatti nāma siyā. Na ca tathā sakkā bhavitunti adhippāyo. Ettha siyā, yadi pubbakammavasena aṭṭhannaṃ mahāvipākānaṃ saṅkhārabhedo siddho siyā, aṭṭhannaṃ ahetuka vipākānampi sosaṅkhārabhedo siddho bhaveyya. Tānipi hi kānici asaṅkhārikena kammena nibbattāni, kānici sasaṅkhārikenāti codanā. Taṃ pariharanto ‘‘ahetuka vipākānaṃ panā’’tiādimāha. ‘‘Ubhayakamma nibbattanaṃ’’ti tesaṃ saṅkhāra bhedarahitattā asaṅkhārika kammenapi virodho natthi. Sasaṅkhārika kammenapi virodho natthi. Asaṅkhārika kammenapi nibbattanti. Sasaṅkhārika kammenapi nibbattanti. Evaṃ ubhayakamma nibbattanaṃ yuttaṃ. ‘‘Iti adhippāyo’’ti tassa therassa adhippāyo. ‘‘Na kammāgamana vasenā’’ti kammasaṅkhātassa cirakālato āgamana paccayassa vasena. ‘‘Āgamanaṃ’’ti ca āgacchati etenāti āgamananti viggaho. ‘‘Kammabhave’’ti atīte kammakaraṇabhave. ‘‘Kecanā’’ti keci. Aṭṭhasāliniyaṃ pana āgatāti ca. Paṭisambhidā magge pana dvihetukā vuttāti ca sambandho. Imasmiṃ ṭhāne paṭisambhidā maggaṭṭhakathā vacanampi vattabbanti vadanto ‘‘tattha panā’’tiādimāha. ‘‘Tīsukhaṇesū’’ti kammakkhaṇe nikantikkhaṇe paṭisandhikkhaṇeti tīsukhaṇesu. ‘‘Ṭīkākārāpanā’’ti abhidhammaṭīkākārāpana. ‘‘Sāvasesapāṭho’’ti pāḷiyaṃ tihetukena kammena dvihetuka paṭisandhi, dvihetukena kammena ahetuka paṭisandhi avasesā hoti. Evaṃ avasesa vākya sahito pāṭho. Sarikkhameva sarikkhakaṃ. Kammena sarikkhakaṃ sadisaṃ kammasarikkhakaṃ. Vipākaṃ. ‘‘Mahātherenā’’ti sāriputta mahātherena. Evañca katvātiādinā ṭīkākārānaṃ vacanaṃ upatthambheti.
154关于色界业。“不熟练故”,即不熟悉故、未增长故。“以低劣的欲等”,即因对利养、恭敬、名声等有所期求,而以低劣的欲等。“那些法”,即欲等法。此处并非指那些(欲等)法。为什么?因为(它们)不能成就投生差别,这是意旨。“这些(禅那)”,即这些禅那。“于三种(地)”,即于同一层天中,依梵众天等而有三种。“以十八种分类分别后”,即于低、中、胜三种中,每一类又分为低中低、低中中、低中胜等,如此分别成九种。再于其中,以中低、中中、中胜等三种中(分别),又分别成九种。如此以十八种分类分别后。“名为业门”,即业转起之门。“由这些所显了故”,即由这些威力、根本因而被显了、被转起故。“十八刹帝利”,即依低、中等分类而有十八刹帝利。同样,有十八婆罗门等。名为四十八种族,即依低、中等分类而分别的乔达摩族等四十八种族。他们之行仪、行道也成为四十八。于此或有(质疑)。前文所说低等(指)梵天界,注释书所说低等(指)人界,应成立者不同,能成立者亦不同,此为诘难。以“由此故”等回避彼难。“令了知”,即显示现量所显之一分,令于不显之同类亦了知,此为义。“能者或能性”,即能者或能性。“如此,以此(师)”,即如此,由此阿阇梨。即阿努律陀阿阇梨所说。于名色分别中所说,此为关联。当获得同类等流习行、有大威力时,广大业即生果。未得如是之因、未获得时,神通思心不招感果,此为连结。其中,“同类等流习行”,即依地之同类性而有的同类等流习行。欲界速行与欲界速行为同类等流习行。色界速行与色界速行。无色界速行与无色界速行,应如此观。因此说“从同类地者”等。其中,“因无彼故”,即因无如是强力性故。仅成一次之广大思心。“一切最初者”,指于等至路心中,在种姓心无间之广大速行而说。出世间道思心任何时候皆不得同类等流习行。虽如此,从自己无间开始,乃至尽形寿、于他生中,亦能生圣果。即说“如是”。此是转起果,而此处所考察者是结生果,因此,此是不相似譬喻。若言。答曰:道思心非以渴爱为伴之转起业,而是以无渴爱为伴之离转业。因此,不给予结生。若彼是以渴爱为伴之转起业,则于结生时亦能给予果。不相似等流习行不应成为定量。如此,因其他理由故,成为不相似譬喻。不应视为因不相似等流习行故。“已累积故”,即因再三获得习行而增长故。“彼思心”,即初行广大思心。“否”,此为诘难,义为不应有。彼亦非从同类地法获得等流习行。虽如此,说为“已作故、已修习故”。已修习故,即因再三获得习行而增长故,此即义。因此可知,此处说“已累积故”,即由与不同地之前分行欲界速行辗转再三获得等流习行故。因此说“然于两者”等。其中,“于两者”,即于“已作、已累积”与“已作、已修习”两种文句。“从初作意开始”,即于广大禅那安止路心之前,于遍作修习与近行修习二者中,修习遍作修习者,从“地、地”等初作意开始。于出世间道,则于十种观智中,修习最初思惟智者,从“色无常、受无常”等初作意开始,此为义。已累积、已修习,即已增长,此即义。“新”,即说为新。“此说”,即阿努律陀阿阇梨之说。若如此,于注释书“行缘识”句解说中,说“神通思心于此非为后后识之缘,故不取”。于此应说其他合理理由,为说彼而说“然于第四禅定”等。“复注者”,即阿毗达摩复注者。“然于彼”等,为自说之示。能成就神通思心。与无想有情之希求俱行之想离染,此为连结。“此处”,即人界。
154. Rūpāvacarakamme. ‘‘Appaguṇatāyā’’ti aparicitatāya. Avaḍḍhatāya. ‘‘Hīnehi chandādīhī’’ti lābhasakkāra silokādi sāpekkhatāya hīnehi chandādīhi. ‘‘Te dhammā’’ti chandādayo dhammā. Tāni idha nādhippetāni. Kasmā, upapattippabhedassa asādhakattāti adhippāyo. ‘‘Imānevā’’ti imāni eva jhānāni. ‘‘Tividhāsū’’ti ekasmiṃtale brahmapārisajjādi vasena tividhāsu. ‘‘Aṭṭhārasappabhedena vibhajitvā’’ti tīsu hīna majjhimapaṇītesu ekekasmiṃ hīna hīnaṃ hīna majjhimaṃ hīna paṇītantiādinā vibhattena navavidhāni honti. Puna tesu tīṇi majjhimāni. Majjhimahīnaṃ majjhimamajjhimantiādinā vibhattāni navavidhāni honti. Evaṃ aṭṭhārasabhedena vibhajitvā. ‘‘Kammadvārāni nāmā’’ti kammappavatti mukhāni nāma. ‘‘Imehi pabhāvitattā’’ti imehi pabhāvehi mūlakāraṇehi pabhāvitattā pavattāpitattā. ‘‘Aṭṭhārasakhattiyā’’ti hīnamajjhimādibhedena aṭṭhārasa khattiyā. Tathā aṭṭhārasa brāhmaṇādayo. Aṭṭha cattālīsa gottāni nāma hīnamajjhimā divasena vibhattāni gotamagottādīni aṭṭhacattālīsa gottāni. Tesaṃ cāritta paṭipattibhūtāni caraṇānipi aṭṭhacattālīsa hontīti. Ettha siyā. Purima vacane hīnādīni brahmaloke, aṭṭhakathā vacanehīnādīni manussaloketi sādhetabbaṃ aññaṃ, sādhakaṃ aññanti codanā. Taṃ pariharati ‘‘etenahī’’tiādinā. ‘‘Upalakkhetī’’ti paccakkhato pākaṭaṃ ekadesaṃ dassetvā apākaṭe tādisepi jānāpetīti attho. ‘‘Samatthā samatthaṃ vā’’ti samatthā samatthabhāvaṃ vā. ‘‘Tathā hānenā’’ti tathāhi anena ācariyena. Anuruddhā cariyenāti vuttaṃ hoti. Nāma rūpa paricchede vuttanti sambandho. Samānāsevane laddhe sati, mahabbale vijjamāne mahaggatakammaṃ vipākaṃ janeti. Tādisaṃ hetuṃ aladdhā alabhitvā abhiññā cetanā vipākaṃ na paccatīti yojanā. Tattha ‘‘samānā sevane’’ti bhūmisamānatā vasena samānāsevane. Kāmajavanaṃ kāmajavanena samānāsevanaṃ. Rūpajavanaṃ rūpajavanena. Arūpajavanaṃ arūpajavanenāti daṭṭhabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘samānabhūmikato’’tiādi. Tattha ‘‘tadabhāvato’’ti tādisassa balavabhāvassa abhāvato. Ekavāramattabhūtā mahaggata cetanā ca. ‘‘Sabba pathamabhūtā’’ti samāpatti vīthīsu gotrabhussa anantare mahaggata javanaṃ sandhāya vuttaṃ. Lokuttara maggacetanā kadācipi samānā sevanaṃ na labhati. Evaṃ santepi attano anantarato paṭṭhāya yāvajīvampi bhavantarepi ariyaphalaṃ janetiyeva. Evamevāti vuttaṃ hoti. Idaṃ pavattiphalaṃ nāma hoti, idha pana paṭisandhi phalaṃ vicāritaṃ, tasmā asamānaṃ idaṃ nidassananti ce. Vuccate. Maggacetanā nāma taṇhā sahāyakaṃ vaṭṭagāmi kammaṃ na hoti. Ataṇhā sahāyakaṃ vivaṭṭagāmi kammaṃ hoti. Tasmā paṭisandhiṃ na deti. Sace pana taṃ taṇhā sahāyakaṃ vaṭṭagāmikammaṃ bhaveyya. Paṭisandhi kālepi phalaṃ dadeyya. Asamānā sevanatā pamāṇaṃ na bhaveyya. Evaṃ aññakāraṇattā asamānaṃ nidassanaṃ hoti. Na asamānā sevanatāyāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Upacitattā’’ti punappunaṃ āsevana lābhena vaḍḍhitattā. ‘‘Sā cetanā’’tiādikammikamahaggata cetanā ca. ‘‘Nā’’ti codanā , na siyāti attho. Na ca sāpi samānabhūmaka dhammato laddhā sevanā hoti. Evaṃ santepi katattā bhāvitattāti vuttaṃ. Bhāvitattāti ca punappunaṃ āsevana lābhena vaḍḍhitattā iccevattho. Tasmā viññāyati asamānabhūmikehi pubbabhāgappavattehi kāmajavanehi paramparato punappunaṃ laddhā sevanatāya eva idha upacitattāti vuttanti. Tena vuttaṃ ‘‘ubhayattha panā’’tiādi. Tattha ‘‘ubhayatthā’’ti ubhayesu katattā upacitattāti ca katattā bhāvitattāti ca vuttesu pāṭhesu. ‘‘Pathama samannāhārato paṭṭāyā’’ti mahaggatajjhāne appanāvīthito pure dvīsu parikamma bhāvanā upacāra bhāvanāsu parikamma bhāvanaṃ bhāventassa pathavī pathavītiādinā pathama samannāhārato paṭṭhāya. Lokuttara maggepana dasasu vipassanā ñāṇesu sabbapathamaṃ sammasanaññāṇaṃ bhāventassa rūpaṃ aniccaṃ vedanā aniccātiādinā pathama samannāhārato paṭṭhāyāti attho. Upacinitvāti ca bhāvetvāti ca vaḍḍhetvā icceva attho. ‘‘Abbhuṇhā’’ti abhinavāti vuttaṃ hoti. ‘‘Ayaṃ vādo’’ti anuruddhā cariyassa vādo. Yadi evaṃ, aṭṭhakathāsu saṅkhāra paccayā viññāṇa pada niddesesu abhiññā cetanā panettha parato viññāṇassa paccayo na hotīti na gahitāti vuttaṃ. Tattha aññaṃ yuttaṃ kāraṇaṃ vattabbanti, taṃ vadanto ‘‘catutthajjhāna samādhissa panā’’tiādimāha. ‘‘Ṭīkākārā’’ti abhidhammaṭīkākārā. ‘‘Tassā panā’’tiādi attanovāda dassanaṃ. Sādhentiyā abhiññā cetanāya. Acittakabhava patthanāsahitaṃ saññā virāganti sambandho. ‘‘Idhā’’ti manussa loke.
