四、心路摄之释义
4. Vīthisaṅgahaanudīpanā
136心路之摄。“诸心或……”即指心与心所。“由所说之方式”,是指如“此中,心首先有四种:欲界、色界……”等所说的方式。“前后相续所引导”,则是依“三十二善福……”等方式而为前后相续所引导。“以起始之偈颂”。
136. Vīthisaṅgahe . ‘‘Tesaññe vā’’ti citta cetasikānaṃ eva. ‘‘Vuttappakārenā’’ti ‘tattha cittaṃ tāva catubbidhaṃ hoti kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ, tiādinā iccevaṃ vuttappakārena. ‘‘Pubbā paraniyāmitaṃ’’ti vā dvattiṃsa sukha puññamhātiādinā nayena pubbā paraniyāmitaṃ. ‘‘Ārabbhagāthāyā’’ti.
心路依心而转,于流转中如是宣说;
名为流转摄者,今于结生之分位中当说。
Vīthi cittavasenevaṃ, pavattiya mudīrito; Pavatti saṅgaho nāma, sandhiyaṃ dāni vuccatī.ti
如此,于流转时之流转摄、于结生时之流转摄,即得成立。或有论师,于“结生在流转中”作简别而取时,其意为:在结生摄与流转摄二者中,今我将说流转摄,后当说结生摄。于此中,“结生摄”乃结生时之摄,“流转摄”乃流转时之摄。为显示此与后偈文不相合,故说“若如是”等语。“他们安立了三组六项”,意指仅安立了六项的范围,非全部之义。此即所依、门与所缘之摄。“而彼”即指彼境界中之流转。“某些极为迅速”指某些更为急速者。“迟缓”指缓慢、久延。“未得”指未成就。即是说,未成就之过失生起。“界之差别”指七种识界的区分。“界之种种”指持守作用之种种差别。是故,因此说“意界”别立,此为关联。“意”指尚未达到决定识别状态者。唯转向、唯领受,则称为唯知。“任何之意”乃至唯转向、唯领受亦包含在内,此为其意旨。“然而,纯净之意识相续”指依于意门变化而生起之意识相续,并非有分意识相续,因彼已离心路,于此不相关涉。而于意门,则有二种,此为关联。当佛陀世尊最初发愿时,即身居善慧苦行者时,为成就佛果而发愿之心所摄之时。以“等”字摄受最后生之结生时所取等。“成就如生水晶柱般”,意指因被彼光明所遍照,成就如同自然生成之水晶柱一般,此为其义。“然彼”——即彼境域之转起——相续犹如水流般
Evaṃ pavattikāle pavatti saṅgaho, paṭisandhikāle pavatti saṅgahoti siddho hoti. Keci vāde ‘‘paṭisandhi pavattiyaṃ’’ti niddhāraṇe gahite dvīsu paṭisandhi saṅgaha pavatti saṅgahesu idāni pavatti saṅgahaṃ pavakkhāmi, pacchā paṭisandhi saṅgahaṃ pavakkhāmīti attho hoti. Tattha ‘‘paṭisandhi saṅgaho’’ti paṭisandhikāle saṅgaho. ‘‘Pavatti saṅgaho’’ti pavattikāle saṅgaho. So ca uparigāthāya na sametīti dassetuṃ ‘‘evaṃ satī’’tiādimāha. ‘‘Tāni tīṇi chakkāni nikkhittānī’’ti chakkamattāni nikkhittāni, na sakalaṃ. Vatthu dvārā lambaṇa saṅgahoti adhippāyo. ‘‘Sā panā’’ti sāvisayappavatti pana. ‘‘Kāci sīghatamā’’ti kāci atirekataraṃ sīghā. ‘‘Dandhā’’ti saṇikā, cirāyikā. ‘‘Anupapannā’’ti asampannā. Asampanna doso āgacchatīti vuttaṃ hoti. ‘‘Dhātubhedaṃ’’ti satta viññāṇa dhātūnaṃ vibhāgaṃ. ‘‘Dhātunānattaṃ’’ti dhāraṇa kiccanānattaṃ. Iti tasmā manodhātu visuṃ vuttāti sambandho. ‘‘Mananaṃ’’ti vijānanabhāvaṃ apattaṃ. Āvajjanamatta sampaṭicchanamatta saṅkhātaṃ jānanamattaṃ. ‘‘Yaṃ kiñci mananaṃ’’ti antamaso āvajjanamatta sampaṭicchanamattaṃ pīti adhippāyo. ‘‘Suddho pana manoviññāṇappabandho’’ti manodvāra vikāraṃ paṭicca pavatto manoviññāṇappabandho. Na bhavaṅga manoviññāṇappabandho. So hi vīthimuttattā idha appasaṅgoti . Manodvāre pana dvidhāti sambandho. Buddhassa bhagavato pathamābhinīhārakālo nāma sumedhatāpasakāle buddha bhāvāya kāya cittānaṃ abhinīhārakālo. Ādisaddena pacchima bhave paṭisandhiggahaṇādiṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Jāti phalikakkhandhā viya sampajjantī’’ti tena obhāsena ajjhotthaṭattā jātiphalikakkhandha sadisā hontīti adhippāyo. ‘‘Upapatti deva brahmānaṃ panā’’ti upapattippaṭisandhikānaṃ opapātika deva brahmānaṃ pana. ‘‘Pasāda nissaya bhūtānaṃ’’ti cakkhādīnaṃ pasāda vatthūnaṃ nissaya mahābhūtānaṃ.
关于“诸者”等词,其句意连贯如下:超越了二三个心识刹那后,进入其范围。其余各处亦然。而“明显的”与“不明显的”,这是开头部分在“意门”中对“明显的”与“不明显的”这两个词的引用。“色、色”是指色法与非色法。“先”是指比诸路心转起的呈现更早,即是此义。“时间划分”是指以刹那为单位的时间划分。在《分别论》中有“极大境以日为计量来确立所缘”的说法,但在开头所说的“六所依、六门、六所缘、六识、六路、六种境转起”这六组六法中,仅收录了“六种境转起”一词。那是不合理的。因此才说“若如此则”等语句。“正是为了确立所缘”是指,极大境等正是为了确立所缘而说的,不能以其他方式说。色法的时间划分在阿毗达摩中各处都应被认可。因此,应视为为了显示彼义而作彼说。“自性获得”是指思、触等的显现。“不退转”是指不消失。“衰坏后”是指老的作用。“弹指顷之刹那”是指手指相触的瞬间。名为阿阇梨阿难陀长老者,是阿毗达摩复注的作者。“其闪电之安住,别别不可知”是指,对于见到闪电生起者而言,这种安住是不可知的。同样,心也是在增长后立即坏灭,此即句意连贯。因此说“彼亦”等。增长的部分名为增分,灭去的部分名为消失分。“如此作已”是获得功德的说法。“一心持”
‘‘Yāni panā’’tiādīsu. Dvatti cittakkhaṇāni atikkamma āpātaṃ āgacchantīti yojanā. Evaṃ paratthapi. Vibhūtassāti ca avibhūtassāti ca idaṃ ādimhi manodvāre pana vibhūtassāti ca avibhūtassāti ca padānaṃ uddharaṇaṃ. ‘‘Rūpā rūpānaṃ’’ti rūpa dhammānañca arūpa dhammānañca. ‘‘Tāvā’’ti vīthi cittappavatti dassanato pathamataraṃ evāti attho. ‘‘Addhāna paricchedaṃ’’ti khaṇakāla paricchedaṃ. Vibhāvanipāṭhe ‘‘atimahantā divasena visaya vavatthānaṃ hotī’’ti vacanena ādimhi ‘chavatthūni, cha dvārāni, cha ārammaṇāni, cha viññāṇāni, cha vīthiyo, cha dhāvisayappavattī,ti evaṃ vuttesu chasu chakkesu chadhāvisayappavattīti padamattaṃ saṅgaṇhāti. Taṃ anupapannaṃ hoti. Tenāha ‘‘evañhi satī’’tiādiṃ. ‘‘Visaya vavatthānattha mevā’’ti atimahantādi visaya vavatthānatthameva vuttanti na ca sakkā vattuṃ. Rūpā rūpa dhammānaṃ addhāna paricchedo nāma abhidhamme sabbattha icchitabbo. Tasmā tassa dassanatthampi taṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Sabhāvappaṭilābho’’ti cintana phusanādīnaṃ pātubhāvo vuccati. ‘‘Anivattī’’ti anantaradhānaṃ vuccati. ‘‘Parihāyitvā’’ti jarā kiccaṃ āha. ‘‘Accharāsaṅghāṭakkhaṇassā’’ti aṅgulīnaṃ saṅghaṭṭanakkhaṇassa. Ācariyānandatthero nāma abhidhamma ṭīkākāro vuccati. ‘‘Assā vijjuyāṭhiti nāma visuṃ na paññāyatī’’ti vijjuppādaṃ passantānaṃ na paññāyati. Tathā cittampi vaḍḍhanānantarameva bhijjatīti yojanā. Tenāha ‘‘taṃ pī’’tiādiṃ. Udayabhāgo nāma vaḍḍhanabhāgo, vayabhāgo nāma antaradhānabhāgo. ‘‘Evañca katvā’’ti laddhaguṇa vacanaṃ. ‘‘Ekaṃcittaṃ divasaṃ tiṭṭhatī’’ti pucchā vacanaṃ. ‘‘Āmantā’’ti paṭiññā vacanaṃ. ‘‘Vayakkhaṇo’’ti pucchā. ‘‘Na hevaṃ vattabbe’’ti paṭikkhepo. Paccatta vacanassa ekārattaṃ. Evaṃ navattabbanti attho. ‘‘Mahātherenā’’ti moggali puttatissa mahātherena. Nanu suttantesu vuttanti sambandho. ‘‘Nā’’ti na upalabbhati. ‘‘Imassa vuttattā’’ti imassa vacanassa vuttattā. Saṅkhata lakkhaṇaṃ visayo yesaṃ tāni saṅkhata visaya lakkhaṇāni. Saṅkhata dhammameva āhacca tiṭṭhati. Ayaṃ abhidhamme dhammatāti adhippāyo. ‘‘Saṅgaha kārenā’’ti ācariya buddhaghosattheraṃ vadati. ‘‘Atthikkhaṇaṃ’’ti khaṇadvayameva vuccati. Iti vatvā tamatthaṃ sādhentīti sambandho. Gāthāyaṃ. ‘‘Tassevā’’ti tassā ṭhitiyā eva bhedo. Sabbadā sabbapāṇinaṃ maraṇaṃ nāma vuccatīti yojanā. ‘‘Tamatthaṃ’’ti tāni atthikkhaṇaṃ upādāya labbhantīti atthaṃ. ‘‘Athavā’’ti eko theravādo. ‘‘Santati vasena ṭhānaṃ’’ti ṭhitāya aññathattaṃ paññāyatīti ettha ṭhitabhāvasaṅkhātaṃ ṭhānaṃ santati ṭhitivasena veditabbanti vadanti. ‘‘Imasmiṃ pana sutte’’ti vedanāya uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitāya aññathattaṃ paññāyatīti idaṃ suttaṃ vadati. ‘‘Appaṭibāhetvā’’ti anīvāretvā. Yāvaḍḍhanassa nivatti nāma atthi. Udaya pariyanta mattabhūtā sā eva nivatti. ‘‘Dvīhi khandhehī’’ti rūpa jarā rūpakkhandhena saṅgahitā. Arūpa jarā saṅkhārakkhandhenāti evaṃ dvīhi khandhehi. Yañca tattha vuttanti sambandho. Rūpassa uppādo dvidhābhinditvā desito. Kathaṃ, upacayo santatī tiyojanā. ‘‘Vibhāgā rahassā’’ti uppādo uppajja naṭṭhena eko samāno rūpānaṃ vaḍḍhana samaye uppādo. Upari vaḍḍhanaṭṭhena upacayoti vutto. Avaḍḍhitvā ṭhita samaye uppādo yathā ṭhita nīhārena cirakālaṃ pavatti atthena santatīti vutto. Evaṃ vibhāgā rahassa. ‘‘Yathānuloma sāsanaṃ’’ti vinetabba puggalānaṃ ajjhāsayānuloma sāsanaṃ.
