行道智见清净的注释巴利
21. Paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddesavaṇṇanā
离开随烦恼的生灭智的注释巴利
Upakkilesavimuttaudayabbayañāṇakathāvaṇṇanā
737 观行者达到顶点时,行舍智就是达到顶峰的观。而这一达到顶峰,是依生灭智等八种智生起的,所以说“依八种智而达到顶峰的观”。由于层层粗重的、覆盖真理的愚痴黑暗被去除,随顺于真理的证悟,所以称随顺智为“随顺谛智”。为了显示这些智的自性,便开始了“八种”等说明。其中,有人认为:以见生灭,使诸行的无常相以及随后的其余诸相显现出来,生灭随观便转起,因此称之为“行道观中的生灭随观智”。这是那些认为它完全属于“审察遍知”的人所说的。虽然生灭智确实包含在审察遍知之内,但以了知生灭等的意义和现前见到的意义来说,它们是智见,即生灭智等。这些智见本身因为远离敌对法而清净,所以是智见清净;这清净就是圣道,依此而行,所以是行道,因此称为行道智见清净。不过,这是就刚刚生起、尚未纯熟的状态说的。因为纯熟之后,由于断除常想等得以成就,它就成为断遍知的立足处。由于它不消失,十八种大观中的某一些便已证得。因为如果不依现前通达生灭,仅仅以共相来审察,就不可能殊胜地断除敌对法。如果不断除敌对法,又怎么会有像金刚石一样无阻迅疾的智的迅疾,以及锐利、明净等品质呢?因此,已达到纯熟状态的生灭智,应当看作属于断遍知。对一切诸行,只随观其坏灭,就是坏灭随观,那智就是坏灭随观智。如实知见者对此感到恐惧,这就是恐惧;三界诸法,当它们以恐惧的方式呈现时,执取可恐惧之相的智,就是恐惧现起智。想要解脱,就是欲解脱,那是心或人;它的状态就是欲解脱性,那智就是欲解脱智。再次以审察的行相转起的智,就是审察随观智。以不执著、对诸行舍置的方式转起的智,就是行舍智。因此,因为远离随烦恼的生灭智等九种智是行道智见清净,所以。巴利
737. Vipassanācārassa matthakappattiyā saṅkhārupekkhāñāṇaṃ sikhāppattā vipassanā. Sikhāppatti panassa udayabbayañāṇādīnaṃ attaṭṭhamānaṃvasena jātāti āha ‘‘aṭṭhannaṃ pana ñāṇānaṃ vasena sikhāppattā vipassanā’’ti. Oḷārikoḷārikassa saccapaṭicchādakamohatamassa vigamanena saccappaṭivedhānukūlattā ‘‘saccānulomikañāṇa’’nti anulomañāṇamāha. Tāni pana ñāṇāni sarūpato dassetuṃ ‘‘aṭṭhannanti cā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha udayabbayadassanena saṅkhārānaṃ aniccalakkhaṇaṃ, tadanusārena itaralakkhaṇāni ca vibhāventīyeva udayabbayānupassanā pavattatīti katvā ‘‘vīthipaṭipannavipassanāsaṅkhātaṃ udayabbayānupassanāñāṇa’’nti vuttanti keci. Tayidaṃ tassa sabbaso tīraṇapariññābhāvameva maññamānehi vuttaṃ. Kiñcāpi hi udayabbayañāṇaṃ tīraṇapariññantogadhameva, udayabbayādīnaṃ pana jānanaṭṭhena, paccakkhato dassanaṭṭhena ca ñāṇadassanāni, udayabbayañāṇādīni. Tāniyeva paṭipakkhato visuddhattā ñāṇadassanavisuddhi, sā eva ariyamaggo paṭipajjati etāyāti paṭipadā cāti paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti vuttaṃ. Taṃ pana uppannamattaṃ appaguṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Paguṇañhi niccasaññādipahānasiddhiyā pahānapariññāya adhiṭṭhānabhūtaṃ. Yato tadavigamena aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu ekaccā adhigatā eva honti. Na hi udayabbayānaṃ paccakkhato paṭivedhena vinā sāmaññākārānaṃ tīraṇamattena sātisayaṃ paṭipakkhapahānaṃ sambhavati. Asati ca paṭipakkhapahāne kuto ñāṇādīnaṃ vajiramiva avihatavegatā, tikhiṇavisadāditā vā. Tasmā paguṇabhāvappattaṃ udayabbayañāṇaṃ pahānapariññāpakkhiyameva daṭṭhabbaṃ. Sabbasaṅkhārānaṃ bhaṅgasseva anupassanā bhaṅgānupassanā, tadeva ñāṇaṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ. Yathābhūtadassāvī bhāyati etasmāti bhayaṃ, tebhūmakadhammā, tesu bhayato upaṭṭhitesu bhāyitabbākāragāhiñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ. Muñcituṃ icchatīti muñcitukamyaṃ, cittaṃ, puggalo vā, tassa bhāvo muñcitukamyatā , tadeva ñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ. Puna paṭisaṅkhānākārena pavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ. Nirapekkhatāya saṅkhārānaṃ upekkhanavasena pavattañāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ. Tasmāti yasmā upakkilesavimuttaṃ udayabbayañāṇādinavavidhañāṇaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhi, tasmā.
738 有人不理解“离随烦恼”这个限定语所说明的含义,就质问说:“那么,再修习生灭智又有什么意义呢?”这里“有什么意义”就是问:有什么作用?如果没有作用,那就成了多余的事,就像已经煮熟的饭再煮一遍一样——这是他的意思。或者,阿阇梨自己想通过把握“识别诸相”等因的次第来让人明白这个道理,于是以想要解说的意图问道:“有什么意义?”所谓“为了识别诸相”,就是正确地确定无常等相。这里为了说明理由,说了“因为生灭智……”等话。难道不是这样吗:名为生灭智的,只是见到诸行的生灭,并不是见到无常等三相,那它怎么能成为对无常等三相的识别呢?不过,不应该这样看,认为“生灭智能以三相为所缘”。当生灭被通达时,无常相就会明显呈现出来。由此,“凡是无常的,那就是苦;凡是苦的,那就是无我”,其余两相也是如此。或者,通过把握生灭,“有已还无”的行相、“不断逼迫”的行相、“不得自主”的行相就会更加明显。因此,应当以这个道理来理解:致力于生灭智是为了识别三相,而不是直接以三相为所缘。“在下”是指在道非道智见清净以下。因为那个智虽然由于光明等生起的因缘而变得锐利、明净,但由于被邪见等随烦恼染污,所以变得迟钝、不明净。因此说:“被十种……不能。”巴利
738.‘‘Upakkilesavimutta’’nti visesanena vibhāvitamatthaṃ anavabujjhanto codako ‘‘puna udayabbayañāṇe yogo kimatthiyo’’ti pucchati. Tattha kimatthiyoti kiṃ payojano niratthako, pageva nibbattitattā pakkassa pacanaṃ viyāti adhippāyo. Atha vā lakkhaṇasallakkhaṇādihetupaṭipāṭiggahaṇavasena tamatthaṃ ñāpetukāmo ācariyova kathetukamyatāvasena ‘‘kimatthiyo’’ti pucchati. Lakkhaṇasallakkhaṇatthoti aniccādilakkhaṇānaṃ sammadeva upadhāraṇattho. Tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘udayabbayañāṇaṃ hī’’tiādimāha. Nanu ca udayabbayañāṇaṃ nāma saṅkhārānaṃ udayabbayameva passati, na aniccādilakkhaṇattayaṃ, tena kathaṃ aniccatādilakkhaṇattayasallakkhaṇaṃ hotīti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘udayabbayañāṇaṃ lakkhaṇattayavisayaṃ hotī’’ti. Udayabbaye pana paṭividdhe aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti. Tato ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15; 45, 77; 4.1, 4; paṭi. ma. 2.10) itaralakkhaṇampi. Atha vā udayabbayaggahaṇena hutvā abhāvākāro, abhiṇhasampaṭipīḷanākāro, avasavattanākāro ca vibhūtataro hotīti kāraṇabhāvena udayabbayañāṇe yogassa lakkhaṇattayasallakkhaṇatthatā veditabbā, na sammukheneva. Heṭṭhāti maggāmaggañāṇadassanavisuddhito heṭṭhā. Tañhi obhāsādiuppattihetutāya tikkhaṃ visadaṃ hutvā pavattampi diṭṭhiādīhi upakkiliṭṭhattā kuṇṭhaṃ avisadameva jātaṃ. Tenāha ‘‘dasahi…pe… nāsakkhī’’ti.
739 由于不作意:这是表示原因的从格。因为当有人问“被什么覆蔽”时,追问的是那个覆蔽者的原因,所以用“由于对什么不作意”来问。实际上,因为被相续覆蔽,无常相就不显现;而那个相续,正是因为对生灭不作意,才成了覆蔽者。因为被威仪路覆蔽,苦相就不显现;而那些威仪路,正是因为对不断逼迫不作意,才成了覆蔽者。因为被密集覆蔽,无我相就不显现;而那些密集,正是因为对界差别不作意,才成了覆蔽者。正在观察生灭的人,生起阶段不会到达灭去阶段,灭去阶段也不会到达生起阶段。生起的刹那是一个,灭去的刹那又是另一个,所以即使是一个法,也会依刹那而呈现为不同的样子,更不用说过去等法了。因此说“然而,观察生灭……则显现”。其中,“由于相续被破坏”是指,对前后相续生起的诸法,通过觉察它们彼此不同的状态,而揭开了相续。因为真正观察生灭的人,诸法不会以相互关联的样子呈现,而是像铁屑一样,以互不关联的样子呈现,所以无常相变得极为明显。巴利
739.Amanasikārāti hetumhi nissakkavacanaṃ. ‘‘Kissa amanasikārā’’ti hi idaṃ ‘‘kena paṭicchannattā’’ti pucchitassa paṭicchādakassa hetupucchā. Santatiyā hissa paṭicchannattā aniccalakkhaṇaṃ na upaṭṭhāti, sā ca santati udayabbayāmanasikārena paṭicchādikā jātā. Iriyāpathehi paṭicchannattā dukkhalakkhaṇaṃ na upaṭṭhāti, te ca iriyāpathā abhiṇhasampaṭipīḷanāmanasikārena paṭicchādakā jātā. Ghanena paṭicchannattā anattalakkhaṇaṃ na upaṭṭhāti, te ca ghanā nānādhātuvinibbhogāmanasikārena paṭicchādakā jātāti. Udayabbayaṃ passato na udayāvatthā vayāvatthaṃ pāpuṇāti, vayāvatthā vā udayāvatthaṃ. Aññova udayakkhaṇo, aññova vayakkhaṇoti ekopi dhammo khaṇavasena bhedato upaṭṭhāti, pageva atītādikoti āha ‘‘udayabbayaṃ pana…pe… upaṭṭhātī’’ti. Tattha santatiyā vikopitāyāti pubbāpariyena pavattamānānaṃ dhammānaṃ aññoññabhāvasallakkhaṇena santatiyā ugghāṭitāya. Na hi sammadeva udayabbayaṃ sallakkhentassa dhammā sambandhabhāvena upaṭṭhahanti, atha kho ayosalākā viya asambandhabhāvenāti suṭṭhutaraṃ aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti.
把“不断逼迫”放在心里作意,就是依照已经把握的生灭,持续不断地作意诸行被逼迫、被压迫的状态。所谓“在威仪路被揭开时”,就是当威仪路中那种能掩盖苦的状态被揭开时。因为在一个威仪中生起的苦,会被另一种威仪所消除,那种威仪就好像是它的掩盖者一样,其余的威仪也是如此。这样一来,当如实了知各种威仪路各自能掩盖相应的苦时,由于诸行被苦无间断地侵袭这一点变得明显,那些威仪路掩盖苦的状态就被称为已经被揭开。因此说“苦相以如实之势显现”。“种种界”,是指种种不同的地界等,也就是种种自性不同的法。“予以分别”,是指通过“地界是一种,水界是另一种”等等,以及“触是一种,受是另一种”等等,把它们一一区分开来。“当密集被分别时”,是指当组合密集、作用密集和所缘密集被破开时。因为在相互依存、聚集起来的色法与非色法中,由于没有用慧去粉碎诸行,而依执着单一性所执取的,就是组合密集;同样,尽管那些法的作用各有差别,却被当作一个整体来执取,这就是作用密集;同样,尽管所缘的作用各有差别,却被当作一个整体来执取,这就是所缘密集。当以慧将这些界分别观察时,它们就像用手摩擦的泡沫团一样消散,于是“这些法只是随因缘而转起,是空的,只是法而已”,无我相就变得更加明显。因此说“种种界……显现”。巴利
Abhiṇhasampaṭipīḷanaṃ manasi katvāti yathāpariggahitaudayabbayavasena saṅkhārānaṃ nirantaraṃ paṭipīḷiyamānataṃ vibādhiyamānataṃ manasi karitvā. Iriyāpathe ugghāṭiteti iriyāpathe labbhamānadukkhapaṭicchādakabhāve ugghāṭite. Ekasmiñhi iriyāpathe uppannassa dukkhassa vinodakaṃ iriyāpathantaraṃ tassa paṭicchādakaṃ viya hoti, evaṃ sesāpīti iriyāpathānaṃ taṃtaṃdukkhapaṭicchādakabhāve yāthāvato ñāte tesaṃ dukkhapaṭicchādakabhāvo ugghāṭito nāma hoti saṅkhārānaṃ nirantaraṃ dukkhābhitunnatāya pākaṭabhāvato. Tenāha ‘‘dukkhalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhātī’’ti. Nānādhātuyoti nānāvidhā pathavīādidhātuyo nānāvidhe sabhāvadhamme. Vinibbhujitvāti ‘‘aññā pathavīdhātu, aññā āpodhātū’’tiādinā, ‘‘añño phasso, aññā vedanā’’tiādinā ca visuṃ visuṃ katvā. Ghanavinibbhoge kateti samūhaghane, kiccārammaṇaghane ca pabhedite. Yā hesā aññamaññūpatthaddhesu samuditesu rūpārūpadhammesu ekattābhinivesavasena aparimadditasaṅkhārehi gayhamānā samūhaghanatā, tathā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ kiccabhedassa satipi paṭiniyatabhāve ekato gayhamānā kiccaghanatā, tathā sārammaṇadhammānaṃ satipi ārammaṇakaraṇabhede ekato gayhamānā ārammaṇaghanatā ca, tā dhātūsu ñāṇena vinibbhujitvā dissamānā hatthena parimajjiyamāno pheṇapiṇḍo viya vilayaṃ gacchanti, ‘‘yathāpaccayaṃ pavattamānā suññā ete dhammā dhammamattā’’ti anattalakkhaṇaṃ pākaṭataraṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘nānādhātuyo…pe… upaṭṭhātī’’ti.
740 因为否定了恒常性,所以称为无常,也就是五蕴。正如经中所说:“拉特,色是无常,受……想……行……识是无常。”在说明其中的原因时,说“生、灭、变异性”。生是生起的特相,灭是变坏的特相,变异就是老,意思是它们的存在。因为“有了之后又不存在”,也就是生起之后又坏灭。在这里,前者说明五蕴因为具有生、老、死的存在所以是无常,后者则说明因为成熟状态之坏灭而不存在。为了显示五蕴因为什么样的状态而被称为“无常”、也就是无常相,所以说了“生、灭、变异”等。正是以那种状态,它被认定为“无常”。形态的改变就是形态的变异。因为“不存在”的形态是以改变的方式获得的,由于不同于生起的形态,所以是变异。形态的变异也可以指形态的特殊性。因为“有了之后又不存在”不同于成熟状态,是坏灭的状态,在这里无常相得以确立。因为无常的形态,就像苦和无我的形态一样,是区别于生起的形态的。同样地,声音的坏灭状态,也由有为性而得以成立。巴利
740. Dhuvabhāvapaṭikkhepato na niccanti aniccaṃ, khandhapañcakaṃ. Yathāha ‘‘rūpaṃ kho, rādha, aniccaṃ, vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anicca’’nti (saṃ. ni. 3.172). Tattha kāraṇaṃ vadanto ‘‘uppādavayaññathattabhāvā’’ti āha. Uppādo nibbattilakkhaṇaṃ, vayo vipariṇāmalakkhaṇaṃ, aññathattaṃ jarā, tesaṃ sabbhāvatoti attho. Hutvā abhāvatoti uppajjitvā vinassanato. Ettha ca purimena jātijarāmaraṇasabbhāvato aniccanti dasseti, dutiyena pākabhāvaviddhaṃsābhāvato. Yassa bhāvena khandhapañcakaṃ ‘‘anicca’’nti vuccati, taṃ aniccalakkhaṇanti dassetuṃ ‘‘uppādavayaññathatta’’ntiādi vuttaṃ. Tena hi taṃ ‘‘anicca’’nti lakkhīyati. Ākāravikāroti ākāravikati. Abhāvākāro hi vikatirūpena labbhati, virūpattā na uppādākāro. Ākāravikāroti vā ākāraviseso. Hutvā abhāvo hi pākabhāvato bhinno viddhaṃsābhāvattā tattha ca aniccalakkhaṇaṃ niruḷhaṃ. Aniccākāro hi dukkhānattākārehi viya uppādākārato ca visiṭṭho. Tathā hi saddassa viddhaṃsābhāvo saṅkhatabhāvenapi sādhīyati.
有为的状态,从含义上说就是具有生起。而生起,是由已形成的状态所成立的、正在持续存在的阶段。按照这个道理,应当了知苦相和无我相。再者,就像从遮遣恒常而说“无常”——也就是从遮遣恒常的表现形态来说,所说的“无有”形态,即被称为无常的形态,就是无常相;同样,从遮遣乐而说“苦”——也就是从遮遣乐的表现形态来说,不断逼迫的形态,即被称为苦的形态,就是苦相;同样,从遮遣我而说“无我”——也就是从遮遣我的表现形态来说,不自在的形态,即被称为无我的形态,就是无我相。应当这样看待。这三种形态,因为不是具有自性的法,所以不属于诸蕴。又因为离开诸蕴就无法被认知,所以也不是脱离诸蕴而存在的。然而应当知道,它们是依靠诸蕴、以假名的方式而得以成立的,是为了显示诸蕴的过患而成为特殊原因的、由彼而起的假名差别。巴利
Saṅkhatabhāvo ca atthato uppādavantatā. Uppādo ca pākabhāvasādhitā dharamānāvatthā. Iminā nayena dukkhānattālakkhaṇāni veditabbāni. Apica yathā niccapaṭikkhepato aniccanti niccākārapaṭikkhepato yathāvutto abhāvākārasaṅkhāto aniccākāro aniccalakkhaṇaṃ, evaṃ sukhapaṭikkhepato dukkhanti sukhākārapaṭikkhepato abhiṇhapaṭipīḷanākārasaṅkhāto dukkhākāro dukkhalakkhaṇaṃ, tathā attapaṭikkhepato anattāti attākārapaṭikkhepato avasavattanākārasaṅkhāto anattākāro anattalakkhaṇanti daṭṭhabbaṃ. Te yime tayopi ākārā asabhāvadhammattā khandhapariyāpannā na honti. Khandhehi vinā anupalabbhanīyato khandhavinimuttāpi na honti. Khandhe pana upādāya vohāravasena labbhamānā tadādīnavavibhāvanāya visesakāraṇabhūtā tajjāpaññattivisesāti veditabbā.
这全部一切,就是前面所说的三相,以及应当被观照的五蕴。“以生灭随观智如实地观察”——这句话是就这个意思,借用那种说法来表达的。因为以诸相为所缘的毗婆舍那,为了生灭智的目的,就被称为“生灭智”。生灭智确实不以苦相等为所缘;如果它以那些为所缘,就不成其为生灭智了。然而,想让生灭智变得锐利、清晰的人,就必须审察三相,因为这相当于它的遍作。这个道理也适用于其余的智。巴利
Tayidaṃ sabbampīti yathāvuttalakkhaṇattayañceva lakkhitabbañca khandhapañcakaṃ. ‘‘Udayabbayānupassanāñāṇena yāthāvasarasato sallakkhetī’’ti idaṃ tadatthe tabbohāravasena vuttaṃ. Udayabbayañāṇatthañhi lakkhaṇārammaṇikavipassanā ‘‘udayabbayañāṇa’’nti kathitā. Na hi udayabbayañāṇaṃ dukkhalakkhaṇādivisayaṃ . Tabbisayatte vā udayabbayañāṇameva na siyā, udayabbayañāṇaṃ pana tikkhaṃ, visadañca kātukāmena lakkhaṇattayatīraṇameva kātabbaṃ. Parikammasadisañhetaṃ tassa. Esa nayo sesañāṇesupīti.
坏随观智的注释巴利
Bhaṅgānupassanāñāṇakathāvaṇṇanā
741 “流转”就是持续运作。智的锐利,来自修习的纯熟。而纯熟的修习,因为远离散乱,就像安住在所缘上一样持续运作,因此通过智的锐利,显示了诸行迅速现起。当诸行以生灭的方式迅速、迅速地现起时,看见生起,以及“有生起就必然有坏灭”——这只是为了看见坏灭,因为坏灭能带来厌离,所以他的心只倾向于坏灭、只作意于坏灭,因此舍弃生起等,只以坏灭为对象而生起智。所以说“生起或……”等等。其中,生起是指产生的变化;住是指达到住立,也就是老;转起是指执取之后的持续运作;相是指诸行的相。也就是诸行因为聚集等密集,以及因为各自作用的限定,像有具体形体一样现起,那就是诸行的相。不过有些人说:“所谓转起,是诸行不间断地持续运作,也就是生起;所谓相,是已生起者的存在状态、相续;所以如果只取生起,就等于取了转起;如果只取住,就等于取了相。”这种说法和“生起或……”等经文相矛盾,因为如果没有差别,就不应该作区分。由于不执取,所以不能达到。那么到底达到什么呢?回答说:“灭尽……住立。”其中,灭尽这个词也出现在没有生起的地方,所以用坏灭这个词来限定;坏灭这个词也可以表示特殊性,所以用衰灭这个词来限定;而衰灭这个词也可以表示没有灭尽,所以用灭尽这个词来限定,意思就是称为灭尽、衰灭、坏灭的刹那灭。有念时住立,这里是以念为首来说智。在这个阶段,也就是当远离随烦恼的生灭智达到锐利时,按照所说的方式,连生起也舍弃,只作意于坏灭的时候。巴利
741.Vahatīti pavattati. Ñāṇassa tikkhabhāvo bhāvanāya paguṇabhāvena. Paguṇā ca bhāvanā vikkhepābhāvato ārammaṇe appitā viya pavattatīti ñāṇassa tikkhabhāvena saṅkhārānaṃ lahuupaṭṭhānatā dassitā. Saṅkhāresu pana udayabbayavasena lahuṃ lahuṃ upaṭṭhahantesu udayadassanañca ‘‘uppādavato vināso’’ti yāvadeva vayadassanatthaṃ tassa nibbidāvahattāti vaye evassa ābhogasamannāhāro manasikāro pavattati, tena uppādādiṃ muñcitvā vayamevārabbha ñāṇaṃ uppajjati. Tena vuttaṃ ‘‘uppādaṃ vā’’tiādi. Tattha uppādanti nibbattivikāraṃ. Ṭhitinti ṭhitippattaṃ, jaranti attho. Pavattanti upādinnakappavattaṃ. Nimittanti saṅkhāranimittaṃ. Yaṃ saṅkhārānaṃ samudayādighanavasena, sakiccaparicchedatāya ca saviggahānaṃ viya upaṭṭhānaṃ, taṃ saṅkhāranimittaṃ. Keci pana ‘‘pavattaṃ nāma saṅkhārānaṃ avicchedena pavattanaṃ uppādova, nimittaṃ nāma uppannānaṃ vijjamānatā ṭhānaparamparā, tasmā uppādameva gaṇhāti ce, pavattaṃ gaṇhāti nāma. Ṭhitiṃyeva gaṇhāti ce, nimittaṃ gaṇhāti nāmā’’ti vadanti, taṃ ‘‘uppādaṃ vā’’tiādivacanena virujjhati. Na hi asati bhede vikappo yutto. Na sampāpuṇāti aggahaṇato. Kiṃ pana sampāpuṇātīti āha ‘‘khaya…pe… santiṭṭhatī’’ti. Tattha nirodhasaddo anuppādepi dissatīti bhedasaddena visesitaṃ, bhedasaddo visesavācakopi hotīti vayasaddena visesitaṃ, sopi anirodhavācakopi atthīti khayasaddena visesitaṃ, khayavayabhedasaṅkhāte khaṇikanirodheti attho. Sati santiṭṭhatīti satisīsena ñāṇamāha. Etasmiṃ ṭhāneti upakkilesavinimuttassa udayabbayañāṇassa tikkhabhāvāpattiyaṃ vuttanayena udayampi muñcitvā vayasseva manasikārakāle.
对“所缘审察”这个说法,就是依着灭尽、衰灭的方式,对色、受等所缘加以审察。这里省略了ya音来表述,就像“自己以神通”等语句中的用法一样。或者,就是依着前面所说的所缘之灭尽、衰灭、坏灭来审察,这叫所缘审察。“坏灭随观”,就是对以那个为所缘的心的坏灭进行随观。“慧”,就是按种种方式去了知。这里本来应当说明的内容,现在就来加以解释。巴利
Ārammaṇapaṭisaṅkhāti rūpavedanādiārammaṇaṃ khayavayavaseneva paṭisaṅkhāya. Yakāralopena hi niddeso ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādīsu (dī. ni. 1.28, 405) viya. Yathāvuttassa vā ārammaṇassa khayavayabhedavasena paṭisaṅkhā ārammaṇapaṭisaṅkhā. Bhaṅgānupassaneti yo tadārammaṇassa cittassa bhaṅgo, tassa anupassane. Paññāti pakārato jānanā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ idāneva saṃvaṇṇīyati.
742 “无论什么所缘”,是指从色一直到老死、作为应当被观照的对象而被取来的一切行法。所谓审察就是了知,而因为这里指的是坏灭随观,所以就是依坏灭而见,因此说“了知之后,依灭尽、依衰灭而见,这就是它的意思”。这是与那智相关联的。巴利
742.Yaṃ kiñci ārammaṇanti rūpaṃ yāva jarāmaraṇanti vipassitabbabhāvena gahitaṃ sabbaṃ saṅkhāragatamāha . Paṭisaṅkhānaṃ nāma jānanaṃ, tañca bhaṅgānupassanāya adhippetattā bhaṅgato dassanamevāti āha ‘‘jānitvā khayato vayato disvāti attho’’ti. Tassa ñāṇassāti sambandho.
以色为所缘本身就是“以色为所缘性”,为了说明就像“天人本身就是天神”这个意思,所以说“以色为所缘的心”。或者,为了说明“以色为所缘性”是处格意义下的主格,就说“或者在以色为所缘的状态中”。以另一颗心随观坏灭,这是指以坏灭随观作为观察的对象。这样,坏灭随观就变得熟练,它的所缘也变得更清晰而现起。“已知”是指所缘,因为依随观而得以了知。“智”是指随观智。“两者都观照”是指对那两者都依灭尽、依衰灭而观照。这里简要的含义是:对色乃至老死依灭尽、依衰灭而见,这是对所缘的审察;对能见的智依灭尽、依衰灭而见,是在审察所缘之后对坏灭的随观;在这两者中都是慧。又因为前者不存在时后者也不存在,所以把前者归入后者,只有后者——也就是慧——才是观照中的智。巴利
Rūpārammaṇameva rūpārammaṇatā yathā ‘‘devo eva devatā’’ti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘rūpārammaṇaṃ citta’’nti vuttaṃ. Rūpārammaṇatāti vā bhummatthe paccattavacananti dassento ‘‘atha vā rūpārammaṇabhāve’’ti āha. Aparena cittena bhaṅgaṃ anupassatīti vipassanāvisayaṃ bhaṅgānupassanamāha. Evañhi bhaṅgānupassanā paguṇā hoti, ārammaṇañcassa vibhūtataraṃ hutvā upaṭṭhāti. Ñātanti ārammaṇamāha anupassanāvasena ñātattā. Ñāṇanti anupassanāñāṇaṃ. Ubhopi vipassatīti tadubhayampi khayato vayato vipassatīti. Ayaṃ hettha saṅkhepattho – rūpassa yāva jarāmaraṇassa khayato vayato dassanaṃ ārammaṇapaṭisaṅkhātaṃ, dassanakañāṇassa khayato vayato dassanaṃ ārammaṇapaṭisaṅkhāya bhaṅgassa anupassananti ubhayattha paññā. Purimaṃ vā tadabhāve abhāvato pacchimāyaṃ pakkhipitvā pacchimā eva paññā vipassane ñāṇanti.