就“关于不来者等”等句。“以此”,即以此义之说。“信胜者”,即信根增胜者。精进胜等亦然。“自己证得的等至”,即一个补特伽罗自己证得的众多等至。他们之中有凡夫、须陀洹、斯陀含。“凡夫”,即证得禅那的凡夫。“若有欲贪”,即若有对欲有的欲贪。“然而其余者”,即须陀洹、斯陀含。他们仅以退失的禅那结生于彼处,非以欲贪之力,这是意旨所在。在《分别论》的文句中,“他们亦”,即证得禅那的须陀洹、斯陀含亦然。这是注释师希望表达的。如此,若有欲贪,凡夫等也以欲界业力结生于欲有,这是联结。心之誓愿成就。何以故?因清净故。意指因戒清净故。“他们”,即证得禅那的须陀洹、斯陀含。在《增支部》的文句中。“与见俱生”,即入流道智被称为“见”。与见生起之刹那俱。也有“他没有那个结”的文句。“此世间”,即此欲界。“观之欲贪渴爱”,即以彼法贪、以彼法喜,如是所说的对观乐之欲贪渴爱。有缘时即坏灭,故为“坏”。“坏法”,即他们所有之法。“法”,即广大法。此二者,即须陀洹与斯陀含,名为于戒圆满者。因完全断除了与戒对立的烦恼。因此,他们被称为于戒不坏法者。然而
‘‘Anāgāmino panā’’tiādīsu. ‘‘Etenā’’ti etena attha vacanena. ‘‘Saddhādhiko’’ti sandhindriyādhiko. Evaṃ vīriyādhikādīsupi. ‘‘Attanā laddha samāpattīnaṃ’’ti ekassapi puggalassa bahūnaṃ attanā laddha samāpattīnaṃ. Tesu puthujjana sotāpanna sakadāgāmīsu. ‘‘Puthujjano’’ti jhānalābhi puthujjano. ‘‘Nikantiyāsatī’’ti kāmabhavanikantiyā sati. ‘‘Itare panā’’ti sotāpanna sakadāgāmino pana. Parihīnajjhānā eva tattha nibbattanti. Na nikanti balenāti adhippāyo. Vibhāvanipāṭhe ‘‘tesaṃ pī’’ti jhānalābhi sotāpanna sakadāgāmīnampi. Icchantena ṭīkācariyena. Tathā nikantiyā sati puthujjanādayo kāmāvacara kamma balena kāmabhavepi nibbattantīti yojanā. Cetopaṇidhi ijjhati. Kasmā, visuddhattā. Sīlavisuddhattāti adhippāyo. ‘‘Te’’ti jhānalābhi sotāpanna sakadāgāmino. Aṅguttara pāṭhe. ‘‘Sahadassanuppādā’’ti sotāpatti maggaññāṇaṃ dassananti vuccati. Dassanassa uppādakkhaṇena saddhiṃ. Natthi tassa taṃ saṃyojanantipi pāṭho. ‘‘Imaṃ lokaṃ’’ti imaṃ kāmalokaṃ. ‘‘Vipassanā nikanti taṇhā’’ti teneva dhammarāgena tāya dhamma nandiyāti evaṃ vuttā vipassanā sukhe nikanti taṇhā. Paccaye sati kuppanti nassantīti kuppā. Kuppā dhammā yesaṃ te kuppa dhammā. ‘‘Dhammā’’ti mahaggata dhammā. Ime dve sotāpanna sakadāgāmino sīlesu paripūrakārino nāma. Sīlappaṭi pakkhānaṃ kilesānaṃ sabbaso pahīnattā. Tasmā te sīlesu akuppa dhammāti vuccanti. Samādhismiṃ pana kuppa dhammā eva. ‘‘Mahābrahmesu na nibbattantī’’ti mahābrahmattaṃ na labhantīti adhippāyo. ‘‘Hīnajjhāsayattā’’ti ettha itthiyo nāma pakatiyāva hīnajjhāsayā honti nīca chandā nīca cittā mandavīriyā mandapaññā. Kasmā, hīnaliṅgattā. Kasmā ca tā hīnaliṅgā honti. Dubbala kammanibbattattā. Dubbala kammanti ca purisatta janakaṃ kammaṃ upādāya vuccati. Brahmapurohitānampi saṅgahaṇaṃ veditabbaṃ. Kasmā, brahmapārisajjānanti aṭṭhakathā vacanassa yebhūyyavacanattā. Tenāha ‘‘na mahābrahmānaṃ’’ti. Itarathā na brahmapurohitānaṃ na ca mahābrahmānanti vuttaṃ siyā. Na ca tathā sakkā vattuṃ ‘brahmattanti mahābrahmatta’nti iminā vacanena virujjhanato. Ayañca attho na kevalaṃ yebhūyyanayamattena siddho. Atha kho byañjana sāmatthiyenāpi siddhoti dassetuṃ ‘‘tehī’’tiādimāha. Tattha ‘‘te’’ti brahmapurohitā. Saṃyuttapāṭhe. ‘‘Paṭibhātutaṃ’’ti ettha ‘‘taṃ’’ti tuyhaṃ. Dhammīkathā tuyhaṃ paṭibhātu, pātubbhavatu. Kathetu icceva vuttaṃ hoti . ‘‘Brāhmaṇā’’ti abhibhuṃ bhikkhuṃ ālapati. ‘‘Brahmuno’’ti mahābrahmuno atthāya. Evaṃ sesesu dvīsu. ‘‘Tesaṃ’’ti brahmapurohitānaṃ. Vibhāvanipāṭhe ‘‘iti attho daṭṭhabbo’’ti ‘‘brahmapārisajjesu yevā’’ti pulliṅga vacanattā puggalappadhānaṃ hoti. Nabhūmippadhānaṃ. Tasmā ayamattho yuttivasena daṭṭhabboti. ‘‘Tīsubhavaggesū’’ti vehapphalabhūmi puthujjanabhavaggo nāma hoti rūpaloke. Tato upari puthujjanabhūmiyā abhāvato. Akaniṭṭhabhūmi ariyabhavaggo nāma. Tattha ṭhitānaṃ ariyānaṃ tattheva niṭṭhānato. Nevasaññābhūmi lokabhavaggo nāma. Tato upari lokasseva abhāvatoti.
