16. 根与谛解说的注释
16. Indriyasaccaniddesavaṇṇanā
根广释的注释
Indriyavitthārakathāvaṇṇanā
525二十二根,这是数量上的限定。所谓“根”,是指明被限定的诸法。眼根等,则是显示它们各自的自性。其中,在眼门中行使主宰作用——在眼门的状态下,让依附于眼门的那些法行使眼根自己的主宰作用、最胜作用,所以叫眼根。因为眼根在取色时,让那些法随顺自己,那些法也随顺眼根。其余诸根也是同样的道理。因此,在耳门、鼻门、舌门、身门中行使主宰作用,就是耳根、鼻根、舌根、身根。在了知的特相中行使主宰作用,就是意根。在女性相中行使主宰作用,就是女根。在男性相中行使主宰作用,就是男根。在守护相中行使主宰作用,就是命根。在乐相中行使主宰作用,就是乐根。在苦相中行使主宰作用,就是苦根。在喜相中行使主宰作用,就是喜根。在忧相中行使主宰作用,就是忧根。在舍相中行使主宰作用,就是舍根。在胜解相中行使主宰作用,就是信根。在精进相中行使主宰作用,就是精进根。在念相中行使主宰作用,就是念根。在定相中行使主宰作用,就是定根。在见相中行使主宰作用,就是慧根。在“未知当知”生起时的了知相中行使主宰作用,就是未知当知根。在对已了知的诸法再次了知而达到尽知的状态中行使主宰作用,就是已知根。在具最终知的状态中行使主宰作用,就是具最终知根。
525.Bāvīsatīti gaṇanaparicchedo. Indriyānīti paricchinnadhammanidassanaṃ. Cakkhundriyantiādi tesaṃ sarūpadassanaṃ. Tattha cakkhudvāre indaṭṭhaṃ kāreti cakkhudvārabhāve taṃdvārikehi attano indabhāvaṃ paramissarabhāvaṃ kārayatīti cakkhundriyaṃ. Tañhi te rūpaggahaṇe attānaṃ anuvatteti, te ca taṃ anuvattanti. Sesesupi eseva nayo. Tasmā sotaghānajivhākāyadvāre indaṭṭhaṃ kāretīti. Kāyindriyaṃ. Vijānanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti manindriyaṃ. Itthibhāvalakkhaṇe, parisabhāvalakkhaṇe, anupālanalakkhaṇe, sukhalakkhaṇe, dukkhalakkhaṇe, somanassalakkhaṇe, domanassalakkhaṇe, upekkhālakkhaṇe, adhimokkhalakkhaṇe, paggahalakkhaṇe, upaṭṭhānalakkhaṇe, avikkhepalakkhaṇe, dassanalakkhaṇe, anaññātaṃ ñassāmīti pavatte jānanalakkhaṇe, ñātānaṃ eva dhammānaṃ puna ājānane aññātāvibhāve indaṭṭhaṃ kāretīti aññātāvindriyaṃ.
应当知道,就是应当了知。至于“从地等”中的“等”字,是用来补足没有说出来的内容的,借此把“唯此量”也包括进来;这个“唯此量”后面再解释。由于也存在不适合作为观照对象的法,所以这里没有采用“应当被见”这个说法。
Vijāniyāti vijāneyya. Bhūmito cāti ca-saddo avuttasampipaṇḍanattho, tena tāvatvaṃ saṅgaṇhāti, taṃ pana tāvatvaṃ parato vaṇṇayissāma. Asammasanupagānampi atthibhāvato daṭṭhabbatā idha na gahitā.