这里说的“在此”,指的是“对那心……随观坏灭”这一句里的“在此”。以多种行相,就是依无常随观等种种行相。anu这个前缀在这里含有“更多、反复”的意思,所以说“一再地观照”。巴利
Etthāti ‘‘tassa cittassa…pe… bhaṅgaṃ anupassatī’’ti ettha. Anekehi ākārehīti aniccato anupassanādīhi anekehi ākārehi. Anu-saddo ‘‘bhiyyo’’ti etasmiṃ attheti āha ‘‘punappunaṃ passatī’’ti.
在这里,有为法指的是具有生、老、死之性质的法。它的生是起点,老是中点,死是终点。其中,虽然生起等三种行相也因为有为之相而属于无常相,但见到生和老的时候,无常相并不像坏灭那样明显清晰地现前,所以说“坏灭是无常的最终边际”,意思是最高的边际、最后的边际。就像:生的法必然会老、必然会死,所以生是无常的起点;会老的法必然有生、必然会死,所以老是无常的中点;会坏灭的法必然有生、必然会老,所以坏灭是无常的最终边际。依无常而随观,不是像以聚为单位来观照的人那样,依“无常即灭尽之义”通过推理来观;也不是像刚开始修观的人那样,先执取生起然后才见到灭去;而是依靠生灭智的力量,在当下现前的生灭中,按照所说的方式,舍弃生起,只以见坏灭的方式依无常而随观。这样随观的人,连一丝执取常的痕迹都没有了,所以说“不是依常”。这样他就被称为舍断了常想。这里“唯依无常而随观”中的“唯”字是省略而示的,为了显示它所遮止的意义,所以说了“不是依常”。这里不应该怀疑也遮止了依苦随观等,因为这是遮止对立面的,而且“唯”字在后面的教导中会涉及那些。依苦随观等也是如此。巴利
Idha saṅkhatadhammo nāma jātijarāmaraṇapakatiko, tassa jāti ādikoṭi, jarā majjhimakoṭi, maraṇaṃ osānakoṭi. Tattha kiñcāpi uppādāditividhampi saṅkhatalakkhaṇatāya aniccalakkhaṇaṃ, tathāpi jātijarāsu diṭṭhāsu na tathā aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti yathā vayakkhaṇeti āha ‘‘bhaṅgo nāma aniccatāya paramā koṭī’’ti, uttamā koṭi pariyosānakoṭīti attho. Yathā hi jarādhammaṃ, maraṇadhammameva ca jāyatīti jāti aniccatāya ādi koṭi, tathā jātidhammaṃ, maraṇadhammameva ca jīratīti jarā majjhimā koṭi, jātidhammaṃ, jarādhammameva ca bhijjatīti bhaṅgo paramā koṭīti. Aniccato anupassatīti na kalāpato sammasanto viya ‘‘aniccaṃ khayaṭṭhenā’’ti (paṭi. ma. 1.48) anumānavasena, nāpi āraddhavipassako viya udayaggahaṇapubbakavayadassanavasena, atha kho udayabbayañāṇānubhāvena paccakkhato upaṭṭhitesu udayavayesu vuttanayena udayaṃ muñcitvā bhaṅgadassanavaseneva aniccato anupassati, evaṃ anupassato panassa niccagāhassa lesopi natthīti āha ‘‘no niccato’’ti. Tathā hesa niccasaññaṃ pajahatīti vuccati. Ettha ca ‘‘aniccato eva anupassatī’’ti eva-kāro luttaniddiṭṭhoti tena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘no niccato’’ti vuttaṃ. Na cettha dukkhato anupassanādinivattanamāsaṅkitabbaṃ paṭiyogīnivattanaparattā, eva-kārassa upari desanāruḷhattā ca tāsaṃ. Dukkhato anupassatītiādīsupi eseva nayo.
对于观坏灭的人来说,以无常来随观是相应的,因为“所谓坏灭,就是无常的最终边际”。那么,从苦等角度来随观又是怎样的呢?所以说“因为无常的,就是苦的”等等。由此说明:凡是无常的,就一定是苦、是无我,因此也就是不可欢喜等的状态。所以,为了生起更高层次的智慧而作准备,也应当依其余六种随观来随观。不过,这里有些论师说:“以无常来随观,而不以常来随观,没有各自单独的观照作用,仅仅通过见到坏灭,就已经见到了一切。”这种说法在坏灭随观达到顶点时是成立的,但在那之前的阶段,仍然需要以多种方式、多种行相来作意随观。否则,“以无常来随观”等经典文句,以及注释书中所说的“以多种行相反复观察”,就会产生矛盾。那以无常所见者,正是遍及一切诸行的。巴利
Aniccato tāva anupassanā bhaṅgānupassakassa yuttā ‘‘bhaṅgo nāma aniccatāya paramā koṭī’’ti, dukkhādito pana kathanti āha ‘‘aniccassa dukkhattā’’tiādi. Etena yaṃ aniccaṃ, taṃ ekantato dukkhaṃ anattā, tato ca na abhinandaniyādirūpaṃ. Tasmā upari nibbattetabbato ñāṇaparikammatthañca itarāsampi channaṃ anupassanānaṃ vasena anupassatīti dasseti. Keci panettha ‘‘aniccato anupassati, no niccatotiādinā visuṃ dassanakiccaṃ natthi, bhaṅgadassaneneva sabbaṃ diṭṭhaṃ hotī’’ti vadanti, taṃ bhaṅgānupassanāya matthakappattiyaṃ yuttaṃ, tato pana pubbabhāge anekākāravokārā anupassanā icchitabbāva. Aññathā ‘‘aniccato anupassatī’’tiādikā (paṭi. ma. 1.51) pāḷi, ‘‘anekehi ākārehi punappunaṃ passatī’’ti āgatā tassā aṭṭhakathā ca virodhitā siyā. Tadeva aniccato diṭṭhameva sabbasaṅkhāragataṃ.
不应欢喜它:对于那属于诸行的东西,不应以渴爱和邪见的方式去欢喜,认为“这是我的,这是我的我”。不应在其中染着:对于那属于诸行的东西,不应以染着的方式运作,意思是,不应让欲贪或有贪生起。令贪灭尽:令贪达到镇伏灭尽,就是镇伏它。因此说“暂依世间智”。既然有镇伏,怎么还有集起呢?因此说“不集起,不造作集起”。巴利
Na taṃ abhinanditabbanti taṃ saṅkhāragataṃ taṇhādiṭṭhābhinandanavasena ‘‘etaṃ mama, eso me attā’’ti na abhinanditabbaṃ. Na tattha rañjitabbanti tattha saṅkhāragate rañjanavasena na pavattitabbaṃ, kāmarāgo, bhavarāgo vā na pavattetabboti attho. Rāgaṃ nirodhetīti rāgaṃ vikkhambhananirodhaṃ pāpeti, vikkhambhetīti attho. Tenāha ‘‘lokikeneva tāva ñāṇenā’’ti. Sati ca vikkhambhane kathaṃ samudayoti āha ‘‘no samudeti, samudayaṃ na karotī’’ti.
像这样已经离染,就是依照这样随顺坏灭随观而离染。对于已见、当下现前的诸行,他令之灭尽,也就是作意于灭尽;对于未见的过去和未来诸行,也以随行智推度:就像现在这些一样,其他的也是如此,这样推度而令之灭尽,即使已经作意了,也还是令之灭尽。不集起,在这里也是同样的道理,意思是不作意于集起。巴利
Evaṃ virattoti evaṃ bhaṅgānupassanānusārena viratto. Yathā diṭṭhaṃ sampati upaṭṭhitaṃ saṅkhāragataṃ nirodheti nirodhaṃ manasi karoti, adiṭṭhampi atītānāgataṃ anvayañāṇavasena yathā idaṃ etarahi, evaṃ itarepīti anuminanto nirodheti manasikatassāpi nirodhaṃ karoti. No samudetīti etthāpi eseva nayo, no samudayaṃ manasi karotīti attho.
这样修行的人,就是按上面所说的方式,以无常随观等来修行。与诸蕴和行作一起舍断烦恼,意思是从诸蕴和行作中一并舍弃烦恼。因为舍断烦恼时,也就等于舍断了以烦恼为因的业,以及由那业所生的诸蕴。以见到有为法的过患,就是通过见到有为法中的无常、苦等过患。与此相反的一面,就是常、乐等自性。倾向于那一边,就是胜解于那一边。弃舍这个词有舍弃的含义,也有投入的含义,所以说弃舍有两种。其中,投入就是胜解。如所说的那样,是指以彼分断等断除的方式,以及倾注于彼的方式。以生起的方式,就是以产生的方式。因为生起烦恼的人,就是执取它们;不生起它们的人,就是不执取烦恼。以不见过患的方式,就是不见过患。执取有为法的所缘,这是连接。因为不见过患,所以执取诸行;见过患,就不执取它们,不取著它们。巴利
Evaṃ paṭipannoti evaṃ vuttappakārena aniccānupassanādivasena paṭipanno. Saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehikilesānaṃ pariccajanatoti khandhehi, abhisaṅkhārehi ca saha kilesānaṃ pajahanato. Kilese hi pajahanto tannimittakakammaṃ, tato nibbattanake khandhe ca pajahati nāma. Saṅkhatadosadassanenāti saṅkhatadhammesu aniccadukkhatādiādīnavadassanena. Tabbiparīteti niccasukhādisabhāve. Tanninnatāyāti tadadhimuttatāya. Paṭinissaggasaddo pariccāgattho, pakkhandanattho cāti paṭinissaggassa duvidhatā vuttā. Tattha pakkhandanaṃ adhimuccanaṃ. Yathāvuttenāti tadaṅgādippahānappakārena, tanninnappakārena ca. Nibbattanavasenāti uppādanavasena. Nibbattento hi kilese ādiyatīti te anibbattento kilese na ādiyati nāma. Adosadassitāvasenāti dosānaṃ adassāvibhāvena. Saṅkhatārammaṇaṃ ādiyatīti yojanā. Anādīnavadassitāya hi saṅkhāre ādiyatīti ādīnavadassitāya te na ādiyati na gaṇhāti.
743 “他的”指那位修行者。“以那些智”指以无常随观等智。“那”指断除。“常想”指执取为常,这里是以想为代表来说的。对“乐想”“我想”也是这样。“有喜的渴爱”指伴随着涌动的渴求。巴利
743.Assāti yogino. Tehi ñāṇehīti aniccānupassanādiñāṇehi. Tanti pahānaṃ. Niccasaññanti niccagāhaṃ, saññāsīsena niddeso. Sukhasaññaṃ attasaññanti etthāpi eseva nayo. Sappītikaṃ taṇhanti sauppilāvitaṃ abhipatthanaṃ.
744 关于“所依的转移”这一说法:在这里,为了说明色等所缘因为是观修生起的依处而被称为“所依”,所以接着说了“色的”等话。其中,“转移”是就观修状态的共同性,从单一性的角度来说的;不然的话,以色的坏灭为对象的智是一个,以那时执取所缘的心的坏灭为对象的智又是另一个,那怎么谈得上转移呢?对于慧的转离,也是同样的道理。“以慧”:就是以观见生灭的方式而转起的观慧。“唯执取灭”:就是从生中转离出来。因此说“舍弃生而住立于灭”。“紧接无间地能够转向”:这句话说明了坏灭随观已经熟练而有力的状态。巴利
744.‘‘Vatthusaṅkamanā’’ti ettha vipassanāya pavattiṭṭhānabhāvato rūpādiārammaṇaṃ ‘‘vatthū’’ti adhippetanti dassento ‘‘rūpassā’’tiādimāha. Tattha saṅkamanāti vipassanābhāvasāmaññato ekattanayena vuttaṃ , aññathā aññadeva rūpabhaṅgavisayaṃ ñāṇaṃ, aññadeva tadārammaṇacittabhaṅgavisayanti kuto saṅkamanā. Paññāvivaṭṭanāyapi eseva nayo. Paññāyāti udayabbayadassanavasena pavattamānāya vipassanāpaññāya. Vayasseva gahaṇavasena udayato vinivaṭṭanā. Tenāha ‘‘udayaṃ pahāya vaye santiṭṭhanā’’ti. ‘‘Anantarameva āvajjanasamatthatā’’ti iminā bhaṅgānupassanāya paguṇabalavabhāvamāha.
745 两者:以已见和未见的两种状态,就是两种所缘。单一确定:因为刹那坏灭的性质,所以确定为同一。巴利
745.Ubhoti diṭṭhādiṭṭhabhāvena dvepi ārammaṇāni. Ekavavatthanāti khaṇabhaṅguratāya samānāti vavatthāpanā.
“当它存在时”说的是在当下正被直接感知到的现在。清净见,是指通过清除坏灭见的障碍而得到清净的智,意思就是具有极清净的坏灭见。引其随行,就是让那随顺、跟随于现见现在诸行坏灭之智的智转起。那么,它在何处转起呢?所以说“在过去与未来”,也就是在过去和未来的诸行上。“一切”等语,是为了显示它转起的方式。巴利
Saṃvijjamānamhīti paccakkhato upalabbhamāne paccuppanne. Visuddhadassanoti bhaṅgadassanassa paribandhavidhamanena visuddhañāṇo, suvisuddhabhaṅgadassanoti attho. Tadanvayaṃ netīti tassa paccuppannasaṅkhārabhaṅgadassino ñāṇassa anvayaṃ anugatabhūtaṃ ñāṇaṃ pavatteti. Kattha pana pavattetīti āha ‘‘atītanāgate’’ti, atīte, anāgate ca saṅkhāragate. Sabbepītiādi tassa pavattanākāradassanaṃ.
这里说的“灭”是指被称为坏灭的灭,而不是指被称为涅槃的灭。所谓“此”,是指依靠所缘的随行,把已见和未见两者都因为刹那坏灭性而认定为同一体性——这就是在衰灭相和变易相上的观,也就是坏灭随观的意思。巴利
Bhaṅgasaṅkhāte nirodhe, na nibbānasaṅkhāteti adhippāyo. Esāti yā ārammaṇanvayena ubho diṭṭhādiṭṭhe khaṇabhaṅguratāya ekabhāvena vavatthāpanā, esā vayalakkhaṇe vipariṇāmalakkhaṇe vipassanā bhaṅgānupassanāti attho.
746 “对缘与简择”等语,是因为坏灭随观难以通达,所以对前面已说的义理再加以巩固。而这个坏灭之见,通过体悟诸行的不由自主,就是为了通达无我相;为了显示这一点,所以说“空与现起”。因为当人随观所缘的坏灭、以及以坏灭为所缘的心的坏灭时,诸行就特别地以空的方式显现出来。因此说“他的”等语。巴利
746.Ārammaṇañca paṭisaṅkhātiādi bhaṅgānupassanāya duppaṭivijjhattā vuttassevatthassa daḷhīkaraṇaṃ. Tayidaṃ bhaṅgadassanaṃ saṅkhārānaṃ avasavattanāvabodhanena anattalakkhaṇapaṭivedhāyāti taṃ dassento ‘‘suññato ca upaṭṭhāna’’nti āha. Ārammaṇassa hi bhaṅgārammaṇacittassa ca bhaṅgamanupassato visesato saṅkhārā suññā hutvā upaṭṭhahanti. Tenāha ‘‘tasseva’’ntiādi.
这里说“没有别的”,意思是:在这个世间,根本不存在任何脱离五蕴而独立存在的“我”。“他看见它们的灭尽”,意思是:他看见那些法每一刹那现前的坏灭。依靠前面所说的不放逸修行,他成了不放逸的人。那是怎样的呢?就像有人用金刚钻去钻摩尼宝珠,一个善巧的人用方法钻宝珠时,只看见并注意宝珠上被钻出的孔,而不去注意宝珠的颜色等;同样地,他如理注意诸行无间断的坏灭,而不去注意“诸行”,这就是这里的意思。又像用金刚钻钻宝珠时,被钻过的地方不会再长合;同样地,以像金刚钻一样的坏灭随观智看见坏灭时,对恒常的执取就不会再生起。这样,就是“只看见坏灭”的意思。巴利
Na catthi aññoti ettha imasmiṃ loke añño khandhavinimutto attā nāma koci natthi. Tesaṃ khayaṃ passatīti tesaṃ dhammānaṃ khaṇe khaṇe upaṭṭhahantaṃ bhaṅgaṃ passati. Yathāvuttāya appamādapaṭipattiyā appamatto. Yathā kiṃ? Maṇiṃva vijjhaṃ vajirena yoniso yathā nāma kusalo puriso upāyena maṇiṃ vijjhanto maṇissa chiddameva passati manasi karoti , na maṇissa vaṇṇādiṃ, evameva saṅkhārānaṃ nirantaraṃ bhaṅgameva yoniso manasi karoti, na saṅkhāreti adhippāyo. Yathā vā vajirena maṇiṃ vijjhantassa viddhaṭṭhānaṃ na puna ruhati, evaṃ vajirasadisena bhaṅgānupassanāñāṇena bhaṅge diṭṭhe na puna niccagāho ruhati, evaṃ bhaṅgameva passatīti attho.
这里说的“所缘审察”,是指像《无碍解道》1.51里说的那样:“缘于色所缘的心生起后就坏灭,审察那个所缘,这就是所缘审察。”这里说的“坏灭随观”,是指像“随观那个心的坏灭”这样说的。这里说的“空现起”,是指像“只有诸行在坏灭,它们的坏灭就是死,没有别的任何东西”这样说的。虽然分成这三种来说,但它的意思就是增上慧观。巴利
Yā ca ārammaṇapaṭisaṅkhāti ‘‘rūpārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjati, taṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhā’’ti (paṭi. ma. 1.51) evamāgatā yā ca ārammaṇapaṭisaṅkhā, ‘‘tassa cittassa bhaṅgaṃ anupassatī’’ti evaṃ vuttā yā ca bhaṅgānupassanā, ‘‘saṅkhārāva bhijjanti, tesaṃ bhedo maraṇaṃ, na añño koci atthī’’ti evaṃ vuttaṃ yañca suññato upaṭṭhānaṃ, ayaṃ evaṃ tidhā vuttāpi adhipaññāvipassanā nāmāti attho.
747 在“无常随观等”中,指的是无常随观、苦随观、无我随观。在“厌离等”中,指的是厌离随观、离欲随观、灭尽随观、弃舍随观。三种现起:指依无常等而有的三类现起。也就是说,以尽灭、以坏灭而现起,就是“以无常现起”;以怖畏而现起,就是“以苦现起”;以空而现起,就是“以无我现起”。在“诸见”中,是指不被见的相所动摇。因为那些见由于不被牵动,所以不动摇。巴利
747.Aniccānupassanādīsūti aniccadukkhānattānupassanāsu. Nibbidādīsūti nibbidāvirāganirodhapaṭinissaggānupassanāsu . Tayo upaṭṭhāneti aniccādivasena tividhe upaṭṭhāne. Khayato vayato upaṭṭhānañhi aniccato upaṭṭhānaṃ, bhayato upaṭṭhānaṃ dukkhato, suññato upaṭṭhānaṃ anattatoti. Diṭṭhīsūti diṭṭhinimittaṃ na vedhati. Tā hi asaṃhīratāya na calati.
748 “就像脆弱器皿的比喻”是指:就像湿泥器皿一样,只看到坏灭,这是文义关联。这里应当理解:脆弱器皿的比喻,是为了显示自性易坏;正在散开的细微尘土比喻,是为了显示彼此之间没有关联;正在裂开的芝麻比喻,是为了显示每一刹那都在坏灭。只看到坏掉,就是只看到消亡,因为不取生起等。同样地,就像水泡是依靠水面等条件生起的,不能久住,很快就破掉;一切色法和非色法也是依靠业等条件生起的,只住一刹那,也很快就坏灭。这样就是只看到坏掉。为了说明它们坏灭得非常迅速,所以重复说“坏掉、坏掉”。巴利
748.Dubbalabhājanassa viyāti tintaāmamattikābhājanassa viya bhedameva passatīti sambandho. Ettha ca dubbalabhājanūpamā sarasabhiduratādassanatthaṃ, vippakiriyamānasukhumarajūpamā aññamaññaṃ asambandhatādassanatthaṃ, bhijjiyamānatilūpamā khaṇe khaṇe bhijjanakabhāvadassanatthanti daṭṭhabbā. Bhedamevāti vināsameva passati uppādādīnaṃ aggahaṇato. Evamevāti yathā udakabubbuḷakāni udakatalādipaccayaṃ paṭicca uppannāni na ciraṭṭhitikāni sīghaṃ sīghaṃ bhijjanti, evameva sabbe rūpārūpadhammā kammādipaccayaṃ paṭicca uppannā khaṇaṭṭhitikā sīghaṃ sīghaṃ bhijjantīti bhedameva passati. Turitaturitañhi nesaṃ bhedadassanatthaṃ ‘‘bhijjanti bhijjantī’’ti āmeḍitavacanaṃ.
阳焰本身也只是短暂的,但从所依相续的角度来看,它显现得比较持久,所以说“如见阳焰”,并不是从它显现不真实的角度来说的。“世间”是指蕴世间。由于证得阿拉汉果,不再有后有,所以死王看不到他。巴利
Marīcipi ittarakālikāva, nissayapabandhavasena pana ciratarupaṭṭhānanti ‘‘yathā passe marīcika’’nti vuttaṃ, na ayāthāvupaṭṭhānatova. Lokanti khandhalokaṃ. Maccurājā na passati arahattādhigamena punabbhavābhāvato.
749 舍断有见,是指镇伏常见。因为对于不间断地只看见诸行坏灭的人来说,常见根本没有生起的机会。正因为如此,由于对生命无所依恋,就舍弃了对生命的贪爱。恒常,是指一切时间,日夜。他因为精勤修习而成为致力于修行的人。由于远离了恣意欲求,他的生活清净。舍弃对当做与不当做之事的急切操心,于应做不应做之事不忙碌,因强烈悚惧。由于没有对自身的贪爱,所以无所恐惧,在任何地方都无所畏惧。由于善见无常性,他获得了忍耐与柔和。他能忍受并克服对偏远住处和增上善法的不喜,以及对感官欲乐的贪喜,因此能忍受并战胜不喜与喜乐。巴利
749.Bhavadiṭṭhippahānanti sassatadiṭṭhiyā vikkhambhanaṃ. Na hi nirantaraṃ bhaṅgameva passato sassatadiṭṭhiyā avasaro atthi. Tato eva jīvite nirālayattā jīvitanikantipariccāgo. Sadāti sabbakālaṃ rattindivaṃ. Bhāvanāya yuttappayuttatā. Icchācārānaṃ dūrībhāvato visuddhājīvitā. Ussukkappahānaṃ kiccākiccesu abyāvaṭatā tibbasaṃvegattā. Vigatabhayatā kutocipi nibbhayatā attasinehābhāvato. Khantisoraccapaṭilābho aniccatāya sudiṭṭhattā. Pantasenāsanesu adhikusalesu ca aratiyā, kāmaguṇesu ratiyā ca sahanato abhibhavanato aratiratisahanatā.
这些是八种最上功德这句话,是就性变而说的。其中 ma 这个字是连音用的。意思是:这些以舍断有见等为始的八种,是最殊胜的利益。tahiṃ 一词,是指在彼坏灭随观中。巴利
Imāni aṭṭhagguṇamuttamānīti liṅgavipallāsena vuttaṃ. Ma-kāro ca padasandhikaro, bhavadiṭṭhippahānādike ime aṭṭha uttamānisaṃseti attho. Tahinti tattha bhaṅgānupassanāyanti attho.
怖畏现起智的注释巴利
Bhayatupaṭṭhānañāṇakathāvaṇṇanā
750 “一切诸行”是指三地的一切诸行。这里“一切”这个词,是依据其主导意义而涵盖一部分范围。“修习者”是指以恭敬心修习、令其运转的人。“修习者”也指使其增长、使其壮大的人。“多作者”是指反复地做、不断投入的人。“破坏者”是因为每一刹那都在坏灭,所以称为破坏者。对于想死的人,以及虽然不想死但勇敢的人,即使有疾病等因缘作为死的征兆,本该生起恐惧的事也不会以恐惧的方式呈现,因此说“对于想以安乐活命的胆小之人”。就像对天生胆小的人来说,狮子等会成为恐惧的因,以可怕的样子呈现;同样地,对瑜伽行者来说,从坏灭中显现的诸行,说为“狮子……等呈现”。“现在”是指:分位现在是粗显的、有较长相续的;刹那现在是更微细的、时间短暂的;相续现在是中等的,在这里最初应当被把握。对于以怖畏、以应恐惧的方式而呈现的诸法,其上的智就是怖畏现起智。巴利
750.Sabbasaṅkhārānanti tebhūmakānaṃ sabbasaṅkhārānaṃ. Adhikāravasena hi padesasabbavisayo idha sabbasaddo. Āsevantassāti ādaravasena sevantassa pavattentassa. Bhāventassāti vaḍḍhentassa brūhentassa. Bahulīkarontassāti punappunaṃ karontassa yuñjantassa. Pabhedakāti khaṇe khaṇe bhijjanavasena pabhedakā. Ājīvikā byādhiādinimittaṃ maritukāmassa, amaritukāmassāpi sūrassa bhāyitabbampi na bhayato upaṭṭhātīti ‘‘sukhena jīvitukāmassa bhīrukapurisassā’’ti vuttaṃ. Yathā bhīrukajātikassa sīhādayo santāsanimittaṃ bhayānakabhāvato, tathā yogino bhaṅgato dissamānā saṅkhārāti āha ‘‘sīha…pe… upaṭṭhahantī’’ti. Paccuppannāti addhāpaccuppannā oḷārikā dīghatarapabandhā, khaṇapaccuppannā sukhumatarā ittarakālā, santatipaccuppannā majjhimā idha ādito pariggahetabbā. Bhayato bhāyitabbato upatiṭṭhanakesu ñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ.
就像一位女人的儿子们的头被砍下、正在被砍下、正在被抓住时,这些都会带来恐惧;同样,瑜伽行者的三时诸行的灭正在被抓住时,也会带来恐惧。为了说明这个意思,才说了“据说有一位女人”等话。巴利
Yathā itthiyā puttānaṃ sīsassa chinnatā chijjamānatā gayhamānā bhayāvahā, evaṃ yogino tiyaddhagatānaṃ saṅkhārānaṃ nirodhā gayhamānāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ekissā kira itthiyā’’tiādi vuttaṃ.
就像腐烂的饭等东西,本质上不可能保持不坏,终究会坏灭;同样,一个女人生了一个又一个孩子,可这些孩子都活不下来,一个个都死了,她就被称为“腐烂子嗣者”。这里特别提出“腐烂子嗣者”,是为了通过让人看到对胎中死亡的思惟,使修行者下定决心要灭尽未来的诸行。因为对他来说,过去和现在诸行的灭尽已经非常清楚了,所以不需要再用譬喻来证明。另外,为了说明具有最多七次投生等性质的最后生修行者,过去苦多而未来苦少,所以用多子的女人来作例子。巴利
Yathā pūtibhūtaṃ odanādi na sabhāvena tiṭṭhati vinassati, evaṃ yassā itthiyā vijātavijātā puttā na jīvanti maranti eva, sā ‘‘pūtipajā’’ti vuttā. Pūtipajāggahaṇañcettha visesato gabbhagatamaraṇacintādassanena yogino anāgatasaṅkhāranirodhasanniṭṭhānadassanatthaṃ. Atītapaccuppannasaṅkhāranirodho hissa supākaṭo evāti na so upamāya sādhetabbo. Antimabhavikassa ca yogino sattakkhattuṃ paramādibhāvino atīte dukkhabahutāya, anāgatadukkhaparittatāya ca dassanatthaṃ bahupajāva itthī nidassitā.