关于“无色”等。“无色”是指由于完全没有色法的形态,故称为心与心所之名。“无色本质”即无色法的本质,这就是其含义。其中,所谓无色法的本质,是指比色法百倍、千倍、乃至极微细的本质。在《破晓疏》中:“由于能取与所取的状态依彼彼刹那而成就”,在此,五门路中的路心与所缘之间的能缘与所缘的关系,即称为能取与所取的状态。“依彼彼刹那而成就”是指,路心即使对同一个所缘,也通过转向等不同的作用而执取,从而完成执取的作用。不同的作用依不同的心而成就。而所缘作为先前已生起者,只要这些作用还在成就,它们就以现在性的方式持续存在,从而完成被执取。如此,能取的路心由于仅有三刹那的寿命,其能取的作用便得以成就、完成;所取的所缘由于有十七个心识刹那的寿命,其所取的作用便得以成就、完成。如是,依彼彼刹那而成就。两种表色仅持续一个心识刹那。何以故?因为是随顺心而转起的法。“仅生起”是指对已成就的色法仅说其生起。“仅坏灭”是指对它们仅说其坏灭。“色法”是指已成就的色法。“对于生灭的安立”是指,这是为了遮破主张有生灭安立之大注疏的说法,如此连接。“彼”指大注疏的说法。“于彼说中”指于大注疏之说中。“于彼处所说”指于彼说中所说。然而,在《破晓疏》中所说的理由,如此连接。“彼复注之理”是指阐明十六心识刹那寿命的根本复注之理。由证明其含义的《破晓疏》作者所说,如此连接。是《摄论》作者即注疏师所说。“被近行”是指依近行而被称呼。在《破晓疏》中:“这些”指所缘。“彼”指那一个心识刹那。“而他们”指色法。“获得圆满的缘”指获得了圆满的缘。“彼”指复注作者。“其余”指香、味、触。“行境状态”指成为五门心的行境。“前两种”指色与声所缘。“依相状而撞击”指如照镜子的人,与面容相似的面容相状、面容影像现于镜中。同样,色所缘于眼净色、声所缘于耳净色,依与其相似的相状而撞击。依所依而撞击。并非自己前往而撞击,这是意旨。对于未到达的所缘。“依相状现起”指依相状的现起。“依相状投入”指依相状的进入。然而,于意门,它们正是未到达的,此为补遗。“在此,到达”等中。“印章”指刻印者。“印章块”指铁制的印章块。该印章块压在贝叶上,使文字现起。其中,“压”即覆盖。“于眼等之路上”指于眼等之境的范围内。它们不仅只到达自己的门,而且也到达意门。不仅只到达有分意门,如此连接。“然而于他们”指然而于他们所缘。那些所缘,对于它们而言,那时是所缘。并非在一个刹那中,路心于五个所缘上转起,而是于每一个所缘上转起,因为如此说故,也不应说于两个、三个、四个上。已过去多个心识刹那的五个所缘,在已过去多个心识刹那的五门中,如此连接。而“五门”意为于五门中。“若如是”指当那些净色与转向一同生起时。“初始相”指五所缘于五门中到达,称为境转起的初始相。也应视为动摇,如此连接。“如所执”指从结生以来所执取的方式。在《破晓疏》中:“依适当处所而住立”指依适合到达之处而确定地住立。结合、搅拌、扰动、撞击,以及到达,这些都被称为,如此连接。即前文已说的“在此,到达”等。“于各处”指处于不同之处。“有一名为法决定者”指如菩萨入母胎结生时,依法决定之力,整个生处领域发生地震。同样,在此,当于五门中每一门有所缘撞击时,依法决定之力,有分波动。这即名为法决定。“一同”即一起。如何会有依于心所依处的有分波动?如此连接。在此,不应说“会有五识的波动”。何以故?因为那时五识不存在。而当它存在时,它并不波动,也不应如此说。因为一切路心确实都是波动的。相续是指前后的连续。聚集是指共同转起者的共住。此处意指聚集。这是说,与五所依大种一起,心所依处的所依者,由于是同一聚集状态而成为同一系属。因此说“然而应说依聚集”。“如是次第波动”指在《破晓疏》中,以鼓与石子的譬喻,当色等撞击净色时,其所依的大种波动,次第地,与之相关的其余色法也波动,当心所依处波动时,依于它的有分便以波动的方式转起——如是所说的次第波动。“有分之流”指有分相续。“作”指正在作。“正察”指正在确定“就是这个”。“依如理作意等”指如理作意是善速行生起的缘,不如理作意是不善速行生起的缘,无随眠相续是唯作速行生起的缘。而其中,悦俱速行等生起的缘,也应依前文《心摄论》中所说的方法了知。
‘‘Arūpa’’ntiādīsu. ‘‘Arūpaṃ’’ti sabbaso rūpasaṇṭhāna rahitattā citta cetasikaṃ nāmaṃ vuccati. ‘‘Arūpi sabhāvattā’’ti arūpa dhamma sabhāvattā iccevattho. Tattha arūpa dhamma sabhāvo nāma rūpa dhammato sataguṇenavāsahassaguṇenavāsaṇhasukhumasabhāvo . Vibhāva nipāṭhe. ‘‘Gāhaka gahetabba bhāvassa taṃ taṃ khaṇavasena nipphajjanato’’ti ettha pañcadvāra vīthīsu vīthi cittānañca ārammaṇānañca visayī visayabhāvo gāhaka gahetabba bhāvo nāma. ‘‘Taṃ taṃ khaṇavasena nipphajjanato’’ti vīthi cittāni ca ekasmiṃ ārammaṇepi āvajjanādīhi nānā kiccehi gaṇhantā eva gahaṇa kiccaṃ sampādenti. Nānā kiccāni ca nānā cittānaṃ vasena sampajjanti. Ārammaṇāni ca purejātāni hutvā yāva tāni kiccāni sampajjanti, tāva paccuppannabhāvena dharamānāni eva gahaṇaṃ sampādenti. Evaṃ sati, gāhakānaṃ vīthi cittānañca khaṇattayāyukattā eva gāhaka kiccaṃ nipphajjati, sijjhati. Gahetabbānaṃ ārammaṇānañca sattarasa cittakkhaṇāyukattā eva gahetabba kiccaṃ nipphajjati, sijjhati. Evaṃ taṃ taṃ khaṇa vasena nipphajjanato. Viññatti dvayaṃ eka cittakkhaṇikaṃ. Kasmā, cittānu parivatti dhammattā. ‘‘Uppādamattā’’ti nipphanna rūpānaṃ uppādamattā. ‘‘Bhaṅgamattā’’ti tesameva bhaṅgamattā. ‘‘Rūpa dhammānaṃ’’ti nipphanna rūpa dhammānaṃ. ‘‘Uppādanirodha vidhānassā’’ti uppāda nirodha vidhānabhūtassa mahāaṭṭhakathāvādassa paṭisiddhattāti sambandho. ‘‘Taṃ’’ti taṃ mahāaṭṭhakathā vacanaṃ. ‘‘Tasmiṃ vāde’’ti tasmiṃ mahāaṭṭhakathāvāde. ‘‘Tattha āgatā’’ti tasmiṃ vāde āgatā. Yaṃ pana vibhāvaniyaṃ kāraṇaṃ vuttanti sambandho. ‘‘Taṃ ṭīkānayaṃ’’ti taṃ soḷasa cittakkhaṇāyuka dīpakaṃ mūlaṭīkānayaṃ. Tadatthaṃ sādhentena vibhāvani ṭīkācariyena vuttanti sambandho. Saṅgahakārassa aṭṭhakathā cariyassa. ‘‘Upacarīyatī’’ti upacāra vasena voharīyati. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Etānī’’ti ārammaṇāni. ‘‘Taṃ’’ti taṃ eka cittakkhaṇaṃ. ‘‘Te cā’’ti rūpa dhammā ca. ‘‘Paripuṇṇa paccayūpaladdhā’’ti paripuṇṇaṃ paccayaṃ upaladdhā. ‘‘So’’ti ṭīkākāro. ‘‘Itarānī’’ti gandharasa phoṭṭhabbāni. ‘‘Gocarabhāvaṃ’’ti pañcadvārika cittānaṃ gocarabhāvaṃ. ‘‘Purimāni dve’’ti rūpasaddā rammaṇāni. ‘‘Nimitta vasena ghaṭṭentī’’ti ādāsaṃ passantassa mukhasadisaṃ mukhanimittaṃ mukhappaṭibimbaṃ ādāse upaṭṭhāti. Evaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhupasāde saddārammaṇañca sotapasāde taṃ sadisa nimitta vasena ghaṭṭenti . Navatthu vasena ghaṭṭenti. Sayaṃ gantvā na ghaṭṭentīti adhippāyo. Asampattānaññeva ārammaṇānaṃ. ‘‘Nimittu paṭṭhāna vasenā’’ti nimittassa upaṭṭhānavasena. ‘‘Nimitta appanāvasenā’’ti nimittassa pavesana vasena. Manodvāre pana asampattāniyeva hutvāti pāṭhaseso. ‘‘Āpātā gamanañcetthā’’tiādīsu. ‘‘Lañchakānaṃ’’ti lañchanakārānaṃ. ‘‘Lañchanakkhandhaṃ’’ti ayomayaṃ lañchanakkhandhaṃ. So ca lañchanakkhandho tālapaṇṇe āpātetvā akkharaṃ upaṭṭhāpeti. Tattha ‘‘āpātetvā’’ti ajjhottharitvā. ‘‘Cakkhādippathe’’ti cakkhādīnaṃ visayakkhette. Na kevalaṃ attano dvāresu eva āpāta māgacchanti. Atha kho manodvārepi āpāta māgacchanti. Na kevalaṃ bhavaṅga manodvāre eva āpāta māgacchantīti yojanā. ‘‘Tesu panā’’ti tesu ārammaṇesu pana. Tāni ārammaṇāni yesaṃ tāni tadā rammaṇāni. Na ekakkhaṇe pañcasu ārammaṇesu vīthi cittāni pavattanti, ekekasmiṃ ārammaṇe evāti vuttattā na dvīsu, na tīsu, na catūsūtipi vattabbaṃ. Bahucittakkhaṇātītāni pañcārammaṇāni bahucittakkhaṇātīte pañcadvāreti yojanā. Pañcadvāreti ca pañcadvāresūti attho. ‘‘Evaṃ satī’’ti tesaṃ pasādānaṃ āvajjanena saddhiṃ uppattiyā sati. ‘‘Ādilakkhaṇaṃ’’ti pañcārammaṇānaṃ pañcadvāresu āpātā gamana saṅkhātaṃ visayappavattiyā ādilakkhaṇaṃ. Calanañca daṭṭhabbanti sambandho. ‘‘Yathā gahitaṃ’’ti paṭisandhito paṭṭhāya gahitappakāraṃ. Vibhāvanipāṭhe ‘‘yogya desāvaṭṭhāna vasenā’’ti āpātaṃ āgantuṃ yuttaṭṭhāne aveccaṭṭhāna vasena. Yujjanañca, manthanañca, khobhakaraṇañca, ghaṭṭananti ca āpātā gamananti ca vuccatīti yojanā. Heṭṭhā vuttoyeva āpātā gamanañcetthātiādinā. ‘‘Nānā ṭhāniyesū’’ti nānā ṭhānesu ṭhitesu. ‘‘Eko dhammaniyāmo nāmā’’ti yathā bodhisatte mātukucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhante dhammaniyāma vasena sakale jātikkhette pathavikampanaṃ ahosi. Tathā idhapi pañcadvāresu ekekasmiṃ dvāre ārammaṇe ghaṭṭente dhammaniyāma vasena bhavaṅga calanaṃ hoti. Ayaṃ dhammaniyāmo nāma. ‘‘Sahevā’’ti ekatoyeva. Kathaṃ hadaya vatthu nissitassa bhavaṅgassa calanaṃ siyāti yojanā. Ettha ca pañcaviññāṇassa calanaṃ siyāti idaṃ na vattabbaṃ. Kasmā, tadā pañcaviññāṇassa avijjamānattā. Yadā ca taṃ vijjati, tadā taṃ na calatīti na vattabbaṃ. Sabbampi hi vīthicittaṃ nāma calati yevāti. Santati nāma pubbā parappabandho. Saṇṭhānaṃ nāma sahappavattānaṃ ekato ṭhiti. Idha saṇṭhānaṃ adhippetaṃ. Pañcanissaya mahābhūtehi saddhiṃ hadaya vatthu nissayabhūtānaṃ eka saṇṭhāna bhāvena ekābaddhattāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘saṇṭhāna vasenāti pana vattabbaṃ’’ti. ‘‘Tādisassa anukkama calanassā’’ti vibhāvaniyaṃ bherisakkharopamāya saddhiṃ rūpādinā pasāde ghaṭṭite tannissa yesu mahābhūtesu calitesu anukkamena taṃ sambandhānaṃ sesarūpānampi calanena hadaya vatthumhi calite tannissitassa bhavaṅgassa calanā kārena pavattitotīti evaṃ vuttassa anukkama calanassa. ‘‘Bhavaṅgappavāhaṃ’’ti bhavaṅga santatiṃ. ‘‘Kurumānaṃ’’ti karontaṃ. Sallakkhentaṃ’’ti idamevāti sanniṭṭhāpentaṃ. ‘‘Yoni somanasikārādivasenā’’ti yoni somanasikāro kusala javanuppattiyā paccayo. Ayoni somanasikāro akusala javanuppattiyā paccayo. Niranusaya santānatā kriyajavanuppattiyā paccayo. Tesu ca somanassa javanādīnaṃ uppatti paccayopi heṭṭhā citta saṅgahe vuttanayena veditabbo.