“前分”是指圣道之前的前分。“未知”是指未曾知道、未曾证得。因为它是常恒的,所以不存在它的所谓“已死”或坏灭;或者说,证得它的人不会死亡,所以叫“不死”;又因为它应当被到达,所以叫“句”——也就是不死道、涅槃。“如此行道者生起故”——这句话说明,这个根是依前分而这样被称呼的。“从了知故”:是指不超越初道所见之界限而了知。具足它的人或与它相应的诸法,成为“已知者”;那个“已知者”的状态,是所作已办、了知漏尽者的状态,因为它生起,所以说“漏尽者生起故”。
Pubbabhāgeti ariyamaggato pubbabhāge. Anaññātanti na aññātaṃ na adhigataṃ. Niccatāya natthi etassa mataṃ bhaṅgo, na vā etasmiṃ adhigate maraṇanti amataṃ, pajjitabbato padañcāti amatapadaṃ nibbānaṃ. ‘‘Evaṃ paṭipannassa uppajjanato’’ti etena pubbabhāgavasenetaṃ indriyaṃ evaṃ voharīyatīti dasseti. Ājānanatoti paṭhamamaggena diṭṭhamariyādaṃ anatikkamitvāva jānanato. Yena taṃsamaṅgipuggalo, taṃsampayuttadhammā vā aññātāvino honti , so aññātāvibhāvo pariniṭṭhitakiccajānanakhīṇāsavassa bhāvabhūto hutvā uppattito ‘‘khīṇāsavassa uppajjanato’’ti vuttaṃ.
“相”就是能引导、能让人知道,所以叫相;或者,是借着它被了知的,所以叫相。它让人知道什么?或者,是借着什么被了知的?就是“自在者”,也就是“自在”。自在者的相,就是自在相;自在相的意思就是它的自性,称为自在相义;或者说,“根”这个词的意思本身就是自在相,所以叫自在相义。“已准备、已生起”就是“所造”;由自在者所造,就是自在所造。“已受用”就是已习行。属于被称为业的自在者的诸相,以及由它所造的那些,只应当联系到业所生的根,而不是别的;这两种意思只应当联系到业,其余的则只应当联系到世尊,所以说“随宜”。所谓“由此”,是指由世尊和业的自在性。所谓“在这些当中”,是指在诸根当中。“令显现”,是指通过果报的圆满与败坏,让人知道、显明、开示,因为能了知因的圆满与败坏。在“他习行那个相”等经文里,也说作成行境就是习行,所以说“某些由行境之习行”。其中,虽然一切根都可以作为行境,但说“某些”,是因为对不应观照的根多加作意,就会成为不应习行。对它们只应当观察而已。在“他习行那条道路”等经文里,说修习就是习行,所以针对应当修习的信等,说“某些由修习之习行”。
Liṅgeti gameti ñāpetīti liṅgaṃ, liṅgīyati vā etenāti liṅgaṃ. Kiṃ liṅgeti, kiṃ vā liṅgīyatīti? Indaṃ, indo vā. Indassa liṅga indaliṅgaṃ, indaliṅgassa attho taṃsabhāvo indaliṅgaṭṭho, indaliṅgameva vā indriyasaddassa atthoti indaliṅgaṭṭho. Sajjitaṃ uppāditanti siṭṭhaṃ, indena siṭṭhaṃ indasiṭṭhaṃ. Juṭṭhaṃ sevitaṃ. Kammasaṅkhātassa indassa liṅgāni, tena ca siṭṭhānīti kammajāneva yojetabbāni, na aññāni, te ca dve atthā kamme eva yojetabbā, itare ca bhagavati evāti āha ‘‘yathāyoga’’nti. Tenāti bhagavato, kammassa ca indattā. Etthāti etesu indriyesu. Ulliṅgenti ñāpenti pakāsenti phalasampattivipattīhi kāraṇasampattivipattiavabodhato. ‘‘So taṃ nimittaṃ āsevatī’’tiādīsu (a. ni. 9.35) gocarakaraṇampi āsevanā vuttāti āha ‘‘kānici gocarāsevanāyā’’ti. Tattha sabbesaṃ gocarikātabbattepi ‘‘kānicī’’ti vacanaṃ avipassitabbānaṃ bahulaṃ manasikaraṇena anāsevanīyattā. Paccavekkhanāmattameva hi tesu hotīti. ‘‘Tassa taṃ maggaṃ āsevato’’tiādīsu (a. ni. 4.170) bhāvanā āsevanāti vuttāti bhāvetabbāni saddhādīni sandhāyāha ‘‘kānici bhāvanāsevanāyā’’ti.