155关于死亡的发生。“寿量”指寿劫。“两者”指寿劫与业。“以毁坏业”指以强力的杀生业。“如恶西摩罗、迦罗布拉王等”指如同他们的死亡。被阻断的蕴相续,这是词解。“被阻断”指靠近后令其灭尽。业确实会耗尽。若如此,则一切死亡皆由一种业尽而成立。因此,这是说应唯说一种业尽死。“其余亦被说”是质难:其余三种死亡也被说了。现在说答复。“唯依自性”指唯依自己的法性。令种种寿劫生起、造作,故为种种寿劫造作者。“于众生类中”指于众生群体中。令恒时安住,故为安住者。有时令增长,有时令减损,故为增长者与减损者。“依他们之力”指依那些时节与食物之力。“这些三者”指这些安住者等。业在异熟时给予后便耗尽,这是关联。以此表明,在此类情形中业非主要。“即随顺于彼”指即随顺于那十年之时。“及受用”指财富谷物等受用。那些时节与食物是它们的归趣,故为随彼趣者。这是说,它们随顺那些时节与食物的归趣。因此说“随彼转者”。除了知诸行者,这是关联。意思是,除了了知诸行之人。以神通所造,故为神通所成。“以神通”指以天神通或以修习所成神通。以明所造,故为明所成。“以明”指以犍陀罗明。骨、筋、肉、血等味界,以这些而增长,故为延年药。以这些而造作,故为延年药方。是理趣之教导。以这些而造作令久住之命,故为命造作。于神通所成、明所成之命造作,及称为延年药方之命造作中,为智者,这是复合词。“于二种等起色法中”指于时节等起色法与食物等起色法中。“变异时”指在变坏时。因此说“在衰坏时”等。“无论多么广大”指如同一切知佛之业,以达究竟而极广大。“其”指业的。“亦应摄入断绝死”指当强力的断绝业来临时,无论多么广大的令生业,也会因自己异熟住处的缺失而耗尽。其耗尽非由自性,而是由断绝业之力,故此处将断绝死别立,因此亦应摄入断绝死。“非时死”指寿尽死等三种死名为时死,即是在死亡应时之死。除此之外的任何死亡,称为非时死。因此说“彼即于持续时”等。“由根本差别”指由根本原因的差别。然而,如在《弥兰陀问经》中所说,这是关联。聚集,故为集。由集所生,故为集起,依此义而说“聚集者”。或者,聚集为集,即二种或三种过患的混合状态。由集所生,故为集起,此亦合理。“不审虑而行者”指不观察、不考虑而行之习性者。所起的疾病,是失衡的所行境,这是连接。“由自己所作之加行”指以执刀、服毒、投水等方式所作。“令灭”指降下刀雨、沙雨等,或掀起海浪等,造作如是巨大怖畏灾难而令灭。“于人途”指于人类居处。“他们”指暴恶夜叉。“令至命尽”指为了饮人、牛、水牛等的脂肪与血,于他们中生起种种不同疾病,令至命尽,这是意思。“实无庸赘述”指若说令整个王国、国土或洲岛毁灭,则令整个地方、城市、镇、村或各别人毁灭,无庸赘述,这是意旨。“刀兵、饥馑、疾疫中间劫”指刀兵中间劫、饥馑中间劫、疾疫中间劫,这些三种中间劫亦应于此述说,这是意思。其中,疾疫中间劫,夜叉放出凶暴非人,因此众多人死亡,以此一分已说。“以逼迫与杀害业之异熟力”指此处,由他们业获得机会,于众生相续中,逼恼乐相续,或令至死,或生起仅死之苦,逼迫与杀害,于此称为异熟,应如此见。然而,生起异熟或不生起,此处为无量。于此或有疑。于八种原因中,在“加行致死”处说:“忿怒诸天令整个王国等无余毁灭。”其中,被毁灭之人,究竟是由各自业异熟所生的疾病或刑罚而毁灭,还是由别的加行疾病或刑罚而毁灭?又,此处所说:“如是,非时死或以断绝业,或由其他数千种原因而生。”其中,若有人并无所谓断绝业,彼是否可由其他原因而有非时死?于此,应答:彼不由其他原因而有非时死。一切众生是业的所有者、业的继承者、业为起源、业为亲属、业为皈依处,如是所说。为破他们之说,而说“凡于世间所现见者”等。复为坚固其义,而说“如所说”等。其中,业果有二种:异熟果与等流果。其中,异熟果指名色异熟、眼耳等及业生色。此为先前造业者所共有,唯于其相续中生起。等流果指,由彼业之力,为令其得乐或受苦,于外所起的可爱所缘或不可爱所缘。此则亦为他人所共有。依此而说:“实由自业所起……乃他人所共。”世间八法,非可说一切皆由业异熟所生。又,这些众生流转轮回,沉浮于八世间法中,故即使无逼迫业,亦由其他原因而触种种苦。同样,即使无断绝业,亦得至死苦。因此说:“无业而从任何处所起”等。
155. Maraṇuppattiyaṃ. ‘‘Āyuparimāṇassā’’ti āyukappassa. ‘‘Tadubhayassā’’ti āyukappassa ca kammassa ca. ‘‘Upaghātaka kammenā’’ti balavantena pāṇātipātakammena. ‘‘Dussimāra kalāburājādīnaṃ viyā’’ti tesaṃ maraṇaṃ viya. Uparodhitaṃ khandha santāna massāti viggaho. ‘‘Uparodhitaṃ’’ti upagantvā nirodhāpitaṃ. Kammaṃ khiyyatiyeva. Evaṃ sati, sabbaṃpi maraṇaṃ ekena kammakkhayena siddhaṃ. Tasmā ekaṃ kammakkhaya maraṇameva vattabbanti vuttaṃ hoti. ‘‘Itarepi vuttā’’ti itarānipi tīṇi maraṇāni vuttānīti codanā. Vuccate parihāro. ‘‘Sarasavasenevā’’ti attano dhammatāvaseneva. Nānā āyu kappaṃ vidahanti saṅkharontīti nānāāyukappa vidhāyakā. ‘‘Sattanikāye’’ti sattasamūhe. Niccakālaṃ ṭhitiṃ karontīti ṭhitikarā. Kadāci vuddhiṃ karonti, kadāci hāniṃ karontīti vuddhikarā hānikarā ca. ‘‘Tesaṃ vasenā’’ti tesaṃ utu āhārānaṃ vasena. ‘‘Tayopi cete’’ti etetayopi ṭhitikarādayo. Kammaṃ vipaccamānaṃ datvā khiyyatīti sambandho. Etena evarūpeṭhāne kammaṃ appadhānanti dīpeti. ‘‘Tadanurūpaṃ evā’’ti taṃ dasavassakālānu rūpaṃ eva. ‘‘Bho gañcā’’ti dhanadhaññādiparibhogañca. Tesaṃ utuāhārānaṃ gati etesanti taggatikā. Tesaṃ utuāhārānaṃ gatiṃ anuvattantīti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘tadanuvattikā’’ti. Saṅkhāravidūhi aññatrāti sambandho. Saṅkhāraviduno ṭhapetvāti attho. Iddhiyā pakatāti iddhimayā. ‘‘Iddhiyā’’ti deviddhiyāvā bhāvanāmayiddhiyāvā. Vijjāya pakatāti vijjāmayā. ‘‘Vijjāyā’’ti gandhārivijjāya. Aṭṭhi nhāru maṃsa lohitādikā rasadhātuyo ayanti vaḍḍhanti etehīti rasāyanāni. Tāni vidahanti etehīti rasāyana vidhayo. Nayūpadesā. Ciraṭṭhiti katthāya jīvitaṃ saṅkharonti etehīti jīvita saṅkhārā. Iddhimaya vijjāmaya jīvita saṅkhāresu ca rasāyana vidhisaṅkhātesu jīvita saṅkhāresu ca vidunoti samāso. ‘‘Dvi samuṭṭhānika rūpadhammesū’’ti utusamuṭṭhānika rūpadhammesu ca āhāra samuṭṭhānika rūpadhammesu ca. ‘‘Pariṇamantesū’’ti vipariṇamantesu. Tenāha ‘‘jiyyamānesū’’tiādiṃ. ‘‘Yāvamahantaṃ pīti’’ sabbaññubuddhānaṃ kammaṃ viya koṭipattavasena atimahantampi. ‘‘Assā’’ti kammassa. ‘‘Upacchedaka maraṇepi netabbo’’ti balavante upacchedaka kamme āgate yāvamahantampi janaka kammaṃ attano vipākādhiṭṭhāna vipattiyā khiyyatiyeva. So cassakhayo na sarasena hoti, atha kho upacchedaka kamma balena hotīti idha upacchedaka maraṇaṃ visuṃ gahitanti evaṃ upacchedaka maraṇepi netabbo. ‘‘Akāla maraṇaṃ’’ti āyukkhayamaraṇādīni tīṇi maraṇāni kālamaraṇāni nāma, maraṇā rahakāle maraṇānīti vuttaṃ hoti. Tato aññaṃ yaṃ kiñci maraṇaṃ akāla maraṇanti vuccati. Tenāha ‘‘tañhi pavattamānaṃ’’tiādiṃ. ‘‘Mūlabhedato’’ti mūlakāraṇappabhedato. Yasmā pana milinda pañhe vuttanti sambandho. Sannipatantīti sannipātā. Sannipātehi uppannā sannipātikāti atthaṃ sandhāya ‘‘sannipatitānaṃ’’ti vuttaṃ. Athavā. Sannipatanaṃ sannipāto. Dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā dosānaṃ missakabhāvo. Sannipātena uppannā sannipātikātipi yujjati. ‘‘Anisammakārīnaṃ’’ti anisāmetvā anupadhāretvā karaṇa sīlānaṃ. Pavattā ābādhā visamaparihārajānāmāti yojanā. ‘‘Attanā vākatānaṃ payogānaṃ’’ti satthaharaṇa, visakhādana, udakapātanādivasena katānaṃ. ‘‘Vināsentī’’ti satthavassa vālukavassādīni vassāpetvāvā samudda vīciyo uṭṭhāpetvāvā evarūpe mahante bhayupaddave katvā vināsenti. ‘‘Manussa pathe’’ti manussa padese. ‘‘Te’’ti caṇḍā yakkhā. ‘‘Jīvitakkhayaṃ pāpentī’’ti manussānaṃ vā gomahiṃsānaṃ vā medalohitāni pātabyatthāya tesu nānārogantara kappāni uppādetvā jīvitakkhayaṃ pāpentīti attho. ‘‘Vattabbameva natthī’’ti sakalaṃ rajjaṃ vā raṭṭhaṃ vā dīpakaṃ vā vināsentīti vutte sakalaṃ janapadaṃ vā nagaraṃ vā nigamaṃ vā gāmaṃ vā taṃ taṃ puggalaṃ vā vināsentīti visuṃ vattabbaṃ natthīti adhippāyo. ‘‘Satthadubbhikkharogantara kappāpī’’ti satthantara kappo dubbhikkhantara kappo rogantara kappoti ime tayo antara kappāpi idha vattabbāti attho. Tesu pana rogantara kappo yakkhā vāḷe amanusse ossajjanti, tena bahū manussā kālaṅkarontīti iminā ekadesena vuttoyeva. ‘‘Upapīḷako paghātakānaṃ kammānaṃ vipaccanavasenā’’ti ettha tesaṃ kammānaṃ okāsappaṭilābhena sattasantāne sukhasantānaṃ vibādhetvā maraṇaṃ vā pāpetvā maraṇa mattaṃ vā dukkhaṃ janetvā pīḷanañca ghātanañca idha vipaccana nāmena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vipākaṃ pana janentuvā, māvā, idha appamāṇanti. Ettha siyā. Aṭṭhasu kāraṇesu opakkamikaṭṭhāne ‘kuppitāhi devatā sakalaṃ rajjādikaṃ asesaṃ katvā vināsentī’ti vuttaṃ. Tattha vināsitā janā kiṃ nu kho attano attano kamma vipākajehi ābādhana daṇḍehi vā vinassanti, udāhu visuṃ opakkamikehi ābādhana daṇḍehi vā vinassanti. Yañcettha vuttaṃ ‘evaṃ akāla maraṇaṃ upacchedaka kammunā vā aññehi vā aneka sahassehi kāraṇehi hotī’ti. Tattha yassa upacchedaka kammaṃ nāma natthi. Kiṃ tassa aññena kāraṇena akāla maraṇaṃ nāma bhaveyyāti. Ettha vadeyyuṃ, tassa aññena kāraṇena akāla maraṇaṃ nāma na bhaveyya. Sabbe sattā kammassakā, kammadāyādā, kammayonī, kamma bandhū, kammappaṭissaraṇātihi vuttaṃti . Tesaṃ taṃ vādaṃ bhindanto ‘‘yehikeci loke dissantī’’tiādimāha. Puna tadatthaṃ daḷhaṃ karonto ‘‘yathāhā’’tiādiṃ vadati. Tattha duvidhaṃ kammaphalaṃ, vipāka phalañca nissanda phalañca. Tattha vipāka phalaṃ nāma vipākakkhandhā ca cakkhu sotādīni kaṭattā rūpāni ca. Taṃ yena pubbe kammaṃ kataṃ, tasseva sādhāraṇaṃ hoti. Tassa santāne eva pavattati. Nissanda phalaṃ nāma tassa sukhuppattiyā vā dukkhuppattiyā vā attano kammānubhāvena bahiddhā samuṭṭhitāni iṭṭhārammaṇāni vā aniṭṭhā rammaṇāni vā. Taṃ pana aññesampi sādhāraṇaṃ hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sakakammasamuṭṭhitā eva. La. Paresaṃ sādhāraṇā evā’’ti. Loke aṭṭhaloka dhammā nāma sabbe kamma vipākajā evāti na vattabbā. Ime ca sattā saṃsāre saṃsarantā aṭṭhasuloka dhammesu nimmujjantā saṃsaranti, tasmā te vināpi upapīḷaka kammena aññehi kāraṇehi nānādukkhaṃ phusantiyeva. Tathā vināpi upacchedaka kammena maraṇa dukkhaṃ pāpuṇantiyeva. Tena vuttaṃ ‘‘kammena vinā yatokutoci samuṭṭhitā’’tiādi.