关于“有分坠落”等词。所谓“从转向开始已起”,是指从业果心续及彼所缘心续中释放出来,另外以唯作(主动)的努力执取其他所缘而生起、现起。有分之动摇也是起的开始。因此,在归纳已起之心续时,连有分动摇也包含在内,故说“仅从第一个有分动摇便已起”。“在此处”,是指路心依次在各自行使自己作用之所缘转起之处。“守门人譬喻”是指聋子守门人譬喻。“村童譬喻”是指村中孩童譬喻。“芒果譬喻”是指芒果果实譬喻。还有其他譬喻:猕猴经譬喻、挖甘蔗譬喻、生盲譬喻。这一切都应从《清净道论大复注》的果报抉择论述中取用。关于“在何处”等词。“如何是六六结合?”眼处之词、眼门之词、色所缘之词、眼识之词、眼门路心与眼识路心之词、极大所缘之词——这些是六个词。以此六六带来而显示于此路心中。其余路心亦应随所得而显示。如是为六六结合。“而在此,凡多少”等词。“在四十九之量中”,是指对于一个已生之色法,除去生刹那与灭刹那,在中间的四十九个小刹那中,有住刹那。在这些刹那中,依次生起了四十九个眼净色。“于某中”,是指于其中哪一个眼净色不撞击,不应说。“然而于他们”,是地(处所)的限定词。“凡某一眼”,是所限定者。那是什么?与过去有分一同生起,越过它而在有分动摇刹那获得撞击的那一眼。而那眼成就了眼识的依处性与门性。它成就了其余诸识的门性。故说“如理”。这被称为眼完成作用,即由于在路心生起时成就了依处作用与门作用。“所谓中等寿命”,是指在寿命迟缓者与寿命不迟缓者之中间转起,故称“中等寿命”。此为“完成作用”之结合。“然而其余的”,是指在四十九量之眼净色中,除去一个完成作用的,其余四十八眼被称为无作用依处。因为即使与色所缘获得撞击,对于百个路心生起而言,它们也缺乏依处作用与门作用。于他们中,何为寿命迟缓者?故说“然而他们”等。从完成作用而言,前者是指从过去有分之前的十三个有分的初有分之灭刹那开始,刹那刹那生起的三十七眼净色。称它们为寿命迟缓者。为何?因为从完成作用而言,其寿命较短。从完成作用而言,后者是指从过去有分之住刹那开始,刹那刹那生起的十一眼净色,称它们为寿命不迟缓者。为何?因为从完成作用而言,其寿命较多。此两者皆应知为四十八之量。“由此”,是指由那四十八量。“更前的”,是指那三十七寿命迟缓者中更前的。因为它们在眼识生起刹那以住的状态未被获得,故此处不被取。“更后的”,是指那十一寿命不迟缓者中更后的。它们虽在眼识生起刹那生起,但在该刹那以住的状态未被获得,故此处不被取。然而为何在眼识生起刹那以住的状态未被获得的此两者,此处不被取?因为在眼识生起刹那以住的状态持续的四十八眼之中,究竟哪一眼能成就眼识的依处作用与门作用,这会产生疑惑。而此处,所谓五依处,是在自住刹那成就五识的依处与门作用,故在眼识生起刹那以住的状态未被获得而此处不被取;以及所谓“在眼识生起刹那以住的状态持续”,应如是看待这两段陈述。
‘‘Bhavaṅgapāto’’tiādīsu. ‘‘Āvajjanato paṭṭhāya uṭṭhitaṃ’’ti kamma vipākasantānato ca tadārammaṇato ca muñcitvā visuṃ kriyāmaya byāpārena ārammaṇantaraṃ gahetvā uṭṭhitaṃ samuṭṭhitaṃ. Bhavaṅga calanampi uṭṭhānassa ādi hoti. Tasmā tampi uṭṭhite citta santāne saṅgaṇhanto pathama bhavaṅga calanatoyeva vāti vuttaṃ. ‘‘Imasmiṃ ṭhāne’’ti vīthi cittānaṃ anukkamena attano kiccehi ārammaṇappavattiṭṭhāne. ‘‘Dovārikopamā’’ti badhiradovārikopamā. ‘‘Gāmillopamā’’ti gāmadārakopamā. ‘‘Ambopamā’’ti ambapphalopamā. Aññāpi upamā atthi. Makkaṭasuttopamā, ucchuyantopamā, jaccandhopamā. Tāsabbāpi aṭṭhasāliniyaṃ vipākuddhāra kathāto gahetabbā. ‘‘Yatthahī’’tiādīsu. ‘‘Kathaṃ cha chakka yojanā hotī’’ti. Cakkhu vatthu vacanañca, cakkhudvāra vacanañca, rūpā rammaṇa vacanañca, cakkhu viññāṇa vacanañca, cakkhudvāra vīthi cakkhu viññāṇa vīthi vacanañca, atimahantā rammaṇa vacanañcā,ti etāni chavacanāni. Tehi chachakkehi āharitvā imissaṃ vīthiyaṃ dassitāni. Sesavīthīsupi yathālābhaṃ dassitabbāni. Evaṃ chachakkayojanā hoti. ‘‘Ettha ca yattakānī’’tiādīsu. ‘‘Ekūna paññāsa parimāṇesū’’ti ekassanipphanna rūpadhammassa ekapaññāsa mattesu khuddakakkhaṇesu uppādakkhaṇañca bhaṅgakkhaṇañca ṭhapetvā majjhe ekūna paññāsa mattāni ṭhitikkhaṇāni santi. Tesu khaṇesu anukkamena uppannā ekūna paññāsa cakkhu pasādā ca santi. ‘‘Kismiñcī’’ti tesu katarasmiṃ nāma cakkhu pasāde na ghaṭṭentīti na vattabbāni. ‘‘Tesu panā’’ti niddhāraṇe bhummavacanaṃ. ‘‘Yadeva ekaṃ cakkhū’’ti niddhāraṇīyaṃ. Taṃ pana katamanti. Atīta bhavaṅgena saddhiṃ uppajjitvā taṃ atikkamma bhavaṅga calanakkhaṇe laddhaghaṭanaṃ ekaṃ cakkhu. Taṃ pana cakkhu viññāṇassa vatthu bhāvañca dvārabhāvañca sādheti. Sesaviññāṇānaṃ dvārabhāvaṃ sādhetīti. Tenāha ‘‘yathārahaṃ’’ti. Etadeva etaṃ eva cakkhu kicca sādhanaṃ nāma hoti vīthi cittuppattiyā vatthu kiccadvāra kiccānaṃ sādhanato. ‘‘Yaṃ majjhimāyukaṃ’’ti mandāyuka amandāyukānaṃ majjhe pavattattā yaṃ majjhimāyukanti vadanti. Taṃ kicca sādhanaṃ nāmāti yojanā. ‘‘Itarāni panā’’ti ekūna paññāsa parimāṇesu cakkhu pasādesūti vuttāni, tesu ekaṃ kicca sādhanaṃ ṭhapetvā sesāni itarāni aṭṭha cattālīsa cakkhūni moghavatthūni nāma honti. Rūpā rammaṇehi saddhiṃ laddha ghaṭṭanānampi sataṃ vīthi cittuppattiyā vatthu kiccadvāra kiccarahitattā. Tesu katamāni mandāyukāni nāmāti āha ‘‘tāni panā’’tiādiṃ. Kicca sādhanato purimāni nāma atīta bhavaṅgato pure terasasu bhavaṅgesu ādi bhavaṅgassa bhaṅgakkhaṇato paṭṭhāya khaṇe khaṇe uppannā sattatiṃsa cakkhu pasādā. Tāni mandāyukānīti vadanti. Kasmā, kicca sādhanato appatarāyukattā. Kicca sādhanato pacchimāni nāma atīta bhavaṅgassa ṭhitikkhaṇato paṭṭhāya khaṇe khaṇe uppannā ekādasa cakkhu pasādā, tāni amandāyukānīti vadanti. Kasmā, kicca sādhanato bahutarāyukattā. Tadubhayānipi aṭṭha cattālīsa mattāni veditabbānīti sambandho. ‘‘Tato’’ti tehi aṭṭhacattālīsa mattehi. ‘‘Purimatarānī’’ti sattatiṃsa mandāyukehi purimatarāni. Tāni hi cakkhu viññāṇassa uppādakkhaṇe ṭhiti bhāvena anupaladdhattā idha na gahitāni. ‘‘Pacchimatarānī’’ti ekādasa amandāyukehi pacchimatarāni. Tāni ca cakkhu viññāṇassa uppādakkhaṇe uppannānipi tasmiṃ khaṇe ṭhiti bhāvena anupaladdhattā idha na gahitāni. Kasmā pana cakkhuviññāṇassa uppādakkhaṇe ṭhiti bhāvena anupaladdhāni tadubhayāni idha na gahitānīti. Cakkhu viññāṇassa uppādakkhaṇe ṭhiti bhāvena dharamānānaṃ aṭṭhacattālīsa mattānaṃ cakkhūnaṃ majjhe eva katamaṃ cakkhu cakkhu viññāṇassa vatthu kicca dvāra kiccaṃ sādhetīti āsaṅkitabbaṃ hoti. Ettha ca pañca vatthūni nāma attano ṭhitikkhaṇe eva pañcaviññāṇānaṃ vatthudvāra kicca sādhakattā cakkhu viññāṇassa uppādakkhaṇe ṭhiti bhāvena anupaladdhattā idha na gahitānīti ca, cakkhu viññāṇassa uppādakkhaṇe ṭhiti bhāvena dharamānānanti ca, vuttanti daṭṭhabbaṃ.
于“此处应如是说”等句中。“以此路”,即以此极广大之所缘路。“总取者”,指总取色等所缘者。“辨色者”,指辨别颜色者。“取事物者”,指摄取实质形状者。“取名称者”,指执取名称施设者。“犹如取火轮者”,譬如暗夜中,有人手持火把旋转,另一人见后便起轮想。于此,依火把所到之处现前的色,生起眼门路;意门路则不弃舍由先前诸眼门路所取及的过去色,将其合为一相,执取形状与相续。其时,观者心中现起犹如轮。当知此便是总取者。“无彼所缘生起”等句中,“彼”指彼所缘。“诸心”与“种种所缘”为业处之句。其余者,于彼所缘。“以摄持作者”,因觉音尊者将古注合为一处而造,故一切注释名为摄持注释,彼亦称为摄持作者。“此处亦”,即于此《阿毗达摩义摄》中。“由尊者”,即由阿耨楼陀尊者。“唯为欲一者”。“凡彼有四”等句中,当连接:凡彼所缘有四、或五、或六等。“速行亦不生起”等句中,因“不生起”一词之后有“其转起”这一自身主要动词,故与自身动词相连,义为“与己之动词俱”。“于某处所说”,即于某处音声典籍中所说。复次,当知‘tvā’缘,于因、相及因中,以
‘‘Ettha siyā’’tiādīsu. ‘‘Imāya vīthiyā’’ti imāya atimahantā rammaṇa vīthiyā. ‘‘Samudāyaggāhikā’’ti rūpā rammaṇānaṃ samūhaggāhikā. ‘‘Vaṇṇasallakkhaṇā’’ti vaṇṇavavatthānikā. ‘‘Vatthuggāhikā’’ti dabba saṇṭhānaggāhikā. ‘‘Nāmaggāhikā’’ti nāma paññattiggāhikā. ‘‘Alātacakkassa gāhikā viyā’’ti rattandhakāre eko alātaṃ gahetvā paribbhamati. Añño taṃ passanto cakkaṃ viya maññati. Tattha alātassa gatagataṭṭhāne paccuppannaṃ rūpaṃ ārabbha cakkhudvāra vīthiyo uppajjanti. Manodvāra vīthiyo pana purima purimāhi cakkhudvāra vīthīhi gahitāni atīta rūpāni amuñcitvā ekato saṇṭhānañca santatiñca katvā gaṇhanti. Tadā passantassa cakkaṃ viya upaṭṭhāti. Evaṃ ayaṃ samudāyaggāhikā daṭṭhabbā. ‘‘Natthi tadārammaṇuppādo’’tiādīsu. ‘‘Yassā’’ti yassa ārammaṇassa. Cittānīti ca nānārammaṇānīti ca kammapadāni. Avasese tasmiṃ ārammaṇe. ‘‘Saṅgaha kārenā’’ti porāṇa aṭṭhakathāyo ekato saṅgahetvā katattā buddhaghosattherena katā sabbā aṭṭhakathāyo saṅgahaṭṭhakathā nāma. So ca saṅgaha kāroti vuccati. ‘‘Idha pī’’ti imasmiṃ abhidhammattha saṅgahepi. ‘‘Therenā’’ti anuruddhattherena. ‘‘Ekampi icchati yevā’’ti. ‘‘Yassa hi cattārī’’tiādīsu yassa ārammaṇassa cattāri vā pañcavā chavātiādinā yojetabbaṃ. ‘‘Javanampi anuppajjitvā’’tiādīsu. ‘‘Attano padhāna kriyāyā’’ti anuppajjitvāti padassa parato ‘yaṃ pavattatī’ti attano padhāna kriyāpadaṃ atthi. Tena attano kriyāpadena saddhinti attho. ‘‘Katthaci vuttā’’ti katthaci saddaganthesu vuttā. Api ca, hetumhi tvāpaccayo lakkhaṇe hetumhi ca mānanta paccayā jotanīyaṭṭhena vuttā, na vacanīyaṭṭhenāti daṭṭhabbā. ‘‘Pakati niyāmenā’’ti etena paccaya visesesati, cattāri vā pañcavā chavā javanāni uppajjantīti dīpeti. Tenāha ‘‘etthapanā’’tiādiṃ. ‘‘Dvattikkhattuṃ’’ti vāsaddatthe aññapadattha samāsapadanti vuttaṃ ‘‘dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā’’ti. ‘‘Voṭṭhabbanassa āsevanatā’’ti āsevana paccayatāvā paccayuppannatāvā. ‘‘Āvajjanāyā’’ti ettha voṭṭhabbana kiccaṃ āvajjanampi saṅgaṇhāti. Idhapi ārammaṇa dubbalatāya catuppañca javanuppatti icchi tabbāti yojanā. Tattha ‘‘idha pī’’ti imasmiṃ parittā rammaṇa vārepi. Tivoṭṭhabbanikā pañca parittā rammaṇa vīthiyoti yojanā. ‘‘Itarānī’’ti paritta mahantāti mahantā rammaṇāni. ‘‘Ubhayathāpī’’ti āpātā gamana vasenapi ārammaṇa karaṇa vasenapi. Imassa padassa.