增上就是根缘的状态。即使没有根缘的状态,就女根和男根而言,当它们各自依自己的缘而运作、并未在与它们相应的相续中以其他形态生起,从而处于被随顺的状态时,这就是增上。在这个含义中,根就是执行最胜自在作用的东西。依照眼等根所展示的方式,对其余命根等,也应当随宜地把增上连接到随顺它们的那些法上。
Ādhipaccaṃ indriyapaccayabhāvo. Asatipi ca indriyapaccayabhāve itthipurisindriyānaṃ, attano attano paccayavasena pavattamāne taṃsahitasantāne aññākārena appavattamānehi liṅgādīhi anuvattanīyabhāve ādhipaccaṃ. Imasmiṃ ca atthe indanti parimissariyaṃ karonticceva indriyāni. Cakkhādīsu dassitena nayena aññesañca jīvitādīnaṃ tadanuvattīsu ādhipaccaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ.
不痴并不是单独另有的四种法,因此应当知道,在讲行蕴的时候已经说明的不痴的特相等,也就是这四种法的特相等——这才是此处的意趣。其余的,在那边蕴的解说中,只是以非色的方式连同特相等一起出现。
Amohoyeva na visuṃ cattāro dhammā, tasmā tassa saṅkhārakkhandhakathāyaṃ vibhāvitāni lakkhaṇādīni tesañca veditabbānīti adhippāyo. Sesāni tattha khandhaniddese lakkhaṇādīhi arūpeneva āgatāni.
526众生证得圣者之地,是世尊说法的共通内容,也是这些语句的目的,所以说“遍知内法”等等。其他诸根虽然也属于自身,但眼等根是安立“自身”的根本,因此特别殊胜地说它们属于自身,所以说“属于自身的眼根等”(《分别论注》219)。在《阿毗达摩注》中,先说了女根、男根,接着就说命根,所以这里也说“从此之后是命根”。这与《根双论》(《双论·根双论》1等)的说法一致。但在《根分别》(《分别论》219等)中,则是在意根之后说命根,应当知道那是为了说明命根对前面、后面、内在、外在诸根的守护作用,所以把它放在它们中间来说。凡是所感受的,一切都是苦。只要守护双重自身的命根还在运作,这些苦性的感受就不会停止,为了说明这一点,同时也借此说明眼等根因为与苦相随,所以应当被遍知。“为了显示修行之道”:是为了显示前分阶段的修行。“即彼”:就是指未知当知根。“因为从它之后应当修习”:这是针对与修习之道相应的已知根而说的,因为见道之后就是修道。
526. Sattānaṃ ariyabhūmipaṭilābho bhagavato desanāya sādhāraṇaṃ, padānañca payojananti āha ‘‘ajjhattadhamme pariññāyā’’tiādi. Aññesampi indriyānaṃ attabhāvapariyāpannatāya satipi attabhāvapaññāpanāya mūlabhāvato cakkhādīnaṃ sātisayā attabhāvapariyāpannāti vuttaṃ ‘‘attabhāvapariyāpannāni cakkhundiyādīnī’’ti (vibha. aṭṭha. 219). Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ itthipurisindriyānantaraṃ jīvitindriyadesanākkamo vuttoti idhāpi ‘‘tato jīvitindriya’’nti vuttaṃ. Taṃ indriyayamakadesanāya (yama. 3.indriyayamaka.1 ādayo) sameti. Indriyavibhaṅge (vibha. 219 ādayo) pana manindriyānantaraṃ jīvitindriyaṃ vuttaṃ, taṃ purimapacchimānaṃ ajjhāttikabāhirānaṃ anupālakabhāvadīpanatthaṃ tesa majjhe vuttanti veditabbaṃ. Yañca kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhaṃ. Yāva ca duvidhattabhāvānupālakassa jīvitindriyassa pavatti, tāva dukkhabhūtānaṃ etesaṃ vedayitānaṃ anivattīti ñāpanatthaṃ, tena ca cakkhādīnaṃ dukkhānubandhatāya pariññeyyataṃ ñāpeti. Paṭipattidassanatthanti pubbabhāgapaṭipattidassanatthaṃ. Tassevāti anaññātaññassāmītindriyasseva. Tato anantaraṃ bhāvetabbattāti bhāvanāmaggasampayuttaṃ aññindriyaṃ sandhāya vuttaṃ. Dassanāntarā hi bhāvanāti.