“那些生起”,指那些种种疾病等生起。“或不善于方便”,即不善于从那些中解脱自己的方法。“或不善于对治”,即不善于为去除、平息已生起的疾病等怖畏而作对治、应作之事。“或不善于回避”,即不善于为了从中解脱而回避、前往他处。其余在此容易了知。“疾病等就这样消磨他而持续着”——如何消磨那宿业呢?它们通过毁坏作为其异熟的生命相续而消磨。当生命相续毁坏时,能产生彼有的宿业也就被消磨了。因此说“正如……”等。“业也是如此”,即宿业也是如此,犹如草尖的露珠,其极为脆弱的性质得以成立。因为当生命耗尽时,能产生那有的宿业也耗尽了。而此与业相关的言论,在此应依我们所说的方式接受。所谓“一切由宿业因之见”,是指这样一种见解:一切乐或苦、善行或恶行,都只是由过去生中自己所造的宿业之因而生起。“凡此”即凡此之人。大菩萨们的决意而取终,是指这样想:“我在此长久安住以圆满波罗蜜已无必要,现在就从此处死去,投生人间吧,让我的这个生命终止吧”,如此决意并坚固作意后而取终。“自己取刀”,即自己用刀割断自己的脖子。“就在此处”即……
‘‘Te uppajjantī’’ti te nānārogādayo uppajjanti. ‘‘Na upāya kusalā vā’’ti tato attānaṃ mocetuṃ kāraṇa kusalā vā na honti. ‘‘Na ca paṭikāra kusalā vā’’ti uppannaṃ rogādibhayaṃ apanetuṃ vūpasametuṃ paṭikāra kammeti kicchakamme kusalā vā na honti. ‘‘Nāpi parihāra kusalā vā’’ti tato mocanatthaṃ pariharituṃ desantaraṃ gantuṃ kusalā vā na hontīti attho. Sesamettha suviññeyyaṃ. ‘‘Rogādayo eva taṃ khepentā pavattantī’’ti kathaṃ te pubbakammaṃ khepentīti. Tassa vipākabhūtaṃ jīvita santānaṃ vināsentā khepenti. Vinaṭṭhehi jīvita santāne taṃ bhavaṃ janentaṃ khiyyati yevāti. Tenāha ‘‘yathāhī’’tiādiṃ. ‘‘Kammassapi tathevā’’ti tatheva pubbakammassapi tiṇagge ussāva bindusseva paridubbalatā siddhā hoti. Jīvite parikkhīṇe taṃ bhavaṃ janentassa pubbakammassapi parikkhīṇattā. ‘‘Evañcetaṃ’’ti etaṃ kammappaṭi saṃyutta vacanaṃ idha amhehi vuttanayena sampaṭicchitabbaṃ. Sabbaṃ pubbekatahetudiṭṭhi nāma sabbaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā sucaritaṃ vā duccaritaṃ vā pubbabhave attanā katena pubbakammahetunā eva uppajjatīti evaṃ pavattā diṭṭhi. ‘‘Yaṃ kiñcāyaṃ’’ti yaṃ kiñci ayaṃ. Mahābodhisattānaṃ adhimuttikālaṅkariyā nāma idha me cirakālaṃ ṭhitassa pāramipūraṇa kiccaṃ natthi, idāneva ito cavitvā manussaloke uppajjissāmi, uparujjhatu me idaṃ jīvitanti adhimuñcitvā daḷhaṃ manasikaritvā kālaṅkariyā. ‘‘Sayameva satthaṃ āharitvā’’ti sayameva attano gīvaṃ satthena hanitvāti attho. ‘‘Etthevā’’ti akālamaraṇe eva.
在“同样地”等句中。“得定者”是简别依主释。“寿等首者”,指证得阿罗汉道后,以道省察路作为临死路而入般涅槃,因此他们的“首”(终点)是等同的,故称等首者。“等同的首”,指生命相续的终点与轮回苦相续的终点等同。“一切”指一切漏尽者。“此经句”,指《大般涅槃经》中所说的经句。“他们”指那些论者。“以此”即以此论说。所说的唯作意界,即是五门转向心;唯作无因意识界,即是令生笑之心。“对于他”即对于般涅槃的佛陀。“并不相符”是指:“以无余依涅槃寂静为所缘”——在此即使说以般涅槃速行心为所缘,也并不相合。因此说“正如……”等。“落入有分而般涅槃”——在此,般涅槃死心即被称为有分。而所谓死心,通常是对前往他有的有情而言,但此处应视为仅是假名。在《分别论》的读法中:“以死为终的临死心”。然而,正如诸佛世尊尽寿所生起的大有分心确实以业、业相等为所缘,同样地,般涅槃死心也是如此,因此说“并非……”等。问:难道临死时执取业、业相等,不是为了前往他有吗?然而诸佛并不前往他有。因此,“并非不执取”此说不合理。答:并非不合理。为……
‘‘Tathā cā’’tiādīsu. ‘‘Samāpatti lābhīnaṃ’’ti niddhāraṇebhumma vacanaṃ. ‘‘Jīvita samasīsīnaṃ’’ti arahatta maggaṃ labhitvā maggapaccavekkhanavīthi eva maraṇāsannavīthiṃ katvā parinibbānattā samaṃ sīsaṃ etesanti samasīsino. ‘‘Samaṃ sīsaṃ’’ti jīvita santāna pariyantena samaṃ vaṭṭadukkha santāna pariyantaṃ vuccati. ‘‘Sabbesaṃ pī’’ti sabbesampi khīṇāsavānaṃ. ‘‘Imaṃ suttapadaṃ’’ti mahāparinibbānasutte āgataṃ suttapadaṃ. ‘‘Te’’ti te vādino. ‘‘Tenā’’ti tena vādavacanena. Kriyamanodhātu nāma pañcadvārāvajjanaṃ. Kriyāhetukamano viññāṇadhātu nāma hasituppādacittaṃ. ‘‘Assā’’ti parinibbāyantassa buddhassa. ‘‘Na sameti yevā’’ti santiṃ anupādisesaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvāti ettha parinibbāna javanehi ārammaṇaṃ katvāti vuttepi na sametiyeva. Tenāha ‘‘tathāhī’’tiādiṃ. ‘‘Bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyatī’’ti ettha parinibbāna cuticittameva bhavaṅganti vuttaṃ. Cuticittanti ca bhavantaraṃ gacchantasseva vuccati. Idha pana vohāra mattanti daṭṭhabbaṃ. Vibhāvanipāṭhe. Cutipariyosānānaṃ maraṇāsanna cittānaṃ. Yathā pana buddhānaṃ bhagavantānaṃ yāvajīvaṃ uppannaṃ mahābhavaṅgacittaṃ kammakammanimittādayo ārammaṇaṃ karotiyeva. Tathā parinibbāna cuticittaṃ pīti āha ‘‘na hī’’tiādiṃ. Nanu maraṇakāle kammakammanimittādīnaṃ gahaṇaṃ nāma bhavantara gamanatthāya hoti, buddhā ca bhavantaraṃ na gacchanti. Tasmā ‘‘na hi. La. Na karotī’’ti idaṃ na yuttanti. No na yuttaṃ. Bhavantara gamanatthāyāti idaṃ javanehi gahaṇe daṭṭhabbaṃ. Idha pana cuticittena gahaṇeti dassento ‘‘nacacutiyāgahitānī’’tiādimāha. ‘‘Kammasiddhiyā’’ti kammasijjhanatthāya .‘‘Ettha cā’’tiādīsu. ‘‘Tassā’’ti soṇatthera pituno. ‘‘Kammabalenā’’tiādīsu. ‘‘Aññenapi kāraṇa balenā’’ti āciṇṇabhāvādikena kāraṇabalena. Gatinimittaṃ pana kammabalenevāti yuttaṃ siyā. ‘‘Tathopaṭṭhitaṃ’’ti antimavīthito pubbe bahūsuvīthīsu upaṭṭhitappakārantiattho. Pāpapakkhiyesu duggatinimittesu. Kalyāṇapakkhiyāni sagganimittāni. Dhammāsokarañño maraṇakāle pāpapakkhiyānaṃ upaṭṭhānaṃ katthaci sīhaḷaganthe vuttaṃ.