在这里,就像那位母亲有九个儿子死去一样,应当看待过去诸行——也就是按内在等分类的过去诸行,或者过去曾经历过的九有情居;就像正在死去的儿子一样,应当看待现在诸行,或者正在运转的有情居;就像未出生的儿子一样,应当看待未来诸行,或者将来会有的有情居。这样确定之后,如果有人不采用十子之母的比喻,而说采用九子之母的比喻才有意义,这种说法就被驳倒了。因为孩子们死亡已经过了很久,所以说随念死亡。由于胎儿不能直接看见,它只属于未来那一类,基于这个意思,说胎儿属于未来行的范畴。所谓“在此刹那”,是指以见到坏灭为门,诸行以可怖畏的方式显现的那个时刻。巴利
Tattha yathā tassā nava puttā matā, evaṃ ajjhattādippabhedā atītā saṅkhārā, vusitapubbā vā nava sattāvāsā daṭṭhabbā, mīyamānaputto viya paccuppannā saṅkhārā, pavattamāno vā sattāvāso daṭṭhabbo. Ajātaputto viya anāgatā saṅkhārā, bhāvī vā sattāvāso daṭṭhabbo. Evamavaṭṭhite yadeke dasaputtamātaraṃ aggahetvā navaputtamātuggahaṇaṃ sātthakanti vadanti, tadapāhataṃ hoti . Dārakānaṃ maraṇassa cirakālikattā maraṇānussaraṇanti vuttaṃ. Gabbhagato appaccakkhatāya bhāvīpakkheyeva tiṭṭhatīti adhippāyena kucchigato anāgatasaṅkhāraṭṭhāniyo vutto. Etasmiṃ khaṇeti bhaṅgadassanamukhena saṅkhārānaṃ bhayānakabhāvena upaṭṭhānakkhaṇe.
751 智不会以恐惧的方式生起,所以它不害怕。恐惧其实是因为嗔心现起,而智则如实知道该害怕的对象是“应该害怕的”。因此说“过去……仅仅是审察而已”。三个火炭坑,意思是由于极度灼热而分为强、中、弱三种。这是取用它们作为欲有等三有的譬喻,同样,像金合欢刺等三种刺也有粗劣、中等之类的差别。因此说“仅仅是……”等。“它的”指智的。“陷入灾祸”指堕入种种广大的祸害。“由怖畏”即从应怖畏的对象。巴利
751.Na bhāyati ñāṇassa bhāyanākārena appavattanato. Paṭighacittuppādavasena hi bhāyanaṃ, ñāṇaṃ pana bhāyitabbavatthuṃ bhāyitabbanti yāthāvato jānāti. Tenāha ‘‘atītā…pe… tīraṇamattamevā’’ti, tisso aṅgārakāsuyo atitāpena tikkhamajjhamudubhedāti adhippāyo. Kāmabhavādīnañhi tiṇṇaṃ bhavānaṃ nidassanabhāvena tāsaṃ gahaṇaṃ, tathā khadirādisūlattayassa appaṇītādibhāvato. Tenāha ‘‘kevalaṃ hī’’tiādi. Assāti ñāṇassa. Byasanāpannāti nānāvidhavipulānatthapatitā. Bhayatoti bhāyitabbato.
所谓“行相”,就是前面说的这个意思:诸行因为聚集等而显得密集,又因为各自作用的限定,看起来就像有具体形体一样地显现出来。然而,诸行这样显现,并不能脱离诸行而存在,所以说“过去……是增语”。“即死”就是“即灭”。“由此”就是由看见灭。因为对于每一个刹那都只看见灭的人来说,被称为“相”的诸行,按照前面所说的无常之理,会以可怕的方式显现出来。说到“转起”,虽然一切有的转起都算是转起,但为了说明:当坏灭随观达到顶点时,在一切有当中,那种持续不断的逼迫会极其强烈地显现出来,所以即使是通常被认为寂静、快乐的诸有,也会因为其苦的本性而显现为可怕,因此说“转起,即色有、无色有的转起”等等。“二者”就是指相和转起。因为这两者都是作为无我而显现出来的。巴利
Saṅkhāranimittanti ‘‘saṅkhārānaṃ samūhādighanavasena, sakiccaparicchedatāya ca saviggahānaṃ viya upaṭṭhāna’’nti vuttovāyamattho. Saṅkhārānaṃ pana tathā upaṭṭhānaṃ saṅkhāravinimuttaṃ na hotīti āha ‘‘atītā…pe… adhivacana’’nti. Maraṇamevāti bhaṅgameva. Tenāti bhaṅgadassanena. Khaṇe khaṇe bhaṅgameva passato hi nimittasaññitaṃ saṅkhāragataṃ aniccatāya vuttanayena sappaṭibhayaṃ hutvā upaṭṭhāti. Pavattaṃ nāma kāmaṃ sabbā bhavapavatti, matthakappattāya pana bhaṅgānupassanāya sabbabhavesu abhiṇhasampaṭipīḷanassa suṭṭhutaraṃ upaṭṭhānato santasukhābhimatāpi bhavā dukkhasabhāvatāya bhayato upaṭṭhahantīti dassanatthaṃ ‘‘pavattanti rūpārūpabhavapavattī’’tiādi vuttaṃ. Ubhayanti nimittaṃ, pavattañca. Dvayampi hi taṃ attasuññameva hutvā upaṭṭhahatīti.
过患随观智的注释巴利
Ādīnavānupassanāñāṇakathāvaṇṇanā
752 “救护”是指以诸行为因、从无我的角度来保护。因为一切存在等都有过患、性质相同,所以并不能成为救护。“避难处”是为了避开它们、寻求救护而依附的地方。“归趣”是为了这个目的应当前往的地方。“依怙”就是它的皈依处。“希求”就是渴望,这里并没有希求。通过这句话——“这不是我的”——说明了没有渴爱的执取。“执取”就是见解上的执取。通过“这是我的自我”这句话,说明了没有见解上的执取。仅仅因为没有渴爱的执取,这里也就已经说明了没有“我是这个”的慢执取;或者也可以由“vā”这个词的包含来理解。巴利
752.Tāṇanti saṅkhārahetukā anattato rakkhaṇaṃ. Neva paññāyati sabbabhavādīnaṃ sādīnavatāya ekasadisattā. Leṇanti tassa pariharaṇatāṇāya upalīyanaṃ. Gatīti tadatthaṃ gantabbaṭṭhānaṃ. Paṭisaraṇanti tasseva paṭisaraṇaṭṭhānaṃ. Patthanāti āsīsanā na hoti. Etena ‘‘netaṃ mamā’’ti taṇhāgāhābhāvamāha. Parāmāsoti diṭṭhiparāmāso. Tena ‘‘eso me attā’’ti diṭṭhigāhābhāvamāha. Taṇhāgāhābhāveneva cettha ‘‘esohamasmī’’ti mānagāhābhāvopi vuttoyeva hoti, vā-saddaggahaṇena vā.
现在,为了说明没有希求等的原因,说了“三有”等这些话。其中,三有就像火炭坑,因为它们是生等苦的立足处,具有极大的灼热。四大就像四种凶猛的毒蛇,也就是所谓木口、腐口、火口、刀口,因为它们特别会造成身体的僵硬、流漏、烧灼、切断等痛苦;从一般方面来说,则因为住处、毒性变化、带来祸害、难以亲近、难以接近、不知恩、不加区分地起作用,以及许多过患和灾祸。经中确实这样说:“比丘们,四种有大威势、凶猛的毒蛇,这就是四大的同义词。”五蕴就像举刀的杀手,因为一个蕴坏灭时,其余诸蕴不能安住;也因为它们互相杀害,带来死亡之苦。经中也这样说:“比丘们,举刀的杀手,这就是五取蕴的同义词。”六内处就像空村,因为虽然被执取为我和我所,却空无所有;就像有人进入一个空村,心想那里有食物等可执取的东西。正如经中所说:巴利
Idāni patthanādīnamabhāve kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘tayo bhavā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tayo bhavā aṅgārakāsuyo viya jātiādidukkhādhiṭṭhānabhāvena mahābhitāpatāya. Cattāro mahābhūtā kaṭṭhamukhapūtimukhaaggimukhasatthamukhasaṅkhātā ghoravisaāsīvisā viya kāyassa thaddhatāvissandanadāhacchedadukkhavidhānato visesato, avisesato pana āsayato, visavikārato, anatthadānato, durupacārato, durāsadato, akataññuto, avisesakārito, anekādīnavūpaddavato ca. ‘‘Cattāro āsīvisā uggatejā ghoravisāti kho, bhikkhave , catunnetaṃ mahābhūtānaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.238) hi vuttaṃ. Pañcakkhandhā ekakkhandhabhede aññakkhandhānavaṭṭhānato. Aññamaññāghātanato, maraṇadukkhāvahanato ca ukkhittāsikavadhakā viya. Vuttampi cetaṃ ‘‘ukkhittāsiko vadhakoti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti. Cha ajjhattikāyatanāni attattaniyabhāvena gahitānipi tato rittabhāvato suññagāmo viya bhojanādigayhupagamettha atthīti paviṭṭhasuññagāmo viya. Tathā hi vuttaṃ –
比丘们,所谓“空村”,就是这六种内处的名称。比丘们,如果一位有智慧、有才能、有慧解的人从眼的角度去思察它,它看起来就只是空虚的,只是空无的,只是空的。巴利
‘‘Suññagāmoti kho, bhikkhave, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ. Cakkhuto cepi naṃ, bhikkhave, paṇḍito byatto medhāvī upaparikkheyya, rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, suññakaññeva khāyatī’’ti (saṃ. ni. 4.238) –
起初,六外处就像屠杀村庄的盗贼,因为它们在一切方面都具有杀害的性质。因此说:“诸比丘,盗贼、屠杀村庄者,这就是六外处的名称。诸比丘,眼在可意与不可意的色中被杀害”等等。以贪火等十一种火。这确实已被说:巴利
Ādi. Cha bāhirāyatanāni gāmaghātakacorā viya sabbathāpi ghātakabhāvato. Tenevāha ‘‘corā gāmaghātakāti kho, bhikkhave, channetaṃ bāhirānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ. Cakkhu, bhikkhave, haññati manāpāmanāpesu rūpesū’’tiādi. Rāgaggiādīhi ekādasahi aggīhi. Vuttañhetaṃ –
比丘们,眼在燃烧。被什么燃烧?被贪火、嗔火、痴火燃烧,被生、老、死、愁、悲、苦、忧、恼燃烧。巴利
‘‘Cakkhu, bhikkhave, ādittaṃ. Kena ādittaṃ? Rāgagginā dosagginā mohagginā jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehī’’ti (saṃ. ni. 4.28) –
开头部分。诸行像疮等一样,这一点前面已经说过。所谓“无味”,是说没有什么可贪著喜乐的,因为它的本性就是苦。所谓“无乐”,是说没有圆满成就可言,因为最终都归于败坏。在一切处,正如前面所说,它们现起为无味、无乐,像一大堆大过患——这就是其中的关联。同样,下面“像有猛兽的丛林一样”等说法,也要把这一层意思带进去,再作关联。巴利
Ādi . Saṅkhārānaṃ gaṇḍādisadisatā heṭṭhā vuttāyeva. Nirassādāti assādetabbarahitā dukkhasabhāvattā. Nirasāti sampattirahitā vipattipariyosānattā. Sabbattha yathā heṭṭhā nirassādā nirasā mahāādīnavarāsibhūtā hutvā upaṭṭhahantīti sambandho, evaṃ uparipi ‘‘savāḷakamiva vanagahana’’ntiādīsu taṃ ānetvā sambandhitabbaṃ.
与虎豹俱,就是与老虎等猛兽在一起。鳄鱼,指鳄鱼之类。罗刹,是水罗刹。用“无味、无乐味”这句话,是在显示这种过患是普遍存在的。因为对那样的瑜伽行者来说,在一切生存状态等当中,一切诸行从舍弃的角度看,都无间断地显现为可怖畏。而凡是有可怖畏的,那就是有过患的。因此说“正是那个”等。巴利
Sasaddūlāti sabyagghā. Gāhā kumbhilādayo. Rakkhaso dakarakkhaso. ‘‘Nirasaṃ nirassāda’’nti iminā ādīnavassa abbokiṇṇataṃ dasseti. Tathā hissa yogino sabbesu bhavādīsu sabbepi saṅkhārā nissaggato nirantaraṃ sappaṭibhayāva hutvā upaṭṭhahanti. Yañca sappaṭibhayaṃ, taṃ sādīnavaṃ. Tenāha ‘‘tasseva’’ntiādi.
“凡……者”指的是过患智。这里所说的,就是《无碍解道》中依顺推与逆推的方式,对那个词本身所作的分辨,它具备十种事由,并以十二种转起加以庄严。巴利
Yanti ādīnavañāṇaṃ. Idaṃ vuttanti idaṃ dasavatthukaṃ dvādasavārapaṭimaṇḍitaṃ anvayabyatirekavasena tasseva padabhājanaṃ paṭisambhidāyaṃ vuttaṃ.
“生起是怖畏”是说:诸行的生起,因为不安稳,所以成为怖畏的对象,因此是怖畏。因为那一切以生起为根本的,都带着一切灾患。“转起是怖畏”等句中,道理也是一样。这个的生起不存在,或者证得这个之后,诸行将来不再生起,这就是“无生”,也就是涅槃。而它因为完全没有怖畏,是究竟的安稳,所以以无畏之义称为“安稳”。称为“寂静处”,就是一切诸行寂灭的甘露处。以“无转起”等说法,也是通过否定转起等,说的就是涅槃。见到转起中的过患之后,紧接着为了见到还灭中的功德而迅速策励观照的禅修者,基于他们的情况,说了第三转:“生起是怖畏,无生是安稳。”第六转等中也是同样的道理。在这里,“生起”是差别项,“怖畏”是应当被限定的共同项,所以虽然两个词指的是同一对象,却取了不同的性别。就像“苦集圣谛”那样。“趣是怖畏”等句中也是这个道理。巴利
Uppādo bhayanti saṅkhārānaṃ uppādo akhemaṭṭhena bhayavatthutāya bhayaṃ. Uppādamūlakañhi sabbaṃ taṃ sabbavatthukanti sabyasanaṃ. Pavattaṃ bhayantiādīsupi eseva nayo. Natthi etassa uppādo, na vā etasmiṃ adhigate saṅkhārānaṃ āyatiṃ uppādoti anuppādo, nibbānaṃ. Tañca sabbaso bhayābhāvato paramassāsabhūtattā nibbhayaṭṭhena khemanti. Santipadeti sabbasaṅkhārūpasamabhūte amatapade. Appavattantiādīhipi pavattādipaṭikkhepamukhena nibbānameva vadati. Pavattiyaṃ ādīnavaṃ disvā tadanantarameva nivattiyaṃ ānisaṃsadassanavasena sīghaṃ vipassanaṃ ussukkāpentānaṃ vasena ‘‘uppādo bhayaṃ, anuppādo khema’’nti tatiyavāro vutto. Eseva nayo chaṭṭhavārādīsupi. Ettha ca uppādo viseso, bhayaṃ visesitabbaṃ sāmaññabhāvatoti satipi dvinnaṃ padānaṃ samānādhikaraṇabhāve liṅgabhedo gahito. Yathā ‘‘dukkhasamudayo ariyasacca’’nti (dī. ni. 3.354; ma. ni. 3.374). Esa nayo ‘‘gati bhaya’’ntiādīsupi.
在“生起是诸行”这一句里,先用总括的方式把握一切诸行的生起,然后按差别来安立诸行;因为在任何地方,诸行都是要按差别来观照的,所以才作了这样的言辞区分。巴利
Uppādo saṅkhārāti ettha pana sabbesaṃ saṅkhārānaṃ uppādaṃ sāmaññena gahetvā saṅkhārā bhedato vihitā sabbatthakameva tesaṃ vibhāgato vipassiyamānattāti vacanabhedo kato.
把积集和结生看成是苦,这就是它们之间的关联。应当知道,这个以过患为对象的五事智,就是智在过患中的意思。智在寂静处是说,这个智以倾向寂静处等方式安住在寂静处。巴利
Āyūhanaṃ paṭisandhiṃ ‘‘dukkha’’nti passatīti sambandho. Ñāṇaṃ ādīnave idanti ādīnave visayabhūte idaṃ pañcavatthukaṃ ñāṇaṃ veditabbaṃ. Ñāṇaṃ santipadeti santipade ninnādibhāvena ṭhitaṃ idaṃ ñāṇanti attho.
753 以业为缘,在现在这一世中生起的诸行,它们的生起显得更加明显,所以论师说“由前世业为缘,在这里生起”。这里所说的“转起”,是指已生起的法在当下持续运转,所以说“已生者的转起”。“一切”是指遍及三世的色法和非色法,包括内在、外在等分别在内的一切。“业”是指此刻正在运转的业。在这里,通过生起、转起、积聚这三项,摄取了属于现在世的诸行;通过结生,摄取了属于未来世的诸行;以生起之摄取,则因为业行是过去分所摄的标相,所以也摄取了属于过去世的业行。然而,通过取相,则一切都已被摄取。以哪一种趣向而结生,那趣向就是地狱等种种差别,因为依善行、恶行而趣向,所以应知那在义理上是由各种业所决定的、堪称为有的异熟诸蕴,以及由所作而成的色法。诸蕴的生起,是指一切诸蕴的生起。它们实为明显,因为在《分别论》中已依相等方式加以说明。依处所,是指依称为所缘的转起处所。如果那五个仅以处所之义而被接受,那么为什么还要说其余的呢?所以说“其余的只是它们的同义词”。以此显示:为了增广观禅者的智慧光辉的境域,说法被扩展了。巴利
753. Kammapaccayā paccuppannabhave uppajjamānānaṃ saṅkhārānaṃ uppādo pākaṭataro hutvā upaṭṭhātīti āha ‘‘purimakammapaccayā idha uppattī’’ti. Pavattaṃ nāma idha pavattiyaṃ dhammappavattīti āha ‘‘uppannassa pavattī’’ti. Sabbampīti tiyaddhagataṃ rūpārūpaṃ ajjhattabahiddhādivibhāgaṃ sabbampi. Kammanti etarahi pavattaṃ kammaṃ. Ettha ca uppādapavattaāyūhanaggahaṇena paccuppannaddhapariyāpannā saṅkhārā gahitā, paṭisandhiggahaṇena anāgataddhapariyāpannā upādittā. Uppādaggahaṇena ca atītaddhapariyāpannā kammasaṅkhārā ulliṅgattā. Nimittaggahaṇena pana sabbepi gahitā. Yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti sā nirayādibhedā gati sucaritaduccaritavasena gantabbattā, sā panatthato taṃtaṃkammaniyamitā bhavasamaññārahā vipākakkhandhā, kaṭattā ca rūpanti veditabbā. Khandhānaṃ nibbattananti sabbesampi khandhānaṃ nibbattanaṃ. Pākaṭā eva saccavibhaṅge lakkhaṇādivasena niddiṭṭhattā. Vatthuvasenāti ārammaṇasaṅkhātapavattiṭṭhānavasena. Yadi te pañceva vatthubhāvena icchitā, atha kasmā sesā vuttāti āha ‘‘sesā tesaṃ vevacanavasenā’’ti. Tena vipassakānaṃ ñāṇavipphārassa visayasaṃvaḍḍhanatthaṃ desanā vaḍḍhitāti dasseti.
为了从反面说明已经通过顺观展示的过患智,才开示对治智:“在完全没有生起的地方,也就彻底没有怖畏。”或者说,先通过“以怖畏现起”等说法展示流转,再展示还灭,这是诸佛和随佛觉悟者的一贯做法,就像先开示前二谛,再教导灭谛一样。为了说明这个意思——世间对某人展示过患可能没有效果,但这里不是那样,这里是有实际利益的——所以说了“或者因为”等话。心会倾向于它的对立面,就像被热恼压倒的人倾向于清凉一样,因为已经清楚见到过患,就必然生起想要解脱的状态。巴利
Anvayato dassitassa ādīnavañāṇassa byatirekato dassanatthaṃ paṭipakkhañāṇadassanaṃ ‘‘yattha uppādo natthi, tattha sabbena sabbaṃ bhayampi natthī’’ti. ‘‘Bhayatupaṭṭhānena vā’’tiādinā pavattiṃ dassetvā nivattidassanaṃ buddhānaṃ, anubuddhānañca āciṇṇametaṃ yathā purimaṃ saccadvayaṃ dassetvā nirodhasaccadesanāti dasseti. Yathā loke kassaci ādīnavadassanaṃ niratthakampi hoti, na tathā idaṃ, idaṃ pana sātthakamevāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yasmā vā’’tiādi vuttaṃ. Tappaṭipakkhaninnaṃ cittaṃ hoti dāhābhibhūtassa sītaninnatā viya suṭṭhu diṭṭhādīnavato ekaṃsena muñcitukamyatābhāvato.
所谓“怖畏”,就是指应当害怕的。以“必定是苦”这句话,说明它具有苦的性质,所以应当害怕;可见,“应当害怕”并不偏离苦性。他们说,“轮回食”就是已执取的诸蕴。三种轮回,以及依附于轮回的,都是轮回食。由于要被烦恼所接触,所以是世间食,也就是五种欲。烦恼本身就是烦恼食。在“唯是诸行而已”这句话里,“而已”一词排除了非行,因为那里连一丝食性都没有;而“唯”一词则表明不圆满,因为并非一切诸行都有食性。因此,被说为“怖畏”的,是由于它以苦等性质而被决定。如果凡是怖畏的,其本质就是苦等,那么这样一来,只靠怖畏等中的一项就足以成立,为什么还要取全部呢?针对这个追问,才说了“即使如此”等话。就像在那些诸行上,依无常、苦、无我的方式生起观照,观照的差别来自行相的不同;同样,在这里,依怖畏行相等行相的不同,智的差别来自生起方式的不同。其中,以怖畏行相生起的智是怖畏现起智,以其他行相生起的智应当知道是过患智。巴利
Bhayanti bhāyitabbaṃ. ‘‘Niyamato dukkha’’nti etenassa dukkhabhāvena bhāyitabbatāti bhāyitabbatā dukkhabhāvaṃ na byabhicaratīti dasseti. Vaṭṭāmisaṃ upādinnakkhandhāti vadanti. Tividhampi vaṭṭaṃ, vaṭṭasannissitañca vaṭṭāmisaṃ. Kilesehi āmasitabbato lokāmisaṃ, pañca kāmaguṇā . Kilesā eva kilesāmisaṃ. Saṅkhāramattamevāti ettha eva-saddena visaṅkhāraṃ nivatteti. Na hi tattha sāmisatālesopi atthīti. Matta-saddena pana aparipuṇṇataṃ vibhāveti. Na hi sabbasaṅkhāragataṃ sāmisanti. Tasmāti ‘‘bhaya’’nti vuttassa dukkhādibhāvena niyatattā. Yadi yaṃ bhayaṃ, taṃ dukkhādisabhāvameva, tathā sati bhayādīsu ekeneva atthasiddhi. Kasmā sabbāni gahitānīti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘evaṃ santepī’’tiādi. Yathā tesu eva saṅkhāresu aniccato dukkhato anattato pavattivasena ākāranānattato anupassanānānattaṃ, evaṃ bhayākārādiākāranānattato pavattivasenevettha ñāṇassa nānattaṃ. Tattha bhayākārena pavattaṃ ñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ, itarākāravasena pavattaṃ ādīnavañāṇanti daṭṭhabbaṃ.
因为以过患智为所缘而说的那十五种义,都包含在生起等五种当中;而在那里,智依随顺和反离的方式运作,所以成为十种。因此说“以十种智了知”。这种了知是殊胜的,因为去除了对所缘的迷惑而成为不迷,而且它自身也是不迷的,所以说它就像了知自身一样。因此说“通达、亲证”。所谓“二者的”,是与“善巧”一词结合时,在处格的意义上用的属格,比如“对舞蹈和歌唱善巧”。所谓“善巧性”,是在工具格的意义上用的主格,所以说“以二者的善巧性”。或者,“二者的”是指依两种智的意思。由于如实见到了它的运作,与它相对立的寂静境界就极其确定地显现出来。因此,他的心不会因为执取最胜现法涅槃等邪见而动摇。在那里,因为极好地照见了过患,所以说“在种种见中不动摇”等。其余的部分在这里意思浅显易懂。巴利
Yasmā ādīnavañāṇassa visayabhāvena vuttā pannarasāpi atthā uppādādīsu pañcasveva antogadhā, tattha ca ñāṇaṃ anvayabyatirekavasena pavattanato dasavidhaṃ hoti. Tasmā āha ‘‘dasa ñāṇe pajānātī’’ti. Pajānanañca sātisayaṃ visayagatasammohavigamena asammūḷhaṃ, attanipi asammūḷhamevāti attānampi pajānantaṃ viya hotīti katvā vuttaṃ. Tenāha ‘‘paṭivijjhati sacchikarotī’’ti. Dvinnanti dvīsu kusalasaddayogena hi bhummatthe sāmivacanaṃ yathā ‘‘kusalā naccagītassā’’ti (jā. 2.22.94). Kusalatāti karaṇe paccattavacananti āha ‘‘dvinnaṃ kusalatāyā’’ti. Dvinnanti vā dvinnaṃ ñāṇānaṃ vasenāti attho. Pavattiyā yāthāvato diṭṭhatāya tappaṭipakkhato santipadaṃ suvinicchitameva hutvā upaṭṭhāti. Tenassa cittaṃ paramadiṭṭhadhammanibbānādimicchāgāhavasena na vicalati. Tattha suparidiṭṭhādīnavattāti āha ‘‘nānādiṭṭhīsu na kampatī’’tiādi. Sesamettha uttānatthameva.
厌离随观智说的注释巴利
Nibbidānupassanāñāṇakathāvaṇṇanā
754 “于诸行”是指在一切三界中的诸行。“厌离”是指以智厌离而达到厌离。处于这种状态的人,对那些行法感到厌倦、不喜乐,所以说“厌倦、不喜乐”。巴利
754.Saṅkhāragateti sabbasmiṃ tebhūmake saṅkhāre. Nibbindatīti ñāṇanibbidena nibbedaṃ āpajjati. Tathābhūto ca tattha ukkaṇṭhanto, anabhiramanto ca nāma hotīti vuttaṃ ‘‘ukkaṇṭhati nābhiramatī’’ti.
在这里,为了说明不喜乐的譬喻,说了“譬如”等话。围绕阿耨达池而住的、高二百由旬的雪山诸大峰中,依次有琉璃、朱砂、银、金、七宝所成的香醉山、黑山、铠罗娑山、善见山、杂色峰山,其中最后一座叫杂色峰山。在狮子崖等七个大湖中。巴利
Tattha anabhiramaṇassa upamaṃ dassetuṃ ‘‘seyyathāpī’’tiādi vuttaṃ. Anotattadahaṃ parikkhipitvā ṭhitesu dviyojanasatubbedhesu yathākkamaṃ sānuañjanarajatasuvaṇṇasattaratanamayesugandhamādanakāḷakelāsasudassanacittakūṭabhedesu pañcasu himavato mahāsikharesu pacchimo cittakūṭapabbato nāma. Sīhapapātādīsu sattasu mahāsaresu.
在“金笼”中,就是指金制的狮子笼。“被放入”就是被关进去。“三种善趣有”就是指欲界善趣等三种殊胜的存在。巴利
Suvaṇṇapañjareti suvaṇṇamaye sīhapañjare. Pakkhittoti niruddho. Tividhe sugatibhaveti kāmasugatiādike tividhe sampattibhave.