这里说的“差别”,是指本质上的差别,不是按地、人等方面来说的差别,所以说“其余的没有差别”。有人问:命根不是以守护为特相、以守护为本质吗?那么它虽然有有色和无色两种,不也应该是“没有差别”吗?确实如此,但这里是按它有色与无色的本质来说有差别;其余的则没有这样的差别,所以说它们“没有差别”,也就是说没有这种差别。又问:那么这里难道不是把受和慧分开来说了吗?不是的,因为正如在所说的二十二根中,这里是就差别与无差别的含义来说的。
Bhedoti idha sabhāvato bhedo adhippeto, na bhūmipuggalādivasenāti āha ‘‘sesānaṃ abhedo’’ti. Nanu ca jīvitindriyassa anupālanalakkhaṇaṃ sabhāvo, tenassa duvidhassāpi abhedoti? Saccametaṃ, tassa pana rūpārūpasabhāvakato bhedo gahito, na evaṃ sesānaṃ koci bhedo atthīti tesaṃ abhedoti bhedābhāvo vutto. Nanu cettha vedanā, paññā ca bhinditvā vuttāti? Na, yathā desitesu bāvīsatiyā indriyesu bhedābhedassa adhippetattā.
527眼根等虽然也可以作为前生缘等缘,但这里要说明的是:以根缘这种方式应当成就的作用,就是它不与其他根共通、并且在根论中被特别强调的作用。自己方面锐利、迟钝等状态,叫作“自性状态”;使那些状态随顺,就是“自性状态的随顺”。因此说“使被称为锐利、迟钝等的自性状态随顺”。或者也可以说,是使被称为锐利、迟钝等的状态和自性状态两者都随顺,也就是使它们随顺锐利、迟钝等。这里单独提到“自性状态”,应当理解为也包含了显现色等的能力。因为眼根如果没有显现色的能力,也就是没有色撞击的适宜性,那么眼识的“看”的作用就绝不可能发生。耳根等也是同样的道理。意根以先行者的身份使[诸法]随它转,其他根则不是这样。因为与意根相应的那些根,也是唯依意根之力而转之后,才各自成就自己根的作用,因为它们是心所,而不是意根依靠它们。这就是意根的先行性。还应当知道,“一切处都应以根缘的方式成就”这一主题是贯穿始终的。即使那些缘不生起、也不资助,能成为那些法生起的因相,就是随顺。
527. Cakkhundriyādīnaṃ satipi purejātādipaccayabhāve indriyapaccayabhāvena sādhetabbameva kiccaṃ kiccanti vuttaṃ tassa anaññasādhāraṇattā, indriyakathāya ca adhikatattā. Attano tikkhamandādiākāro attākāro, tassa anuvattāpanaṃ attākārānuvattāpanaṃ. Tenāha ‘‘tikkhamandādisaṅkhātaattākārānuvattāpana’’nti. Atha vā tikkhamandādisaṅkhātassa ca attākārassa ca anuvattāpanaṃ tikkha…pe… vattāpanaṃ. Visuṃ attākāraggahaṇena cettha rūpāvabhāsanādikassa saṅgaho daṭṭhabbo. Cakkhundriyassa hi rūpābhihananayogyatāsaṅkhāte rūpāvabhāsanasāmatthiye asati na kadācipi cakkhuviññāṇassa dassanakiccaṃ sambhavati. Esa nayo sotindriyādīsupi. Pubbaṅgamabhāvena manindriyassa vasāvattāpanaṃ hoti, na aññesaṃ. Taṃsampayuttānipi hi indriyāni tabbaseneva hutvā attano attano indriyakiccaṃ sādhenti cetasikabhāvato , na tesaṃ vasena manindriyaṃ . Ayañhissa pubbaṅgamatā. Sabbattha ca indriyapaccayabhāvena sādhetabbanti adhikāro anuvattatīti daṭṭhabbo. Satipi anuppādane, anupatthambhane ca tappaccayānaṃ tappavattane nimittabhāvo anuvidhānaṃ.