137在“于意门”等句中。“即使刹那短暂”指心、触等即使刹那极为短暂。“即使过去未来”指过去未来的法。“以撞击”指以色等撞击。“在那里”指在那有分中。“随五门转起”指随五门路转起。它确实令过去所缘转起,这是句子的连接。“如其落处”指依其自然落下的方式。“如是如是”指依所见关联等种种方式。“任何”指任何所缘。“见后”指现量证知后。因为五门所取的所缘,以现量证知的意义而被称为‘见’。任何所缘。“于推度者”指以推度智如此思惟:‘正是如此存在过,将会存在,存在’。那相似的所缘。“于信受他人者”指听闻他人言说后,信受‘正如这人所说,正是如此’。“见”被称为智或执取。“审察”指善加观察。“忍”指忍耐、容忍。不转变为其他。以见审察为见审察。对见审察的忍为见审察忍。“其余”指种种业力等。“以天众示现”指天众有时在某些人的梦境中,示现种种所缘。如此也以天众示现。所谓随觉,是以世间智随觉四谛法。所谓通达,是出世间智的作用。以无间依止缘的把握,也令通常的依止缘得以了知。心相续的无间依止缘性,这是句子的连接。所谓无间依止缘的能力,是以无间相续遍满的方式而有大势力,这是所说的意思。无间依止缘的威力也是合理的。如何有大遍满?说“即使一次”等。“善加习行”在此是指令之后不忘失,而一再地修习,称为善加习行。并非仅是前心相续的彼依止缘威力有大遍满。为了显示心本性的种种思惟作用也有大遍满,而说“心则名为”等。如何有大遍满?说“某种相”等。“某种相”指在所见等种种所缘中,某种微少的所见等所缘相。“以他们因”指以他们作为作者的所见等因。“被驱使”指被运用。“与意乐相应”指与意乐结合。有分心的所缘是不明显的。动摇有分后,令转向运用,这是句子的连接。“于已得缘者”指以光明等或以所见等而获得缘者。所谓对彼倾向的状态,是恒常地对那些所缘面向倾注的状态。以那种状态转起的作意。与彼相应的。以这些语句,纯粹意门中所缘的不落现前及有分动摇,并非仅依已得缘的所缘。而是依与那样的作意相应者,以及依自心路心思惟作用的心,这也得以成立。因为不能说对其他所缘没有倾向的状态。何以故?对于未修习心、多放逸的人们,即使偶尔作意修习时,也可见心路心相续向外对种种所缘有倾向的状态。“如此处”指如此在此意门中,对于有色无色众生,即使在明显的所缘上,那时也没有所缘的生起,这是连接。在《智分别注》中,也提到了确定回。如说:‘犹如梦中见,犹如我闻’等说时,也是唯无记。在那里,“唯无记”指在梦境中,依于意门二三次生起的转向,唯是无记。此后落入有分。《阿毗达摩义广释》中也说:此回在说‘犹如我见,犹如我闻’等时可得。但那是在五门中,于微小所缘上,依二三次生起的确定而说。“彼回在此也可得”指彼回在此意门中也可得。“于有分动摇时,折返诸回”指仅止于二次有分动摇,心路心未生起,而以落入有分的方式折返的无效回,在意门中也将没有标准。若在此回中没有心路心转起。如此,则在此心路摄中,彼回不应被说。应被说。何以故?因为‘六种境转起’被摄在此六组中,为了显示此而说“于境落现前时”等。作为所缘的境转起。在每一随转回中。“彼所缘回等”指彼所缘回、速行回、确定回、无效回。在那些中,彼所缘回在执取事物及执取名称时不可得。因为“事物”指形状施设。“名称”指名施设。而彼所缘并非施设所缘。因此说“随宜”。“在那里”指在那些见回等六回中。然而现在有些阿阇梨(这是省略的文句)。“以过去有分”指超越一个有分后,所缘落现前时为一回;超越二个有分后,落现前时为一回等,以过去有分的差别。“以彼所缘”指彼所缘的生起回、未生起回,如此以彼所缘。他们安立、思惟或施设。“以刹那而有强弱可能性”指如在五门中,即使在极大所缘上,所缘诸法达到生起后,最初仅一心刹那的短暂时间是弱的,不能来到自己门中现前。但超越一心刹那后,成为强,能来到自己门中现前。然而在广大所缘等中,仅二心刹那的短暂时间是弱的等,应如此说。在意门中,所缘并非如此以刹那而有强弱可能性。为何没有?说“那时”等。在那里,“那时”指在那心路心转起时。“在那里”指在意门。
137. ‘‘Manodvāre panā’’tiādīsu. ‘‘Parittakkhaṇā pī’’ti citta phassādayo appatarakkhaṇāpi. ‘‘Atītānāgatā pī’’ti atītānāgata dhammāpi. ‘‘Ghaṭṭanenā’’ti rūpādīnaṃ ghaṭṭanena. ‘‘Yatthā’’ti yasmiṃ bhavaṅge. ‘‘Pañcadvārānu bandhakaṃ’’ti pañcadvāra vīthi anugataṃ. Atītaṃ ālambaṇaṃ pavatteti yevāti sambandho. ‘‘Yathāpātā gatamevā’’ti pakatiyā āpātā gatappakārameva. ‘‘Tathā tathā’’ti diṭṭha sambandhādinā tena tena pakārena. ‘‘Kiñcī’’ti kiñci ārammaṇaṃ. ‘‘Disvā’’ti paccakkhaṃ katvā. Pañcadvāraggahitañhi ārammaṇaṃ paccakkhakataṭṭhena diṭṭhanti vuccati. Yaṃ kiñci ārammaṇaṃ. ‘‘Anumānentassā’’ti evameva bhavittha, bhavissati, bhavatīti anumānaññāṇena cintentassa. Taṃ sadisaṃ ārammaṇaṃ. ‘‘Parassa saddahanā’’ti paravacanaṃ sutvā yathā ayaṃ vadati, tathe vetanti saddahanā. ‘‘Diṭṭhi’’ vuccati ñāṇaṃ vā laddhi vā. ‘‘Nijjhānaṃ’’ti suṭṭhu olokanaṃ. ‘‘Khantī’’ti khamanaṃ sahanaṃ. Aññathattaṃ agamanaṃ. Diṭṭhiyā nijjhānaṃ diṭṭhinijjhānaṃ. Diṭṭhinijjhānassa khanti diṭṭhinijjhānakkhanti. ‘‘Sesaṃ’’ti nānākamma balenātiādikaṃ. ‘‘Devato pasaṃhāravasenā’’ti devatā kadāci kesañci supinante nānārammaṇāni upasaṃharitvā dassenti. Evaṃ devato pasaṃhāra vasenāpi. Anubodho nāma lokiyaññāṇa vasena catussacca dhammānaṃ anubujjhanaṃ. Paṭivedho nāma lokuttaraññāṇa kiccaṃ. Ananta rūpa nissaya paccayaggahaṇena pakatū panissaya paccayampi upalakkheti. Citta santānassa anantarūpanissaya paccayabhāvo nāmāti sambandho. Ananta rūpa nissaya paccayasatti nāma anantara parampara vippharaṇavasena mahāgatikā hotīti vuttaṃ hoti. Ananta rūpa nissaya paccayānu bhāvotipi yujjati. Kathaṃ mahāvipphāroti āha ‘‘sakiṃ pī’’tiādiṃ. ‘‘Suṭṭhu āsevitvā’’ti ettha pacchā appamussamānaṃ katvā punappunaṃ sevanaṃ suṭṭhu āsevanaṃ nāma. Na kevalaṃ purima citta santānassa so upanissaya paccayānubhāvo eva mahāvipphāro hoti. Pakatiyā cittassa vicitta bhāva saṅkhātaṃ cintanā kiccampi mahāvipphāraṃ hotīti dassetuṃ ‘‘cittañca nāmā’’tiādivuttaṃ. Kathaṃ mahāvipphāraṃ hotīti āha ‘‘kiñci nimittaṃ’’tiādiṃ. ‘‘Kiñci nimittaṃ’’ti diṭṭhādīsu nānā rammaṇesu kiñci appamattakaṃ diṭṭhādikaṃ ārammaṇa nimittaṃ. ‘‘Tehi cakāraṇehī’’ti tehi kattubhūtehi diṭṭhādīhi kāraṇehi. ‘‘Codīyamānaṃ’’ti payojīyamānaṃ. ‘‘Ajjhāsaya yuttaṃ’’ti ajjhāsayena saṃyuttaṃ. Bhavaṅga cittassa ārammaṇaṃ nāma avibhūtaṃ hoti. Bhavaṅgaṃ cāletvā āvajjanaṃ niyojetīti sambandho. ‘‘Laddha paccayesū’’ti ālokādivasena vā diṭṭhādivasena vā laddha paccayavantesu. Tadabhininnākāro nāma niccakālampi tesu ārammaṇesu abhimukhaṃ ninnākāro. Tena ākārena pavatto manasikāro. Tena sampayuttassa. Etehi vacanehi suddhamanodvāre ārammaṇānaṃ apātāgamanañca bhavaṅga calanañca na kevalaṃ laddha paccayānaṃ ārammaṇānaṃ vaseneva hoti. Tādisena pana manasikārena yuttassa sayañca vīthi citta cintanā kiccassa cittassa vasenāpi hotīti siddhaṃ hoti. Na hi ārammaṇantare abhininnākāro nāma natthīti sakkā vattuṃ. Kasmā, abhāvita cittānaṃ pamāda bahulānaṃ janānaṃ kadāci karahaci bhāvanā manasikāre karīyamānepi vīthi citta santānassa bahiddhā nānārammaṇesu abhininnākārassa sandissanatoti. ‘‘Yathā cetthā’’ti yathā ettha manodvāre rūpārūpa sattānaṃ vibhūtā rammaṇepi tadā rammaṇuppādo natthi, evanti yojanā. Ñāṇavibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ pana voṭṭhabbanavāropi āgato. Yathāha supineneva diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya meti kathanakālepi abyākato yevāti. Tattha hi ‘‘abyākato yevā’’ti supinante manodvāre dvattikkhattuṃ uppannassa āvajjanassa vasena abyākatoyeva. Tato paraṃ bhavaṅgapāto. Aṭṭhasāliniyampi vuttaṃ ayaṃ pana vāro diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya me tiādīni vadanakāle labbhatīti. Taṃ pana pañca dvāre parittārammaṇe dvattikkhattuṃ uppannassa voṭṭhabbanassa vasena vuttaṃ. ‘‘Sopi idha laddhuṃ vaṭṭati yevā’’ti sopi vāro imasmiṃ manodvāre laddhuṃ vaṭṭatiyeva. ‘‘Bhavaṅge calite nivattanakavārānaṃ’’ti dvikkhattuṃ bhavaṅga calanamatte ṭhatvā vīthi cittāni anuppajjitvā bhavaṅgapātavasena nivattanakānaṃ moghavārānaṃ manodvārepi pamāṇaṃ na bhavissatiyeva. Atha imasmiṃvāre vīthi cittappavatti natthi. Evaṃ sati, imasmiṃ vīthi saṅgahe so vāro na vattabboti ce. Vattabboyeva. Kasmā, chadhā visayappavattīti imasmiṃ chakke saṅgahitattāti dassetuṃ ‘‘visaye ca āpātāgate’’tiādi vuttaṃ. Ārammaṇabhūtā visayappavatti. Ekekasmiṃ anubandhakavāre. ‘‘Tadārammaṇa vārādayo’’ti tadārammaṇa vāro javanavāro voṭṭhabbana vāro moghavāro. Tesu pana tadā rammaṇavāro vatthuggahaṇe ca nāmaggahaṇe ca na labbhati. ‘‘Vatthū’’ti hi saṇṭhāna paññatti. ‘‘Nāmaṃ’’ti nāma paññatti. Na ca tadā rammaṇaṃ paññattā rammaṇaṃ hotīti. Tena vuttaṃ ‘‘yathārahaṃ’’ti. ‘‘Tatthā’’ti tesu diṭṭhavārādīsu chasu vāresu. Etarahi pana keci ācariyāti pāṭhaseso. ‘‘Atīta bhavaṅga vasenā’’ti ekaṃ bhavaṅgaṃ atikkamma āpātā gate ārammaṇe eko vāro, dve bhavaṅgāni atikkamma āpātā gate ekotiādinā atīta bhavaṅga bhedavasena. ‘‘Tadā rammaṇa vasenā’’ti tadā rammaṇassa uppannavāro anuppanna vāroti evaṃ tadā rammaṇa vasena. Kappenti cintenti, vidahanti vā. ‘‘Khaṇa vasena balavadubbalatā sambhavo’’ti yathā pañcadvāre atimahantā rammaṇesupi ārammaṇa dhammā uppādaṃ patvā ādito ekacittakkhaṇamatte dubbalā honti. Attano dvāresu āpātaṃ āgantuṃ na sakkonti. Eka cittakkhaṇaṃ pana atikkamma balavantā honti. Attano dvāresu āpātaṃ gantuṃ sakkonti. Mahantā rammaṇādīsu pana dvi cittakkhaṇikamatte dubbalā hontītiādinā vattabbā. Na tathā manodvāre ārammaṇānaṃ khaṇa vasena balavadubbalatā sambhavo atthi. Kasmā natthīti āha ‘‘tadā’’tiādiṃ. Tattha ‘‘tadā’’ti tasmiṃ vīthi cittappavattikāle. ‘‘Tatthā’’ti manodvāre.