享用了整个大地,
布施了百亿财富;
最后,却只受用半个余甘子的分量。
Sakalaṃ pathaviṃ bhutvā, Datvā koṭisataṃ dhanaṃ; Ante aḍḍhāmalakamattassa; Asoko issaraṃ gato; Ti ca; Asoko soka māgato; Ti ca;
“Taṃ”(那个)指正在成熟的业。“Niyāmaka sahakāri paccayabhūtā”(成为导向者、协助者、缘)中,如同船上的舵手(niyāmaka)将船导向、引导至所欲的方向,同样,此爱(taṇhā)成为对有的渴爱(bhavanikanti),将心相续导向、引导至应往之有的方向。并且应知,它以对业极为依附的同伴身份,成为协助缘(sahakāri paccaya)。“Kusalākusala kammanimittāni vā”(或善、不善的业相)指其他的善业相或不善业相。“Tadupatthambhikā”(其支持者)指对该业的支持者。“Nimittassādagadhitaṃ”(贪著于相的可意)指对容貌相(mukhanimitta)等感到可意、贪求。“Tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhatī”(住立者住立)指成为住立者而住立,即不放开而住立的意思。随好(anubyañjana)指可爱悦意的形态、言谈举止等特殊行为。“Assa puggalassā”(对此人)指对临终之人。在注释书(Aṭṭhakathā)的文句中:“Kilesa balavināmitaṃ”(被烦恼力所弯曲)指被无明、爱等烦恼的力量所弯曲。其构词解析为:paṭicchādikā(覆盖者)或 ādīna(等)是它的(即烦恼的)。 “Taṃ”(那个)指心相续。“Tasmiṃ”(在那个上)指在业等所缘上。这与注释书不一致。在“在那个所缘上”等处,那里说的是“在所缘上”,而不是说“在那个有上”。“Tasmiṃ vuttā naṃ”(在那里所说的)指在复注(Ṭīkā)中“yebhūyyena bhavantare cha dvāraggahitaṃ”(大多在另一生中为六门所取)这一处所说的。“Taṃ sadisa javanuppatti”(与其相似的速行生起)指与造业时生起的速行相似的、现在的速行的生起。被有覆盖的业(bhavappaṭicchannaṃ kammaṃ)和不明显的业(apākaṭañca kammaṃ)不会那样呈现,它只是以自我重新造作的方式成为门之所缘而呈现,这是其意旨。“Visīda pattā”(陷入昏迷)指因失去知觉而变得异常、陷入沉没。“Tabbiparītena pāpakamma bahulāpi vattabbā”(与此相反,多行恶业者也应说)指应说诸如“在临终之际,手持武器行杀生者,高喊‘抓住!绑住!’,心怀嗔怒”等。在注释书的文句中:Ukkhitto asi yassāti ukkhittāsiko(剑已举起者,即举剑者)。Patudanti vijjhanti etenāti patodanaṃ(用以刺、戳的工具,即刺棒),即驱牛棒(pājanadaṇḍo)。其顶端所装的针,称为刺棒针(patodana sūci)。“Patodana dukkhaṃ”(刺棒之苦)指被刺戳之苦。然而,以举剑者等状态呈现,如何称为业现前(kammupaṭṭhāna)?它又如何成为结生(paṭisandhi)的所缘?为此说“so cā”(而他……)等。“Uppajjamānānaṃ sattānaṃ”(对于正在结生的有情)。“Itaresaṃ panā”(然而对于其他)指在色界、无色界中结生者。“Paripuṇṇaṃ katvā”(令圆满后)指以彼所缘(tadārammaṇa)为终点的,或纯粹的速行路(javanavīthī),如此令圆满后。然而,这种“在有分(bhavaṅga)终了时死心生起”的说法,在注释书中并不存在。而各处所说的“有分沉入后般涅槃”等,在复注中也将“有分”解释为死心(cuticitta)本身。因此,提出“bhavaṅgakkhayevā”(唯在有分灭尽时)如何合理的问题,而说“ettha cā”(在此……)等。Anurūpaṃ setīti anusayo(随眠:随顺而眠)。Anubandho hutvā setīti anusayo(成为随结而眠)。Anu anu vā setīti anusayo(屡屡随逐而眠)。在此,随眠并非与速行俱生。而这里是以随眠的名称来说的。与不同速行俱生的无明与爱,确实是结生的殊胜缘。它们如何在此被取用呢?为此说“ettha cā”(在此……)等。如此成立时,在“被无明所包围、以爱为根本”等说法中,就非常合理,因为与随眠一起,也获得了与速行俱生者。因此,这里使用“随眠”一词是不合理的——这是质难。为了显示它其实是合理的,而说“api cā”(再者……)等。“Pariyattā”(圆满)指完成。“So pī”(那个也)指触等法聚。“Tathā rūpā yevā”(正是那样的色法)指未被最高道(agga magga)所断的色法,即仍是随眠状态的意思。“Taṃ”(那个)指心相续。“Tatthā”(在那里)指在那两者之中。如何将那个投入那里呢?为此说“tasmiṃ”(在那个上)等。“Vijānanadhātuyā”(在识界中)指在识界(viññāṇa dhātu)中。并没有所谓的转移(saṅkantā)。它们在哪里生起,就在那里坏灭,这是其意旨。在死亡时,哪里有所谓的转移存在呢?——这是其连缀。如此成立时,这句话似乎与《无始相应经》(Anamataggiya Sutta)相违。其实并不相违。为了显示这是阿毗达摩的说法,是主要说法(mukhyavacana),而《无始相应经》是经藏的说法,是间接说法(pariyāya vacana),而说“yañcā”(而……)等。在说了“以间接方式说”之后,为了显示那种间接方式,而说“yesañhī”(对于那些……)等。“So”(他)指那个人。“Tesaṃ”(他们的)指无明、爱、行,以及名为结生的色法。“Hetupphalasambandhena bhavantaraṃ sandhāvati saṃsaratīti vuccatī”(以因果关联而说‘他流转、轮回于另一生’)指:在过去造业时,那些无明、爱、行就被称为“那个有情”;后来,在作为其果的结生显现时,那个结生也被称为“那个有情”;在中间,法相续也被称为“那个有情”。如此,将因法与果法视为同一个有情的人,便有了因果关联。如此,以因果关联,便说“正是他造业,以该业,正是他流转、轮回于另一生”。在此,由于在“诸比丘,此无始轮回……为无明所覆、为爱结所系的有情……”中,是以有情的世俗言说(sattavohāra)来说的,因此这是共法说示(sādhammadesanā),是间接说示(pariyāyadesanā)。因为是间接说示,所以“流转、轮回”的间接说法也能成立。然而,在那种说法中,若依“说法”一词的字面意思,只说法,不说有情,不说人,这种说法才称为主要说法(mukhyadesanā)。在那里,所说的法,即使在通常时,也没有转移到其他处、其他时、其他刹那。它们在哪里生起,就在那里坏灭,归于灭尽。因此说:“na hi uppannuppannā dhammā… saṅkantā nāma atthī’ti”(因为已生起的诸法,绝无所谓的转移)。回声(paṭighosa)、灯火(padīpa)、印章(muddā)。以“等”(ādi)字,包含了注释书中引用的譬喻:影像与阴影(paṭibimbacchāyā)、种子潜能(bījasaṅkhāro)、保证人(pāṭibhogo),以及适用于幼童身体的明咒、技艺、医药(vijjāsipposadhā)等。这些称为“譬喻”(nidassanāni),即比喻。其中,“回声”:有人站在深邃洞穴的门口发声,洞内便生起回声。在那里,门口生起的原声并未进入洞内,就在生起处灭尽;回声也不是从那里来的,但若没有原声为缘,它也不会从别处生起,它只是以原声为缘而在那里生起。其中,原声如同过去的业,回声如同紧随的结生。此理也适用于灯火、印章、影像与阴影。其中,“灯火”:先点燃一盏灯,再用它点燃百盏、千盏其他的灯。“印章”:指印痕。以一个印模,可以作出百个、千个印痕。“影像与阴影”:在清净的镜面或水面上显现的身体影像。这些譬喻说明:果并非从因那里过来,但离开因也不能成就,仅此而已。“种子潜能”:为了在以后生起的花果中显现所期望的色泽、香气、味道,在种植时,对芒果种子等进行的、令所期望的色泽、香气、味道等要素得以培育的准备工作。在那里,以彼为缘,以后在花果生起时,那些色泽、香气、味道便会显现。“保证人”:为了达成某事,向他人借贷者所作的承诺:“我将在一年后连本带利归还您的钱财,若我不还,我名为某某的田地或宅基就归您所有。”在那里,以彼为缘,他获得钱财,办成那件事,并在到期时连本带利清偿债务。“明咒、技艺、医药”:世人为使子女终生受益,在幼年时教他们某种明咒或技艺;为使终生不生重病,在幼年时让他们服用某种有营养的药物。在那里,以彼为缘,子女们终生获得利益,或那些疾病确实不生起。这些譬喻说明:如同在以后的时间里,保证人等虽已不存在,但以前阶段所作的因缘,能在以后成就利益等事;同样,造作善、不善业之后,在以后的时间里,那些业虽已不存在,但由于先前已造作,以后结生等果便会显现。因此说:“paṭighosa padīpamuddādīni cettha nidassanānī”(在此,回声、灯火、印章等是譬喻)。“Kammadubbalabhāvenā”(由于业力羸弱)指因为那时命根(jīvitindriya)羸弱,业也变得羸弱,故如此说。虽然这在注释书中已通过举例说明,但仍有此可能——这是其连缀。其中,“taṃ pī”(那个也)指趣相(gatinimitta)也。“Tathā cavantānaṃ”(对于那样死去者)指以天车等为趣相而死去者。“Dayhamānakāyenā”(以正在燃烧的身体)是表示状态的具格。在偈颂中:应连缀为“在五门中,若无结生业,则可能以二种所缘(为所缘)”。其中,“二种所缘”指业相与趣相这两种所缘。其中,“五门中的结生”指在五门临终速行路心(pañcadvārika maraṇāsanna vīthicitta)之末转起者的结生。若说它也可能以趣相为所缘,则也成立:五门路心能以五所缘中的趣相为所缘。若如此,则可以这样说:在那些路心之末,未死而转起的、紧随其后的意门路心,有时某些人也能转起。然而,在那些随转的路心中,通过“过去所取”和“总聚所取”而转起者,也能获得过去的趣相;通过“事所取”和“名所取”而转起者,也能获得法所缘。因此,应知阿阇梨所说:“欲界结生能获得六门所取的业相与趣相,为现在与过去所缘”,此说甚善。至于阿阇梨所说:“心相续即缘取如此现前的同一所缘,屡屡转起”,如此在最后路心之前的阶段,有许多路转起。这也可以理解为“缘取如此现前的趣相”。若如此,为了显示趣相也可以是过去所缘,而说“yadāpanā”(然而当……)等。“Santati vasenā”(依相续)指依相续现在(santati paccuppanna)。“Tassā”(它的)指趣相的。这是就多数而言,并非以全摄的方式说,这是其意旨。“Manodvārika maraṇāsanna javanānaṃpi icchitabbattā”(因为意门临终速行也应被认可)指因为以前生缘(purejātapaccaya)的状态也应被认可,这是其意旨。“Tadanubandhāyā”(随转于彼的)指随转于那些意门临终速行的。“Paṭisandhiyāpi sambhavato”(因为结生也可能)指因为该前生缘对于结生也可能具有前生缘性。若问:即使长老未加以区分,在应区分的情况下,区分才是合理的,不是吗?答:不合理。为何?因为它与业相是同一所缘类。因此说“nacataṃ”(并非如此)等。在《分别论注》(Vibhāvani)中说“应随其所应而连缀”之后,又说“然而其他人则不加以区别而解释”,这也是在说其他论师的观点。其中,“不加以区别而解释”即不作区分而解释。接着,不接受那种其他论师的观点,而说“aṭṭhakathāyaṃ panā”(然而在注释书中……)等。在此,又举出那种其他论师的观点,而说“yañca tatthā”(而那里……)等。其中,“tadārammaṇāyā”(以彼为所缘的)指以该趣相为所缘的。“Tesaṃ vacanaṃ”(他们的话)指其他论师的话。“Aññatra avicāraṇāyā”(除了不加审察之外)——为何这样说?难道“aṭṭhakathāyaṃ panā”(然而在注释书中……)等全部不都是审察之语吗?的确,依所见文句而言是如此,但它并未审察文句尚有剩余(未尽)的情况。因此说“除了不加审察之外”。