覆盖、遍满之后才生起的苦受和乐受,压过、盖住了同时生起的诸法,自己就变得明显起来,而同时生起的诸法也随着它,好像也变成了苦或乐的状态,所以说“令各自粗显的形态呈现”。对于不寂静的、也非殊胜的、与不善异熟等相应的受,则应相应地安立为令中舍的形态呈现。或者也可以理解为,相较于同类的苦受和乐受,这是令寂静、殊胜的形态呈现。“征服对立面”是指征服无信等对立面。“令净信等的形态……”是指依次令信等法的净信、精进、已现前、已得定、见的种种形态呈现。“嗔等”的“等”字包含了上分结。这里显示的是与道相应的其他根的作用。也正是由此显示了与果相应的根具有令各各结缠寂止、断除的作用。已经完成一切应作之事的最终智根,因为再没有别的应作之事,就只是以朝向不死为它存在的缘,不像其他根那样忙于别的作用。因此说“以及为朝向不死状态的缘”。
Chādetvā pharitvā uppajjamānā sukhadukkhavedanā sahajātadhamme abhibhavitvā ajjottharitvā sayameva pākaṭā hoti, sahajātadhammā ca tassā vasena sukhadukkhabāvappatā viya hontīti āha ‘‘yathāsakaṃ oḷārikākārānupāpana’’nti. Asantassa, apaṇītassapi akusalatabbipākādisampayuttassa yathārahaṃ majjhattākārānupāpanaṃ yojetabbaṃ. Samānajātiyehi vā sukhadukkhehi santapaṇītākārānupāpanaṃ daṭṭhabbaṃ. Paṭipakkhābhibhavananti assaddhiyādipaṭipakkhābhibhavanaṃ. Pasannākārādāti pasannapaggahitaupaṭṭhitasamāhitadassanākārānupāpanaṃ yathākkamaṃ saddhādīnaṃ. Byāpādādīti ādi-saddena uddhambhāgiyasaṃyojanāni gahitāni. Maggasampayuttasseva ca aññindriyassa kiccaṃ dassitaṃ. Teneva ca phalasampayuttassa taṃtaṃsaṃyojanappaṭippassaddhipahānakiccatā dassitā hotīti. Katasabbakiccassa aññātāvindriyaṃ aññassa kātabbassa abhāvā amatābhimukhameva tabbhāvapaccayo ca hoti, na itarāni viya kiccantarapasutaṃ. Tenāha ‘‘amatābhimukhabhāvapaccayatā cā’’ti.