以手、足、尾、鞘七处触地而站立,所以叫“七处站立”。他不乐于城中心,因为害怕被门、窗、管道等阻挡。“见”是指在信解引导下的随顺观察而见。因此说“他的心倾向、俯向、朝向那里”。巴利
Hatthapādavālavatthikosehi bhūmiphusanehi sattahi patiṭṭhitoti sattapatiṭṭho. Nagaramajjhe nābhiramati dvārapañjaranāḷanādiavabādhanabhayena. Diṭṭheti adhimuttipubbakena anvayadassanena diṭṭhe. Tenāha ‘‘tanninnatappoṇatappabbhāramānaso’’ti.
755 这里“那”是指厌离智。所谓“以二智”,就是怖畏现起智和过患随观智这二智。因为诸行以怖畏的方式显现时,本身就是大过患,并且呈现为应当厌离的对象,所以仅仅这一智,当它因这样修习的力量而达到不同阶段时,就具备了三种作用的能力,因此说“实质上是一”。所以接着就说“一切诸行”等等。巴利
755.Taṃ panetanti nibbidāñāṇamāha. Ñāṇadvayenāti bhayatupaṭṭhānādīnavānupassanāñāṇadvayena. Yasmā bhayato dissamānā eva saṅkhārā mahādīnavā, nibbinditabbā ca hutvā upaṭṭhahanti, tasmā ekampi taṃ ñāṇaṃ tathābhāvanābalappattiyā avatthāvisesayuttaṃ tividhakiccasāmatthiyavantaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘atthato eka’’nti. Tenāha ‘‘sabbasaṅkhāre’’tiādi.
这一段是就那些随观达到顶点时来说的,而在最初阶段,它们本来就是以各自不同的自性生起的。“令生起”就是使之显现,“令明了”就是其含义。巴利
Tayidaṃ tāsaṃ anupassanānaṃ matthakappattivasena vuttaṃ, ādimhi pana bhinnasabhāvā eva pavattanti. Uppādesīti pātvākāsi, vibhāvesīti attho.
欲解脱智论的注释巴利
Muñcitukamyatāñāṇakathāvaṇṇanā
756 不执著,是因为见到了大过患。因为已经遍知无始以来的蕴,所以就想解脱、想脱离。想解脱,就是想从那里把自己拔出来、想脱离、想离开。所谓“被放进笼子里”,就是被笼子困住了。“如此等等”中的“等”字,应当知道是涵盖了燃烧的火炭、逼近的险处、充满猛兽和毒蛇的丛林等情形。巴利
756.Na sajjati bahvādīnavatāya diṭṭhattā. Muñcitukāmaṃ nissaritukāmaṃ hoti anādikālikassa khandhassa pariññāyamānattā. Muñcitukāmatā tato attānaṃ nibbedhetukāmatā nissaritukāmatā apagantukāmatā. Pañjarapakkhittoti pañjarena samoruddho. Evamādayoti ādi-saddena ādittaaṅgāraupasaṭṭhadesabyāḷasāpadākulavanagahanādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.
省察随观智论的注释巴利
Paṭisaṅkhānupassanāñāṇakathāvaṇṇanā
757 说了“一切有……中略……想要解脱”之后,又说“从一切诸行”,这是为了显示一种更殊胜的解脱,用增上语来开显另一层含义。因为不随诸行而转的人的解脱,才是更殊胜的解脱。而这种解脱是经由现在所说的审察随观而发生的,为了显示这一点,便说“再次,那些诸行”等。在此之前已经对诸行赋予三相而加以把握,所以说“再次”。由于不存在未被衡量的、属于有等的诸行,所以说“彼”。随观的方式中也有前所未见的,所以说“如此”,意思是依现在所说的方式。所谓把握诸行,正是以圆满的相来进行的,所以说“将三相赋予后”。巴利
757.‘‘Sabbabhava…pe… muñcitukāmo’’ti vatvā puna sabbasmā saṅkhāragatāti sabbaggahaṇaṃ sātisayamuttidassanatthaṃ adhikavacanaṃ aññamatthaṃ bodhetīti. Yañhi saṅkhārehi ananubandhassa muñcanaṃ, taṃ sātisayaṃ muñcanaṃ. Taṃ pana vuccamānāya paṭisaṅkhānupassanāya hotīti taṃ dassetuṃ ‘‘puna te evaṃ saṅkhāre’’tiādi vuttaṃ. Tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhārapariggaṇhanaṃ pubbepi katanti punaggahaṇaṃ. Bhavādigatassa saṅkhārassa aparitulitassa abhāvato ‘‘te’’ti vuttaṃ. Anupassanākārassa apubbassapi atthitāya ‘‘eva’’nti vuttaṃ. Idāni vuccamānākārenāti hi attho. Saṅkhārānaṃ pariggaṇhanaṃ nāma paripuṇṇalakkhaṇavaseneva hotīti ‘‘tilakkhaṇaṃ āropetvā’’ti vuttaṃ.
在“非恒常”等这些说法里,该说明的内容,前面已经讲过了。第一个“等”字,涵盖了“有始有终、否定恒常”这一类说法。巴利
Anaccantikatotiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Paṭhamena ādi-saddena ‘‘ādiantavantato niccapaṭikkhepato’’ti evamādīnaṃ saṅgaho.
第二句“等”字,收摄了“因为被生灭逼迫、因为排斥乐”这一类说法。巴利
Dutiyena ‘‘udayabbayapaṭipīḷanato sukhapaṭikkhepato’’ti evamādīnaṃ saṅgaho.
“非良马”是指不可意,或者不美。“可厌弃”是指应以“呸”来厌弃。“违逆”是指因不合喜好而违逆。所谓“非由装饰所毁”,是说以不施装饰便能破坏它们的净相,意思是能以不装饰毁掉它们的美感。或者,因为不施装饰,它们的不净性就显露出来,所以叫“非由装饰所毁”。又或者,它们的自性本来就不是装饰所能破坏的,就像“非日所照”那样,所以叫“非由装饰所毁”。接着说的“因此是非由装饰所毁”,是针对色行而说的。“丑陋”就是不美。因为它是嗔恚结缚的所依,观看时能系缚住自己的心,所以“可厌”就是极其丑陋。仅仅看见,就成为忧受生起的因。因为是非良马、应厌弃的,所以像粪便一样应当舍弃,或者就是可厌。这里的“等”字,摄入了“不净”“不可意”等说法。巴利
Ajaññatoti amanuññato, asobhanato vā. Jegucchatoti ‘‘dhī’’ti jigucchitabbato. Paṭikkūlatoti abhiruciyā paṭilomanena paṭikkūlabhāvato. Na maṇḍanena hatā amaṇḍanahatā, amaṇḍanena sakkā etesaṃ subhabhāvaṃ hantunti attho. Amaṇḍanena vā tesaṃ asubhatā pākaṭā hotīti amaṇḍanahatā. Maṇḍanena vā na hantabbasabhāvā ‘‘asūriyapassā’’ti viya amaṇḍanahatā. Tato amaṇḍanahatabhāvatoti rūpasaṅkhāre sandhāya vadati. Virūpatoti asundarato. Paṭighasaṃyojanavatthutāya passante attani bandhatīti bībhacchaṃ ativiya virūpaṃ. Yaṃ diṭṭhamattameva domanassuppattinimittaṃ hoti. Ajaññajigucchanīyatā hi gūthaṃ viya pariccajitabbaṃ vā bībhacchaṃ. Idha ādi-saddena ‘‘asucito amanāpato’’ti evamādīnaṃ saṅgaho.
第四个“等”字,涵盖了“因为没有引导者、因为否定我”这一类说法。巴利
Catutthena ādi-saddena ‘‘apariṇāyakato attapaṭikkhepato’’ti evamādīnaṃ saṅgaho.
758 所谓“此”是指瑜伽行者。所谓“释放”,是指为了不再随缚而彻底解脱的释放。所谓“成就方法”,是指以无常等好好把握、反复琢磨,这就是方法;而这是为了成就那个方法。巴利
758.Ayanti yogāvacaro. Muñcanassāti puna ananubandhanatthaṃ sumuttamuñcanassa. Upāyasampādanatthanti aniccādivasena suṭṭhu pariggaṇhanaṃ parimaddanā upāyo, tassa sādhanatthaṃ.
为了捕鱼,人们把这种网撒到水里的各个地方,所以叫它“khippaṃ”,也就是捕鱼的陷阱。“Oḍḍāpesī”的意思是让它落下去、投进去,也就是投掷。“Sappa”指黑蛇。“Gahaṇe”是说抓住已经捉到的蛇,不把它甩开,而是紧紧抓住。“Hatthaṃ nibbeṭhetvā”是把被蛇用自己的身体缠住的手部解开、挣脱出来。“Āvijjhitvā”是通过甩掉缠绕来旋转。“Nissajjitvā”就是丢弃、放下。巴利
Macchagahaṇatthaṃ udake tattha tattha khipanti etanti khippaṃ, macchānaṃ gahaṇakūṭapaṃ. Oḍḍāpesīti osāresi, khipīti attho. Sappanti kaṇhasappaṃ. Gahaṇeti yathāgahitaṃ sappaṃ achaḍḍetvā gahaṇe. Hatthaṃ nibbeṭhetvāti sappena attano bhogena veṭhitaṃ hatthapadesaṃ nibbeṭhetvā mocetvā. Āvijjhitvā āveṭhikappahāpanena bhametvā. Nissajjitvāti chaḍḍetvā.
其中“在那里”等是譬喻的对应连接。“在那里,从最初起”指达到被了知的时候。“作密集的分别”指取业处之后,破除对聚集等密集的执取。“善释放”是对修习的中性表述,就像“日月不均等地运行”等经文中的用法一样。因为诸行无法以常等行相呈现,所以通过无常想等种种观修,达到了殊胜而强大的状态;而这种状态是通过对诸行无常等行相更彻底地洞察而达成的,因此说“以三相安立……令达到……”。就像在角力中,被更强壮的对手用拳头在各处击打揉搓后,另一方就变得无力对抗。不仅变得无力,还会达到只剩死亡之苦或死亡本身;同样,这些诸行被弄得如此虚弱后,依上智之力而达到不被贪著享用,并最终彻底坏灭。巴利
Tatthātiādi upamāsaṃsandanaṃ. Tattha āditovāti viññutaṃ pattakāle. Ghanavinibbhogaṃ katvāti kammaṭṭhānaṃ gahetvā samūhādighanaggahaṇaṃ bhinditvā. Sumuttanti bhāvanapuṃsakaniddeso ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. Saṅkhārānaṃ niccādiākārena upaṭṭhātuṃ asamatthatā aniccasaññādibhedāya vipassanāya sātisayaṃ balavabhāvappattiyā, sā ca saṅkhārānaṃ aniccādiākārassa suṭṭhutaraṃ sallakkhaṇenāti āha ‘‘tilakkhaṇāropanena…pe… pāpetvā’’ti. Yathā hi nibbuddhakaraṇe balavatarena paṭimallena tattha tattha muṭṭhippahārādinā vimathito itaro tena yujjhituṃ asamatthataṃ pāpito hoti. Na kevalaṃ asamatthataṃ pāpitova hoti, atha kho maraṇamattaṃ dukkhaṃ vā maraṇaṃ vā pāpuṇāti, evametepi saṅkhārā evaṃ dubbalabhāvaṃ pāpitā upariñāṇānubhāvena nibbisevanataṃ, sabbaso bhaṅgañca pāpuṇantīti.
759 “至此”的意思是:像这样,通过“非恒常”等四十余种方式,以观照诸行无常等本质的洞察方式来进行审察。巴利
759.Ettāvatāti evaṃ ‘‘anaccantikato’’tiādinā parocattālīsāya ākārehi saṅkhārānaṃ aniccādibhāvasallakkhaṇavasappavattena paṭisaṅkhānena.
在“以无常作意”等说法中,应当说明的内容,在《清净道论》讲怖畏现起的部分(visuddhi. 2.750)里已经按那里所说的方法讲过了。巴利
Aniccato manasikarototiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ bhayatupaṭṭhānakathāyaṃ (visuddhi. 2.750) vuttanayameva.
这里有一个区别:在把“审察”这个词解释为“了知”之后,为了说明审察的作用和生起的作用是同一刹那的——即使没有前后时间上的差别,也只是按照语言习惯才那样说——所以说了“欲”等话。因此,就像“善法缘善法,从因缘生”(《发趣论》1.1.53)、“灭尽一切黑暗,这太阳升起来了”等例子那样,这里是按同时性来使用词语的。同样,为了说明并不是先有缘心与法、然后才有意识生起,这里也是如此,所以说了“缘心……”等话。这样的词语用法在世间大多数情况下都是按前时性出现的,因此为了在这里也按前时性来显示它,就说了“或以一体之理……应知”。它的意思是:在前后生起的诸智中,依前一个智来安立审察的作用,依另一个智来安立生起的作用,但不应把它们看作分离的,因为它们落在同一相续中,是按一体之理来把握的。在另一对词语中,也就是“审察已转起,审察相与已转起”这一对词语中。巴利
Ayaṃ pana viseso – ‘‘paṭisaṅkhā’’ti padassa ‘‘jānitvā’’ti atthaṃ vatvā paṭisaṅkhānuppajjanakiriyānaṃ samānakhaṇattā asatipi pubbāparakālatte saddavohāramattena evaṃ vuttanti dassento ‘‘kāma’’ntiādimāha. Tena ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā (paṭṭhā. 1.1.53), nihantvā timiraṃ sabbaṃ, uggatoyaṃ divākaro’’ti ca evamādīsu viya samānakālavasenāyaṃ saddapayogoti. Tathā manañca dhamme ca paṭhamaṃ paṭicca pacchā na manoviññāṇassa uppatti, evamidhāpīti dassetuṃ ‘‘manañca paṭiccā’’tiādi vuttaṃ. Ediso saddapayogo yebhuyyena loke pubbakālavaseneva dissatīti pubbakālavaseneva idhāpi taṃ dassetuṃ ‘‘ekattanayena vā…pe… veditabba’’nti āha. Tassattho – aparāparaṃ uppannesu ñāṇesu purimassa vasena paṭisaṅkhānakiriyā, tadaññassa vasena uppajjanakiriyā ca yojetabbā, na ca tāni bhedato apekkhitabbāni ekasantānapatitatāya ekattanayavasena gahitattāti. Itarasmiṃ padadvayeti ‘‘pavattaṃ paṭisaṅkhā, nimittañca pavattañca paṭisaṅkhā’’ti imasmiṃ padadvaye.
行舍智论的注释巴利
Saṅkhārupekkhāñāṇakathāvaṇṇanā
760 760. 虽然以把握诸行无常、苦等相的方式生起的审察随观智,也特别以把握无我相为主,所以这样说:“把握一切诸行是空的”等等。因为这种把握存在时,谛的证悟才能成就,不存在时就不能成就。正因为缺乏它,即使能开示无常、苦相的萨兰伽导师等人的教法,也成了不能出离之道。或者,是针对诸行缺乏常、坚实等性质,才说“把握一切诸行是空的”。因为某物缺乏某种性质,就说它依此而是空的。由于诸行的我空性难以了知,为了令即使已多次通达空随观的行者也能获得坚固,便进一步说“此复是空”等等。其中,从诸行是无我的那一刻起,它们就是无我所的。因为如果有我,就应当有我所,所以说“此于我或我所是空的”。“二支”就是两种方式:既不以智眼现见自我,也不由推理可得,意思是不可得。不看见其他有情,或者不看见诸行作为资具、作为自己苦乐的成办者而存在,这样连接。“再次把握”是关联词。“在此”就是指这个空随观的部分。巴利
760. Saṅkhārānaṃ aniccadukkhākārādipariggaṇhanavasena pavattampi paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ visesato anattākārapariggaṇhanapadhānanti vuttaṃ ‘‘sabbe saṅkhārā suññāti pariggahetvā’’tiādi. Tasmiñhi sati saccasampaṭivedho ijjhati, na asati. Tadabhāvato hi aniccadukkhalakkhaṇapaññāpakampi sarabhaṅgasatthārādīnaṃ sāsanaṃ aniyyānikameva jātaṃ. Atha vā tesaṃ niccasārādīhi rittakaṃ sandhāya ‘‘sabbe saṅkhārā suññāti pariggahetvā’’ti vuttaṃ. Yañhi yato rittakaṃ, taṃ tena suññanti. Saṅkhārānaṃ attasuññatāya duviññeyyabhāvato anekavāraṃ paṭividdhāyapi suññatānupassanāya daḷhībhāvāpādanatthaṃ ‘‘puna suññamida’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha yadaggena saṅkhārā anattatā, tadaggena anattaniyā. Sati hi attani attaniyena bhavitabbanti vuttaṃ ‘‘suññamidaṃ attena vā attaniyena vā’’ti. Dvikoṭikanti dviaṃsikaṃ, attānaṃ neva disvā ñāṇacakkhunā paccakkhato, anumānato ca tassa anupalabbhanīyatoti adhippāyo. Paraṃ aññaṃ sattaṃ, saṅkhāraṃ vā parikkhārabhāve attano sukhadukkhasādhanabhāve ṭhitaṃ na disvāti yojanā. Puna pariggaṇhātīti sambandho. Etthāti etasmiṃ suññatānupassanādhikāre.
“kvaci”是指在某个地方、某个时间或某种法中。或者,“kvaci”是指内或外。“attano attānaṃ”是指自己的自我。为了说明他不见他人所构想的自我以及该自我为任何人所有,比如“这位尊贵的梵天神、大梵天王……最胜者、得自在者、得自在者、已生未生者之父”等说法,所以说了“kassaci”等话。其中,“parassa”是指被执取为“他生”或“他人”的。在“na ca mama kvacani”这句里,“mama”这个词用在了不恰当的地方,所以说“暂且把‘mama’这个词搁置”。“parassa ca”是指不同于自己的。有些人持这样的邪见构想:认为“他人”是为了“我的”目的而存在的,通过他,我的一切都能成就。为了说明他不见这样的他人自我、以及那属于自己所有的东西,所以说了“na ca kvacani”等话。在这里,“nāhaṃ kvacani”是指他看见自己的自我不存在。“na kassaci kiñcanatasmiṃ”是指他看见自己的自我不属于任何人。“na ca mama”这两句应当按顺序分别对应。每一句都单独加上“atthi”来理解。“na ca kvacani parassa attā atthī”是指他看见他人的自我不存在。“tassa parassa attano mama kiñcanatā na catthī”是指他看见他人的自我不属于自己所有。这样,通过把握内、外诸蕴中自我与自我所有皆空、纯粹只是诸行聚、以及四句空性,空性就被照见了。因此说“evamayaṃ”等话。巴利
Kvacīti katthaci ṭhāne, kāle, dhamme vā. Atha vā kvacīti ajjhattaṃ, bahiddhā vā. Attano attānanti sakattānaṃ. ‘‘Ayaṃ kho bhavaṃ brahmā mahābrahmā…pe… seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyāna’’ntiādinā (dī. ni. 1.42) parehi parikappitaṃ attānañca kassaci kiñcanabhūtaṃ na passatīti dassento ‘‘kassacī’’tiādimāha. Tattha parassāti ‘‘parajāti, paro puriso’’ti ca evaṃ gahitassa. Na ca mama kvacanīti ettha mama-saddo aṭṭhāne payuttoti āha ‘‘mama-saddaṃ tāva ṭhapetvā’’ti. Parassa cāti attato aññassa. ‘‘Paro puriso’’ti evaṃbhūto attho mamatthāya ṭhito, tassa vasena mayhaṃ sabbaṃ sijjhatīti evaṃ ekaccadiṭṭhigatikaparikappitavasena paraṃ attānaṃ tañca attano kiñcanabhūtaṃ na passatīti dassento ‘‘na ca kvacanī’’tiādimāha. Ettha ca nāhaṃ kvacanīti sakaattano abhāvaṃ passati. Na kassaci kiñcanatasminti sakaattano eva kassaci anattaniyataṃ passati. Na ca mamāti etaṃ dvayaṃ yathāsaṅkhyaṃ sambandhitabbaṃ. Atthīti paccekaṃ. Na ca kvacani parassa attā atthīti parassa attano abhāvaṃ passati. Tassa parassa attano mama kiñcanatā na catthīti parassa attano anattaniyataṃ passati. Evaṃ ajjhattaṃ, bahiddhā ca khandhānaṃ attattaniyasuññatā suddhasaṅkhārapuñjatā catukoṭikasuññatāpariggaṇhanena diṭṭhā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘evamaya’’ntiādi.
761 在“以六种方式”等教导中,凡是各处提到的各种方式,都把空随观的修习方式归纳起来加以说明。其中,“以六种方式”是指以六种执取的方式,或者以六种应当被执取的方式。“以常”是指以被构想为“常”的自我,或者以其他任何人、任何事物;或者“以常”是指以常恒的状态。“恒”等则是对于已被执取为“常”的,应当被执取的方式。因为这种分类,才有这六种。其中,“常性”是指固定不变的状态,“恒性”是指坚固性,“永远存在性”是指永恒性,“不变异性”是指无变易的法性。“直至老死”:这里没有把重复的文句写出来,只显示了最后一句。巴利
761.‘‘Chahākārehī’’tiādinā niddesādīsu tattha tattha āgate pakāre suññatānupassanāya paribrūhanaṃ saṅgahetvā dasseti. Tattha chahākārehīti chahi gahaṇākārehi, gahetabbākārehi vā. Niccenāti ‘‘nicco’’ti parikappitena attanā vā aññena vā kenaci. Niccenāti vā niccabhāvena. Dhuvādayo ‘‘nicco’’ti gahitasseva gahetabbākārā. Tabbibhāgena hi imassa chakkatā. Tattha niccatā nāma kūṭaṭṭhatā. Dhuvabhāvo thiratā. Sadā bhāvitā sassatatā. Nibbikāratā avipariṇāmadhammatā. Yāva jarāmaraṇāti peyyālaṃ akatvā pariyosānapadameva dasseti.
762 762. “非坚实”就是没有实质,“它没有坚实”就是无坚实。“从坚实离去”就是离开了坚实,或者坚实从它那里离去,所以叫“离坚实”。不过,这里有些人说:依照“以常坚实、以乐坚实、以我坚实”这样的经文来看,“非坚实、无坚实、离坚实”这三句是一种把握空的方式;否则就只有七种方式,而不是八种。另一些人则说:“以净坚实”在经文里也有,所以“非坚实、无坚实、离坚实”这三句应当分别配合到“以常坚实”等每一句上。Setavaccha 就是白瓦鲁纳树,也有人说是“Minarukkha”这种树。Pāḷibhaddaka 就是甄叔迦树。巴利
762. Na sāranti asāraṃ, natthi etassa sāranti nissāraṃ. Sārato apagataṃ, sāraṃ vā tato apagatanti sārāpagataṃ. Keci panettha ‘‘niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā’’ti pāḷīti adhippāyena ‘‘asāraṃ nissāraṃ sārāpagata’’nti padattayaṃ eko suññatāpariggahākāro, aññathā satteva ākārā siyuṃ, na aṭṭhāti vadanti. Apare pana ‘‘subhasārasārenātipi pāḷiyaṃ atthīti ‘asāraṃ nissāraṃ sārāpagata’nti idaṃ padattayaṃ ‘niccasārasārenā’tiādīsu paccekaṃ yojetabba’’nti vadanti. Setavacchoti setavaruṇako. ‘‘Minarukkho’’tipi vadanti. Pāḷibhaddakoti kiṃsuko.
763 由于没有常、坚实等,所以看成是空的;因为有限、微少,或者因为卑微、低劣,所以看成是虚的;因为没有我坚实,所以看成是空的;因为自身无我,所以看成是无我的;因为没有自在,也不能使任何人行使自在,所以看成是无自在的。就像有人想用泡沫团做成器皿之类的东西,如果有人想让色具有常等性质,那是办不到的;或者,因为不能按自己的意愿有任何作为,所以看成是非随意所作的。因为无法得到“愿色是这样,不要那样”,所以看成是不可得的。自身不随他转,也不能让其他随自己转,所以看成是不自主的。在自己的相续中,自己就像他人一样不可支配,所以看成是他。犹如作者等与诸因及果分离,因为因不与果、果不与因共住在一起。这个道理也适用于受等蕴。巴利
763. Niccasārādīnaṃ abhāvato rittato passati. Parittato, lāmakattā vā tucchato. Attasārābhāvena suññato. Sayaṃ anattatāya anattato. Issariyassa abhāvato, kenaci issariyaṃ kāretuṃ asakkuṇeyyatāya ca anissariyato. Pheṇapiṇḍena bhājanādiṃ kātukāmassa viya rūpassa niccatādiṃ kātukāmassa taṃ na sijjhati, sakaicchāvasena vā kāci kiriyā natthīti akāmakāriyato. ‘‘Evaṃ rūpaṃ hotu, mā eva’’nti alabbhanīyato. Sayaṃ aññassa vase na vattati, nāpi aññaṃ attano vase vattetīti avasavattakato. Yasmiṃ santāne sayaṃ tassa paro viya avidheyyatāya parato. Kārakādi viya kāraṇehi, phalena ca vivittato. Na hi kāraṇena phalaṃ, phalena vā kāraṇaṃ sagabbhaṃ tiṭṭhati. Esa nayo vedanādīsupi.
764 在“色不是众生”等句里,“世间通常所说的‘众生’并不是色”,这个意思在这里并不是要表达的,因为这一点不用说明就已经成立。因为世间不会把仅仅是色的东西说成“众生”;而外道所设想出来的“我”,才是这里所说的“众生”。那个“我”,他们之所以称为“众生”,是因为它执著、系缚于色等之中,并且能让别人知道它。而色并不是那个,这就是这里的意思。这是把握空的方法。这个道理在“不是命者”等句里也一样。其中,“命者”是从命根之义来说的;“人”是从引导之义来说的;“慢者”,是因为“我存在”这一慢生起之处,慢在此生起,所以称为慢者;“女人”,是因为胎儿在她那里成长;“男人”,是因为以主导之义而住于彼处;“我”,是因为“我”慢被安置于此。由于各自都有“我”执的依处,所以外道也将“我”称为“我”;而色并不是那样,为了显示把握空的方法,所以说“色不是众生”等。因此,以八句显示了色的我空;其余四句显示它没有我所。其中,“不是我的”是指不是我的、不是自己的所有物;同样,也不是他人的自己的所有物;对任何人来说都不是自己的所有物,因为根本没有自己。“不是我所”这一句所显示的意思,也以另外三句显示出来。这个道理在受等句里也一样。巴利
764.Rūpaṃ na sattotiādīsu yo lokavohārena satto, rūpaṃ so na hotīti ayamattho idha nādhippeto tassāvuttasiddhattā. Na hi loko rūpamattaṃ ‘‘satto’’ti voharati, bāhirakaparikappito pana attā ‘‘satto’’ti adhippeto. So hi tehi rūpādīsu sattavisattatāya paresaṃ sañjāpanaṭṭhena ‘‘satto’’ti vuccati, rūpaṃ so na hotīti attho. Suññatāpariggaṇhanañhetanti. Esa nayo na jīvotiādīsupi. Tattha jīvanaṭṭhena jīvo. Naranaṭṭhena netubhāvena naro. ‘‘Ahamasmī’’ti mānuppattiṭṭhānatāya māno ettha vāti pavattatīti mānavo. Thiyati ettha gabbhoti itthī. Padhānabhāvena puri setīti puriso. Āhito ahaṃmāno etthāti attā. Paccattaṃ tassa tassa ahaṃkāravatthutāya ‘‘aha’’nti ca diṭṭhigatikehi attā vuccati, rūpaṃ pana tādisaṃ na hotīti suññatāpariggaṇhanavidhiṃ dassetuṃ ‘‘rūpaṃ na satto’’tiādi vuttaṃ. Tasmā aṭṭhahipi padehi rūpassa attasuññatāva dassitā. Itarehi catūhi tassa kiñcanatābhāvo. Tattha na mamāti mayhaṃ attano santakaṃ na hoti, tathā aññassa attano santakaṃ na hoti, kassacipi attano santakaṃ na hoti attanoyeva abhāvato. ‘‘Na attaniya’’nti padena pakāsito evattho pariyāyantarehi tīhipi padehi pakāsito. Esa nayo vedanādīsupi.