关于“此处应有”等语。“应有”是指某些人的思择。只有一次转向,故为“单转向”。“路”是指路心中的相续。单转向且是路,此为拆解。“转向”是指转向心。或者,它转向,此为关联。“以彼彼速行”是指,与彼彼速行一同生起的,或者转向他人之心——如此连接。“此处有些什么”是指,在这句话中有些应说之事,即此义。首先,转向与速行是论题。“彼心”是指他人之心。“即使如此,也是法上别异”是指,速行在法上是别异的。此处,在注释中已决断——此为关联。彼心虽已灭,对速行而言仍是现在——如此连接。“依时段而取”是指,依时段现在而取。“依相续而取”是指,依相续现在而取。这是阿阇梨阿难的意见。对于一切转向与速行,都只是心,因此法上无别异;又是现在,因此时上无别异——如此说。在无间缘中,过去与现在依刹那而成立。如果依时段、相续而成立,则会出现“现在的法以无间缘作为现在的法的缘”这样的说法。何以故?因为在单转向路中,一切心依时段、相续都是现在的。
‘‘Ettha siyā’’tiādīsu. ‘‘Siyā’’ti kesañci vicāraṇā siyā. Ekaṃ āvajjanaṃ assāti ekāvajjanā. ‘‘Vīthī’’ti vīthicittappabandho. Ekāvajjanā ca sā vīthi cāti viggaho. ‘‘Āvajjanaṃ’’ti āvajjana cittaṃ. Taṃ vā āvajjatīti sambandho. ‘‘Taṃ taṃ javanenā’’ti tena tena javanena sahuppannaṃ vā parassa cittaṃ āvajjati kinti yojanā. ‘‘Kiñcetthā’’ti ettha vacane kiñci vattabbaṃ atthīti attho. Yadi tāva āvajjanañca javanāni cāti adhikāro. ‘‘Tañhi cittaṃ’’ti parassa cittaṃ. ‘‘Evampi bhinnamevā’’ti javanānaṃ dhammato bhinnameva. Ettha aṭṭhakathāyaṃ vinicchitanti sambandho. Taṃ cittaṃ niruddhampi javanānampi paccuppannameva hotīti yojanā. ‘‘Addhāvasena gahitaṃ’’ti addhā paccuppanna vasena gahitaṃ. ‘‘Santativasena gahitaṃ’’ti santati paccuppannavasena gahitaṃ. Ācariyānandamate. Sabbesampi āvajjana javanānaṃ. Cittameva hoti, tasmā dhammato abhinnaṃ. Paccuppannañca hoti, tasmā kālato abhinnanti vuttaṃ hoti. Anantarapaccaye atīto ca paccuppanno ca khaṇa vasena yujjati. Yadi addhāsantati vasena yujjeyya, paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassa anantara paccayena paccayoti vutto bhaveyya. Kasmā, ekāvajjana vīthiyañhi sabbāni cittāni addhāsantati vasena paccuppannāni eva hontīti.
138第138节 安止章。“安止速行”是业处句。“那时所缘”是作者句。“以根平等性等”是指,以信等五根互不超越而平等性等。“周遍”是指从各方面。“近行后”是指靠近后。能承担、能生起安止的状态,即安止承担堪能状态。“其转起”是指,该近行速行转起之后。“不久时”是指在不久的时间内。所谓“小种类”是指欲界种类。“种姓”是业处作者句。“被征服”是指被修习力所征服,即被压伏之义。“被切断”则是显示征服的顶点。直到该种姓达到切断为止,都被征服、被压伏——如此说。征服种姓,故称为“种姓地”,这也合理。“第五”是指在第五心刹那。“因为那时速行称为已落下”是指,通常速行的转起以七次为最上,第四次达到顶点,从第五开始落下,因此在第五刹那,速行称为已落下。“以第二”是指以第二个音声。“第二”是指在第二心刹那。那时随顺是初速行,故说“未得习行,为随顺”。“即以此”是指仅以此两个音声。但在《阿毗达摩分别论》中,似乎被认可。因为那里说:钝根者有四个随顺,第五是种姓地,第六是道心,第七是果。“在其他注释中”是指在律藏注释等中。“由于被遮止”是指,由于第五种姓地的转起被遮止,且在开头说“八种中,于其他处”,因此这里“灭”一词是必须的,故说“灭已,即无间——如此分词”。“无间”一词常有关联之需,故以格变化而增补同一词,说“灭已者,于义已得”。“即使自在者”是指即使已成为自在者。“速行一次”是依世间安止而说。出世间安止则第七次也会生起。在《根本复注》的文句中,“由于到达地之差别”是指,种姓地心是欲地,安止则是广大地或出世间地,如此为到达地之差别。“由于获得所缘之差别”是就果等至路中的果速行而说。因为在那里,前面的随顺速行以诸行为所缘,果速行以涅槃为所缘。而这仅是理由而已。应知,如前所说的土块譬喻在此处才是恰当的。“然而,此不应如此看待”是指,此义类不应如此看待。“非长途者”是指不能持续长时间,故为非长途者,即非坚实者。正因为非坚实,所以更快生长,更快地增长、发育。而坚实者因与坚实一同增长,故不更快生长,不更快地增长、发育。因此说“一岁命者”等。“同样地”等句中,“在已落下的速行中”是指在第五、第六、第七速行中。“在此处”等句中,“如极熟米饭相似”是指,如同米饭因极熟而变得柔软、无力、不能久住,在当天就会腐烂;安止速行也是如此。“而且因为”等句中,“两种决定”是指速行决定与时间决定。“是结生无间缘之当有者”是指,第七速行的思是无间缘,其后转起的异熟相续是缘所生,而它又在终时成为死心,为另一有的结生心作无间缘。如此,以作为结生心之无间缘的状态,必定将存在——这是义理。而这仅是理由而已。至于《大复注》的说法,则有些可说的内容,未被否定。“无间转起者”等句中,那些具有别异、不相似的受者,称为别异受者。“与习行缘相违者”是指与习行缘相对立者。无别异的受者,如此拆解。在唯作速行之后,应见于果等至路中的阿罗汉果。其余在此易解。
138. Appanāvāre. ‘‘Appanā javanaṃ’’ti kammapadaṃ. ‘‘Tadā rammaṇaṃ’’ti kattupadaṃ. ‘‘Indriya samatādīhī’’ti saddhādīnaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ aññamaññaṃ anati vattanavasena samatādīhi. ‘‘Parito’’ti samantato. ‘‘Upeccā’’ti upagantvā. Appanaṃ vahituṃ janetuṃ samattha bhāvo appanāvahasamatthabhāvo. ‘‘Yassa pavattiyā’’ti yassa upacāra javanassa pavattito. ‘‘Aciraṃ kālaṃ’’ti acirekāle. Paritta jātikā nāma kāmāvacarajāti. ‘‘Gottaṃ’’ti kammakattu padaṃ. ‘‘Abhibhuyyatī’’ti bhāvanā balena abhibhuyyamānaṃ hoti. Abhimaddīyamānaṃ hotīti attho. ‘‘Chijjatī’’ti idaṃ pana abhibhavanassa sikhāpatta dassanaṃ. Yāva taṃ gottaṃ chedaṃ pāpuṇāti, tāva abhibhuyyati, maddīyatīti vuttaṃ hoti. Gottaṃ abhibhavatīti gotrabhūtipi yujjati. ‘‘Pañcamaṃ’’ti pañcame cittavāre. ‘‘Tadāhi javanaṃ patitaṃ nāma hotī’’ti pakatiyā javanappavattināma sattakkhattu paramo hoti. Catutthañca muddhapattaṃ. Pañcamato paṭṭhāya patitaṃ. Tasmā tasmiṃ pañcamavāre javanaṃ patitaṃ nāma hoti. ‘‘Dutīyenā’’ti dutīyena eva saddena. ‘‘Dutīyaṃ’’ti dutīye cittavāre. Tadā anulomaṃ pathamajavanaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘aladdhā sevanaṃ anuloma’’nti. ‘‘Etenevā’’ti etena eva sadda dvaye neva. Aṭṭhasāliniyaṃ pana anuññātā viya dissati. Vuttañhi tattha. Mandapaññassa cattāri anulomāni honti, pañcamaṃ gotrabhu, chaṭṭhaṃ maggacittaṃ, sattamaṃ phalanti. ‘‘Itaraṭṭhakathāsū’’ti vinayaṭṭha kathādīsu. ‘‘Paṭisiddhattā’’ti pañcamaṃ gotra bhuppavattiyā paṭisiddhattā ādimhi aṭṭhannaṃ aññatrasmiṃti vuttattā idha niruddheti padaṃ avassaṃ icchitabbamevāti vuttaṃ ‘‘niruddhe anantaramevāti padacchedo’’ti. Anantara saddassa ca niccaṃ sambandhāpekkhattā tamevapadaṃ vibhatti pariṇāmena adhikatanti āha ‘‘niruddhassāti atthato laddhamevā’’ti. ‘‘Vasibhūtāpī’’ti vasibhūtāpi samānā. ‘‘Ekavāraṃ javitvā’’ti idaṃ lokiyappanāvasena vuttaṃ. Lokuttara appanāpana sattamampi uppajjatiyeva. Mūlaṭīkā pāṭhe ‘‘bhūmantarapattiyā’’ti gotrabhu cittaṃ kāmabhūmi hoti. Appanāpana mahaggatabhūmi vā lokuttarabhūmi vā hoti. Evaṃ bhūmantarapattiyā. ‘‘Ārammaṇantara laddhiyā’’ti phalasamāpatti vīthiyaṃ phalajavanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tatthahi purimāni anuloma javanāni saṅkhārā rammaṇāni honti. Phalajavanaṃ nibbānārammaṇaṃ. Idañca kāraṇamattameva. Yathāvutta leḍḍupamā eva idha yuttarūpāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabba’’nti etaṃ atthajātaṃ na kho evaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Anaddhanīyā’’ti addhānaṃ dīghakālaṃ nakha mantīti anaddhanīyā. Asārā. Asārattā eva sīghataraṃ ruhanti. Sīghataraṃ vuddhiṃ viruḷhiṃ āpajjanti. Sāravantā pana sārena saha vaḍḍhamānattā sīghataraṃ naruhanti. Sīghataraṃ vuddhiṃ viruḷhiṃ nā pajjanti. Tenāha ‘‘ekavassajīvino’’tiādiṃ. ‘‘Evamevā’’tiādīsu ‘‘patitajavanesū’’ti pañcama chaṭṭha sattama javanesu. ‘‘Ettha cā’’tiādīsu. ‘‘Supakkasālibhatta sadisānī’’ti yathā sālibhattāni supakkattā eva mudutarāni hutvā dubbalāni aciraṭṭhitikāni. Tasmiṃ divasepi pūtibhāvaṃ gacchanti. Evaṃ appanā javanāni. ‘‘Yasmā cā’’tiādīsu. ‘‘Duvidhassa niyamassā’’ti javananiyamassa ca kālaniyamassa ca. ‘‘Paṭisandhiyā anantara paccaya bhāvino’’ti sattama javana cetanā anantara paccayo, tadanantare pavattaṃ vipāka santānaṃ paccayuppanno, tameva ca avasāne cuti cittaṃ hutvā bhavantare paṭisandhi cittassa anantara paccayo. Evaṃ paṭisandhi cittassa anantara paccaya bhāvena avassaṃ bhavissamānassāti attho. Idañca kāraṇa mattameva. Mahāṭīkāvacanaṃ pana kiñci vattabba rūpanti na paṭikkhittaṃ. ‘‘Nirantarappavattānaṃ’’ti ādīsu. Bhinnā asadisā vedanā yesaṃ tāni bhinnavedanāni. ‘‘Āsevana paccanīkānaṃ’’ti āsevana paccayappaṭi pakkhānaṃ. Abhinnā vedanā yesanti viggaho. Kriyajavanānantaraṃ arahattaphalaṃ phalasamāpatti vīthiyaṃ daṭṭhabbaṃ. Sesametthasuviññeyyaṃ.