528依地的抉择,其含义本来就很浅显。这里有人问:为什么只说了这么些根,而且偏偏只说这些根呢?这是依据增上的意义来说的。所谓增上,就是自在,这一点前面已经说过了。那么,这种增上是在各自的作用和果上说的,为什么其他自性法就不能有呢?也许会说:缘所生法都是依缘而转起的,所以在果法和因法之间,有随顺与被随顺的关系。确实如此,但它们之间还是有差别。这个差别,注释书里已经指出:因为在眼识等的生起中,眼等的增上是成立的,等等。再者,在五蕴中,那个众生施设的差别所依,就是六内处。首先,依于增上的意义,从眼根……一直到意根,说了这些。为了显示这个自我体依此而得到女人、男人的名称,所以说了女根、男根这两种性。这些已执取的法,是依某一法而转起的,为了显示这一法就是它们存续的因,所以说了命根。为了显示这个称为众生的法聚在相续转起中,被这些受所染污,所以说了受等五根。为了显示希求清净者的清净资粮,所以说了信等五根。为了显示具备清净资粮的人由此得以清净,达到清净的人就是所作已办,所以说了未知当知根等三根。一切地方都应配合依于增上的意义这句话来理解。到这里,所要表达的意义已经完成,所以不再说其余的了。
528.Bhūmito vinicchayo uttānattho eva. Etthāha – kasmā pana ettakeneva indriyāni vuttāni, etāni eva ca vuttānīti? Ādhipaccaṭṭhavasena, ādhipaccaṃ nāma issariyanti vuttamevetaṃ. Tayidaṃ ādhipaccaṃ attano attano kicce, phale cāti aññesampi sabhāvadhammānaṃ kasmā na labbhati? Paccayādhīnavuttikā hi paccayuppannāti siyā phalahetudhammesu anuvattanānuvattanīyatāti? Saccametaṃ, tathāpi atthi tesaṃ viseso. Svāyaṃ ‘‘cakkhuviññāṇādippavattiyañhi cakkhādīnaṃ siddhamādhipacca’’ntiādinā (vibha. aṭṭha. 219) aṭṭhakathāyaṃ dassitoyeva. Apica khandhapañcake yāyaṃ sattapaññatti, tassā visesanissayo ‘‘cha ajjhattikāni āyatanānī’’ti tāni tāva ādhipaccattaṃ upādāya ‘‘cakkhundriyaṃ…pe…manindriya’’ntiādito (vibha. 219) vuttāni. Svāyaṃ attabhāvo imesaṃ vasena ‘‘itthī puriso’’ti samaññaṃ labhatīti dassanatthaṃ bhāvadvayaṃ. Tayime upādinnadhammā yena dhammena pavattanti, ayaṃ so dhammo tesaṃ ṭhitihetūti dassanatthaṃ jīvitindriyaṃ. Svāyaṃ sattasaññito dhammapuñjo pabandhavasena pavattamāno imāhi vedanāhi saṃkilissatīti dassanatthaṃ vedanāpañcakaṃ. Tato visuddhikāmānaṃ vodānasambhāradassanatthaṃ saddhādipañcakaṃ. Sambhavavodānasambhārā imehi visujjanti, visuddhippattā niṭṭhitakiccāva hontīti dassanatthaṃ anaññātaññassāmītindriyādīni tīṇi vuttāni. Sabbattha ‘‘ādhipaccattaṃ upādāyā’’ti padaṃ yojetabbaṃ. Ettāvatā adhippetatthasiddhīti aññesaṃ aggahaṇaṃ.