765 765. 为了让下面色聚思惟变得坚固,前面所说的思惟方法也能让空随观变得坚固,为了说明这一点,就说了“以审察遍知的方式”等话。其中,因为怖畏无法被伤害,所以没有庇护;因为不适合执取为“庇护”,所以成为没有庇护的状态。“无味”这个词在巴利原文里没有。如果有的话,就成了四十三种行相。在色的生起中,因为见到了一切过患,所以从过患的角度来说。“从集、从灭”这两者,就像以无常来看待能阐明空一样,或者通过显示没有恒常的核心来阐明空,因此说是为了阐明空。同样,“凡缘于色而生起的乐与喜悦,这是色的味”这一观察,通过阐明缘与缘所生来阐明空。“凡色是无常、苦、变易法,这是色的过患”这一观察,则因为修习了无常等空。同样,“凡对色调伏欲贪、断除欲贪,这是色的出离”——这样,对于从集等角度所作的观察,以及其他各项观察,应当知道它们都能随宜增长空随观。至于从过患角度的观察,虽然前面已经说过,但再次宣说,应当知道这是从否定味的角度来说的。其余部分和前面所说的一样。在受等蕴中,也应当导入四十二种行相,所以说“观受……乃至……观识为无常……乃至……为出离”。巴利
765. Heṭṭhā kalāpasammasanassa daḷhabhāvāya vuttasammasananayāpi suññatānupassanāya daḷhabhāvāya saṃvattantīti dassento ‘‘tīraṇapariññāvasenā’’tiādimāha. Tattha bhayassa ahiṃsanena asaraṇato. ‘‘Saraṇa’’nti gahetuṃ ayuttatāya asaraṇībhūtato. ‘‘Anassādato’’ti idaṃ pāḷiyaṃ natthi. Sati ca tecattālīsa ākārā siyuṃ. Rūpappavattiyaṃ sabbādīnavūpaladdhiyā ādīnavato. ‘‘Samudayato atthaṅgamato’’ti idaṃ dvayaṃ yathā aniccato dassanaṃ panāḷikāya, niccasāravirahadīpanena vā suññatāvibhāvanaṃ hoti, evaṃ suññatāvibhāvananti katvā vuttaṃ. Tathā ‘‘yaṃ kho rūpaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ rūpassa assādo’’ti (saṃ. ni. 3.26) dassanaṃ paccayapaccayuppannatāvibhāvanena suññatāvibhāvanaṃ. ‘‘Yaṃ rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, ayaṃ rūpassa ādīnavo’’ti (saṃ. ni. 3.26) ca dassanaṃ niccatādisuññatābhāvanato. Tathā ‘‘yo rūpe chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ rūpassa nissaraṇa’’nti evaṃ samudayādidassanānaṃ, itaresañca yathārahaṃ suññatānupassanānubrūhanatā daṭṭhabbā. Yaṃ pana ādīnavato dassanaṃ, pubbe vatvāpi puna vacanaṃ assādapaṭikkhepato dassanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Vedanādīsupi dvācattālīsa ākārā netabbāti āha ‘‘vedanaṃ…pe… viññāṇaṃ aniccato…pe… nissaraṇato passatī’’ti.
另外,在《义释》中也已经说过这空性把握论的开示,是为了表明“这部《义释》是就某部巴利圣典而说的”,也是为了显示它的果报。巴利
Vuttampi ca niddese etaṃ suññatāpariggaṇhanakathāsandassanaṃ ‘‘asukāya pāḷiyā ayaṃ niddeso’’ti dassanatthaṃ, tassa phalasandassanatthañca.
766 为了说明:像这样,以审察遍知的方式,在每一个蕴中以四十二种行相把握空之后,仍然只以三种随观来修习的人,会生起行舍智,所以说“如是空”等。其中,“把握”就是思惟。“舍弃了怖畏与欢喜”:由于安住于舍,舍弃了依诸行的衰损而生起的怖畏,以及依诸行的成就而生起的喜悦;或者,舍弃了依怖畏现起而生起的智之怖畏,以及依思惟而生起、称为喜的欢喜。因为当完全见到空时,怖畏与欢喜就没有机会生起,只有舍得以安立。因此说“于诸行成为漠然”。其中,为了显示由于邪执而可能产生的不漠然已经不存在,所以说“不执取为我或我所”。接下来,为了显示这种漠然的譬喻,所以说“犹如弃妻的男子”等。巴利
766. Evaṃ tīraṇapariññāvasena paccekaṃ khandhesu dvācattālīsāya ākārehi suññataṃ pariggahetvāpi tividhānupassanāvaseneva bhāvanaṃ anuyuñjantassa saṅkhārupekkhāñāṇuppattīti dassento ‘‘evaṃ suññato’’tiādimāha. Tattha pariggaṇhantoti sammasanto. Bhayañca nandiñca vippahāyāti ajjhupekkhakatāya saṅkhārānaṃ vipattiṃ nissāya uppajjanakabhayañceva tesaṃ sampattiṃ nissāya uppajjanakapītiñca pajahitvā. Atha vā bhayatupaṭṭhānavasena uppajjanakañāṇabhayañca sammasanavasena uppajjanakapītisaṅkhātaṃ nandiñca pahāya. Na hi sabbaso suññatāya diṭṭhāya bhayanandīnaṃ avasaro atthi, atha kho upekkhāva saṇṭhāti. Tenāha ‘‘saṅkhāresu udāsīno hotī’’ti. Tattha yena micchāgāhena anudāsīnatā siyā, tadabhāvaṃ dassento ‘‘ahanti vā mamanti vā na gaṇhātī’’ti āha. Idānissa udāsīnatāya upamaṃ dassento ‘‘vissaṭṭhabhariyo viya puriso’’tiādimāha.
在这里,为了说明所谓“以不漠然为前提的漠然”能在此处承载譬喻的意义,所以说了“悦意的、可意的”等话。他会极度地执取她,因为不了解女人的诡诈、欺骗、歪曲等手段。成为想解脱的人,意思是生起想解脱的心之后就把她舍弃,也就是说,纯粹以无所期待的方式安住。这就是瑜伽行者。在想要解脱的阶段以上,只要行舍智还没有生起,这期间持续生起的观就是审察随观,所以说“以审察随观把握诸行”。巴利
Tattha anudāsīnatāpubbikā udāsīnatā vuccamānā idha opammatthaṃ pharatīti dassetuṃ ‘‘iṭṭhā kantā’’tiādi vuttaṃ. Ativiya naṃ mamāyeyya itthīnaṃ sāṭheyyakūṭeyyavaṅkeyyādīnaṃ ajānanato. Muñcitukāmo hutvāti muñcitukāmova hutvā, taṃ vissajjeyya nirapekkhatāya vasenevāti adhippāyo. Ayaṃ yogāvacaro. Muñcitukāmatāya uddhaṃ yāva saṅkhārupekkhāñāṇaṃ na uppajjati, tāva pavattā vipassanā paṭisaṅkhānupassanā evāti āha ‘‘paṭisaṅkhānupassanāya saṅkhāre pariggaṇhanto’’ti.
“退缩”就是往一边躲,像藏起来一样。“蜷缩”就是收缩。“回转”就是翻转过去。“不伸展”就是不流散开去,意思是由于欢喜而不向前扑入。巴利
Patilīyatīti ekapassena nilīyati nilīnaṃ viya hoti. Patikuṭatīti saṅkucati. Paṭivaṭṭatīti vivaṭṭati. Na sampasāriyatīti na visarati, abhirativasena na pakkhandatīti attho.
对于这位瑜伽行者来说,就是这样。巴利
Iccassāti iti evaṃ assa yogino.
767 当行舍智以锐利、清净、勇猛的状态,在诸行中成就舍离时,这个行舍智多次生起,通过逐渐成熟而成为随顺智的助缘,这时就说它“见到涅槃是寂静的”。当它达到这种状态时,就会舍弃一切诸行的运作,只投向涅槃。这里所说的智,是把随顺智和种姓智合在一起说的,这是依“一体”的方式来说的。如果还不能见到涅槃是寂静的,那就说明行舍智还没有成熟。“渡海者”是指航海的人、商人。“识方向的乌鸦”是指能辨认方向的乌鸦,这只是它的特征,应当知道任何类似的鸟都可以这样理解。“异域”是指大海中不熟悉的地方。“随行”是指一再地跟着走。巴利
767. Tikkhavisadasūrabhāvena saṅkhāresu ajjhupekkhane sijjhamāne taṃ panetaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ anekavāraṃ pavattamānaṃ paripākagamanena anulomañāṇassa paccayabhāvaṃ gacchantaṃ nibbānaṃ santato passati nāma. Tathābhūtañca sabbaṃ saṅkhārappavattaṃ vissajjetvā nibbānameva pakkhandati nāma. Tayidaṃ idha ñāṇaṃ anulomagotrabhuñāṇehi saddhiṃ ekattaṃ netvā vuttaṃ ekattanayavasena . No ce nibbānaṃ santato passatīti tāva saṅkhārupekkhāñāṇassa aparipakkatamevāha. Samuddaṃ tarantīti sāmuddikā, saṃyattikā. Disājānanako kāko disākāko, lakkhaṇamattañcetaṃ yo koci tādiso sakunto veditabbo. Videsanti adesaṃ samudde aparicitaṭṭhānaṃ. Anugantvāti anu anu gantvā.
这本身就是观智。就像研磨面粉一样——按从粗到细的简别方式不断捣碎,变得像细面粉粉末那样细腻。所谓“除去棉籽的棉花”,就是去掉棉籽的棉花。所谓“被弹打”,就像被弓弹打一样。通过这两个譬喻,说明由于反复地思惟观察,观智变得更加微细。因为随着观修力量的增强,观智变得锐利、清净、勇猛,同时也变得更加微细。在简择诸行时,由于简择已达到顶点,对诸行以及对诸行的简择都变得漠然,以三种随观而安住,因为没有其他方式。即使按“七种、十八种”等方式分类的各种随观,也都包含在无常随观等三种之中,所以达到顶点的观智,就是依这三种随观而安住。巴利
Tayidaṃ vipassanāñāṇaṃ. Piṭṭhaṃ vaṭṭayamānaṃ viyāti thūlathūlato vivecanavasena nipphoṭiyamānaṃ saṇhaṃ saṇhaṃ piṭṭhacuṇṇaṃ viya. Nibbaṭṭitakappāsanti nibbaṭṭitabījaṃ kappāsaṃ. Vihanamānaṃ viyāti dhanukena vihaññamānaṃ viya. Upamādvayenapi punappunaṃ sammasanena vipassanāñāṇassa sukhumatarabhāvāpattimāha. Yathā yathā hi vipassanābhāvanābalena tikkhā, visadā, sūrā ca hoti, tathā tathā sukhumatarāpi hotīti. Saṅkhāravicinaneti pavicayassa sikhāppattatāya saṅkhāresu viya tesaṃ vicinanepi udāsīnaṃ hutvā tividhānupassanāvasena tiṭṭhati pakārantarassa abhāvato. ‘‘Sattadhā aṭṭhārasadhā’’tiādinā vibhattāpi hi anupassanāpakārā aniccānupassanādīsveva tīsu antogadhāti matthakappattā vipassanā tāsaṃ eva vasena tiṭṭhati.
768 这里说的是:在进入解脱门的状态中,以及在区分圣者类别的因缘意义上。这是观智。三根,就是信根、定根、慧根。以增上之力,就是以相应诸法的增上状态之力。因为多修无常随观的人,信根变得强而有力;多修苦随观的人,定根变得强而有力;多修无我随观的人,慧根变得强而有力。依这三种随观的力量,这三根达到更强的状态,就使解脱门状态达成,所以说“三种随观……进入,名为……”。关于“三种解脱门状态”:这里如果有人心里疑惑:“哪三种是解脱?哪三种是解脱门?”因为证得解脱要依靠解脱门,为了先说明解脱门,就说“因为三种……被称为……”;然后为了说明这个道理在圣典中也能知道,就说“如所说……”等等。巴利
768.Tatrāti tasmiṃ vimokkhamukhabhāvāpajjane, ariyapuggalavibhāgapaccayatthe ca. Idaṃ vipassanāñāṇaṃ. Tiṇṇaṃ indriyānanti saddhindriyasamādhindriyapaññindriyānaṃ. Ādhipateyyavasenāti sampayuttadhammānaṃ adhipatibhāvavasena. Aniccānupassanābahulassa hi saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, dukkhānupassanābahulassa samādhindriyaṃ, anattānupassanābahulassa paññindriyanti tissannaṃ anupassanānaṃ vasena balavatarabhāvaṃ pattāni imāni tīṇi indriyāni vimokkhamukhabhāvaṃ āpādentīti āha ‘‘tividhānupassanā…pe… āpajjati nāmā’’ti. Tividhavimokkhamukhabhāvanti ettha ke pana tayo vimokkhā, kāni vā tīṇi vimokkhamukhānīti antolīne anuyoge vimokkhamukhādhīnattā vimokkhādhigamassa vimokkhamukhāni tāva dassento ‘‘tisso hi…pe… vuccantī’’ti vatvā ayañca attho pāḷito eva viññāyatīti dassento ‘‘yathāhā’’tiādimāha.
为了出离世间,就是为了从世间出离,或者为了从有情世间的轮回之苦中出离。以分限与周圆,就是依生灭而作分限与周圆。随观性,就是正确地、一再一再地观察,应当这样连接。因为无常随观,是见诸行以生为始、以灭为终而被分限;正因它们具有始终,所以它们是无常的。于无相界,就是于远离一切行相而名为无相的无为界。心投入性,就是在分限之后,依随顺智等状态,正确地让增上心进入。于无愿,就是于远离贪愿等而得名无愿者。于空,就是于我空而得名空者。巴利
Lokaniyyānāyāti lokato nikkhamanāya, sattalokassa vā vaṭṭadukkhato nikkhamanāya. Paricchedaparivaṭumatoti udayabbayavasena paricchedato ceva parivaṭumato ca. Samanupassanatāyāti sammadeva anu anu passanāya saṃvattantīti sambandho. Aniccānupassanā hi saṅkhāre ādito udayena, antato vayena paricchinne passati. Ādiantavantatāya hi te aniccāti. Animittāya ca dhātuyāti sabbasaṅkhāranimittavirahato ‘‘animittā’’ti laddhanāmāya asaṅkhatāya dhātuyā. Cittasampakkhandanatāyāti paricchinditvā anulomañāṇādibhāvena sammadeva adhicittassa anupavisanatthāya. Appaṇihitāyāti rāgapaṇidhiādīnaṃ abhāvena ‘‘appaṇihitā’’ti laddhanāmāya. Suññatāyāti attasuññatāya ‘‘suññatā’’ti laddhanāmāya.
“趣”是指产生。通过阐明诸行的自性而使心警策,这就叫作依正行道而振奋其心,所以说“心振奋性,即令心警策性”。以“我所”的执取方式,对于被认定为属于我的事物,其所有者——我,首先被执取,然后才有属于我的东西,因此说“非我、非我所——以这样的无我方式作随观性”。所谓“三句”,诸师说是指分限与周圆、心振奋、随观这三句;而“一切诸行”等三句话,应当理解为就是三句。正是由于这个原因——因为依无常随观等而宣说了那三句。“于问之解答”,就是在“作意无常的人,诸行如何现起?”这个问题的解答之中。巴利
Gatinti nibbattiṃ. Saṅkhārānaṃ sabhāvavibhāvanena saṃvejiyamānaṃ cittaṃ sammāpaṭipattiyaṃ samuttejitaṃ nāma hotīti āha ‘‘manosamuttejanatāyāti cittasaṃvejanatāyā’’ti. Mamaṃkārena attaniyasaññitassa vatthuno sāmibhūto attā paṭhamaṃ parāmasīyati, tato attaniyanti āha ‘‘nāhaṃ, na mamāti evaṃ anattato samanupassanatāyā’’ti. Tīṇi padānīti paricchedaparivaṭuma, manosamuttejana, samanupassanapadānīti vadanti, ‘‘sabbasaṅkhāre’’tiādīni pana tīṇi vākyāni tīṇi padānīti veditabbāni. Tenevāti aniccānupassanādīnaṃ vasena tesaṃ tiṇṇaṃ padānaṃ vuttattā eva. Pañhavissajjaneti ‘‘aniccato manasi karoto kathaṃ saṅkhārā upaṭṭhahantī’’ti pañhassa vissajjane.
769 769. 这样显示了各种解脱门之后,现在为了显示各种解脱,就说了“那么,哪些是……”等话。“以无常作意”,就是指精勤修习无常随观。“胜解多”,就是指信根强盛。如果他的无常随观特别锐利、勇猛,他的信根就特别强。因为一开始只是以少许信心修行,当观慧达到顶点时,就像在嫩叶等上一样,也在宝珠、黄金等上极为清楚地现前亲眼看见它们的无常性,于是对导师生起强有力的信心:“那位世尊确实是正自觉者。”所以他是胜解多的人,也是信特别强的人。他因为多修无常随观,从无常相出起,所以说他“证得无相解脱”。“轻安多”,是指精勤修习苦随观的人,他以“诸行是苦,与苦相对立的灭是乐”这样的作意,胜解涅槃的寂静、殊妙、安乐,因为经常与喜和喜悦相应,所以轻安多。又因为证得特别强的定根,远离了贪的愿求,所以证得无愿解脱,因此说“从苦……证得……”。“觉多”,是指精勤修习无我随观的人,因为我空是微细智慧的所缘,所以智多。又因为证得特别强的慧根,远离了痴,所以证得空解脱,因此说“从无我……证得……”。巴利
769. Evaṃ vimokkhamukhāni dassetvā idāni vimokkhe dassetuṃ ‘‘katame panā’’tiādi vuttaṃ. Aniccato manasi karontoti aniccānupassanaṃ anuyuñjanto. Adhimokkhabahuloti saddhindriyabahulo. Yassa visesato aniccānupassanā tikkhā sūrā hoti, tassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti. ‘‘Aniccā saṅkhārā’’ti hi ādito saddhāmattakena paṭipajjitvā vipassanāya ukkaṃsagatāya tarupallavādīsu viya maṇikanakādīsupi tesaṃ aniccataṃ sātisayaṃ paccakkhato passato ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti satthari saddhā balavatī pavattatīti so adhimokkhabahulo, adhimattasaddho ca hoti. Tassa aniccānupassanābahulatāya aniccākārato vuṭṭhānaṃ hotīti so ‘‘animittaṃ vimokkhaṃ paṭilabhatī’’ti vuttaṃ. Passaddhibahuloti dukkhānupassanaṃ anuyuñjanto ‘‘dukkhā saṅkhārā, tappaṭipakkhato sukho nirodho’’ti ca manasikāravasena nibbānassa santapaṇītasukhabhāvaṃ adhimuccanto abhiṇhaṃ pītipāmojjasamāyogato passaddhibahulo hoti. Tato ca adhimattasamādhindriyapaṭilābhena rāgapaṇidhiyā dūrībhāvato appaṇihitavimokkhasamadhigamo hotīti vuttaṃ ‘‘dukkhato…pe… paṭilabhatī’’ti. Vedabahuloti anattānupassanaṃ anuyuñjanto attasuññatāya nipuṇañāṇavisayattā ñāṇabahulo hoti. Tato ca adhimattapaññindriyapaṭilābhena mohassa dūrībhāvato suññatavimokkhasamadhigamo hotīti āha ‘‘anattato…pe… paṭilabhatī’’ti.
有人以无常随观,借助相的力量把握诸行,然后精勤修观。当他到达那个地方——诸行的相完全不存在——他便以无相的方式胜解它为“无相涅槃”,并依趣向出起的道而努力。他的道以无相的方式证得涅槃,因此说“以无相的方式,取涅槃为所缘而生起的圣道”。而涅槃的这个无相方式,既不是道造作的,也不是观造作的,而是自性本然成就的。道以涅槃为所缘,因此道被称为无相——为了说明这一点,所以接着说“因为从无相界生起,所以是无相”。如果有人以苦随观,通过远离愿求而胜解无愿;如果有人以无我随观,通过远离我执而胜解空——应当以这样的方式类推连接。因此说“以同样的道理”等等。巴利
Yo aniccānupassanāya nimittavasena saṅkhāre pariggahetvā vipassanaṃ anuyuñjanto yattha idaṃ saṅkhāranimittaṃ sabbaso natthi, taṃ ‘‘animittaṃ nibbāna’’nti animittākārena adhimuccanto vuṭṭhānagāminimaggena ghaṭeti. Tassa maggo animittato nibbānaṃ sacchikarotīti vuccatīti āha ‘‘animittākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto ariyamaggo’’ti. Svāyaṃ nibbānassa animittākāro neva maggena kato, na vipassanāya, atha kho sabhāvasiddho. Tadārammaṇatāya ca maggo animittoti vuccatīti dassento āha ‘‘animittāya dhātuyā uppannattā animitto’’ti. Yo dukkhānupassanāvasena paṇidhiyā dūrībhāvakaraṇena appaṇihitaṃ adhimuccanto , yo anattānupassanāvasena attūpaladdhiyā dūrībhāvakaraṇena suññataṃ adhimuccantoti ca ādinā yojetabbaṃ. Tenāha ‘‘eteneva nayenā’’tiādi.
770 如果圣道也能得到三种解脱的名称,那为什么在阿毗达摩里只说到两种解脱呢?针对这个责问,他说“然而……”等等。这里,“那”指的是阿毗达摩中只说到两种解脱这件事。“从非权宜的角度,是就通向毗婆舍那而言”,意思是说,这是直接就道从毗婆舍那获得名称而说的。为什么呢?因为无相毗婆舍那虽然处在可趋近的位置上,却不能把自己的名称给道。经中确实说过“你应修习无相,断除慢随眠”,这说的是无相毗婆舍那,但它虽然在破除常相、恒相、我相,自身却仍然在有相的法里面运作,所以它其实还是有相的。再说,阿毗达摩是胜义说,而无相道从胜义上讲恰恰缺少因。因为无相解脱是依无常随观而说的。在那里,信根变得增盛,而信根在圣道中连一分都不是,由于它不是道分,所以不能把自己的名称给道。在另外两种当中,依苦随观而说无愿解脱,依无我随观而说空解脱。巴利
770. Yadi ariyamaggo tividhampi vimokkhanāmaṃ labhati, atha kasmā abhidhamme vimokkhadvayameva āgatanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘yaṃ panā’’tiādi. Tattha tanti abhidhamme vimokkhadvayavacanaṃ. Nippariyāyato vipassanāgamanaṃ sandhāyāti ujukameva vipassanato maggassa nāmāgamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Kasmā? Animittavipassanā āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ dātuṃ na sakkoti. Kāmaṃ sutte ‘‘animittañca bhāvehi, mānānusayamujjahā’’ti (su. ni. 344) animittavipassanā kathitā, sā pana niccanimittadhuvanimittaattanimittāni ugghāṭentīpi sayaṃ nimittadhammesu eva caratīti sanimittāva hotīti. Apica abhidhammo nāma paramatthadesanā, animittamaggassa ca paramatthato hetuvekallameva. Aniccānupassanāvasena hi animittavimokkho kathito. Tattha ca saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, taṃ ariyamagge ekaṅgampi na hoti, amaggaṅgattā attano maggassa nāmaṃ dātuṃ na sakkoti. Itaresu dukkhānupassanāya vasena appaṇihitavimokkho, anattānupassanāya vasena suññatavimokkho.
其中,有人认为:以无愿解脱来说,定根增盛;以空解脱来说,慧根增盛。由于它们是圣道的组成部分,所以能够给各自的道赋予名称;而无相道因为不具备这一点,所以不能。然而,有些人说:“无相道虽然不能从来源的角度获得名称,但可以从功德和所缘的角度获得名称。”按照他们的观点,无愿道和空道也应该同样只从功德、只从所缘获得名称了?这是不合理的。为什么?因为道通过两种途径获得名称:从自味和从对立面,也就是从自性和从对治。无愿道因为从贪欲等愿求中解脱出来,空道因为从贪欲等中空无,所以它们从自味获得名称。同样,无愿道是愿求的对立面,空道是我执的对立面,所以它们从对立面获得名称。而无相道则因为贪欲等相不存在,或者因为常相等不存在,只从自味获得名称,不是从对立面获得名称。因为它并不是以诸行相为所缘的无常随观的对立面,那无常随观反而是随顺它的。因此,完全按照阿毗达摩的理趣来说,无相道之名是不成立的。所以他说:“那是从究竟的角度,就道名从毗婆舍那而来而言。”巴利
Tesu appaṇihitavimokkhena samādhindriyaṃ, suññatavimokkhena paññindriyaṃ adhimattaṃ hotīti tāni ariyamaggassa aṅgattā attano maggassa nāmaṃ dātuṃ sakkonti, na animittamaggo tadabhāvatoti keci. Ye pana vadanti ‘‘animittamaggo āgamanato nāmaṃ alabhantopi saguṇato ca ārammaṇato ca nāmaṃ labhatī’’ti, tesaṃ matena appaṇihitasuññatamaggāpi saguṇato eva, ārammaṇato eva ca nāmaṃ labheyyunti? Taṃ ayuttaṃ. Kasmā? Maggo hi dvīhi kāraṇehi nāmaṃ labhati sarasato ca paccanīkato cāti, sabhāvato ca paṭipakkhato cāti attho. Appaṇihitamaggo hi rāgapaṇidhiādīhi vimutto, suññatamaggo rāgādīhi suñño evāti te sarasato nāmaṃ labhanti. Tathā appaṇihitamaggo paṇidhissa paṭipakkho, suññatamaggo attābhinivesassa evāti te paccanīkato nāmaṃ labhanti, animittamaggo pana rāgādinimittānaṃ, niccanimittādīnaṃ vā abhāvena sarasato eva nāmaṃ labhati, no paccanīkato. Na hi so saṅkhāranimittārammaṇāya aniccānupassanāya paṭipakkho, sā panassa anulomabhāve ṭhitāti sabbathāpi abhidhammapariyāyena animittamaggo na labbhati. Tena vuttaṃ ‘‘taṃ nippariyāyato vipassanāgamanaṃ sandhāyā’’ti.
按照经教理趣来说,无相道是可以成立的。因为导向出起的观,在审察任何法而趣向出起时,就依那个出起所依的立足处,给自己的道安立名称:从无常而出起的人,他的道就是无相;从苦而出起的人,他的道就是无愿;从无我而出起的人,他的道就是空。因此,这是对经教的注释,所以这里把三种解脱都举了出来。至于《无碍解道》中,则是依据对执著、相、愿求的舍离,按照三种随观各自生起的方式,以及随它们而来的道具有空解脱等性质,而作了说明。为了表明那只是权宜的说法,并没有什么不可,所以说“因为观智……”等。其中的关联是:在《无碍解道》里,观智虽然也被说为“无愿、解脱”等。巴利
Yasmā suttantapariyāyena animittamaggo labbhati. Vuṭṭhānagāminī hi vipassanā yaṃ yaṃ sammasantī vuṭṭhānaṃ gacchati, tassa tassa vasena āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nāmaṃ deti, tattha aniccato vuṭṭhahantassa maggo animitto hoti, dukkhato vuṭṭhahantassa appaṇihito, anattato vuṭṭhahantassa suññato, tasmā suttantasaṃvaṇṇanā esāti katvā idha tayopi vimokkhā uddhaṭā. Yaṃ pana paṭisambhidāmagge abhinivesanimittapaṇidhimuñcanaṃ upādāya tissannampi anupassanānaṃ tadāgamanavasena tadanvayassa maggassa ca suññatavimokkhādibhāvo niddiṭṭho, tassa pariyāyabhāve vattabbameva natthīti dassetuṃ ‘‘vipassanāñāṇaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Vipassanāñāṇaṃ paṭisambhidāmagge ‘‘appaṇihito, vimokkho’’ti ca kiñcāpi vuttanti sambandho.