在此或许有人问:注释书的文句尚有剩余也就罢了,但根本复注(Mūlaṭīkā)的文句是决定地说“唯在意门”,怎么会有剩余呢?答:即使是决定地说,若在此所欲表达的意义不圆满,它仍然是有剩余的。因此说:“除了不加审察之外,别无其他理由”。“Paccuppannamatītaṃ”(现在与过去)等中:应连缀为“以彼所缘为终点的五门速行路,也会转起”。其他处也是如此。即使有强力的(所缘),也唯是以彼所缘为终点的路。“Vuttattā panā”(然而因为已说)指因为在注释书中已如此说。“Purimabhāge evā”(唯在前阶段)指在五门最后路心之前的阶段。“Tāhī”(以那些)指以布施的物品等。“Yathātaṃ”(如同那个)指“那个意义是什么?”的意思。“Ito”(从此)指从人界。应连缀为“与相相似的声、色”。“Naṭṭhacakāraṃ”(缺了‘ca’字)指脱落了‘ca’字。在注释书的文句中,应连缀为“亲属等将母亲等带到五门”。“Tavatthāyā”(为了你)指为了你的利益。“Cīnapaṭasomārapaṭādivasenā”(以中国布、索摩罗布等)指产于中国(Cīna)地区的布为中国布,索摩罗布也是如此。“Tānī”(那些)指味与触。触也可以是其他的,这当然也合理。因为以“现在有布施”的方式作意,所以说为“成为现在者”。“Arūpīnaṃ”(对于无色界者)指对于无色界梵天。“Te”(他们)指无色界者。“Tānī”(那些)指下地、中地的禅那。“Vissaṭṭhaṃ laddhajhānaṃ yesaṃ te vissaṭṭhajjhānā”(已得禅那而放舍者,为放舍禅那者)。“Tatoyeva cā”(且正因从那里)指正因是放舍禅那者。其构词为:ākaḍḍhitaṃ mānasaṃ cittaṃ etesanti(心被牵引者)。这也是一个形容原因的定语。它说明:因心被牵引,而在欲有中结生。“Tesaṃ”(他们的)指无色界者的。“Aññaṃ dubbala kammaṃ”(其他羸弱的业)指不同于近行禅那业的、其他三因羸弱的业。“Tesaṃ”(他们的)指从色界死去者的。“Sato”(存在的)指存在的、有的。“Upatthambhane kāraṇaṃ natthī”(没有支持的理由)这是就近行禅那业具有重业性质而说的。然而,即使是决定性的重业——广大禅那业(mahaggatajjhāna kamma),当被多种爱乐(nānānikanti)的力量所阻碍时,也不会给予结生。应知,对于近行禅那业,更无话可说。“Tādisānī”(那样的)指那样的二因羸弱业,它们得不到机会,正是因为诸盖已被充分镇伏。“Yenā”(以那个)指以那个令欲等转起的理由。“Nānākammāni pī”(种种业也)指不同于近行禅那业的、现在的业,以及在过去生中所造的、其他转轮的业(aparapariyāya kamma)。“Yena cā”(且以那个)指以那个令种种业也得到机会的理由。“Te”(他们)指色界梵天。“Vuttanayene vā”(或以所说的方法)指以“因为他们的诸盖已被充分镇伏,且心相续已由证得安止的禅那差别所修习”等已说的方法。“Taṃ kāraṇaṃ”(那个理由)指无因结生不存在的理由。应连缀为:显示在辗转多生中,唯作心(vīthimuttacitta)的转起状态。“Yathā tāniyeva osadhānī”(如同正是那些药)指世间有人得到一种药,天天服用。有一天,有人看见他在第一天服用,便问:“你服用的是什么药?”他答:“我服用的是某某药。”第二天又看见他服药,又同样问,他答:“我服用的是同一种药。”其中,“同一种药”的意思是:你第一天问的、我所说的那种药,我今天服用的就是它。然而,第一天服用的药是另一个,今天服用的又是另一个,但因为相似,世间便以“正是那些药”来称呼另一种。同样,这里也应知,对于相似者,有如此的称呼。“Tasmiṃ”(在那个上)指在有分心上。当它不转起时,结生有(upapattibhavo)便断绝;当它转起时,便不断绝。因此,它对于结生有的不断绝,具有因的作用,故称为有分(bhavaṅga),这是其意旨。而“结生有”指业生蕴相续。“Parasamaye”(在其他教派中)指在持断见者的教说中。“Vaṭṭamūlānī”(轮回之根)指无明与爱。其构词为:在此,轮回之根被彻底断除。“Yassa atthāyā”(为了其目的)指为了证得有馀依等涅槃。“Paṭṭhapīyantī”(被建立)指被令转起。Pajjanti pāpuṇanti ariyā janā etthāti padaṃ(圣者由此到达、证得,故为“道”)。由于在后面的“寂止”句中,将取无馀依涅槃,故此处说为有馀依。Bujjhantīti budhā(觉知者,故为“觉者”)。Suṭṭhu saddhiṃ ucchinnaṃ sinehabandhanaṃ yehi te susamucchinnasinehabandhanā(那些已彻底断除爱结者,为善断爱结者)。如何是彻底断除?与谁一起断除?为此说“anusayamattaṃ pī”(连随眠的丝毫也……)等。“Sesakilesehī”(与其余烦恼)指与爱结(taṇhāsineha bandhana)之外的其余烦恼。“Adhisayitaṃ”(深眠)指成为即使想镇伏也不能的、极度沉睡的状态。“Adhigamāvahaṃ”(能带来证得)指“证得”(adhigamo)即九种出世间法,能带来彼,故为“能带来证得”。“Sīlaṃ”(戒)指四遍净戒。“Dhutaṅgaṃ”(头陀支)指十三头陀支。其余在此易解。
‘‘Taṃ’’ti vipaccamānakaṃ kammaṃ. ‘‘Niyāmaka sahakāri paccayabhūtā’’ti ettha yathā nāvāyaṃ niyāmako nāma nāvaṃ icchitadisābhimukhaṃ niyāmeti, niyojeti. Tathā ayaṃ taṇhāpi bhavanikanti hutvā cittasantānaṃ gantabbabhavābhimukhaṃ niyāmeti, niyojeti. Kammassa ca accāyatta sahāyabhāvena sahakārī paccayo hotīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kusalākusala kammanimittāni vā’’ti aññāni kusalā kusalakammanimittāni vā. ‘‘Tadupatthambhikā’’ti tassa kammassa upatthambhikā. ‘‘Nimittassādagadhitaṃ’’ti mukhanimittādīsu assādentaṃ gijjhantaṃ. ‘‘Tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhatī’’ti tiṭṭhamānaṃ hutvā tiṭṭhati. Amuñcitvā tiṭṭhatīti vuttaṃ hoti. Anubyañjanaṃ nāma piyasātarūpo kathitalapitādi kriyāviseso. ‘‘Assa puggalassā’’ti āsanna maraṇassa puggalassa. Aṭṭhakathā pāṭhe. ‘‘Kilesa balavināmitaṃ’’ti avijjā taṇhādīnaṃ kilesānaṃ balena vināmitaṃ. Paṭicchādikā ādīna vā yassāti viggaho. ‘‘Taṃ’’ti cittasantānaṃ. ‘‘Tasmiṃ’’ti kammādivisaye. Aṭṭhakathāya na sameti. Tasmiṃ visayetihi tattha vuttaṃ. Na vuttaṃ tasmiṃ bhaveti. ‘‘Tasmiṃ vuttā naṃ’’ti tasmiṃ ‘yebhūyyena bhavantare cha dvāraggahitaṃ’ti ṭhāne ṭīkāsu vuttānaṃ. Taṃ sadisa javanuppatti nāma kammakaraṇakāle pavatta javanehi sadisānaṃ idāni javanānaṃ uppatti. Bhavappaṭicchannañca kammaṃ apākaṭañca kammaṃ na tathā upaṭṭhāti. Kevalaṃ attānaṃ abhinavakaraṇa vasena dvārapattaṃ hutvā upaṭṭhātīti adhippāyo. ‘‘Visīda pattā’’ti visaññībhāvena virūpaṃ hutvā sīdanapattā. ‘‘Tabbiparītena pāpakamma bahulāpi vattabbā’’ti tepivisīdantare āvudha hatthā pāṇaghātaṃ karontā gaṇhathabandhathāti ugghosantā duṭṭhacittā hontītiādinā vattabbā. Aṭṭhakathā pāṭhesu. Ukkhitto asi yassāti ukkhittā siko. Patudanti vijjhanti etenāti patodanaṃ. Pājanadaṇḍo. Tassa agge katā sūci patodana sūci. ‘‘Patodana dukkhaṃ’’ti vijjhana dukkhaṃ. Kathaṃ pana ukkhittāsikādibhāvena upaṭṭhānaṃ kammupaṭṭhānaṃ nāma hoti. Kathañca taṃ paṭisandhiyā ārammaṇabhāvaṃ upetīti āha ‘‘so cā’’tiādiṃ. Uppajjamānānaṃ sattānaṃ. ‘‘Itaresaṃ panā’’ti rūpārūpa bhavesu uppajjamānānaṃ pana. ‘‘Paripuṇṇaṃ katvā’’ti tadārammaṇa pariyosānāyavā suddhāya vā javanavīthiyāti evaṃ paripuṇṇaṃ katvā. Ayaṃ pana bhavaṅgāvasāne cuticittuppatti nāma aṭṭhakathāsu natthi. Yañca bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyatītiādi tattha tattha vuttaṃ. Tatthapi ‘‘bhavaṅgaṃ’’ti cuticittameva ṭīkāsu vaṇṇenti. Tasmā ‘‘bhavaṅgakkhayevā’’ti idaṃ kathaṃ yujjeyyāti āha ‘‘ettha cā’’tiādiṃ. Anurūpaṃ setīti anusayo. Anubandho hutvā setīti anusayo. Anu anu vā setīti anusayo. Ettha ca anusayo nāma javanasahajāto na hoti. Idha ca anusaya nāmena vuttaṃ. Nānājavana sahajātā ca avijjā taṇhā paṭisandhiyā visesa paccayā honteva. Kathaṃ tā idha gahitā siyunti āha ‘‘ettha cā’’tiādiṃ. Evaṃ sante avijjā parikkhittena taṇhāmūlakenāti vuttesu suṭṭhu yujjati. Anusayehi saha javanasahajātānampi laddhattā. Tasmā idha anusaya vacanaṃ na yuttanti codanā. Yuttamevāti dassento ‘‘api cā’’tiādimāha. ‘‘Pariyattā’’ti samattā. ‘‘So pī’’ti phassādi dhamma samūhopi .