或者,为了显示流转与还灭各自的出离等义理,也正是这些根被宣说。因为对于流转来说,六内处尤其是根本所依。正如经中所说:“世间在六处中生起”等等。它的生起,大多数是由于男女根、不同的所依处和有染的相,才有有情身体的再生。这也被说过:“大王,三者和合才有入胎:母亲处于经期,乾闼婆现前,父母和合”等等。住立则靠命根,因为必须由它来维持。因此说“寿、住、续、延”等等。受用则靠诸受。因为依于受,才有对可意等一切境的受用。正如说“诸比丘,感受、感受,因此称为受”。这样,为了显示流转的所依、生起、住立、受用,从眼根到舍根,宣说了十四根。正如这些根是为了流转,其余诸根则是为了还灭。因为依止于还灭而生起的信等五根,是还灭的所依。生起由未知当知根,因为它依于还灭而最初生起。住立由已知根,受用由具知根,因为受用最上之果。诸漏尽者确实享用那离烦恼的寂灭之乐。这样,也正是宣说了这些根。到此为止,由于所期望的义理已经成立,所以不再取其他根。应当知道,由此也解释了它们的说法次第。
Atha vā pavattinivattīnaṃ nissarādidassanattampi etāniyeva vuttāni. Pavattiyā hi visesato mūlanissayabhūtāni cha ajjhattikāyatanāni. Yathāha ‘‘chasu loko samuppanno’’tiādi (su. ni. 171). Tassa uppatti itthipurisindriyehi visabhāgavatthusarāganimittehi yebhuyyena sattakāyassa abhinibbatti. Vuttañhetaṃ ‘‘tiṇṇaṃ kho, mahārāja, sannipātā gabbhassa avakkanti hoti mātā ca utunī hoti, gandhabbo ca paccupaṭṭhito hoti, mātāpitaro ca sannipatitā hontī’’tiādi (ma. ni. 1.408; mi. pa. 4.1.6). Avaṭṭhānaṃ jīvitindriyena tena anupāletabbato. Tenāha ‘‘āyu ṭhiti yapanā yāpanā’’tiādi (dha. sa. 19). Upabhogo vedanāhi. Vedanāvasena hi iṭṭhādisabbavisayūpabhogo. Yathāha ‘‘vedayati vedayatīti kho, bhikkhave, tasmā vedanāti vuccatī’’ti (ma. ni. 1.450). Evaṃ pavattiyā nissayasamuppādaṭṭhitisambhogadassanattaṃ cakkhundriyaṃ yāva upekkhindriyanti cuddasindriyāni desitāni. Yathā cetāni pavattiyā, evaṃ itarāni nivattiyā. Vivaṭṭasannissitena hi nibbattitāni saddhādīni pañcindriyāni nivattiyā nissayo. Uppādo anaññātaññassāmītindriyena tassa nivattivasena paṭhamaṃ uppajjanato. Avaṭṭhānaṃ aññindriyena, upabhogo aññātāvindriyena aggaphalasamupabhogato. Khīṇāsavāhi visavitāya nibbutisukhaṃ paribhujjanti. Evampi etāni eva indriyāni desitāni. Ettāvatā yathādhippetatthasiddhito aññesaṃ aggahaṇaṃ. Imināva nesaṃ desanākkamopi saṃvaṇṇitoti veditabboti.
《谛分别论》的注释
Saccavitthārakathāvaṇṇanā
529529. 不用“圣”这个字来作限定,仅仅用“谛”这个字来举出时,所指的也同样是圣谛,为了说明这一点,就说“诸谛,即四圣谛”。因为一般共通的名称要说明时,必须落在具体的差别上;而如果需要有具体的差别,就不该把差别丢掉。或者,当对圣谛加以考察时,其余的谛在意义上也一并被考察到了;又因为它们是观修所依的基础,而且就是圣谛,所以即使只举出“谛”字,也说成“四圣谛”。
529. Ariyasaddena visesanaṃ akatvā kevalaṃ saccasaddena uddhiṭṭhānipi ariyasaccāni evāti dassento ‘‘saccānīti cattāri ariyasaccānī’’ti āda. Samāññajotanā hi visese avatiṭṭhati, visesatthinā ca viseso anupayujjitabboti. Ariyasaccesu vā vicāritesu itarānipi atthato vicāritāneva hontīti vipassanāya ca bhūmibhūtāni, ariyasaccānevāti ca katvā ‘‘saccānī’’ti uddharitvāpi ‘‘cattāri ariyasaccānī’’ti vuttaṃ.