无常随观智,就是依照“诸行无常”这种随观方式生起的智。它从对“常”的执著中解脱出来,意思是:通过摧毁“它们是常的”这种以常的方式生起的错误执著而解脱;而紧随其后的道智,则是以彻底断除的方式解脱。因此,因为从对无常的执著中空无、解脱,所以叫空解脱。其余几句的道理也是这样。巴利
Aniccānupassanāñāṇanti ‘‘aniccā saṅkhārā’’ti anupassanāvasena pavattañāṇaṃ. Niccato abhinivesaṃ muñcatīti ‘‘te niccā’’ti niccākārato pavattamicchābhinivesaviddhaṃsanavasena, tadanvayaṃ pana maggañāṇaṃ samucchedavasena muñcati. Itīti tasmā. Aniccābhinivesato rittatāya, vimuttatāya ca suññato vimokkho. Sesapadesupi eseva nayo.
所谓“那”,就是指三种毗婆舍那智。其中,为了说明哪一种是从权宜的角度得名、哪一种是从非权宜的角度得名,才说了“诸行之相……”等话。意思是:并不是从非权宜的角度,而是从权宜的角度。所谓“因此”,是因为没有非权宜之说的缘故。他的意图是:在阿毗达摩中只说了两种解脱。在此,就是指在这个毗婆舍那的章节中,或者在这句“成就三种解脱门的状态”的引言中。巴利
Tanti tividhaṃ vipassanāñāṇaṃ. Tattha yassa pariyāyato, yassa ca nippariyāyato nāmalābho, taṃ dassetuṃ ‘‘saṅkhāranimittassā’’tiādi vuttaṃ. Na nippariyāyena, atha kho pariyāyenāti attho. Tasmāti nippariyāyakathābhāvato. Vimokkhadvayameva vuttaṃ abhidhammeti adhippāyo. Etthāti etasmiṃ vipassanādhikāre. ‘‘Tividhavimokkhamukhabhāvaṃ āpajjitvā’’ti etasmiṃ vā uddesavacane.
771 为了对他们加以区分,也就是对前面所说的那七种圣者,按照随信行等状态来区分他们的自性。巴利
771.Tesaṃ vibhāgāyāti tesaṃ yathāvuttānaṃ sattannaṃ ariyapuggalānaṃ saddhānusāriādibhāvena vibhattasabhāvatāya.
772 获得信根:就是获得殊胜的信根,它是随信行者修习的因。胜解增盛和信根殊胜的原因,前面已经说过。此外,这里的简要含义是:对于观察无常相的人,由于信的力量增胜作为强有力的助缘,在随之生起的道中,信变得格外锐利,因此第八位的人就叫做随信行。在其余七处:就是从初果开始直到最高果的七处。为什么说“七处”呢?难道不是在其余六处是信解脱,而在最高果时,如果此人是无色界禅那的获得者,就是俱分解脱;如果不是无色界禅那的获得者,就是慧解脱,而不是信解脱吗?因为在阿毗达摩中——巴利
772.Saddhindriyaṃ paṭilabhatīti saddhānusāribhāvitākāraṇabhūtaṃ adhimattaṃ saddhindriyaṃ paṭilabhati. Adhimokkhabahulatāya, saddhindriyādhimattatāya ca kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Apica ayamettha saṅkhepattho – aniccākārasallakkhaṇassa saddhābhibuddhiyā upanissayabhāvato tadanvaye magge saddhā tikkhatarā hoti, tena aṭṭhamako saddhānusārī nāma hoti. Sesesu sattasu ṭhānesūti paṭhamaphalato paṭṭhāya yāva aggaphalā sattasu ṭhānesu. ‘‘Sattasu ṭhānesū’’ti kasmā vuttaṃ, nanu sesesu chasu ṭhānesu saddhāvimutto, aggaphale pana sacāyaṃ arūpajjhānalābhī, ubhatobhāgavimutto hoti, no ce arūpajjhānalābhī, paññāvimutto, na saddhāvimutto. Abhidhamme hi –
什么是信解脱的人?在这里,有一类人如实了知“这是苦”,如实了知“这是苦的集起”,如实了知“这是苦的息灭”,如实了知“这是通向苦之息灭的道”。他对如来所宣说的法,已经以智慧看见;以智慧看见之后,他的一些漏已经灭尽,但不像见至者那样。这样的人就称为信解脱者。巴利
‘‘Katamo ca puggalo saddhāvimutto? Idhekacco puggalo ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya diṭṭhā honti, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti, no ca kho yathādiṭṭhippattassa. Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto’’ti (pu. pa. 208) –
从“有些漏已尽”这一说法,可以知道信解脱者是学人,而不是无学人。可是在注释书里,既然有“两种承担、两种执取、两种头首”的说法,难道阿拉汉就没有信解脱吗?确实,从究竟义来说是这样。因为阿毗达摩是究竟义的教说,而这里则是以方便义这样说的。如果从方便义来说阿拉汉有信解脱,那这个方便义指的是什么?就是随顺信解脱。因为有人在最上道刹那成为信解脱者,在最上果刹那也由于随顺于彼而被称为信解脱,这在《无碍解道》里是以方便义说的,所以这里也同样这样说。或者,由于与信解脱者相似,阿拉汉被称为信解脱。那么这里的相似性是什么?就像学人信解脱者断除烦恼,如同用钝刀砍芭蕉树,而且有“然而不像见至者那样”的说法,随顺于彼的阿拉汉也是如此,这就是这里的相似性。那么,他们在断除烦恼上有差别吗?没有。那为什么信解脱者达不到见至呢?因为入门途径不同。见至者在入门时能不太困难、不太费力地镇伏烦恼,信解脱者则要艰难、费力地才能镇伏烦恼。再者,他们在智慧上也有程度差异。而据说那种智慧,能达到多少就能获得多少。这样一来,即使在初道等阶段诸根平等具足,说信等诸根有锐利与否的差别也就能成立了。巴利
Ekaccāsavaparikkhayavacanato saddhāvimuttassa sekkhabhāvo viññāyati, na asekkhabhāvo. Aṭṭhakathāyañca ‘‘dve dhurāni, dve abhinivesā, dve sīsānī’’ti vacanato natthi arahato saddhāvimuttatāti? Saccametaṃ nippariyāyato. Nippariyāyakathā hi abhidhammo, idha pana pariyāyena evaṃ vuttaṃ. Yadi pariyāyato arahato saddhāvimuttatā, ko pana so pariyāyo? Saddhāvimuttanvayatā. Yo hi aggamaggakkhaṇe saddhāvimutto hoti, so aggaphalakkhaṇepi tadanvayatāya saddhāvimuttoti paṭisambhidāmagge pariyāyena vuttoti idhāpi tatheva vuttaṃ. Atha vā saddhāvimuttasadisatāya arahā saddhāvimutto. Kā panettha sadisatā? Yathā saddhāvimuttassa sekkhassa kilesakkhayo kuṇṭhena asinā kadalicchedasadiso ‘‘no ca kho yathādiṭṭhippattassā’’ti vacanato, evaṃ tadanvayassāpi arahatoti ayamettha sadisatā. Kiṃ pana nesaṃ kilesapahāne nānattaṃ atthīti? Natthi. Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti? Āgamanīyanānattena. Diṭṭhippatto hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appakasirena akilamanto vikkhambhetuṃ sakkoti, saddhāvimutto kicchena kasirena vikkhambhetuṃ sakkoti. Apica paññāyapi nesaṃ vemattatā. Sā ca yāvatikā labbhatevāti vadanti. Evañca katvā paṭhamamaggādīsu satipi indriyasamatte saddhādīnaṃ tikkhatāvacanampi samatthitaṃ hoti.
773 所谓“他从苦中出来”,就是从苦里脱出。“于一切处”,指在八个处所。可是,注释书里既然已经用“两种承担”来限定,那么在初道那一刹那,不就应该是随信行或者随法行吗?在这里,随信行并不适用,而且阿拉汉也没有身证者这回事。因为在阿毗达摩里——巴利
773.Soti dukkhato vuṭṭhito. Sabbatthāti aṭṭhasupi ṭhānesu. Nanu ca aṭṭhakathāyaṃ ‘‘dve dhurānī’’ti niyamitattā paṭhamamaggakkhaṇe saddhānusārī vā siyā, dhammānusārī vā? Idha na saddhānusārī yutto, kāyasakkhitāpi arahato natthi. Abhidhamme hi –
那么,什么样的人是身证者呢?在这里,有一种人,他亲身接触到八种解脱,并安住其中;而且他以智慧看清之后,有些漏已经断尽。这样的人就叫做身证者。巴利
‘‘Katamo ca puggalo kāyasakkhī? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī’’ti (pu. pa. 208) –
有人问:从“部分漏尽”这句话来看,身证者应该只可能是有学位的圣者吧?从究竟、直接的角度说,这确实是对的,但这里其实是按间接、方便的说法来讲的。那么,这个方便说法指的是什么呢?就是和身证者相似。因为从近行定和色界禅定更进一步,获得了更殊胜的无色界定的触证之后而生起,依着“部分漏尽”这一点,就称这个人为“身证者”。也就是说,着眼于更殊胜的定触和与之相应的部分漏尽这一共同点,就像身证者那样,把阿拉汉也称为身证者,这是《无碍解道》里的说法,所以这里也采用同样的方式,说阿拉汉也有身证者的性质。因为这是对经文的注释。不过,从直接、究竟的角度说,从初果开始,在六个阶位上都可称为身证者,而且这种人必须是八等至的获得者,不是纯观乘的干观者,也不是只得到近行定或只得到色界定的人。“以轻安为多”是以轻安为代表来说定,意思是指获得更殊胜定的人,也就是止乘者。而止乘者的身证者性质,前面已经说过了。“无色界定”指四种无色界定。但为了说明“在其中,即使只获得一种无色界定而证得阿拉汉,也仍然是俱分解脱者”这个道理,所以只说“无色界定”,而不说“四种无色界定”。因此,依四种无色等至和灭尽定,这种俱分解脱者有五种。这个道理对身证者也是一样的。由两个方面、两种方式而解脱,所以叫俱分解脱者。巴利
Ekaccāsavaparikkhayavacanato kāyasakkhino sekkhabhāvova viññāyatīti? Saccametaṃ nippariyāyato, idha pana pariyāyena vuttaṃ. Ko pana so pariyāyoti? Kāyasakkhisadisatā. Upacārarūpajjhānasamādhito hi sātisayaṃ arūpasamādhisamphassaṃ laddhā nibbattīti ekaccāsavaparikkhayaṃ upādāya ‘‘kāyasakkhī’’ti vattabbapuggalena sātisayasamādhisamphassatadadhiṭṭhānāsavaparikkhayasāmaññaṃ apekkhitvā kāyasakkhī viya kāyasakkhīti arahā paṭisambhidāmagge vuttoti idhāpi tameva nayaṃ gahetvā arahatopi kāyasakkhitā vuttā. Suttantasaṃvaṇṇanā hesāti. Nippariyāyena pana paṭhamaphalato paṭṭhāya chasu ṭhānesu kāyasakkhī nāma hoti, so ca kho aṭṭhasamāpattilābhī, na vipassanāyāniko sukkhavipassako, upacāramattalābhī, rūpajjhānamattalābhī vā. Passaddhibahuloti ca passaddhisīsena samādhi vuttoti sātisayasamādhilābhī samathayānikova adhippeto, samathayānikasseva ca kāyasakkhibhāvo heṭṭhā vutto. Arūpajjhānanti catubbidhaṃ arūpajjhānaṃ. Tattha pana ekampi laddhā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto eva hotīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘arūpajjhāna’’micceva vuttaṃ, na ‘‘cattāri arūpajjhānānī’’ti. Tenāyaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ, nirodhasamāpattiyā ca vasena pañcavidho hoti. Esa nayo kāyasakkhimhipi. Dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ubhatobhāgavimutto.
774 对于有慧的人,义理更为微细而深奥,清晰地显现出来,所以这里说的是:在作意无我时,慧偏多,以及获得了慧根。由于慧根特别强,他就成为法随行者。因为在这里,慧被意指为“法”,就像在“谛、法、坚毅、舍”等语句中那样。巴利
774. Paññavato nipuṇatarā, gambhīrā ca atthā pākaṭā hutvā upaṭṭhahantīti anattato manasi karoto vedabahulatā, paññindriyapaṭilābho ca vutto. Dhammānusārī hoti paññindriyassa adhimattattā. Paññā hi idha ‘‘dhammo’’ti adhippetā ‘‘saccaṃ dhammo dhiti cāgo’’tiādīsu viya (jā. 1.1.57).
775 为了出示那段巴利文句——依据它,这里说到了圣者的信解脱等状态——接着开始说“已说此”等话,而这是很容易理解的。巴利
775. Yassā pāḷiyā vasena idha ariyapuggalassa saddhāvimuttādibhāvo vutto, taṃ pāḷiṃ dassetuṃ ‘‘vuttaṃ heta’’ntiādi āraddhaṃ, taṃ suviññeyyameva.
776 还有另一种说法,用来证明“因为信根特别强,所以是信解脱者”这类含义。“因为相信而解脱”这句话,是通过说明一个在任何方面都还没真正解脱的人,仅仅凭相信就被说成解脱,来表明信解脱者其实还只是有学人。或者也可以理解为:信解脱者,就是靠信仰而完全投入的人。巴利
776. ‘‘Saddhindriyassa adhimattattā saddhāvimutto’’ti evamādiatthassa sādhakaṃ aparampi vuttaṃ. ‘‘Saddahanto vimutto’’ti etena sabbathā avimuttassa saddhāmattena vimuttabhāvadassanena saddhāvimuttassa sekkhabhāvameva vibhāveti. Saddhāvimuttoti vā saddhāya adhimuttoti attho.
“触证”是指:在触之后紧接着触,也就是在无色界禅那之后的无间时刻,这是所要表达的意思。这里用的是持续相续关系中的业格用法。所说的就是:就在触之后的无间时刻,以应当证得的方法证得了它。或者,这是一个中性名词的副词性用法,就像“一边”那样。因为,如果有人通过无色界禅那,以镇伏解脱从色身、以及从名身的一部分中解脱出来,那么对他来说,被称为灭的解脱就好像被观见、被显示出来了一样,但并不是以身证得的;然而,以灭为所缘,在部分烦恼被断尽时,那确实是由他证得的。因此,他证得了应当证得的、如同已被观见的那样,是以名身证得的,所以称为“身证者”,但并不是“已解脱”,因为部分烦恼还没有断尽。“得见”是指:在被称为见的入流道智之后紧接着达到。从初果开始直到最高的道,称为“见至者”。或者读作“以见得”,意思是以被称为四圣谛见的见而达到灭。而信解脱等这三者,从究竟意义上说,是智的作用还没有完成的。为了说明这个道理,所以说“正信而解脱”等。禅触,就是殊胜的禅触。这样就把无色界禅那的触也包括进来了。巴利
Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti phuṭṭhānaṃ anantaraṃ phuṭṭhanto, phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo, accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ, phuṭṭhānantarakālameva sacchikaraṇūpāyena sacchikātabbaṃ sacchākāsīti vuttaṃ hoti. Bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ yathā ‘‘ekamanta’’nti (pārā. 2). Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato, nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto, tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti, na pana kāyena sacchikato, nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikatova hoti. Tasmā so sacchikātabbaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchākāsīti kāyasakkhīti vuccati, na tu vimutto ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā. Diṭṭhantaṃ pattoti dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti vuttaṃ hoti. Paṭhamaphalato paṭṭhāya hi yāva aggamaggā diṭṭhippattoti. ‘‘Diṭṭhiyā patto’’ti vā pāṭho, catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhaṃ pattoti attho. Ime ca saddhāvimuttādayo tayo paramatthato apariyositañāṇakiccāti taṃ nayaṃ dassetuṃ ‘‘saddahanto vimuccatī’’tiādi vuttaṃ. Jhānaphassanti sātisayaṃ jhānaphassaṃ. Tena arūpajjhānaphasso saṅgahito hoti.
通过“了知‘诸行是苦’”,说的是对苦谛的证悟;通过“了知‘灭是乐’”,说的是对灭谛的证悟。而依靠这两者,由于它们之间没有间隔,也一并说了对集谛和道谛的证悟。通过“已了知”,说的是第二道的作用;通过“已见”,说的是第三道的作用;通过“已证知”,说的是第四道的作用;通过“已证得”,说的是初果的作用;通过“已触证”,说的是其余二果的作用。他们说,这些词句正是为了显示见至者的道智与果智的作用。巴利
‘‘Dukkhā saṅkhārāti ñātaṃ hotī’’ti iminā dukkhasaccapaṭivedhamāha, ‘‘sukho nirodhoti ñātaṃ hotī’’ti iminā nirodhasaccapaṭivedhaṃ. Tadubhayena ca samudayamaggasaccapaṭivedhaṃ nānantariyakabhāvato. ‘‘Ñātaṃ hotī’’ti iminā dutiyamaggakiccaṃ, ‘‘diṭṭhaṃ hotī’’ti iminā tatiyamaggakiccaṃ, ‘‘viditaṃ hotī’’ti iminā catutthamaggakiccaṃ, ‘‘sacchikata’’nti iminā paṭhamaphalakiccaṃ, ‘‘phusita’’nti iminā sesaphaladvayakiccaṃ. Iti diṭṭhippattassa maggaphalañāṇabyāpāradassanāni imāni padānīti vadanti.
777 于其余者,指的是随信者等词。所谓随信,就是随顺安立在值得生信之处的信而追随。意思是:就像那信锐利、勇猛,在道的那一刹那也能使与之相应的信生起。或者,以信而随行,是说:以信为因,随顺、趣向、修行与证悟真理相应的方式。这两种解释都只是在说明信的殊胜。随法者在这里也是同样的道理。俱分解脱者,是指以两个方面、两次而得解脱:通过镇伏从色身和名身解脱,以及通过断除从名身解脱。依靠无色界禅那,从色身和名身的一部分解脱,依靠圣道从名身解脱,因为以这两个方面、两次解脱,所以是俱分解脱。了知而解脱者:不以初禅触,而是以遍知等方式了知四圣谛、证悟四圣谛,由于这些作用的圆满成就、所作已办,以殊胜方式解脱,所以称为解脱者。巴利
777.Itaresūti saddhānusāriādipadesu. Saddhaṃ anusaratīti āgamanīyaṭṭhāne ṭhitaṃ saddhaṃ anugacchati. Yathā sā tikkhā sūrā ahosi , maggakkhaṇepi tadanurūpameva pavattetīti attho. Saddhāya vā anusaratīti saddhāya kāraṇabhūtāya saccapaṭivedhassa anurūpaṃ sarati gacchati, paṭipajjatīti attho. Dvīhipi atthavikappehi saddhāya adhimattataṃyeva vibhāveti. Dhammānusārīti etthāpi eseva nayo. Ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi dve vāre vimutto, rūpakāyato ca nāmakāyato ca vikkhambhanavasena, samucchedavasena ca vimuttoti attho. Arūpajjhānena rūpakāyato ca nāmakāyekadesato ca vimutto, ariyamaggena nāmakāyato vimuttoti ubhohi bhāgehi dve vāre vimuttattā ubhatobhāgavimutto. Pajānanto vimuttoti paṭhamajjhānaphassena vinā parijānanādippakārehi cattāri ariyasaccāni jānanto paṭivijjhanto tesaṃ kiccānaṃ matthakappattiyā niṭṭhitakiccatāya visesena muttoti vimutto.
不过,这里按不容置疑的究竟义作简要说明:如果有人从无常相出起,因为胜解偏多、信根锐利,在初道刹那就叫作随信行;在中间六个阶位是信解脱;在最高果的刹那则叫慧解脱。同样,如果有人从苦相出起,因为轻安偏多,定根就特别强,又因为以苦为近依,信也更为强烈,并且以定为导首,他在初道刹那也是随信行,中间六个阶位是信解脱,最后则是慧解脱。如果有人从无我相出起,因为觉受偏多、慧根锐利,在初道刹那就是随法行,中间六个阶位是见至,最后则是慧解脱。不过这些人并不是八解脱的获得者。至于八解脱的获得者,在初道刹那可能是随信行,也可能是随法行;中间六个阶位是身证者;最终则是俱分解脱者。巴利
Ayaṃ panettha nippariyāyato saṅkhepakathā – yassa aniccākārato vuṭṭhānaṃ hoti, so adhimokkhabahulo saddhindriyassa tikkhabhāvena paṭhamamaggakkhaṇe saddhānusārī nāma hoti, majjhe chasu ṭhānesu saddhāvimutto. Aggaphalakkhaṇe paññāvimutto nāma hoti. Tathā yassa dukkhākārato vuṭṭhānaṃ hoti, tassa passaddhibahulatāya samādhindriyaṃ adhimattaṃ hoti dukkhupanisāya saddhāyapi tibbatarattā, dhuraniyamato ca. Sopi paṭhamamaggakkhaṇe saddhānusārī eva hoti, majjhe chasu ṭhānesu saddhāvimutto, ante paññāvimutto ca hoti. Yassa pana anattākārato vuṭṭhānaṃ hoti, so vedabahulo paññindriyassa tikkhabhāvena paṭhamamaggakkhaṇe dhammānusārī eva hoti, majjhe chasu ṭhānesu diṭṭhippatto, ante paññāvimutto eva hoti. Ime pana na aṭṭhavimokkhalābhino, aṭṭhavimokkhalābhī pana paṭhamamaggakkhaṇe saddhānusārī vā dhammānusārī vā siyā. Majjhe chasu ṭhānesu kāyasakkhī, pariyosāne ubhatobhāgavimuttoti.
778 被称为“成为解脱门的状态,并且是七种圣者分类的缘”的那个,就是行舍智。“以先前的二智”是指欲解脱智和审察随观智,从意义上看是一个,从生起方式和行相的区别上看则是不同的,这是这里的用意。为了用注释书和巴利原文来证明上面所说的意义,所以说了“因此他们说”等话。欲解脱智和作解脱方便智也是对诸行以中舍的状态生起,所以同样具有行舍这个名称,因此说“这个行舍智虽然只有一个,却得到三个名称”。由此表明,行舍这个称呼所指的范围是欲解脱智等的集合。巴利
778. Yaṃ taṃ vimokkhamukhabhāvaṃ āpajjitvā sattaariyapuggalavibhāgāya ca paccayo hotīti vuttaṃ, taṃ panetaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ. Purimena ñāṇadvayenāti muñcitukamyatāpaṭisaṅkhānupassanāñāṇadvayena atthatoekaṃ, pavattiākārabhedato nānanti adhippāyo. Yathāvuttamatthaṃ aṭṭhakathāya, pāḷiyā ca sādhetuṃ ‘‘tenāhū’’tiādi vuttaṃ. Muñcitukamyatāmuñcanupāyakaraṇañāṇānipi saṅkhāresu udāsīnabhāveneva pavattanato saṅkhārupekkhāsamaññāneva hontīti vuttaṃ ‘‘idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ ekameva tīṇi nāmāni labhatī’’ti. Tena saṅkhārupekkhāvohāro muñcitukamyatādiñāṇasamudāyavisayoti dasseti.
780 “生等”指的是以生起、转起等名称说到的诸行。“想要遍舍”指的是通过断除与它们相连的欲贪,而想要彻底放舍。“审察”指的是反复地简择。“已解脱”指的是达到无依着的状态,以舍弃顾念的方式放舍。“在最后”指的是那样做之后的时间。直到成功跃入涅槃之前,即使在审察的时候,智也以中舍的状态持续生起,因此说“中舍、住立”。如此,因为中舍的行相是共通的,所以以所说的“欲解脱与住立”的方式来说明。巴利
780.Uppādādīnīti uppādapavattādiapadesena vutte saṅkhāre. Pariccajitukāmatāti tappaṭibandhachandarāgappahānena vissajjitukāmatā. Paṭisaṅkhānanti punappunaṃ tīraṇaṃ. Muñcitvāti nirālayabhāvāpattiyā apekkhāvissajjanavasena vissajjitvā. Avasāneti tathākaraṇassa uttarakālaṃ. Yāva nibbānasampakkhandanā na ijjhati, tāva vicinanepi udāsīnatāya ñāṇassa santānavasena pavattiṃ sandhāyāha ‘‘ajjhupekkhanaṃ santiṭṭhanā’’ti. Evanti ajjhupekkhanākārasāmaññato ‘‘muñcitukamyatā ca sā santiṭṭhanā cā’’ti vuttākārena.
781 这些法,就是指这些被称为智的法;或者在这里,“法”这个词是智的同义词,所以意思就是这些智。同一性,就是指同一种本质。巴利
781.Ime dhammāti ime ñāṇasaṅkhātā dhammā, ñāṇapariyāyo vā idha dhamma-saddo, tasmā imāni ñāṇānīti attho. Ekattāti ekasabhāvā.
782 “出起导向”是指导向出起。这属于行舍智等三智,也就是被称为行舍智、随顺智、种姓智的三种智。因为从作用和生起处来看,它们都位于世间智之上,所以说“达到了最高状态”。作为相,即作为观禅所缘的五蕴。因此说“从所执取的对象”。因为那个对象以作为观禅行境的方式已执取,所以称为所执取的对象。然而,那个对象虽然属于自身相续,但因为被看作外在的,所以说“在外”。因为那个对象在各处都被称为“外在的一切相”。由于在内在生起,即在自身相续中生起邪见等,以及随顺的烦恼蕴。因为那个对象在自身相续中是烦恼生起的状态,并且在没有修习道时,是所执取蕴生起的因,所以这样说。而对它们来说,出起就是不再成为所缘,并且在未来不再生起。它紧接在道生起之前即刻连接。巴利
782.Vuṭṭhānagāminī hoti vuṭṭhānagamanato. Saṅkhārupekkhādiñāṇattayassāti saṅkhārupekkhānulomagotrabhusaññitassa ñāṇattayassa. Kiccavasena pavattiṭṭhānavasenapi lokiyañāṇānaṃ upari ṭhitattā vuttaṃ ‘‘uttamabhāvaṃ pattattā’’ti. Nimittabhūtatoti vipassanāya ārammaṇabhūtato khandhapañcakato. Tenāha ‘‘abhiniviṭṭhavatthuto’’ti. Tañhi vipassanāya gocarakaraṇasaṅkhātena abhinivesena abhiniviṭṭhavatthunti pavuccati. Taṃ panetaṃ sasantatipariyāpannampi parato diṭṭhitāya ‘‘bahiddhā’’ti vuttaṃ. Tadeva hi ‘‘bahiddhā sabbanimittānī’’ti tattha tattha vuccati. Ajjhattapavattatoti sasantāne micchādiṭṭhipavattanaādito, tadanuvattakakilesakkhandhehi ca. Tañhi sasantatiyaṃ kilesappavattabhāvato, tannimittaṃ asati maggabhāvanāya uppajjanakaupādinnakkhandhapavattabhāvato ca tathā vuttaṃ. Vuṭṭhahanañca nesaṃ ārammaṇākaraṇaṃ, āyatiṃ anuppattidhammatāpādanañca. Ghaṭiyati attano anantarameva maggasamuppattito.
783 这里“在那里”是指那个简略的说法——“从所执着的对象出起”。这个纲目纲要,是依内、外、色、无色、五蕴以及三相来安立的。“于内执取后”,是指在属于自身相续的诸蕴中建立起观。“从内出起”这句话,是就出起导向者以内法为所缘这一点,从间接的角度来说的;但从直接的意义上说,道是从一切出起的。“从外出起”等也是同样的道理。“以一次断除”,是指总括在一起,不区分内、外等,以“任何集法,那一切皆是灭法”这样不加分别的方式,依出起导向者的运作来了知。他们说,这对于在导师面前随顺说法而运用智慧的慧最胜者,是能够产生的。巴利
783.Tatrāti tasmiṃ ‘‘abhiniviṭṭhavatthuto vuṭṭhahanato’’ti saṅkhepavacane. Ajjhattabahiddhā rūpārūpapapañcakkhandhalakkhaṇattayavasena ayaṃ mātikā uddeso. Ajjhattaṃ abhinivisitvāti sasantatipariyāpannesu khandhesu vipassanaṃ paṭṭhapetvā. ‘‘Ajjhattā vuṭṭhātī’’ti idaṃ vuṭṭhānagāminiyā ajjhattadhammārammaṇattā pariyāyato vuttaṃ, nippariyāyato pana maggo sabbatopi vuṭṭhāti. Bahiddhā vuṭṭhātītiādīsupi eseva nayo. Ekappahārenāti ekajjhaṃ, taṃ pana ajjhattādivibhāgaṃ akatvā ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti (dī. ni. 1.298; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; paṭi. ma. 2.30) avibhāgena vuṭṭhānagāminiyā pavattivasena veditabbaṃ, tayidaṃ satthu sammukhā desanānusārena ñāṇaṃ pesentassa ñāṇuttarassa sambhavatīti vadanti.