‘‘Tathā rūpā yevā’’ti aggamaggena appahīna rūpāyeva, anusayabhūtāyevāti vuttaṃ hoti. ‘‘Taṃ’’ti citta santānaṃ. ‘‘Tatthā’’ti tadubhayasmiṃ. Kathaṃ taṃ tattha khipantīti āha ‘‘tasmiṃ’’tiādiṃ. ‘‘Vijānanadhātuyā’’ti viññāṇa dhātuyā. Saṅkantā nāma natthi. Yattha yattha uppajjanti. Tattha tattheva bhijjantīti adhippāyo. Kuto maraṇakāle saṅkantā nāma atthi vijjantīti yojanā. Evaṃ sante idaṃ vacanaṃ anamataggiya suttena viruddhaṃ siyāti. Na viruddhaṃ. Idañhi abhidhamma vacanaṃ, mukhyavacanaṃ, anamataggiya suttaṃ pana suttanta vacanaṃ pariyāya vacananti dassento ‘‘yañcā’’tiādimāha. Pariyāyena vuttanti vatvā taṃ pariyāyaṃ dasseti ‘‘yesañhī’’tiādinā. ‘‘So’’ti so puggalo. ‘‘Tesaṃ’’ti avijjā taṇhā saṅkhārānañca paṭisandhi nāma rūpa dhammānañca. ‘‘Hetupphalasambandhena bhavantaraṃ sandhāvati saṃsaratīti vuccatī’’ti pubbe kammakaraṇakālepi te avijjā taṇhā saṅkhārā eva so sattoti vuccanti. Pacchā tesaṃ phalabhūtāyaṃ paṭisandhiyā pātubhavanakālepi sāpaṭisandhi eva so sattoti vuccati. Majjhe dhammappabandhopi so sattoti vuccati. Evaṃ hetudhammehi saddhiṃ phaladhamme ekaṃ sattaṃ karontassa hetupphala sambandho hoti. Evaṃ hetupphala sambandhena so eva kammaṃ karoti. Tena kammena so eva bhavantaraṃ sandhāvati saṃsaratīti vuccati. Ettha ca anamataggo yaṃ bhikkhave. La. Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃti evaṃ sattavohārena vuttattā sādhammadesanā pariyāyadesanā hoti. Pariyāyadesanattā ca sandhāvataṃ saṃsaratanti pariyāyopi sijjhati. Yassaṃ pana dhamma desanāyaṃ dhammadesanāti vacanānu rūpaṃ dhammameva deseti, na sattaṃ, na puggalaṃ. Ayaṃ dhammadesanā eva mukhyadesanā nāma hoti. Tattha desita dhammā pana pakatikālepi desantaraṃ kālantaraṃ khaṇantaraṃ saṅkantā nāma natthi. Yattha yattha uppannā, tattha tattheva bhijjanti. Khayavayaṃ gacchanti. Tena vuttaṃ ‘na hi uppannuppannā dhammā. La. Saṅkantā nāma atthī’ti. Paṭighoso ca, padīpo ca, muddā ca. Ādisaddena paṭibimbacchāyā ca, bījasaṅkhāro ca, pāṭibhogo ca, bālakumāra sarīresu upayuttā vijjāsipposadhā cāti evaṃ aṭṭhakathā yaṃ āgatāni nidassanāni saṅgayhanti. ‘‘Nidassanā’’nīti ca upamāyo vuccanti. Tattha ‘‘paṭighoso’’ti gambhīraleṇa dvāre ṭhatvā saddaṃ karontassa antoleṇe paṭighoso pavattati. Tattha dvāre uppanno mūlasaddo antoleṇaṃ na gacchati, uppannaṭṭhāne eva nirujjhati. Paṭighoso ca tato āgato na hoti. Na ca vinā mūlasadda + paccayena aññato pavattati. Mūlasaddapaccayā eva tattha pavattatīti. Tattha mūlasaddo viya atīta kammaṃ. Paṭighoso viya anantare paṭisandhi. Esanayo padīpa muddā paṭibimbacchāyāsu. Tattha ‘‘padīpo’’ti pathamaṃ ekaṃ padīpaṃ jāletvā tena aññaṃ padīpasatampi padīpa sahassampi jāleti. ‘‘Muddā’’ti lañchanalekhā. Tattha ekena lañchanakkhandhena, tena lañchanalekhāsatampi lañchanalekhā sahassampi karoti. ‘‘Paṭibimbacchāyā’’ti pasannesu ādāsapaṭṭesuvā udakesuvā uppannā sarīracchāyā. Etehi nidassanehi phalaṃ nāma hetuto āgataṃ na hoti. Hetunā ca vinā na sijjhatīti ettakamatthaṃ dīpeti. ‘‘Bījasaṅkhāro’’ti kālantare uppannesu pupphaphalesu icchitavaṇṇa gandharasapātubhāvatthāya ropanakāle ambabījādīsu icchitavaṇṇa gandharasadhātūnaṃ paribhāvanā. Tattha tappaccayā kālantare pupphaphalesu uppannesu tevaṇṇagandharasā pātubbhavanti. ‘‘Pāṭibhogo’’ti kiñci atthaṃ sādhetuṃ parassa santike iṇaṃ gaṇhantassa tavadhanaṃ saṃvaccharena vuḍḍhiyā saha dassāmi, sace nadadeyyaṃ. Asukaṃ nāma mamakhettaṃ vā vatthuvā tuyhaṃ hotūti paṭiññāṭhapanaṃ. Tattha tappaccayā dhanaṃ labhitvā taṃ atthañca sādheti. Kāle sampatte vuḍḍhiyā saha iṇañca sodheti. ‘‘Vijjāsipposadhā’’ti loke puttake yāvajīvaṃ hitatthāya daharakāle kiñci vijjaṃvā sippaṃvā sikkhāpenti. Yāvajīvaṃ khararogānaṃ anuppādatthāya daharakāle ojavantaṃ kiñci osadhaṃ vā ajjhohārenti. Tattha tappaccayā puttānaṃ yāvajīvaṃ hitappaṭilābho vā tādisānaṃ rogānaṃ anuppādo vā hotiyeva. Etehi yathā kālantare asantesuyeva pāṭibhogādīsu mūlakammesu pubbabhāge katapaccayā eva pacchā attha sādhanādīni sijjhanti. Tathā kusalā kusala kammāni katvā kālantare tesu asantesupi pubbe katattā eva pacchā paṭisandhādīni phalāni pātubbhavantīti dīpeti. Tenavuttaṃ ‘‘paṭighosa padīpamuddādīni cettha nidassanānī’’ti. ‘‘Kammadubbalabhāvenā’’ti tadā jīvitindriyassa dubbalattā kammampi dubbalameva hotīti katvā vuttaṃ. Kāmañcettha aṭṭhakathāyaṃ vatvā dassitaṃ, tathāpi sambhavatīti sambandho. Tattha ‘‘taṃ pī’’ti gatinimittampi. ‘‘Tathā cavantānaṃ’’ti dibbarathādīni gatinimittaṃ katvā cavantānaṃ. ‘‘Dayhamānakāyenā’’ti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Gāthāyaṃ. Pañcadvāre paṭisandhikammaṃ vinā dvigocare siyāti yojanā. Tattha ‘‘dvigocare’’ti kammanimitta gatinimittabhūte dvigocare. Tattha pañcadvāre paṭisandhi nāma pañcadvārika maraṇāsanna vīthicittānaṃ ante ca vantānaṃ paṭisandhi. Sāpi gatinimittabhūte gocare siyāti vutte pañcadvārika vīthicittāni pañcārammaṇabhūtāni gatinimittāni ārammaṇaṃ karontītipi siddhaṃ hoti. Evañca sati. Tesaṃ vīthicittānaṃ ante acavitvā tadanubandhaka manodvārikavīthicittehipi kadāci kesañci ca vanaṃ nanasambhavatīti sakkā vattuṃ. Tesu pana anubandhaka vīthīsu atītaggahaṇa samudāyaggahaṇehi ca vantānaṃ atītānipi gatinimittāni labbhanti. Vatthuggahaṇanāmaggahaṇehi ca vantānaṃ dhammā rammaṇaṃpi labbhatiyeva. Tasmā yaṃ vuttaṃ ācariyena kāmāvacara paṭisandhiyā cha dvāraggahitaṃ kammanimittaṃ gatinimittañca paccuppannamatītā rammaṇaṃ upalabbhatīti. Taṃ suvuttamevāti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ pana ‘tameva tathopaṭṭhitaṃ ārammaṇaṃ ārabbha cittasantānaṃ abhiṇhaṃ pavattatī’ti evaṃ antimavīthito pubbabhāge bahūnaṃ vīthivārānaṃ pavattanaṃ ācariyena vuttaṃ. Taṃ tathopaṭṭhitaṃ gatinimittaṃ ārabbhātipi laddhuṃ vaṭṭatiyeva. Evañcasati, gatinimittaṃpi