139“于任何情形亦”等语中。因为世间中等人所希求的某个所缘,并非极卓越者,如曼陀多王等所希求。同样,中等人所不希求的某个所缘,却是极困苦的边地居民所希求的。因此,对于所缘可意与不可意的判定,不能依极卓越者与极困苦者来确定,唯应依中等人来确定。所以他说“在此”等语。“所缘”是主格词。“异熟心”是业格词。“任何”,指任何色。“在任何”,指在任何一朵花中。“或以彼”,指或凭借那带来乐触的衣服。此处其余内容容易理解。
139. ‘‘Sabbathā pī’’tiādīsu. Loke majjhimake hi mahājanehi icchitampi kiñci ārammaṇaṃ atiukkaṭṭhehi mandhātu rājādīhi icchitaṃ na hoti. Tathā tehi mahājanehi anicchitampi kiñci ārammaṇaṃ atiduggatehi paccanta vāsīhi icchitaṃ hoti. Tasmā ārammaṇānaṃ iṭṭhāniṭṭha vavatthānaṃ patvā atiukkaṭṭhehi ca atiduggatehi ca vavatthānaṃ na gacchati, majjhimakehi eva vavatthānaṃ gacchati. Tenāha ‘‘tattha cā’’tiādiṃ. ‘‘Ārammaṇaṃ’’ti kattupadaṃ. ‘‘Vipākacittaṃ’’ti kammapadaṃ. ‘‘Kiñcī’’ti kiñci rūpaṃ. ‘‘Kismiñcī’’ti kasmiṃci ekasmiṃ pupphe. ‘‘Tena vā’’ti tena vā sukhasamphassena vatthena. Sesamettha suviññeyyaṃ.
“受之系属”等语中。“如镜中面像的”,意思是,如同镜中面像的移动、消失等作用,以及种种颜色的作用,皆依面本身而成立。同样,对于异熟心,受的系属也是依于所缘而成立的——这是其连结。其中,“受的系属”,即种种受的系属。“思量后”,即思考之后。“种种思量后”,即以种种方式思考之后。而且,并非只有异熟的受之系属是依于所缘而成立的——这是其连结。
‘‘Vedanāniyamopanā’’tiādīsu. ‘‘Ādāse mukhanimittassa viyā’’ti yathā ādāse mukha nimittassa calana cavanādiyogo nānāvaṇṇayogo ca yathāmukhameva siddho. Tathā vipākānaṃ. Vedanā yogo pana yathārammaṇameva siddhoti yojanā. Tattha ‘‘vedanāyogo’’ti nānāvedanāyogo. ‘‘Kappetvā’’ti cintetvā. ‘‘Pakappetvā’’ti nānappakārato cintetvā. Na kevalañca vipākānaṃ eva yathārammaṇaṃ vedanā yogo hotīti yojanā.
于“而此”等语中。“亦于注释书中”意指亦于《发趣论》的注释书中。“以彼所缘之力”是指以彼所缘之力而转起,此为省略之文。“五种”乃是针对与悦俱推度心一同生起的四种悦俱大异熟心而说。“以常行方式”是指以恒常、持续转起的方式。在圣典文句中,已修习诸根者,是故说为“已修根者”。“可意”即令心愉悦。“不可意”即不令心愉悦。若他心生疑惑,那么“应住”与此相连。“于可厌逆的”即于不可意的境界。“作不可厌逆想”即作可意想。于其余诸处,也是如此。“他们的”指漏尽者的。在圣典文句中,“心喜悦”即与悦受俱行。“心忧恼”即与忧受俱行。在圣典文句中,“以慈俱行之心遍满”即以“愿此众生远离怨敌”等慈心遍满。“以界摄持”即如我的此身亦是四大的聚合,其中任何一界既非可厌逆亦非不可厌逆,唯是空虚无实、唯自性而已;同样地,此众生之身亦是如此,以此方式以界摄持之。“或以不净”即以不净观修习,或令心修习不净观而作,或为彼不净性而作。天女、天舞女名为天女。腐烂的疮疖,那些具有此者,即是腐烂疮疖者。“身体”指身体各部分。具有腐烂疮疖之身者,为腐烂疮疖身者。“腐烂的”指溃烂流脓的。有些论师说,它们是受所系缚的。
‘‘Ayañcā’’tiādīsu. ‘‘Aṭṭhakathāyaṃ pī’’ti paṭṭhāna aṭṭhakathāyampi. ‘‘Tadārammaṇa vasenā’’ti tadārammaṇavasena pavattānanti pāṭhaseso. ‘‘Pañcannaṃ’’ti somanassa santīraṇena saddhiṃ cattāri mahāvipāka somanassāni sandhāya vuttaṃ. ‘‘Pakati nīhārenā’’ti pakatiyā niccakālaṃ pavattappakārena. Pāḷipāṭhe. Bhāvitāni indriyāni yenāti bhāvitindriyo. ‘‘Manāpaṃ’’ti manorammaṃ. ‘‘Amanāpaṃ’’ti amanorammaṃ. Vihareyyanti sace kaṅkhatīti sambandho. ‘‘Paṭikūle’’ti amanāpe. ‘‘Appaṭikūla saññī’’ti manāpasaññī. Evaṃ sesesu. ‘‘Tesaṃ’’ti khīṇāsavānaṃ. Pāḷipāṭhe. ‘‘Sumano’’ti somanassito. ‘‘Dummano’’ti domanassito. Pāḷipāṭhe. ‘‘Mettāyavā pharatī’’ti ayaṃ satto averohotūtiādinā mettācittena vā pharati. ‘‘Dhātuso upasaṃharatī’’ti yathā ma ma kāyopi catudhātu samussayo hoti. Tattha ekāpi dhātu nāma paṭikūlā vā appaṭikūlā vā na hoti. Kevalaṃ tuccha suñña sabhāvamattā hoti. Evameva imassa sattassa kāyopītiādinā dhātu so upasaṃharati. ‘‘Asubhāya vā’’ti asubha bhāvanāya vā. Asubha bhāvanā cittena vāti vuttaṃ hoti. ‘‘Asubhāyā’’ti vā tassa asubhabhāvatthāya. Devanāṭakā devaccharā nāma. Kuthitāni kuṭṭhāni yesaṃ tāni kuthita kuṭṭhāni. ‘‘Sarīrānī’’ti kāyaṅgāni. Kuthita kuṭṭhāni sarīrāni yassa so kuthitakuṭṭhasarīro. ‘‘Kuthitānī’’ti abbhukkiraṇāni. Vedanā yuttāni honti iti apare vadantīti yojanā. Tasmā paccayo hotīti sambandho. Kathaṃ paccayo hotīti āha ‘‘yathā ānisaṃsa dassanenā’’tiādiṃ. Tattha ‘‘aṭṭhakathāyaṃ’’ti visuddhi maggaṭṭhakathāyaṃ. ‘‘Buddhasubuddhatā dassanenā’’ti attano satthubhūtassa buddhassa subuddhatā dassanena. ‘‘Attasampatti dassanenā’’ti mayaṃ pana evarūpā dukkhā muttāmhāti evaṃ attano sampatti dassanena. ‘‘Aṭṭhikaṅkalikapetarūpe’’ti nimmaṃ salohite aṭṭhipuñjapetasarīre. ‘‘Kuṭṭhino’’ti kuṭṭhasarīrassa. ‘‘Aṭṭhakathāyaṃ’’ti dhammapada aṭṭhakathāyaṃ. Ati iṭṭhe devacchara vaṇṇādike. Ati aniṭṭhe kuthitakuṭṭhasarīrādike. ‘‘Vatthu bhūto’’ti uppattiṭṭhāna bhūto. ‘‘Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ’’ti kattu atthesāmivacanaṃ. ‘‘Tadubhayaṃ pī’’ti ubhayaṃ taṃ gahaṇaṃpi. ‘‘Tesaṃ’’ti tesaṃ lokiya mahājanānaṃ. ‘‘Vipallāsavaseneva hotī’’ti devaccharavaṇṇādīsu atiiṭṭhesu atiiṭṭhākārato gahaṇampi vipallāsa vaseneva hoti. Kasmā, devacchara vaṇṇādīsu ati iṭṭha saññāya vipallāsa saññābhāvato.