784 仅仅以纯粹向内观察本身,并不能生起道的出起;因为即便是我所执的对象,也仍然需要被遍知,所以称为道的出起;或者说,通过道而出起,就是道的出起。巴利
784.Suddhaajjhattadassanamatteneva maggavuṭṭhānaṃ na hoti mamaṃkāravatthunopi pariññeyyattā maggasaṅkhātaṃ vuṭṭhānaṃ, maggena vā vuṭṭhānaṃ maggavuṭṭhānaṃ.
785 把色法聚成堆之后,依四大种及所造色的方式分为两类,依内部差别又可分为许多种,但以“因为会变坏,所以叫色”这一要点整体地把握。就像观行者大多把观的重点放在色法上,止行者大多把观的重点放在非色法上。这里说的“执取”,应当理解为在观的前行阶段所应做的名色分别。因此,最初对色法的把握,就是对色法的执取。这个道理也适用于其余部分。巴利
785.Rāsiṃ katvāti bhūtupādāyavasena duvidhaṃ antarabhedavasena anekabhedampi ‘‘ruppanaṭṭhena rūpa’’nti piṇḍato gahetvā. Yathā rūpe vipassanābhiniveso yebhuyyena vipassanāyānikassa, evaṃ arūpe vipassanābhiniveso yebhuyyena samathayānikassa hoti. Abhinivesoti ca vipassanāya pubbabhāge kattabbanāmarūpaparicchedo veditabbo. Tasmā paṭhamaṃ rūpapariggaṇhanaṃ rūpe abhiniveso. Esa nayo sesesupi.
786 “凡是具有生起性质的法,那一切都具有灭尽的性质”——这确实是就把对生灭的把握显示为执取来说的。不过,当色法与非色法呈现于面前时,把握了它们以及它们的诸缘,然后以简略的方式运起观智,这位智最胜者就像他坐着那样,依照智的次第迅速通达诸谛,以一次(通达)便从五蕴出起,这就叫作“出起”。不然的话,以单一的世间心不可能完成对五蕴的把握、遍知等,因为无法把有见有对等(的法)总合起来取为所缘。然而,对于曾以智触过一次、就必须再次触的那一类人,则是依其情况而说——他们是这样主张的。巴利
786.Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti kāmaṃ udayabbayapariggaṇhanaṃ abhinivesoti dassitaṃ, yathāupaṭṭhite pana rūpārūpadhamme, tesañca paccaye pariggahetvā saṅkhepeneva vipassanāñāṇaṃ cārento ñāṇuttaro yathānisinnova ñāṇapaṭipāṭiyā khippameva saccāni paṭivijjhanto ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhāti nāma. Aññathā ekeneva lokiyacittena pañcannaṃ khandhānaṃ pariggahaparijānanādīnaṃ asambhavato. Na hi sanidassanasappaṭighādiṃ ekajjhaṃ ārammaṇaṃ kātuṃ sakkā. Yassa pana ekavāraṃ ñāṇena phassitaṃ, puna taṃ phassitabbameva, tādisassa vasena vuttanti vadanti.
788 在这里,执取不算依据,只有出起才是判断标准。因此,为了说明下面所说的解脱与圣者补特伽罗的区分,也是依出起来安立的,所以开始说“在这里,即使那……”等。其中,“三种人”是说:虽然在出起方面没有差别,但只是依执取而形成的差别,就取来那样说了。巴利
788. Ettha ca abhiniveso akāraṇaṃ vuṭṭhānameva pamāṇaṃ, tasmā heṭṭhā vuttavimokkhaariyapuggalavibhāgāpi vuṭṭhānavasena sambhavantīti dassetuṃ ‘‘ettha ca yopī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha tayopi janāti vuṭṭhānavasena bhede asatipi abhinivesavaseneva laddhaṃ bhedaṃ gahetvā vuttaṃ.
789 与前后智一起,是指与怖畏现起智等前分智,以及种姓智等后分智一起。摄颂,是指纲要。巴利
789.Saddhiṃpurimapacchimañāṇehīti bhayatupaṭṭhānādipurimañāṇehi ceva gotrabhuādipacchimañāṇehi ca saha. Uddānanti uddeso.
无论在哪里……都可能转起,因为能获得与各种智相应的譬喻事例。而“在这个地方”,是指在导向出起的观慧这一解说里。“一切”是指一切智,或者说一切智的作用都变得清楚,因为它是站在中间被说明的。这在《清净道论》里已经说过。巴利
Yattha katthaci…pe… vaṭṭeyyuṃ taṃtaṃñāṇaṭṭhāniyassa upamāvatthuno labbhanato. Imasmiṃ pana ṭhāneti imasmiṃ vuṭṭhānagāminivipassanāpadese. Sabbanti sabbaṃ ñāṇaṃ, sabbaṃ vā ñāṇakiccaṃ pākaṭaṃ hoti vemajjhe ṭhatvā vibhāviyamānattā. Vuttā visuddhikathāyaṃ.
790 隐身坐下,就是坐下。触摸之后,就是仔细考察。巴利
790.Nilīyitvāti upavisitvā. Parāmasitvāti vīmaṃsitvā.
没有看见能被执取的东西,是指没有看见可以执取的常、坚实等。由于彻底镇伏了谄曲等使心变得歪曲的烦恼,随顺智就像笔直的树枝一样。由于面向涅槃,种姓智就像向上仰望一样。由于在无所依止的涅槃中站稳了,道智就像在空中飞升一样。巴利
Gayhupagaṃ adisvāti gahaṇayoggaṃ niccasārādiṃ adisvā. Cittassa vaṅkabhāvakarānaṃ māyādīnaṃ suṭṭhu vikkhambhanena anulomassa ujukasākhāsadisatā. Nibbānālocanato gotrabhuñāṇassa uddhaṃ ullokanasadisatā. Appatiṭṭhe nibbāne patiṭṭhitattā maggañāṇassa ākāse uppatanasadisatā.
791 就像舍弃蛇一样,种姓智舍弃了一切行法,因为它的所缘是涅槃。就像回望已经走过的路一样,道智以无痴通达的方式,也能见到自身。所谓“站在无畏之处”,是说已经到达了无畏之处,并不是说到达它的修行方法。巴利
791.Sappavissajjanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ sabbasaṅkhāragataṃ vissajjitvā nibbānassa ālambanato. Āgatamaggaṃ olokentassa ṭhānaṃ viya maggañāṇaṃ asammohapaṭivedhavasena attanopi dassanato. Abhayaṭṭhāne ṭhānanti abhayaṭṭhānaṃ sampattamāha, na tassa pāpuṇapaṭipattiṃ.
792 因未能如实了知自利等义,故“我、我所”之执取犹如入睡。仅仅以“想解脱”这种执取,就已经包含了“审察而住”。因为这三者都倾向于从轮回中出离,所以它们就像观察出离之道一样。就像看见道路之后就会走上道路,随顺成就时道路也就成就了,所以随顺就像看见道路一样。种姓智从诸行相中出离,就像从着火的房屋中逃出一样。道智则像快速行进,因为在应舍与应取之处,有特殊的成就作用。巴利
792. Attatthādīnaṃ anavabujjhanato ‘‘ahaṃ, mamā’’ti gahaṇassa niddokkamanasadisatā. Muñcitukamyatāggahaṇeneva paṭisaṅkhā santiṭṭhanāpi gahitā. Tissannampi tāsaṃ saṃsārato nikkhamanādhimuttatāya nikkhamanamaggolokanasadisatā. Magge diṭṭhe maggapaṭipatti viya anulome siddhe maggo siddho evāti anulomassa maggadassanasadisatā. Saṅkhāranimittato nikkhantattā ādittagharato nikkhamanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ. Vegenagamanaṃviya maggañāṇaṃ vissajjetabbagahetabbapadesesu sādhanakiccavisesayogato.
793 对于诸蕴,应当以它们是外在的、不属于自己的方式来看待;而把它们执取为“我、我的”,就等同于把国王的牛执为己有。巴利
793. Parato na mamāyitabbato ca passitabbānaṃ khandhānaṃ ‘‘ahaṃ, mamā’’ti gahaṇassa rājagoṇānaṃ sakagahaṇasadisatā vuttā.
794 因为把有怖畏的地方当成没有怖畏,所以把诸蕴执取为“我”“我的”,这就像和夜叉女同住一样。就像丢弃坟场一样,舍弃了诸行的坟场之后,以涅槃为所缘而转起的,就是种姓智。巴利
794. Sabhaye abhayadassanahetutāya khandhānaṃ ‘‘ahaṃ, mamā’’ti gahaṇassa yakkhiniyā saṃvāsasadisatā. Susānavijahanaṃ viya saṅkhārasusānaṃ vijahitvā nibbānārammaṇavasena pavattaṃ gotrabhu.
795 “Puttagiddhinī”是指对儿子贪恋不舍的人。“Ottappamānā”是指感到羞愧害怕的人。通过镇伏一层层粗重的贪蕴等而舍弃诸行,因此随顺智就在那里,就像放下小孩一样。巴利
795.Puttagiddhinīti puttavacchalā. Ottappamānāti sārajjayamānā. Oḷārikaoḷārikalobhakkhandhādivikkhambhanena saṅkhārapariccajanato anulomassa tattheva dārakoropanasadisatā.
796 这是为了说明“出起观”……而说的,并不是像前面那样,为了说明安住在怖畏现起等状态时的恐惧等表现,这才是这里的意趣所在。因为饥饿之苦一再生起、长久相随、难以忍受,所以与轮回之苦相似,因此说“轮回转起的饥饿”。身至念本身就是食物,也就是身至念食。而在这里,它是与道相应的正念,通过成就身随观等作用,以及因为能受用不死之味,所以被称为“不死味的身至念食”。因此世尊说:“诸比丘,那些受用身至念的人,就是在受用不死。”等等。巴利
796.Vuṭṭhānagāminiyā…pe… dassanatthaṃ vuttā, na purimāsu viya bhayatupaṭṭhānādīsu ṭhitassa bhāyanādiākāradassanatthanti adhippāyo. Aparāparuppattito, cirānubandhato, dussahato ca vaṭṭadukkhasadisaṃ jighacchādukkhanti āha ‘‘saṃsāravaṭṭajighacchāyā’’ti. Kāyagatāsati eva bhojanaṃ kāyagatāsatibhojanaṃ. Sā panettha maggasampayuttā sammāsati kāyānupassanādikiccasādhanavasena amatarasaparibhogatāya ca ‘‘amatarasaṃ kāyagatāsatibhojana’’nti vuttā. Tenāha bhagavā ‘‘amataṃ te, bhikkhave, paribhuñjanti, ye kāyagatāsatiṃ paribhuñjantī’’tiādi (a. ni. 1.600).
由果汁、余甘子、生姜、绿豆、黑豆等多种原料配制而成。巴利
Phalarasāmalakasiṅgīveramuggamāsādi anekaṅgasambhāraṃ.
由于造成贫乏、卑劣等状态,渴爱的爱著就像寒冷一样。道火,就是被称为圣道的因陀罗火。巴利
Kapaṇāseribhāvādikaraṇena taṇhāsinehassa sītasadisatā. Maggatejanti ariyamaggasaṅkhātaṃ indaggiṃ.
贪火等十一种火在这里熄灭,所以叫“十一种火的熄灭”,也就是涅槃。巴利
Rāgaggiādayo ekādasaggī vūpasamanti etthāti ekādasaggivūpasamaṃ, nibbānaṃ.
被黑暗所缠缚的人,是指被具备四支的黑暗所压制,因而无法做任何自利或他利的事。此人的光由智慧所成,因此称为智慧光,即道的修习。巴利
Andhakāraparetoti caturaṅgasamannāgatena andhakārena kiñci attatthaṃ vā paratthaṃ vā kātuṃ asakkuṇeyyabhāvena abhibhūto. Ñāṇamayo āloko etissāti ñāṇālokā, maggabhāvanā.
不死药就是涅槃,它本身是不死的,或者能让人证得不死。接下来,为了总结前面已经讲过的行舍作用,论主说“因此说”等话。巴利
Amatabhūtaṃ , amatabhāvasādhakaṃ vā osadhaṃ amatosadhaṃ, nibbānaṃ. Heṭṭhā attanā vuttameva saṅkhārupekkhābyāpāraṃ nigamanavasena dassento ‘‘tena vutta’’ntiādimāha.
797 797. 由于无所执著,不随渴爱而在欲有等诸有中散乱其心,因此心收缩退敛,以退缩的状态而行、而转起,所以叫退缩行者,即那位退缩行者。因为观察到轮回中的怖畏,为了成就比丘的身远离与心远离,而亲近寂静的座位。Sāmaggiyaṃ 是“适当的”的意思,即“合适的”。Bhavane 指欲有等三种有,这里“有”是以“存在”之义来说的。Na dassaye 是因不生起而不显示。他的不显示是适当的——诸佛等圣者如此说,这是句子的连接方式。巴利
797. Nirālayatāya taṇhāvasena bhavādīsu avisaṭajjhāsayo hutvā tato saṅkucitacitto patilīnabhāvena carati pavattatīti patilīnacaro, tassa patilīnacarassa. Saṃsāre bhayassa ikkhanatāya bhikkhuno kāyacittavivekasiddhiyā vivittamāsanaṃ bhajamānassa. Sāmaggiyanti yuttaṃ, patirūpanti attho. Bhavaneti kāmabhavādike tividhepi bhave. So hi idha bhavanaṭṭhena bhavanti vutto. Na dassayeti anuppajjanavasena na dasseyya. Tassa taṃ adassanaṃ sāmaggiyanti buddhādayo ariyā āhūti yojanā.
“决定”是指确定下来、使之成为确定无疑。“觉支差别、道支差别、禅支差别、行道差别、解脱差别”中的“差别”一词,应当分别对应来理解。“差别”是指六或七之性、七或八之性、五等之性,也就是觉支等在圣道中依次可得的分类。“基础禅那”是指作为近于道、导向出起的观之近依的禅那。“作为所缘”是指成为近道、出起观之所缘的、已被观照的(禅那)。“个人意乐”是指当两者有差别时,观修者的意向所在。这里,第一处“有些人”所指即帝毕塔咖秋喇那嘎长老;第二处“有些人”所指即莫拉瓦比住大达多长老;第三处“有些人”所指即帝毕塔咖秋喇阿跋亚长老。巴利
Niyametvāti niyataṃ ekaṃsikaṃ katvā. Bojjhaṅgavisesaṃ, maggaṅgavisesaṃ, jhānaṅgavisesaṃ, paṭipadāvisesaṃ, vimokkhavisesanti visesasaddo paccekaṃ yojetabbo. Visesanti chasattabhāvo sattaṭṭhabhāvo pañcādibhāvoti imaṃ yathākkamaṃ bojjhaṅgādīnaṃ ariyamagge labbhamānabhedaṃ. Pādakajjhānanti maggassa āsannavuṭṭhānagāminiyā vipassanāya padaṭṭhānabhūtaṃ jhānaṃ. Vipassanāya ārammaṇabhūtāti maggāsannāya eva vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya gocarabhūtā vipassitā. Puggalajjhāsayoti ubhinnaṃ bhede sati vipassakassa ajjhāsayo. Ettha ca paṭhamaṃ kecīti vutto tipiṭakacūḷanāgatthero. Dutiyaṃ kecīti vutto moravāpīvāsimahādattatthero. Tatiyaṃ kecīti vutto tipiṭakacūḷābhayatthero.
对于他们的这些主张,也应知道:正是这“出起趣向观”在决定这些差别。为什么呢?因为正是依据观的决定,在第一位长老的主张里,无基础禅那的道以及以初禅为基础的道,也只是初禅的;而其余那些以第二禅等为基础的道,则由于基础禅那与观的决定,各自成为相应禅那的。因为从第二禅等基础禅那生起的行舍智,对于超越基础禅那的诸支,由于有“不想进入那些禅支”这种离欲修习;而另一种情况则不是这样。就像在临近道果的观中,如果观伴随喜,道果就是初禅等;如果伴随舍,道果就是第五禅;由此也有觉支等的差别。在决定这些差别时,临近之因和主因都是出起趣向观,而基础禅那等则不是这样。然而,如果没有基础禅那,单靠观并不能决定上面所说的这些差别;但按照所说的道理,观确实是主因,所以不说“只有出起趣向观在决定”,而说“出起趣向观确实在决定”。这样,在其余的主张中,观的决定作用也应随具体情况来理解。就像出起趣向观——它针对超越基础禅那的诸支,以“不想进入那些禅支”的方式修习离欲——由于作为立足处的基础禅那而获得殊胜,从而决定道果的觉支等差别;同样,出起趣向观——它针对作为所缘而被思择的禅那中那些超越的诸支,以厌离的方式修习离欲——由于已被思择的禅那而获得殊胜;当两者都具备时,则随个人意乐,由其中一种获得殊胜的出起趣向观,来决定道果的觉支等差别。巴利
Tesampi vādesu ayaṃ pubbabhāgavuṭṭhānagāminivipassanā niyametiyevāti veditabbā. Kasmā? Vipassanāniyameneva hi paṭhamattheravādepi apādakapaṭhamajjhānapādakamaggā paṭhamajjhānikāva honti, itare ca dutiyajjhānikādimaggā pādakajjhānavipassanāniyamehi taṃtaṃjhānikāva tato tato dutiyādipādakajjhānato uppannassa saṅkhārupekkhāñāṇassa pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanābhāvato, itarassa ca atabbhāvato. Yathā hi maggāsannāya vipassanāya somanassasahagatatte maggassa paṭhamādijhānikatā ca upekkhāsahagatatte pañcamajjhānikatā eva ca hoti, tato ca bojjhaṅgādīnaṃ visesoti tesaṃ niyamane āsannakāraṇaṃ, padhānakāraṇañca vuṭṭhānagāminivipassanā, na evaṃ pādakajjhānādayo. Yasmā pana pādakajjhānena vinā vipassanāva imaṃ yathāvuttavisesaṃ niyametuṃ na sakkoti, vuttanayena pana padhānakāraṇaṃ hotiyeva, tasmā ‘‘vuṭṭhānagāminivipassanāva niyametī’’ti avatvā ‘‘vuṭṭhānagāminivipassanā niyametiyevā’’ti vuttaṃ. Evaṃ sesavādesupi vipassanāniyamo yathāsambhavaṃ yojetabbo. Yathā hi pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanābhūtā vuṭṭhānagāminivipassanā adhiṭṭhānabhūtena pādakajjhānena āhitavisesā maggassa bojjhaṅgādivisesaniyāmikā hoti, evaṃ ārammaṇabhūtasammasitajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ jigucchanākāravirāgabhāvanābhūtā sammasitajjhānena āhitavisesā, ubhayasabbhāve ajjhāsayavasena tato aññatarena āhitavisesā ca vuṭṭhānagāminivipassanā maggassa bojjhaṅgādivisesaṃ niyametīti.
798 在这里,关于觉支等差别如何被决定的问题中,未得禅那者就是纯观乘者,也就是干观者。因为他没有禅那的滋润,观不够润泽,所以他的观是干涩、粗糙的,因此被称为干观者。说到杂多诸行,是指除了作为基础的禅那之外的其他诸行。由此说明:当已经对作为基础的禅那诸行作了观照时,就不必再多说了,因为前面已经说过以初禅作为基础。这里提到干观者等,是为了说明观的决定作用是绝对的。因为如果没有出起趣向观,单靠基础禅那等,并不能见为决定的因,而出起趣向观即使在缺乏基础禅等时,也能成为干观者等之道的初禅性之因,因此它在觉支等差别之决定中是绝对之因。现在为了使上述义理更加明显,所以说“他们实……”等。这是差别,即此禅那等的四支等差别,并非如前唯依观之决定,而是依基禅之决定与观之决定两者。这里所说的“他们亦”,是指于五分法(五禅分类)中,以第二、第三、第四禅为基而生起诸道者,也是如此。“在邻近之处”这一说法,是要说明:由于此观者中间间或入定之间隔而入等至,并无此差别。巴利
798.Tatra tasmiṃ bojjhaṅgādivisesaniyamane. Ajhānalābhī suddhavipassanāyānikova sukkhavipassako. So hi jhānasinehena vipassanāya asiniddhabhāvato sukkhā lūkhā vipassanā etassāti sukkhavipassakoti vuccati. Pakiṇṇakasaṅkhāreti pādakajjhānato aññe saṅkhāre. Tena pādakajjhānasaṅkhāresu sammasitesu vattabbameva natthīti dasseti. ‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā’’ti hi vuttaṃ. Ettha ca sukkhavipassakādiggahaṇaṃ vipassanāniyamassa ekantikabhāvadassanatthaṃ. Na hi vuṭṭhānagāminiṃ vinā kevalaṃ pādakajjhānādayo niyamahetū diṭṭhā, vuṭṭhānagāminī pana pādakajjhānādīnaṃ abhāvepi sukkhavipassakādīnaṃ maggassa paṭhamajjhānikabhāvahetu, tasmā sā bojjhaṅgādivisesaniyamane ekantikahetūti. Idāni yathāvuttamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘tesaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Ayaṃ visesoti ayaṃ jhānādīnaṃ caturaṅgikādiviseso, na pubbe viya vipassanāniyameneva, atha kho pādakajjhānaniyamena ceva vipassanāniyamena ca. Tesampīti pañcakanaye dutiyatatiyacatutthajjhānāni pādakāni katvā uppāditamaggānampi. ‘‘Āsannapadese’’ti iminā vipassakena antarantarā paviṭṭhasamāpattiyā vasena ayaṃ viseso natthīti dasseti.
799 “在这里也是如此”这句话,是在第二位长老的主张中说的。与各种等至相似,是由对各自所观诸行的观的决定作用造成的。因为在这里,观也是由于对各自离欲或不离欲的修习,而成为与喜俱行或与舍俱行,从而为道决定禅支等。这样,观的决定作用应当依照前面所说的方式来了知。巴利
799.Tatrāpicāti dutiyattheravādepi. Taṃtaṃsamāpattisadisatā taṃtaṃsammasitasaṅkhāravipassanāniyamehi hoti. Tatrāpi hi vipassanā taṃtaṃvirāgāvirāgabhāvanābhāvena somanassasahagatā, upekkhāsahagatā ca hutvā jhānaṅgādiniyamaṃ maggassa karotīti evaṃ vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo.
800 这里说的“彼”,是指与各种禅那相似的那种状态。这个意思,要通过《难陀迦教诫》来说明:没有基础禅和所观禅那作为亲依止,只靠意乐是不能成就的;没有亲依止,只靠思惟,一来果等也不能成就。因为在《难陀迦教诫》里,世尊说即使入流者也有圆满的思惟,就是在说明这个道理:谁有那种亲依止,就只有那种意乐起决定作用,不是别的;因此,具足那种圆满的思惟,而不是从此以后;即使思惟存在,如果没有亲依止,也不会成就。同样,在这里,对于第二禅等道,如上所说的亲依止存在,就只有那种意乐起决定作用,不是别的,因为即使那种意乐存在,也不会成就。然而在这个主张里,基础禅和所观禅那的亲依止存在时,意乐决定存在;各种果的亲依止存在时,则有各种思惟,所以说“意乐决定”,因为彼有则有无故。这里也是指第三位长老的主张。依所说之理,即“从何等至出起……”等所说之理。因此,依“那里也有观”等这里所说之理,应知此义。巴利
800.Tanti taṃtaṃjhānasadisabhavaṃ. Svāyamattho pādakajjhānasammasitajjhānupanissayehi vinā ajjhāsayamattena asijjhanaṃ upanissayena vinā saṅkappamattena sakadāgāmiphalādīnaṃ asijjhanadīpakena nandakovādena dīpetabbo. Tattha hi yathā sotāpannāyapi paripuṇṇasaṅkappataṃ vadantena bhagavatā ‘‘yassa yassa upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassā’’ti tena tena paripuṇṇasaṅkappatā hoti, na tato paraṃ, saṅkappasabbhāve satipi asijjhanatoti ayamattho dīpito, evamidhāpi yassa yassa dutiyādijhānikassa maggassa yathāvutto upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassa satipi tasmiṃ asijjhanato. Imasmiṃ pana vāde pādakasammasitajjhānupanissayasabbhāve ajjhāsayo ekantena hoti taṃtaṃphalūpanissayasabbhāve taṃtaṃsaṅkappo viyāti tadabhāvābhāvato ‘‘ajjhāsayo niyametī’’ti vuttaṃ. Etthāpīti tatiyattheravādepi. Vuttanayenevāti ‘‘yato yato samāpattito vuṭṭhāyā’’tiādinā vuttanayena. Tasmā ‘‘tatrāpi hi vipassanā’’tiādinā idha vuttanayena tadattho veditabbo.
801 801. 这样显示了观(vipassanā)由觉支等决定之后,现在为了显示由行道等决定,而说了“若复此”等语。其中,“此”指的是行舍(saṅkhārupekkhā)。因为,虽说“他们认可这一回”,这是指在诸蕴思惟的末端、生灭随观正在进行时,对所生起的观染以三次镇伏而成为困难的一回,所以他们说这是苦行道,他们如此认可。然而,在义注中说:“当观智锐利、勇健、明净、顺畅地运转时,对所生起的观欲,以困难、艰辛、疲惫而加以克服。”因此,在前分以欲解脱等状态进行的行舍,在艰难辛苦地镇伏其对立面时,确实属于苦行道这一边。因此说“最初镇伏烦恼”等。但有些人说:“以镇伏观染的那一智,与此智按同一性之理合为一,所以说‘最初镇伏烦恼’。”“有勤策”是指以心勤策为名的、具有精进。“有行”是它的同义词。两者都是在说镇伏是难以成就的。“反之”是指无苦、无勤策、无行。随顺称为道的所欲之处而住、而别住于此,所以叫“住”,此中有观之住就是“观住”,即道的显现。然而,迅速做此者,称为“速通达”,所以说“缓慢”。正在做此的这行舍,如此连接。道所从来之处,就是“来处”,在那个来处,站在道的生起处而给予名称。苦行道、迟钝通达等观的方式是一种,道又是另一种,所以说“各自各自的道”。由于从来的关系而获得名称,就得到“苦行道迟钝通达”等四个名称。因为从道的自性来说,并没有这样的名称。巴利
801. Evaṃ vipassanāya bojjhaṅgādiniyāmikataṃ dassetvā idāni paṭipadādiniyāmikataṃ dassento ‘‘sace panāya’’ntiādimāha. Tattha ayanti saṅkhārupekkhā vuttā. Sāpi hi kāmaṃ ‘‘imaṃ vāraṃ rocesu’’nti ettha kalāpasammasanāvasāne udayabbayānupassanāya pavattamānāya uppannassa vipassanupakkilesassa tikkhattuṃ vikkhambhanena kicchatāvāraṃ dukkhāpaṭipadāti rocesunti vadanti, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vipassanāñāṇe tikkhe sūre pasanne vahante uppannaṃ vipassanānikantiṃ dukkhena kasirena kilamanto pariyādiyatī’’ti vuttattā pubbabhāge muñcitukamyatādibhāvena pavattamānā saṅkhārupekkhā attano paṭipakkhe kicchena kasirena vikkhambhentī dukkhāpaṭipadāpakkheyeva tiṭṭhatīti. Tenāha ‘‘ādito kilese vikkhambhayamānā’’tiādi. Keci pana ‘‘yena ñāṇena vipassanupakkilesā vikkhambhitā, tena saddhiṃ idaṃ ñāṇaṃ ekattanayavasena ekaṃ katvā ‘ādito kilese vikkhambhayamānā’ti vutta’’nti vadanti. Sappayogenāti cittappayogasaṅkhātena saussāhanena. Sasaṅkhārenāti tasseva vevacanaṃ. Ubhayenāpi vikkhambhanassa kicchasiddhimeva vadati. Vipariyāyenāti adukkhena appayogena asaṅkhārena. Maggasaññitaṃ icchitaṭṭhānaṃ anugantvā parivasati vippavasati etthāti parivāso, vipassanā parivāso etassa atthīti vipassanāparivāso, maggapātubhāvo, taṃ pana sīghaṃ kurumānā khippābhiññā nāma hotīti vuttaṃ ‘‘saṇika’’nti. Kurumānā ayaṃ saṅkhārupekkhāti yojanā. Yato maggo āgacchati, taṃ āgamanīyaṭṭhānaṃ, tasmiṃ āgamanīyaṭṭhāne. Maggassa pabhavaṭṭhāne ṭhatvā nāmaṃ detīti sambandho. Dukkhāpaṭipadādandhābhiññādivipassanānayo añño, añño eva maggoti āha ‘‘attano attano maggassā’’ti. Tena āgamanato laddhanāmena ‘‘dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā’’tiādīni cattāri nāmāni labhati. Na hi maggassa sarasato edisaṃ nāmaṃ atthi.