atītaṃ labbhatīti dassetuṃ ‘‘yadāpanā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Santati vasenā’’ti santati paccuppanna vasena. ‘‘Tassā’’ti gatinimittassa. Yebhūyyena vutto, na sabbasaṅgāhikena vuttoti adhippāyo. ‘‘Manodvārika maraṇāsanna javanānaṃpi icchitabbattā’’ti purejātapaccaya bhāvena icchitabbattāti adhippāyo. ‘‘Tadanubandhāyā’’ti tāni manodvāri kamaraṇāsanna javanāni anugatāya. ‘‘Paṭisandhiyāpi sambhavato’’ti tassa purejāta paccayassa paṭisandhiyāpi purejāta paccayatā sambhavato. Nanu therena bhinditvā avuttepi bhinditabbe sati, bhindanameva yuttanti ce. Na yuttaṃ. Kasmā, kammanimittena samānagatikattā. Tenāha ‘‘nacataṃ’’tiādiṃ. Vibhāvaniyaṃ yathāsambhavaṃ yojetabbaṃti vatvā aparepana avisesatova vaṇṇentīti aparevādopi vutto. Tattha ‘‘avisesato vaṇṇentī’’ti abhinditvāva vaṇṇentīti vuttaṃ hoti. Puna taṃ aparevādaṃ asampaṭicchanto ‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādimāha. Idha pana taṃ aparevādaṃ paggaṇhanto puna ‘‘yañca tatthā’’tiādimāha. Tattha ‘‘tadārammaṇāyā’’ti taṃ gatinimittā rammaṇāya. ‘‘Tesaṃ vacanaṃ’’ti aparesaṃ vacanaṃ. ‘‘Aññatra avicāraṇāyā’’ti kasmā vuttaṃ. Nanu aṭṭhakathāyaṃ panātiādi sabbaṃ vicāraṇā vacanameva hotīti. Saccaṃ yathā diṭṭhapāṭhavasena, sāvasesa pāṭhabhāvaṃ pana na vicāretiyeva. Tasmā ‘‘aññatra avicāraṇāyā’’ti vuttaṃ. Ettha siyā. Aṭṭhakathāpāṭho sāvaseso hotu, mūlaṭīkāpāṭho pana manodvāre yevāti niyametvā vuttattā kathaṃ sāvaseso siyāti. Niyametvā vuttopi idha adhippetatthe aparipuṇṇe sāvaseso eva hotīti. Tena vuttaṃ ‘‘aññaṃ kāraṇaṃ natthi aññatra avicāraṇāyā’’ti. ‘‘Paccuppannamatītaṃ’’tiādīsu. Tadārammaṇāvasānāya pañcadvārika javanavīthiyā ca vanaṃ hotīti yojanā. Evaṃ aparatthapi. Balavantepi sati. Tadārammaṇāvasānāya eva vīthiyā. ‘‘Vuttattā panā’’ti aṭṭhakathāyaṃ eva vuttattā pana. ‘‘Purimabhāge evā’’ti pañcadvārika antima vīthito pubbabhāge eva. ‘‘Tāhī’’ti deyyadhammavatthūhi. ‘‘Yathātaṃ’’ti taṃ atthajātaṃ katamaṃ viyāti attho. ‘‘Ito’’ti manussa bhavato. Nimitta sadisaṃ saddaṃ vaṇṇanti sambandho. ‘‘Naṭṭhacakāraṃ’’ti patitacakāraṃ. Aṭṭhakathāpāṭhe ñātakā mātādayo pañcadvāre upasaṃharantīti sambandho. ‘‘Tavatthāyā’’ti tavaatthāya. ‘‘Cīnapaṭasomārapaṭādivasenā’’ti cīnaraṭṭhe pavatto paṭo cīnapaṭo. Tathā somārapaṭepi. ‘‘Tānī’’ti rasaphoṭṭhabbāni. Phoṭṭhabbaṃ pana aññaṃpi yujjateva. Atthidānīti manasikatattā paccuppannabhūtānīti vuttaṃ. ‘‘Arūpīnaṃ’’ti arūpabrahmānaṃ. ‘‘Te’’ti arūpino. ‘‘Tānī’’ti heṭṭhimajjhānāni. Vissaṭṭhaṃ laddhajhānaṃ yesaṃ te vissaṭṭhajjhānā. ‘‘Tatoyeva cā’’ti vissaṭṭhajjhānattāyeva ca. Ākaḍḍhitaṃ mānasaṃ cittaṃ etesanti viggaho. Idañca hetuvisesana padaṃ. Ākaḍḍhitamānasattā kāmabhave uppajjamānānanti dīpeti. Tesaṃ arūpīnaṃ. ‘‘Aññaṃ dubbala kammaṃ’’ti upacārajjhānakammato aññaṃ tihetukomakaṃ kammaṃ. ‘‘Tesaṃ’’ti rūpalokato ca vantānaṃ. ‘‘Sato’’ti santassa samānassa. ‘‘Upatthambhane kāraṇaṃ natthī’’ti idaṃ upacārajjhāna kammassa garuka kammagatikattā vuttaṃ. Ekanta garukakammabhūtaṃpi pana mahaggatajjhāna kammaṃ nāma nānānikanti balena paṭibāhīyamānaṃ paṭisandhiṃ na detiyeva. Upacārajjhāna kamme vattabbaṃ natthīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tādisānī’’ti tathā rūpāni dvihetukomaka kammāni tesaṃ okāsaṃ na labhanti. Nīvaraṇānaṃ suṭṭhuvikkhambhitattāyeva. ‘‘Yenā’’ti yena chandādīnaṃ pavatti kāraṇena. ‘‘Nānākammāni pī’’ti upacārajjhāna kammato aññāni paccuppanna kammānipi atītabhavesu katāni aparapariyāya kammānipi. ‘‘Yena cā’’ti yena nānākammānampi okāsa lābhakāraṇena ca. ‘‘Te’’ti rūpī brahmāno. ‘‘Vuttanayene vā’’ti suṭṭhuvikkhambhitanīvaraṇānaṃ tesaṃ appanā pattajjhānavisesena [ yasmā panātiādinā ca ] paribhāvita cittasantānattā’ti ca vuttanayeneva. ‘‘Taṃ kāraṇaṃ’’ti ahetuka paṭisandhiyā abhāva kāraṇaṃ. Parampara bhavesuca vīthimuttacittānaṃ pavattākāraṃ dassetunti sambandho. ‘‘Yathā tāniyeva osadhānī’’ti loke ekaṃ osadhaṃ labhitvātaṃ devasikaṃ bhuñjati. Ekopathamadivase bhuñjantaṃ disvā katamaṃ nāma tvaṃ osadhaṃ bhuñjasīti pucchi. Idaṃ nāma osadhaṃ bhuñjāmīti vadati. Punadivasesupi osadhaṃ bhuñjantaṃ disvā tatheva pucchi. Tameva osadhaṃ bhuñjāmīti vadati. Tattha ‘‘tameva osadhaṃ’’ti yaṃ pathamadivase osadhaṃ tayāca pucchitaṃ. Mayā ca kathitaṃ. Tameva ajja bhuñjāmīti attho. Tattha pana pathamadivase bhuttaṃ osadhaṃ aññaṃ. Ajja bhuttaṃ aññaṃ. Taṃsadisaṃ pana aññaṃpi tamevāti loke voharanti tāniyeva osadhāni bhuñjāmīti. Evaṃ idhapi tassadise tabbohāro daṭṭhabbo. ‘‘Tasmiṃ’’ti bhavaṅgacitte. Avattamāne upapattibhavo occhijjati. Vattamāne na occhijjati. Tasmā tassa upapatti bhavassa anoccheda aṅgatthāya kāraṇattā bhavaṅganti vuccatīti adhippāyo. ‘‘Upapatti bhavo’’ti ca kammajakkhandhasantānaṃ vuccati. ‘‘Parasamaye’’ti uccheda diṭṭhīnaṃ vāde. ‘‘Vaṭṭamūlānī’’ti avijjātaṇhā vuccanti. Vaṭṭamūlāni suṭṭhuucchijjanti etthāti viggaho. ‘‘Yassa atthāyā’’ti saupādisesādikassa nibbānassa paṭilābhatthāya. ‘‘Paṭṭhapīyantī’’ti pavattāpīyanti. Pajjanti pāpuṇanti ariyā janā etthāti padaṃ. Parato samantipade anupādisesassa gayhamānattā idha saupādisesanti vuttaṃ. Bujjhantīti budhā. Suṭṭhu saddhiṃ ucchinnaṃ sinehabandhanaṃ yehi te susamucchinnasinehabandhanā. Kathañca suṭṭhuucchinnaṃ, kehi ca saddhiṃ ucchinnantiāha ‘‘anusayamattaṃ pī’’tiādiṃ. ‘‘Sesakilesehī’’ti taṇhāsineha bandhanato avasesa kilesehi. ‘‘Adhisayitaṃ’’ti vikkhambhituṃpi asakkuṇeyyaṃ hutvā atirekataraṃ sayitaṃ. ‘‘Adhigamāvahaṃ’’ti adhigamo vuccati navavidho lokuttara dhammo. Taṃ āvahatīti adhigamāvahaṃ. ‘‘Sīlaṃ’’ti catupārisuddhisīlaṃ. ‘‘Dhutaṅgaṃ’’ti terasadhutaṅgaṃ. Sesamettha suviññeyyaṃ.