在《显扬论》的文句中:“流转”即由转起故。这是站在注释书的意旨而说,故云“出于对注释书的尊重,此应审察”。然而,从义理上说,实为不合。此理亦适用于他处。“法眼失明者”指缺乏法决择智眼。“唯善与不善”指那些法眼失明者所生起的唯是善与不善。在偈颂中,“色”与“由色而不动摇”相连接。“声”等亦同此理。所谓“不动摇”即不移动、不震荡、心不变异。如是,舍受即使在唯作速行之后,彼所缘也应是喜俱或舍俱受相应,这是连结。在《根本复注》的文句中:“彼所缘性”即以彼所缘性、以彼所缘的状态。“于某处”指于某处阿毗达摩圣典中。“当彼存在时”指当那个跟随唯作速行的彼所缘存在时。此即名为有分亦跟随,这是连结。犹如河流跟随逆流而上的船,这是连结。“唯速行具有广大影响力”指由于烦恼法与颠倒法之力,即使在刹那之间,于众多百千所缘中以种种方式具有遍满之力的善、不善速行本身跟随,这是合理的。然而,唯作速行跟随是不合理的,这是连结。“具六支舍者”指具足由眼见色已,不喜不忧,舍念而住等所说的依六门而具六支的舍者。转起为行相。有寂静行相者,为寂静行相。审察彼时,说“然而在《发趣论》中”等。“若此说可被说”中,“此”指“唯作无记”等此语。“于彼”指于彼语。“以如是等”指以如是等方式。在《显扬论》的文句中:“以下”指答复。“依观行之转起”指依观之转起。“他们”指喜与忧。“互为无间缘性”指互相为无间缘性之义。“由长老”指由阿那律长老。一切彼所缘,及一切有分。“俱行”指长时间流转。“这些”等,显示彼十八种速行之后,彼所缘无确定地转起之理由与合理性。由此而生起,故为“生起”。彼所缘的生起为“彼所缘生起”。或者,为了显示“生起”与“生起”此二义,而说“彼所缘生起”等。“然而对于某些”等中,“某些”指某些人。“其他”指除了舍俱推度二种之外的。说“非有,故不应说”。若是如此,为何长老于此未说?因在《义注》中未说,故于此未说。然而,在《义注》中为何未说?因堕入多数决定之流,故未说。并非因不可得而未说,为显示此义,说“然而在注释书中”等。“唯说舍俱推度二种”指以客有分的方式而说。如所说:对于喜俱结生者,于转起时,修习禅那后,由放逸而退失禅那者,当观察“我殊胜法已失”时,由追悔之力生起忧受,此时什么生起?因为在《发趣论》中,喜受之后即忧受,忧受之后即喜受是被遮止的。缘取广大法而速行后,彼所缘亦于彼处被遮止。或善异熟、或不善异熟、舍俱有因意识界生起。其何所缘?于色等微细法中任一种。因为于这些中,凡于其时现前之境,即缘彼而生起此心,应如是知。如是,与忧俱速行相应的唯舍俱推度二种,以客有分的方式在注释书中被说。“此亦合理”指于不善速行结束时,此有因客有分亦合理。“忧俱速行之后即是有分转起”指舍俱根本有分转起。客有分无用。何以故?因是舍受结生故。彼所缘之生起亦无。何以故?因于他们所缘中,彼所缘回合不可能故。因为于大所缘及不分明所缘中,彼所缘回合不生起。根本有分之生起亦无。何以故?因作为根本有分的彼喜俱有分与忧俱速行相违故。“由此”指以此理由。“一”指一种舍俱异熟。如是,对于彼喜俱结生者生起忧受时,彼所缘之生起亦无,根本有分之生起亦无,由此,忧受之后于六……转起,这是连结。其中,“彼”指喜俱结生者。彼所缘之生起亦无。何以故?即使所缘为极大或极分明,喜俱彼所缘与速行相违故。舍俱彼所缘亦与所缘相违故。因为于极可爱所缘,舍俱彼所缘不转起。然而,于广大及概念所缘,两种彼所缘皆不生起。根本有分之生起亦无。何以故?因与速行相违故。
Vibhāvanipāṭhe . ‘‘Pavattiyā’’ti pavattanato. Aṭṭhakathādhippāye ṭhatvā vuttattā aṭṭhakathāgāravena’’taṃ vicāretabba mevā’’ti vuttaṃ. Atthato pana ayuttamevāti vuttaṃ hoti. Esanayo aññatthapi. ‘‘Dhamma cakkhurahitā’’ti dhamma vavatthānaññāṇa cakkhu rahitā. ‘‘Kusalākusalāni yevā’’ti tesaṃ dhamma cakkhu rahitānaṃ uppannāni kusalākusalāniyeva. Gāthāyaṃ. ‘‘Rūpā’’ti rūpato nappavedhantīti sambandho. ‘‘Saddā’’tiādīsupi esevanayo. Nappavedhantīti ca na calanti, na kampanti, cittaññathattaṃ na gacchanti. Tathā upekkhā kriyajavanānantarampi tadārammaṇāni somanassu pekkhāvedanā yuttāni eva siyunti yojanā. Mūlaṭīkāpāṭhe. ‘‘Tadārammaṇatā’’ti tadārammaṇatāya tadārammaṇabhāvena. ‘‘Katthacī’’ti katthaci abhidhamma pāḷiyaṃ. ‘‘Vijjamāne ca tasmiṃ’’ti tasmiṃ kriyajavanānu bandhake tadā rammaṇe vijjamāne sati. Etaṃ bhavaṅgañca nāma anubandhatīti sambandho. Nadīsoto paṭisotagāmināvaṃ anubandhati viyāti yojanā. ‘‘Savipphārikaṃ evajavanaṃ’’ti kilesa dhammānaṃ vipallāsa dhammānañca vasena khaṇamattepi anekasatesu ārammaṇesu vividhākārena pharaṇavegasahitaṃ kusalākusala javanameva anubandhatīti yuttaṃ. Na pana kriyajavanaṃ anubandhatīti yuttanti yojanā. ‘‘Chaḷaṅgu pekkhāvato’’ti cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti, na dummano, upekkhako viharatī-tiādinā vuttāya cha dvārikavasena chaḷaṅga samannāgatāya upekkhāya sampannassa. Vattanaṃ vutti. Santā vutti assāti santa vutti. Taṃ vicārento ‘‘paṭṭhāne panā’’tiādimāha. ‘‘Yadi cetaṃ vucceyyā’’ti ettha ‘‘etaṃ’’ti kriyā byākatetiādikaṃ etaṃ vacanaṃ. ‘‘Tasmiṃ’’ti tasmiṃ vacane. ‘‘Evamādinā’’ti evamādinā nayena. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Uttaraṃ’’ti parihāraṃ. ‘‘Vipassanācāra vasenā’’ti vipassanā pavatti vasena. ‘‘Tesaṃ’’ti somanassa domanassānaṃ. ‘‘Itarītarānantara paccayatā’’ti aññamaññānantara paccayatāti attho. ‘‘Therenā’’ti anuruddhattherena. Sabbāni tadā rammaṇāni, sabbāni bhavaṅgāni ca. ‘‘Samudā carantī’’ti cirakālaṃ sañcaranti . ‘‘Etānihī’’tiādinā tesaṃ aṭṭhārasannaṃ javanānaṃ anantaraṃ tadārammaṇānaṃ aniyamato pavattiyā kāraṇayuttiṃ dasseti. Sambhavati uppajjati etenāti sambhavo. Tadā rammaṇassa sambhavo tadā rammaṇa sambhavo. Athavā, sambhavanaṃ uppajjanaṃ sambhavoti ime dve atthe dassetuṃ ‘‘tadā rammaṇa sambhavo’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Yesaṃ panā’’tiādīsu. ‘‘Yesaṃ’’ti yesaṃ puggalānaṃ. ‘‘Itarānī’’ti upekkhā santīraṇa dvayato aññāni. ‘‘Na hontīti na vattabbānī’’ti vuttaṃ. Evaṃsati, kasmā therena idha na vuttānīti. Aṭṭhasāliniyaṃ avuttattā idha na vuttānīti. Aṭṭhasāliniyaṃ pana kasmā na vuttāni. Yebhūyya niyamasote patitattā na vuttāni. Na pana alabbhamānattā na vuttānīti imamatthaṃ dassento ‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādimāha. ‘‘Upekkhāsahagata santīraṇa dvayameva vuttaṃ’’ti āgantuka bhavaṅgabhāvena vuttaṃ. Yathāha athassa yadā somanassa sahagatappaṭisandhikassa pavatte jhānaṃ nibbattetvā pamādena parihīnajjhānassa paṇīta dhammo me naṭṭhoti paccavekkhato vippaṭisāri vasena domanassaṃ uppajjati, tadā kiṃ uppajjati. Somanassānantarañhi domanassaṃ, domanassānantarañca somanassaṃ paṭṭhāne paṭisiddhaṃ. Mahaggata dhammaṃ ārabbha javane javite tadā rammaṇampi tattheva paṭisiddhanti. Kusala vipākāvā akusalavipākāvā upekkhā sahagatā hetukamanoviññāṇa dhātu uppajjati. Kimassā rammaṇanti. Rūpādīsu paritta dhammesu aññataraṃ. Etesu hi yadeva tasmiṃ samaye āpātamāgataṃ hoti. Taṃ ārabbha etaṃ cittaṃ uppajjatīti veditabbaṃ-ti. Evaṃ domanassasahagata javanānurūpaṃ upekkhāsahagata santīraṇa dvayameva āgantuka bhavaṅgabhāvena aṭṭhakathāyaṃ vuttanti. ‘‘Etampi yujjati yevā’’ti akusala javanāvasāne etaṃ sahetukaṃ āgantuka bhavaṅgaṃpi yujjatiyeva. ‘‘Domanassa javanānantaraṃ bhavaṅga pātova hotī’’ti upekkhā sahagata mūlabhavaṅga pātova hoti. Āgantuka bhavaṅgena kiccaṃ natthi. Kasmā, upekkhā paṭisandhikattā. Nevatadārammaṇa sambhavo atthi. Kasmā, tesu ārammaṇesu tadārammaṇavārassa asambhavato. Na hi mahantārammaṇesu ca avibhūtārammaṇesu ca tadārammaṇavāro sambhavati. Na ca mūlabhavaṅga sambhavo atthi. Kasmā, mūlabhavaṅgabhū tassa somanassa bhavaṅgassa domanassa javanena saha viruddhattā. ‘‘Iti katvā’’ti iminā kāraṇena. ‘‘Ekaṃ’’ti ekaṃ upekkhāsahagata vipākaṃ. Tathā tasseva domanassaṃ uppādentassa neva tadārammaṇa sambhavo atthi. Na ca mūlabhavaṅga sambhavoti katvā domanassānantaraṃ chasu…pe… pavattatīti yojanā. Tattha ‘‘tassevā’’ti somanassappaṭisandhikasseva. Nevatadārammaṇa sambhavo atthi. Kasmā, ārammaṇānaṃ atimahantattepi ativibhūtattepi sati somanassa tadārammaṇassa javanena saha viruddhattā. Upekkhā tadā rammaṇassa ca ārammaṇena saha viruddhattā. Na hi ati iṭṭhārammaṇe upekkhā tadārammaṇaṃ pavattati. Mahaggata paññattā rammaṇesu pana ubhayampi tadārammaṇaṃ nuppajjatiyeva. Na ca mūlabhavaṅga sambhavo atthi. Kasmā, javanena saha viruddhattāti.
于“此处”等语中。“一切诸法中”指于一切所缘法中。“第一等起”是就转向的作用而说。在经典文句中,“相应的”指由那些所缘的呈现而生起的;或者,“相应的”也被解说为适合那些所缘的。“识的部分”指眼门识的部分。“于其时”指在那个时刻。为了说明若无转向如何不会生起,故说“若由转向……”等。“此处可能有”等句中,其关联为:然而,无转向且所缘破碎时,也是如此。“即使一个”指即使是一个来去的(客)有分,亦无过失。在《大注疏》中也没有。但在《阿他沙利尼》中确实有。“由于有震动”此处,其义应依据“有广大”一词中所说的方法来理解。“其余的心”指广大、出世间速行心。有些心即使执取微细所缘,也是如此。若彼速行有彼所缘,那么由于欲界有分的缺失,色界、无色界梵天便不生起彼所缘。若如此,眼门、耳门的心在色界梵天亦不应生起,因此说“然而眼识、耳识……”等。“由于根门现起作用之力”指称为眼依处、耳依处的根依处在色界梵天的相续中现起,由于它们现起作用之力,眼识、耳识便在色界梵天现起,或者,为了显示这一点,而说“领受、推度……”等。
‘‘Ettha cā’’tiādīsu. ‘‘Sabba dhammesū’’ti sabbesu ārammaṇa dhammesu. ‘‘Pathama samannāhāro’’ti āvajjana kiccaṃ āha. Suttanta pāṭhe. ‘‘Tajjo’’ti tena ārammaṇānaṃ āpātā gamanena jāto. ‘‘Tajjo’’ti vā tadanurūpotipi vadanti. ‘‘Viññāṇabhāgassā’’ti cakkhu dvārika viññāṇa koṭṭhāsassa. ‘‘Yato’’ti yasmiṃ kāle. Kathaṃ āvajjanena vinā nuppajjatīti āha ‘‘sace āvajjanenā’’tiādiṃ. ‘‘Ettha siyā’’tiādīsu. Yathā pana nirāvajjanaṃ hoti bhinnā rammaṇañca, evaṃ tathāti yojanā. ‘‘Ekassapī’’ti ekassa āgantuka bhavaṅgassapi natthi doso. Mahāaṭṭhakathāyañca natthi. Aṭṭhasāliniyaṃ pana atthiyeva. ‘‘Savipphandanattā’’ti ettha attho savipphārikanti pade vuttanayena veditabbo. ‘‘Itare sañcā’’ti mahaggatalokuttara javanānañca. Kāni ci parittārammaṇānipi samānāni. Yadi tadārammaṇū panissa yassa kāmabhavaṅgassa abhāvato tadārammaṇāni rūpārūpa brahmānaṃ nuppajjanti. Evaṃ sati, cakkhusota dvārika cittānipi rūpa brahmānaṃ nuppajjeyyunti āha ‘‘cakkhu sotaviññāṇāni panā’’tiādiṃ. ‘‘Indriyappavatti ānubhāvato’’ti cakkhu vatthu sotavatthu saṅkhātānaṃ indriya vatthūnaṃ rūpa brahma santāne pavattattā tesaṃ pavatti ānubhāvato cakkhu sotaviññāṇāni rūpabrahmānaṃ pavattantiye vāti dassetuṃ ‘‘sampaṭicchana santīraṇānī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Vikappabalevā’’ti kāmakusalā kusalānaṃ viya vividhena ākārena kappetvā pakappetvā ārammaṇaggahasāmatthiyevāsati. ‘‘Appanāpatta bhāvanā kammavisese vā’’ti ettha abhiññā javanāni viya mahaggata vipāka lokuttara vipākāni viya cāti vattabbaṃ. ‘‘Aṭṭhakathāyaṃ’’ti paṭicca samuppāda vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ. ‘‘Vibhāvaniyaṃ vutta kāraṇānī’’ti aṭṭhakathāto āharitvā vibhāvaniyaṃ vuttāni ‘ajanakattā janaka samānattā bhāvato’tiādīni kāraṇāni.