这种行道虽然有上面说的各种分类,但它是各不相同的,也就是各自分开、互不一样。对某一位比丘来说,在四种道里只有一种,并没有定规,因为它是会变动的。经文说“曾有”,是就我们的世尊而言;但应当说“有”。因为一切正自觉者的四种道都是乐行道、速通。为了顺着行道这个话题也说明增上,才说了“又如……”等话。增上就是欲等增上。因为道随顺先前的加行,各别地或者以欲为增上,或者以精进等当中的某一种为增上,对任何人来说都没有定规。因此说“任何比丘……”等。巴利
Sā panāyaṃ vuttappabhedā paṭipadā. Nānā hotīti visuṃ visuṃ hoti. Ekassa bhikkhuno catūsupi maggesu ekāva hotīti niyamo natthi calanato. Ahesunti vuttaṃ, amhākaṃ bhagavantaṃ sandhāya hontīti pana vattabbaṃ. Sabbesampi hi sammāsambuddhānaṃ cattāropi maggā sukhāpaṭipadā khippābhiññāva hontīti. Paṭipadāpasaṅgena adhipatimpi dassetuṃ ‘‘yathā cā’’tiādi vuttaṃ. Adhipatayoti chandādiadhipatayo. Pubbābhisaṅkhārānurūpañhi maggo paccekaṃ chandādhipateyyo vā hoti vīriyādīsu aññatarādhipateyyo vā, na kassaci niyamo atthi. Tenāha ‘‘kassaci bhikkhuno’’tiādi.
802 前面已经说过的方式,现在要更进一步、毫无遗漏地说明道得名的原因,所以说了“复次”等话。其中,“依自性”是指依它自己的本质、依它自身生起的方式;“依对立”是指依敌对的一方;“依功德”是指依它自身的功德。巴利
802. Pubbe vuttappakārato sātisayaṃ katvā anavasesato maggassa nāmalābhe kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sarasenāti sabhāvena attano pavattivisesena. Paccanīkenāti paṭipakkhavasena. Saguṇenāti attano guṇavasena.
在这里,虽然按照来处来说,道并非没有功德和所缘就得到名称,这是不一定的;同样,没有对立面,仅凭自性也能得到名称。但为了说明自性等各自都是得名的原因,所以说了“或依自性”等话,其中“或”字在一切处都表示不确定的含义。为了不混淆地说明它们,接着开始了“如果……”等。其中,“思惟已”就是以思惟为因。这个“已”字在这里表示原因,就像“喝了酥油就有力气,看见狮子就害怕”等说法一样。行舍智是道的作者,对于出起的作用来说是唯一的因,依果的比喻而说为“出起”。或者,因为行舍智是出起行的标志,而种姓智也包含在其中,它依相而出起,所以依同一性之理说“思惟已而出起”。“以无相解脱而解脱”,是指以称为无相的解脱而解脱,应当引出“道”来连接。或者,“解脱”指具足此道的圣者。其余两种也是同样的道理。这是依自性而得的名称:即远离相、愿、空,所以是无相、无愿、空,这是道依本质成就的三种名称。巴利
Kāmañcettha yathā āgamanena vinā saguṇena, ārammaṇena ca maggassa nāmalābho avavatthito, evaṃ paccanīkena vinā saraseneva nāmalābho, tathāpi sarasādayo paccekaṃ nāmalābhassa kāraṇamevāti dassetuṃ ‘‘sarasena vā’’tiādinā sabbattha aniyamattho vā-saddo vutto. Te ca asaṅkarato dassetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha sammasitvāti sammasanahetu. Hetuattho hi ayaṃ tvā-saddo ‘‘ghataṃ pivitvā balaṃ hoti, sīhaṃ disvā bhayaṃ hotī’’tiādīsu viya, maggakattukāya vuṭṭhānakiriyāya ekantikahetubhūtā saṅkhārupekkhā phalūpacārena ‘‘vuṭṭhātī’’ti vuttā. Yasmā vā saṅkhārupekkhāti vuṭṭhānagāminiyā etaṃ upalakkhaṇaṃ, tadantogadhañca gotrabhuñāṇaṃ nimittato vuṭṭhāti, tasmā vuttaṃ ekattanayena ‘‘sammasitvā vuṭṭhātī’’ti. Animittavimokkhena vimuccatīti animittasaññitena vimuccanena vimuccati, ‘‘maggo’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Vimuccatīti vā taṃsamaṅgī ariyapuggalo. Sesadvayepi eseva nayo. Idaṃ sarasato nāmaṃ nāmāti idaṃ nimittādivirahato animittaṃ appaṇihitaṃ suññatanti tividhampi maggassa sabhāvato siddhanāmaṃ nāma.
这就是道。而它确实是和前分道合在一起,依同一性之理来说的。这是从对立面得来的名称:由于断除了对常相等的愿求以及自我想,道所获得的无相、无愿、空这三种名称,就是从对治面成立的名。巴利
Esāti maggo. So ca kho pubbabhāgamaggena saddhiṃ ekaṃ katvā vutto ekattanayena. Idaṃ paccanīkato nāmaṃ nāmāti idaṃ niccanimittādīnaṃ paṇidhiyā, attasaññāya ca pahānavasena laddhaṃ maggassa animittādināmattayaṃ paṭipakkhato siddhanāmaṃ nāma.
“空”就是远离的意思。因为道中确实没有贪等烦恼。“色相等等”是指应当执取的色相、受相等,这是它的意趣。“贪相等等”在这里也是同样的道理。这里所说的“相”,是指像有身体的东西那样显现出来。这是它依功德而得的名称:由于远离贪等,并且没有对色相等等的愿求等,所以这是依功德成就的此道之名。巴利
Suññattāti vivittattā. Na hi magge rāgādayo santi. Rūpanimittādīnanti rūpanimittavedanānimittādīnaṃ gahetabbānanti adhippāyo. Rāganimittādīnanti etthāpi eseva nayo. Saviggahānaṃ viya upaṭṭhānañhettha nimittanti adhippetaṃ. Idamassa saguṇato nāmanti idaṃ rāgādivivittattā rūpanimittādipaṇidhiādiabhāvavasena assa maggassa saguṇato siddhaṃ nāmaṃ.
这个“它”就是指这条道。说“空”,是因为空于一切行、空于自我,所以叫空。因为一切行都没有相,所以叫无相。因为不存在渴爱、愿求等,所以叫无愿。这是它依所缘而得的名称:就像以乐为所缘的色被称为“乐”一样,同样,涅槃具有空等名称,当这条道以涅槃为所缘时,这条道依所缘而成立的空等不同名称,就是这样来的。巴利
Svāyanti so ayaṃ maggo. Suññatanti sabbasaṅkhārasuññato, attasuññato ca suññataṃ. Sabbasaṅkhāranimittābhāvato animittaṃ. Taṇhāpaṇidhiādīnaṃ abhāvena appaṇihitaṃ. Idamassa ārammaṇato nāmanti yathā sukhārammaṇaṃ rūpaṃ ‘‘sukha’’nti vuccati, evaṃ suññatādināmassa nibbānassa ārammaṇakaraṇato idaṃ assa maggassa suññatādibhedaṃ ārammaṇato siddhaṃ nāmaṃ.
803 无我随观因为见到我空,所以从自性上说,名为空。这种空性观的圣道,因为是以观的方式到达的,所以叫空。无相,是因为它揭开了常相等相。不过,在阿毗达摩的论法里,并不能得到道的这个“无相”名称。为什么呢?因为在阿毗达摩中,不是依自性来立名,而是依对治来立名。凡是依功德所缘而得的名称,都是以自性为主的;如果只依自性来立名,那就无法确定一切道都具有空性等性质。所以,在阿毗达摩中,即使有两种理由可以为道安立“无相”之名,但由于立名是依对治而成立的,对治不存在时,就得不到这个名称。或者说,“得不到”是指不依赖其他、仅凭功德所缘时得不到。为什么呢?因为在阿毗达摩中,名称是依自性和对治结合在一起而获得的。如果不考虑对治,只以纯粹的自性作为立名的根据,这在阿毗达摩中是没有的,因为那样就无法成立确定。因此,与执着我、愿求相对治的观之随顺道,虽然还有其他自性,但它是依与对治结合的自性而得到名称的。然而,无相道的观并不是相的对治,因为它本身还在执取相,不能阻止执取相。所以,随顺这种观的道也不是相的对治。如果是的话,那它也应该成为执相之观的对治。因此,虽然它有自性,但由于缺少作为立名根据的对治,在阿毗达摩中就不认为它能赋予“无相”之名。如果这样,那么随顺无常随观的道,在阿毗达摩中不也就没有被摄受吗?并非如此,因为在纯净行道中它已被摄受。正因如此,才那样说。而在经教中,由于是方便说法,仅凭功德所缘也能得到名称,所以说“依经教的方便而得”。这里应当说的,前面已经说过了。为了说明依传承也能得到道的“无相”之名,所以说“在那里确实……”等。在依传承而修的地方,即依传承行道之处。其余部分因为已经说过,所以很容易理解。巴利
803. Anattānupassanā attasuññatāya diṭṭhattā sarasato suññatā nāma. Tassā suññatāvipassanāya maggo vipassanāgamanena suññato. Animittā nāma niccanimittādīnaṃ ugghāṭanato. Idaṃ pana maggassa animittanāmaṃ na abhidhammapariyāyena labbhati. Kiṃ kāraṇaṃ? Abhidhamme sarasaṃ anāmasitvā paccanīkato nāmalābhato. Yo hi saguṇārammaṇehi nāmalābho, so sarasappadhāno hoti, saraseneva ca nāmalābhe sabbamaggānaṃ suññatādibhāvoti vavatthānaṃ na siyā. Tasmā abhidhamme satipi dvīhipi kāraṇehi animittanāmalābhe paccanīkatova nāmavavatthānakaraṇaṃ gayhatīti tadabhāvā na labbhati. Atha vā na labbhatīti aññanirapekkhehi saguṇārammaṇehi na labbhati. Kiṃ kāraṇaṃ? Abhidhamme sarasapaccanīkehi sahitehi nāmalābhato. Paccanīkañhi vavatthānakaraṇaṃ anapekkhitvā kevalassa sarasassa nāmahetubhāvo abhidhamme natthi, avavatthānāpattito. Tasmā attābhinivesapaṇidhipaṭipakkhavipassanānulomā maggā satipi sarasantare paccanīkasahitena sarasena nāmaṃ labhanti. Animittamaggassa pana vipassanā nimittapaṭipakkhā na hoti, sayaṃ nimittaggahaṇato nimittaggahaṇānivāraṇāti tadanulomo maggopi na nimittassa paṭipakkho. Yadi siyā, nimittagatavipassanāyapi paṭipakkho siyā, tasmā vijjamānopi saraso vavatthānakarapaccanīkābhāvā abhidhamme animittanāmadāyako na gayhatīti. Yadi evaṃ, aniccānupassanānulomo maggo abhidhamme asaṅgahito siyāti? Na, suddhikapaṭipadānaye tassa saṅgahitattā. Tasmā eva hi so vutto. Suttante pana pariyāyadesanattā saguṇārammaṇamattenapi nāmaṃ gayhatīti āha ‘‘suttantapariyāyena labbhatī’’ti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Āgamanavasenapi maggassa animittanāmaṃ labbhatiyevāti dassetuṃ ‘‘tatrā hī’’tiādi vuttaṃ. Āgamanīyaṭṭhāneti āgamanapaṭipadāṭhāne. Sesaṃ vuttanayattā uttānamevāti.
随顺智的注释巴利
Anulomañāṇakathāvaṇṇanā
804 胜解信,是指清净信的状态、以所缘为基础的决定,这就是胜解。因此,通过如是修习的殊胜,在作用上达到增上,就生起强而有力。善执持,是指妥善地执持。不懈怠,是以勇锐的状态,能够摧毁敌对法的精进。善现起,是以更为犀利的性质,因面向所缘而善加现起的念。善等持,因轻安与乐的殊胜,于所缘上善等持,犹如安止一般。更为锐利,是以能成为随顺智生起的条件的堪能性,而极其锐利、勇健。在简择诸行时,处于中舍状态的行舍慧也会生起。以无常等某一相遍观已,入于有分者,即以无常等一相遍观,转起七次后坏灭,入于有分,此后就是有分的段落。依行舍已作的方式,即依以无常等为所缘的方式,而非依遍观的方式。因此说“作所缘”。回转已,即令其回转,不令心依有分而转。无间相续的心相续,因为没有所谓异心转起的间隔,所以是无间。因为在有分被回转时,唯作意界与唯作意心的转起,与异熟心生起之间有间隔、有中断,而意门转向则不是这样,所以说“无间地随系心相续”。正如是者,即如同在过去的三十二速行路中,行舍慧以“无常”、或“苦”、或“无我”为所缘而作诸行,正如是。遍作,因为它是道的遍作、预备,所以称为遍作。近行,因为它是道的邻近、近行,所以称为近行。随顺本身则不言自明。巴利
804.Adhimokkhasaddhāti pasādabhūto vatthugato nicchayo adhimokkho. Tasmā tathābhūtā bhāvanāvisesena kiccato adhimattatāya balavatarā nibbattati. Supaggahitanti suṭṭhu paggahitaṃ. Asallīnaṃ paṭutarabhāvena paṭipakkhavidhamanasamatthaṃ vīriyaṃ hoti. Sūpaṭṭhitāti tikkhataratāya ārammaṇābhimukhabhāvena suṭṭhu upaṭṭhitā sati hoti. Susamāhitanti passaddhisukhānaṃ sātisayatāya suṭṭhu samāhitaṃ ārammaṇe sammadeva ṭhapitaṃ appitaṃ viya hoti. Tikkhatarāti anulomañāṇuppattiyā paccayo bhavituṃ samatthabhāvena sātisayaṃ tikkhā sūrā. Saṅkhārānaṃ vicinanepi majjhattabhūtasaṅkhārupekkhā paññā uppajjati. Aniccāti vā…pe… sammasitvā bhavaṅgaṃ otaratīti aniccādīsu ekenākārena sammasantī sattakkhattuṃ pavattitvā bhijjantī bhavaṅgaṃ otiṇṇā nāma hoti tato paraṃ bhavaṅgassa vāroti katvā. Saṅkhārupekkhāya katanayenevāti aniccādinā ālambanakaraṇanayeneva, na sammasitanayena. Tenāha ‘‘ārammaṇaṃ kurumāna’’nti. Āvaṭṭetvāti nivattetvā cittassa bhavaṅgavasena vattituṃ adatvā. Visadisacittapavattisaṅkhātāya vīciyā abhāvena avīcikā, cittasantati. Kiriyamanodhātuyā hi bhavaṅge āvaṭṭite kiriyamayacittapavattivipākacittuppattiyā savīcikā santarā, na evaṃ manodvārāvajjanenāti vuttaṃ ‘‘avīcikaṃ cittasantatiṃ anuppabandhamāna’’nti. Tathevāti yathā atītāsu dvattiṃsajavanavīthīsu saṅkhārupekkhā ‘‘aniccā’’ti vā ‘‘dukkhā’’ti vā ‘‘anattā’’ti vā saṅkhāre ārammaṇamakāsi, tatheva. Parikammanti vuccati maggassa parikammattā paṭisaṅkhārakattā . Upacāranti vuccati maggassa āsannattā, samīpacārikattā vā. Anulomattaṃ sayameva vadati.
这个道理虽然可以说:在道的心路过程中,第一速行有修复的作用,第二速行有接近它的作用,第三速行有随顺下分与上分诸法的作用;但为了说明这些名称对一切速行都能成立,所以说了“然就无差别而言”等话。其中,“亲近”是指恭敬地修习。“前部分与后部分”是指下分与上分的诸法部分。“八种”是指生灭智等八种智。一切观智都以三相思维为作用,这里也一样,所以说“以同作用故”。“上方”是指于道。因为菩提分法的同作用而随顺,即由破除愚痴等敌对法而随顺。现在为了详细说明随顺智对那两者作用的随顺,所以说了“因为彼”等话。其中,随顺智以殊胜之力破除那覆盖诸谛的愚痴蕴等,并在世间智中达到最胜究竟。正因如此,它即是以远离敌对法而成就了其下所生的生灭智等的作用,并于义理上如此转起;而当它如此转起时,便如同随顺它们的作用,所以说“于具有生灭……以同作用故随顺”。其中,“以怖畏而现起”,也是以所缘为门而说智的作用,因为显示了诸行可怖畏的如实性。然而在其余七处,也显示了智的作用。因为此随顺智唯以无常等某一特相而缘诸行转起,所以说“以无常相等而缘诸行转起故”。“以彼行道”是指那随顺智镇伏粗粗覆盖诸谛的杂染的行道。因为若随顺智未如此生起,则种姓智不能缘涅槃;若种姓智未生起,则道智也不能生起。巴利
Ayañca nayo kāmaṃ maggavīthiyaṃ paṭhamajavanassa paṭisaṅkharaṇaṭṭho, dutiyassa tato āsannaṭṭho, tatiyassa heṭṭhimuparimānaṃ anulomaṭṭho ca yuttoti vutto, tathāpi sabbesampi imā samaññā sambhavantīti dassetuṃ ‘‘avisesena panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha āsevananti ādarena sevanaṃ. Purimabhāgapacchimabhāgānanti heṭṭhimānaṃ, uparimānañca dhammakoṭṭhāsānaṃ. Aṭṭhannanti udayabbayañāṇādīnaṃ aṭṭhannaṃ. Sabbāpi vipassanā lakkhaṇattayasammasanakiccāva , idampi tathevāti vuttaṃ ‘‘tathakiccatāyā’’ti. Uparīti magge. Bodhipakkhiyadhammānaṃ tathakiccatāya anulometi sammosādipaṭipakkhavidhamanato. Idāni anulomañāṇassa tadubhayakiccānulomaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘tañhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha anulomañāṇaṃ saccapaṭicchādakamohakkhandhādīnaṃ sātisayaṃ vidhamanena lokiyañāṇesu ukkaṃsapariyantagataṃ, tato eva heṭṭhā nibbattitaudayabbayañāṇādīnampi kiccaṃ paṭipakkhadūrībhāvena atthato sādhentameva hutvā pavattati, tathāpavattamānañca tesaṃ kiccaṃ anulomentaṃ viya hotīti āha ‘‘udayabbayavantānaṃ…pe… tathakiccatāya anulometī’’ti. Tattha ‘‘bhayato upaṭṭhita’’nti imināpi ārammaṇasīsena ñāṇabyāpārameva vadati sappaṭibhayānaṃ saṅkhārānaṃ yathāsabhāvadassanadīpanato. Sesesu pana sattasupi ṭhānesu ñāṇabyāpārova dassito. Yasmā etaṃ anulomañāṇaṃ aniccādīsu aññataralakkhaṇavaseneva saṅkhāre ārabbha pavattati, tasmā vuttaṃ ‘‘aniccalakkhaṇādivasena saṅkhāre ārabbha pavattattā’’ti. Tāya paṭipattiyāti yā sā anulomañāṇassa thūlathūlasaccapaṭicchādakasaṃkilesavikkhambhanapaṭipatti, tāya. Na hi anulomañāṇe tathā anuppanne gotrabhuñāṇaṃ nibbānaṃ ālambituṃ sakkoti, gotrabhuñāṇe vā anuppanne maggañāṇaṃ uppajjatīti.
为了让所说的义理通过譬喻变得更清楚,所以说了“譬如”等话。其中,就像八位司法大臣舍弃偏私之行而作出各自的裁决,八种智也各自舍弃自己的对立面,而在诸行上修习生灭等;就像国王保持中立,随顺智对前分和后分的法也都随顺。正是因此,通过随顺下面诸智的方式,也就随顺了上面的菩提分法。这被称为“随顺谛”,因为它随顺道谛。巴利
Vuttamatthaṃ opammena pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha aṭṭhannaṃ vohārikamahāmattānaṃ agatigamanaṃ pahāya taṃtaṃvinicchayakaraṇaṃ viya aṭṭhannaṃ ñāṇānaṃ yathāsakaṃ paṭipakkhaṃ pahāya saṅkhāresu udayabbayādipaṭipatti, rañño majjhattabhāvo viya anulomañāṇassa purimapacchimadhammakoṭṭhāsassa anukūlatā. Tenevāti heṭṭhimañāṇānaṃ anulomanamukhena uparibodhipakkhiyānaṃ anulomanatoyeva. Saccānulomikanti vuccati maggasaccassa anulomikattā.
导向出起的观之论注释巴利
Vuṭṭhānagāminīvipassanākathāvaṇṇanā
805 也有某种智以无为为所缘,把它归入出起行道这一类,所以加了“以诸行为所缘”这个限定语。因为这种智特别是走向、趋近出起之圣道,所以可以称为“出起行道”。因此说“以一切”等。“为不迷乱故”,是指为了说明在各处经典中以不同方式所说的无迷乱之义。“经之合和”,是指诸经、各各经句的连结。巴利
805. Kiñci asaṅkhatārammaṇampi ñāṇaṃ vuṭṭhānagāminiyā ekasaṅgahanti katvā ‘‘saṅkhārārammaṇāyā’’ti visesanaṃ kataṃ. Tañhi visesato vuṭṭhānaṃ ariyamaggaṃ gacchati upetīti vuṭṭhānagāminīti vattabbataṃ labhati. Tenāha ‘‘sabbena sabba’’ntiādi. Asammohatthanti tattha tattha sutte pariyāyantarehi āgatāya sammohābhāvatthaṃ. Suttasaṃsandanāti suttānaṃ tesaṃ tesaṃ suttapadānaṃ anusandānaṃ.
观以世间诸行为所缘,以随顺为终点,趋向出起;依止于这种观、与它系属的渴爱,因为离开那些诸行便不能生起,所以名为“彼所成”。这种“彼所成”本身就是“彼所成性”;或者说,与渴爱相应的诸蕴就是“彼所成”,它们的存在状态就是“彼所成性”,那正是渴爱。与它相反、趋向出起的观,就是“非彼所成性”。因此注释中说:“渴爱名为彼所成性,由于遍尽它,趋向出起的观被称为非彼所成性。” “依止”是指以那非彼所成性为依止而修习。“一性”一词,这里的经文说:“诸比丘,有对色……对触的舍,诸比丘,这舍是异性、依于异性”,它自身也是异性,并且依于异性的所缘。应知这是与定相应的观舍。“诸比丘,有依空无边处的舍……依非想非非想处的舍,诸比丘,这舍是一性、依于一性”。凡是属于各种无色心生起的舍,因为同一自性、同一所缘,所以称为一性、依于一性;不过他们说,这是各种禅那俱行的受舍,以及以那些为所缘的观舍。“断除彼”是指以断除彼所缘的烦恼来断除。因此说“超越彼”。巴利
Ye lokiye saṅkhāre ārabbha anulomapariyosānā vuṭṭhānagāminivipassanā pavattati, taṃsannissitā tappaṭibaddhā taṇhā tehi vinā appavattanato tammayā nāma, tammayāva tammayatā, tammayā vā taṇhāsampayuttā khandhā, tesaṃ bhāvo tammayatā, sā eva taṇhā. Tappaṭipakkhā vuṭṭhānagāminivipassanā atammayatā. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tammayatā nāma taṇhā, tassā pariyādiyanato vuṭṭhānagāminivipassanā atammayatāti vuccatī’’ti (ma. ni. aṭṭha. 3.310). Nissāyāti taṃ atammayataṃ nissayaṃ katvā, bhāvetvāti attho. Ekattāti ettha ayaṃ pāḷi ‘‘atthi, bhikkhave, upekkhā rūpesu…pe… phoṭṭhabbesu, ayaṃ, bhikkhave, upekkhā nānattā nānattasitā’’ti (ma. ni. 3.310), sayampi nānāsabhāvā, nānārammaṇanissitā cāti attho. Sā pana samādhisampayuttā vipassanupekkhā veditabbā. ‘‘Atthi, bhikkhave, upekkhā ākāsānañcāyatananissitā…pe… nevasaññānāsaññāyatananissitā, ayaṃ, bhikkhave, upekkhā ekattā ekattasitā’’ti (ma. ni. 3.310). Yā hi taṃtaṃarūpacittuppādapariyāpannā upekkhā, sā ekasabhāvattā, ekārammaṇattā ca ekattā, ekattasitā cāti vuccati, sā pana taṃtaṃjhānasahagatavedanupekkhā ca tadārammaṇavipassanupekkhā cāti vadanti. Taṃ pajahathāti tadārammaṇakilesapahānena pajahatha. Tenāha ‘‘taṃ samatikkamathā’’ti.
厌离指的是导向出起的观行。因为在这部经里,说“离染”是在讲道的作用,说“解脱”是在讲果的作用。巴利
Nibbidāti vuṭṭhānagāminī. Tattha hi sutte virajjatīti maggakiccamāha, vimuccatīti phalakiccaṃ.
《苏斯玛经》在《因缘品》里。其中,法住智被称为出起行道,因为它在法住即缘起当中,以不迷乱的方式生起。说到“于涅槃之智”,指的是道智。巴利
Susimasuttaṃ nidānavagge. Tattha dhammaṭṭhitiñāṇaṃ vuṭṭhānagāminīti vuttā dhammaṭṭhitiyaṃ paṭiccasamuppāde asammuyhanavasena pavattanato. Nibbāne ñāṇanti maggañāṇamāha.
“想,布吒婆陀”——在这里,虽然只说“想”,但因为前面已经说过“触证想之顶”,所以(这里)说“称为想之顶”。巴利
Saññā kho, poṭṭhapādāti ettha kāmaṃ ‘‘saññā’’icceva vuccati, pubbe pana ‘‘saññaggaṃ phusatī’’ti vuttattā āha ‘‘saññagganti vuttā’’ti.
称为“行道智见清净”的,是指作为它一部分的出起行道。因为,适用于整体的说法,也适用于各个部分。称为“清净勤支”的,是指清净的主要因。巴利
Paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti tadekadesabhūtā vuṭṭhānagāminī vuttā. Samudāyesu hi pavattā vohārā avayavesupi pavattantīti. Pārisuddhipadhāniyaṅganti pārisuddhiyā padhānakāraṇaṃ.
以三种名称,也就是随顺、种姓、净白这三种名称。巴利
Tīhi nāmehīti anulomagotrabhuvodānasaṅkhātehi tīhi nāmehi.
被称为“称扬”,是因为安住于圣道而受到赞叹。被称为“大仙”,是因为他以寻求广大戒蕴等功德为义,是正自觉者。被称为“寂静”,是因为烦恼已经止息。“轭”指修习,或者指精勤地投入修习。巴利
Kittitāti thomitā ariyamaggādhiṭṭhānatāya. Mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ esanaṭṭhena mahesinā sammāsambuddhena. Santakilesatāya santā. Yoganti bhāvanaṃ, bhāvanābhiyogaṃ vā.