140在速行的决定中,注疏也提到它有六次转起。如说:当强力的所缘呈现时,在唯作意界对有分转向后,眼识等便生起。在速行位上,第一个欲界善心作为速行,速行六或七次后,便给予彼所缘速行的机会。“由于极柔软的状态”,是指在母胎中住立时,或刚出生时,依处的极柔软状态。“由于被某物逼恼的状态”,指在患重病时,被风、胆汁、痰等某物逼恼的状态。“被覆盖的状态”只是它的同义词。那些变得缓慢的速度,称为缓慢的速度。“以不可承受的色”,指以苦为性的色。这是对被征服的众生而言。而且,那句话只是依普通众生而说,并非依特殊众生。若是如此,依特殊众生又应如何观见呢?因此说“然而那些……”等。“在上方”,指在死亡转起之处。“如所说”,即《清净道论》中所说。“双神变”,指成对的事物一起现起的稀有之事。“两个禅支”,指舍与一境性这两个禅支。
140. Javana niyame. Aṭṭhakathāyampi chakkhattuṃ pavatti vuttā. Yathāha sace pana balavā rammaṇaṃ āpātāgataṃ hoti. Kriyamanodhātuyā bhavaṅge āvaṭṭite cakkhuviññāṇādīni uppajjanti. Javanaṭṭhāne pana pathamakāmāvacara kusala cittaṃ javanaṃ hutvā chasattavāre javitvā tadārammaṇassa vāraṃ detīti. ‘‘Mudutara bhāvenā’’ti mātukucchimhi ṭhitakālevā sampati jātakāle vā vatthussa atimudubhāvena. ‘‘Kenaciupadduta bhāvenā’’ti bāḷhagelaññajātakāle kenaci vātapittasemhādinā upadduta bhāvena. ‘‘Ajjhotthaṭa bhāvenā’’ti tassa vevacanamattaṃ. Mandībhūto vego yesaṃ tāni mandībhūta vegāni. ‘‘Asayha rūpehī’’ti dukkhamasabhāvehi. Abhibhūtānaṃ sattānaṃ. Tañca kho vacanaṃ pākatika sattānaṃ vaseneva vuttaṃ. Na sattavisesānaṃ vasena. Evaṃ sati, sattavisesānaṃ vasena kathaṃ daṭṭhabbanti āha ‘‘ye panā’’tiādiṃ. ‘‘Uparī’’ti maraṇuppattiṭṭhāne. ‘‘Vuttañhī’’ti visuddhi magge vuttameva. ‘‘Yamakappāṭihāriyaṃ’’ti yugaḷavatthūnaṃ ekato pavatta acchariya kammaṃ. ‘‘Dve jhānaṅgānī’’ti upekkhekaggatā jhānaṅgāni.
“由瑜伽业成就”,指修习随瑜伽业而成就者。所谓变化神变,即由神通显现种种变化。“仅由成就”,指仅为了成就。其果在自身无间即刻生起的,称为无间果。这是道思。“如是”,是因此的意思。“迟钝者的”,指迟钝的人。“锐利者的”,指锐利的人。这是三个果心。“由加行现行”,指从初禅开始,名为止观双运现行的先前加行现行。“未作加行的”,指在临近的前生中,未曾作禅那遍作的人。所有安住于果者,都是熟练自在者,这是其中的关联。
‘‘Yogakammasiddhiyā’’ti bhāvanānu yogakammasiddhassa. Iddhi vikubbanaṃ nāma iddhiyā nānākammakaraṇaṃ. ‘‘Siddhiyā evā’’ti sijjha natthāya eva . Attano anantare eva uppannaṃ phalaṃ etissāti ānantarikapphalā. Maggacetanā. ‘‘Itī’’ti tasmā. ‘‘Mandassā’’ti manda puggalassa. ‘‘Tikkhassā’’ti tikkha puggalassa. Tīṇi phalacittāni. ‘‘Payogābhisaṅkhārassā’’ti pathamajjhānato paṭṭhāya samatha vipassanāyuganandhappavatti saṅkhātassa pubbappayogābhisaṅkhārassa. ‘‘Akatādhikārassā’’ti āsanne purimabhave akata jhānaparikammassa puggalassa. Sabbesampi phalaṭṭhānaṃ ciṇṇavasibhāvāneva hontīti yojanā.
141在二因等之中,所说的生类正是指二因等,因此有“与结生识俱行”等语。“他们二者”,指二因者和无因者。它们障碍、阻止禅那、道与果,故称为障碍。它们是异熟,又是障碍,如此作离释。“异熟”,指无因与二因的异熟。由它们执取结生的人,在此生中,禅那、道、果的证得不可能存在。因此说“由于异熟障碍的存在”等。“他们”,指恶趣无因的人们。这是指那些“人们”。“不得”,这是其中的连接。“其余的人”,指不同于他们的善趣无因者。
141. Duhetukādīsu. Jāti dvihetukādayo eva adhippetāti vuttaṃ ‘‘paṭisandhiviññāṇa sahagatā’’tiādiṃ. ‘‘Tesaṃ dvinnaṃ pī’’ti dvihetukānampi ahetukānampi. Bhusojhāna maggaphalāni vārenti nīvārentīti āvaraṇāni. Vipākāni ca tāni āvaraṇāni cāti viggaho. ‘‘Vipākānī’’ti ahetuka dvihetuka vipākāni. Tehi gahitappaṭisandhikānaṃ imasmiṃ bhavejhāna maggaphalappaṭilābho nāma natthi. Tenāha ‘‘vipākāvaraṇa sabbhāvato’’tiādiṃ. ‘‘Tesaṃ’’ti duggati ahetuka puggalānaṃ. Puggalānanti vuttaṃ hoti. Na labbhantīti sambandho. ‘‘Itaresaṃ’’ti tato aññesaṃ sugati ahetuka puggalānaṃ.
“于此可能”等句中,“属于恶趣”亦指那些无因(众生)。“于根本有分”等句,是指结生心灭后,作为根本有分而生起的有分心。“任何”即指任何有分。“被称为”即指答复被称作。“所谓‘一切注释书中被排斥’”,是说譬如在《殊胜义注》的异熟抉择论中,于十六种欲界善异熟中,仅开示八种无因异熟在恶趣众生中生起,而非八种有因异熟。同样,在缘起注释及识蕴之解释等其他论典,如《阿毗达摩入》中亦是如此,故于一切注释书中皆被排斥。“由加行可成办故”,即由加行所能成办。因为若作加行,善与不善确实会增长或减退。应理解为与智不相应的(心)。为何?因为此处所说“无因有分”,即指此根本有分是无因的。“二无因”,即恶趣无因与善趣无因。“其他论师说”等,是源自《辨析论》的其他说法。因彼处有云:“其他论师亦言:恰如无因心以有因心为彼所缘,二因心以三因心为彼所缘,亦复如是。”随顺他们的观点,此处对与智相应异熟的排斥,亦仅是就无因心而言。然而,这与异熟抉择论中“此处即是十二业道”及“此处即是十业道”之说并不相符。因为在彼处,于十六种欲界善异熟中,由二因业
‘‘Ettha siyā’’tiādīsu. Duggati pariyāpannānañca ahetukānaṃ. ‘‘Mūlabhavaṅge’’tiādimhi paṭisandhi cittaṃ hutvā āgate mūlabhavaṅge. ‘‘Yaṃ kiñcī’’ti yaṃ kiñci bhavaṅgaṃ. ‘‘Vuccate’’ti visajjanā vuccate. ‘‘Sabba aṭṭhakathāsu paṭikkhitto’’ti aṭṭhasāliniyaṃ tāva vipākuddhārakathāyaṃ soḷasasu kāmāvacara kusala vipākesu aṭṭhannaṃ ahetuka vipākānaṃ eva āpāyikesu sattesu uppattiṃ dasseti. Na aṭṭhannaṃ sahetuka vipākānaṃ. Tathā paṭicca samuppādaṭṭha kathāsu ca viññāṇa padavaṇṇanāsu aññāsu ca abhidhammāvatārādīsūti evaṃ sabbaṭṭhakathāsu paṭikkhittā nāma hoti. ‘‘Yogasā dhanīyattā’’ti payogena sādhetabbattā. Kusalākusalāni hi vaḍḍhetuṃ vā hāpetuṃ vā payoge kate vaḍḍhanti ceva hāyanti ca. Ñāṇavippayuttabhūtaṃ gahetuṃ yuttaṃ. Kasmā, ahetukassa bhavaṅgassāti vuttassa mūlabhavaṅgassa ahetukattā. ‘‘Dvinnampi ahetukānaṃ’’ti duggati ahetukānañca sugati ahetukānañca. ‘‘Aparepanā’’tiādi vibhāvaniyaṃ āgato apare vādo. Vuttañhi tattha ‘aparepana yathā ahetukānaṃ sahetuka tadārammaṇaṃ hoti, evaṃ dvihetukānaṃ tihetuka tadārammaṇaṃpī’ti vaṇṇenti. Tesaṃmatānurodhena ca idhapi ñāṇasampayutta vipākappaṭikkhepo ahetukeyeva sandhāyāti vadantīti. Taṃ pana vipākuddhārakathāyaṃ ‘ettheva dvādasa kamaggopī’ti ca, ettheva dasakamaggopī’ti ca āgatehi na sameti. Tattha hi soḷasasukusalavipākesu dvihetuka kammanibbattānaṃ dvinnaṃ dvihetukāhetuka puggalānaṃ cattāri ñāṇasampayutta vipākāni vajjetvā dvādasa kamaggo nāma hoti. Puna sesesu dvādasa vipākesupi asaṅkhārika kammanibbattānaṃ dve ñāṇavippayutta sasaṅkhārika vipākāni, sasaṅkhārika kammanibbattānañca dve ñāṇavippayutta asaṅkhārika vipākāni vajjetvā dutiyatthera vāde dasakamaggo nāma hotīti. Ettha pana dvi hetukopi puggalo adhikena chandena vā vīriyena vā cittena vā yutto pariyatti dhammaṃ vā nānāvijjāsippāni vā bahuṃ gaṇheyya, suṇeyya, dhāreyya, vāceyya, cinteyya. Athassa ñāṇasampayutta javanaṃ bahulaṃ samudā careyya. Tadā tassa nānākammena javanānu rūpaṃ ñāṇasampayutta tadārammaṇaṃ na na sambhavatīti vuttaṃ. Taṃ yuttaṃ viya dissatīti. ‘‘Aṭṭhakathāyaṃ pihi. La. Vuttā’’ti kathaṃ vuttā. Etāni hi manussesu ca kāmāvacara devesu ca puññavantānaṃ dvihetukati hetukānaṃ paṭisandhikāle paṭisandhi hutvā vipaccantītiādinā vuttāti. Te pana tividhā, navavidhāti sambandho. ‘‘Tesaṃ tabbhāvo’’ti kusalānaṃ kusalabhāvo, akusalānaṃ akusalabhāvo. ‘‘Sikkhana dhammayuttā’’ti tīhi sikkhāhi pahātabbānaṃ kilesānaṃ atthitāya sikkhitabbatā pakatiyaṃ ṭhitāti adhippāyo .‘‘Heṭṭhimānañcā’’ti heṭṭhima phalānañca. Yāniyānisakāni yathāsakaṃ. ‘‘Uparimānaṃ’’ti uparimānaṃ puggalānaṃ. ‘‘Pariniṭṭhita sikkhā kiccattā’’ti sikkhā kiccaṃ nāma kilesa dhammānaṃ pahānatthāya eva hotīti tesu sabbaso pahīnesu sikkhā kiccaṃ pariniṭṭhitaṃ hoti. Evaṃ pariniṭṭhita sikkhā kiccattā. Suṭṭhu bhabboti sambhavo. Sambhavoti visesana padametanti āha ‘‘yathā sambhavaṃ’’ti.
142142.“即于此”,指唯在此欲界。“无论何种缺净根者”,即指缺少种种净根者。在所有不同门中生起的,即成彼彼门之心路。六十四种心路心。四十八种心路心。“或于梵天界”等句,此是注释书之说。如云:“于色有中,四种识以彼为缘”,这仅是就(心)转起而言,并非指结生。而在欲界,是由于见到不可意之色与听到不可意之声的缘故;然而在梵天界,并无不可意色等事物。如在欲界天中(有喜),那四种心也是如此。“于彼处”,指于彼色界。这是《辨析论》中的读法。“于此”,即于此说。“属于彼彼地”,即属于各自不同之地。其余内容此处易于理解。
142. ‘‘Etthevā’’ti etasmiṃ kāmaloke eva. ‘‘Taṃ taṃ pasādarahitānaṃ’’ti tenatena pasādena rahitānaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ dvāre uppannāni taṃ taṃ dvārikāni. Catusaṭṭhivīthi cittāni. Dve cattālīsa vīthi cittāni. ‘‘Brahmaloke vā’’tiādīsu. Idaṃ aṭṭhakathā vacanaṃ. Yathāha rūpabhave catunnaṃ viññāṇānaṃ, tatheva paccayo. Pavatte, nopaṭisandhiyaṃ. Soca kho kāmāvacare aniṭṭha rūpadassana saddasavanavasena, brahmaloke pana aniṭṭhā rūpādayo nāma natthi. Tathā kāmāvacara devaloke pīti. Tāni cattāri cittāni. ‘‘Tatthā’’ti tasmiṃ rūpaloke. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Idhā’’ti imasmiṃ vacane. ‘‘Taṃ taṃ bhūmi pariyāpanne’’ti tissaṃ tissaṃ bhūmiyaṃ pariyāpanne. Sesamettha suviññeyyaṃ.