所谓“教法次第”,指的就是诸圣谛,或者也可以说是对圣谛的教导。因为世尊的一切教法,没有哪一部分是脱离谛而运行的——它都是依着开示流转、还灭以及这两者的因来运行的。所以,教法是在诸谛中运行的;或者说,由戒、定、慧所构成的教法,是在这些谛中运行的,它是依着遍知等作用得以成就的方式而运行的。因此,教法在这里运行,所以叫“次第”。那是什么在运行呢?是教法。教法的次第,就是“教法次第”。诸谛是教法运行所依的处所,而对它们的教导也随着这个称呼一起得名。
Sāsanakkamoti ariyasaccāni vuccanti, ariyasaccadesanā vā. Sakalañhi sāsanaṃ bhagavato vacanaṃ saccavinimuttaṃ natthi pavattinivattitadubhayahetusandassanavasena pavattanato. Tasmā saccesu kamati, sīlasamādhipañmāsaṅkhātaṃ vā sāsanaṃ etesu kamati, pariññādikiccasādhanavasena pavattati, tasmā kamati etthāti kamo, kiṃ kamati? Sāsanaṃ. Sāsanassa kamo ‘‘sāsanakkamo’’ti saccāni sāsanappavattiṭṭhānāni vuccanti, taṃdesanā ca tabbohārenāti.
“如是”是指它自己的本性,也就是苦等各自的本性。“不虚妄”是指不偏离那种本性,以逼迫等状态而成为真实的本性。“不异”是指没有别的样子,远离了不逼迫等状态。因为被苦的苦性和它的因相所决定,所以是“逼迫”的意思。和合、共同生起、由诸缘所造的状态,是“有为”的意思。因为被苦的苦性和它的因相所燃烧,或者与烦恼的热恼相结合,是“热恼”的意思。因为老和死两种原因而会变异,是“变易”的意思。在这里,逼迫的意思是通过苦的自性本身显现出来的形态;其余几个则依次是通过见到集、道、灭而显现出来的形态,这就是四者的区别。在各处因欢喜而遍满、积聚,使苦生起,就是“集积”,因为“相”有遍满的意思。或者说,苦从集生起,所以叫“集”;苦的积聚、转起,就是“集积”,这是通过自性本身显现出来的形态。“因”是使苦安立,就像让人接受“这就是苦”一样使苦生起,这就是它的含义。这个因的意思是通过见到苦而显现出来的形态。与轮回之苦相联结,是“结缚”的意思。阻碍证得道,是“障碍”的意思。这结缚和障碍两种意思,是通过见到灭和道而显现出来的形态。“出离”是指众生从这里出去,或者它自身已经出去、已经脱离一切有为法,因为弃舍了一切依止的状态,所以叫出离。这是它通过自性本身显现出来的形态;其余远离、无为之类,或者不被集、业、缘所坏灭的意思,是通过见到集、道、苦而显现出来的形态。
Tathāti taṃsabhāvā dukkhādisabhāvā. Avitathāti amusāsabhāvā bādhanādibhāvena bhūtasabhāvā. Anaññathāti aññākārarahitā abādhanādiākāravivittā. Dukkhadukkhatātannimittatāhi adhiṭṭhitattā pīḷanaṭṭho. Samecca sambhūya paccayehi katabhāvo saṅkhataṭṭho. Dukkhadukkhatātannimittatāhi paridahanaṃ, kilesadāhasamāyogo vā santāpaṭṭho. Jarāya, maraṇena cāti dvedā vipariṇāmetabbatā vipariṇāmaṭṭho. Ettha ca pīḷanaṭṭho dukkhassa saraseneva āvibhavanākāro, itare yathākkamaṃ samudayamagganirodhadassanehi āvibhavanākārāti ayaṃ catunnampi viseso. Tatratrābhinandanavasena byāpitvā ūhanaṃ rāsikaraṇaṃ dukkhassa nibbattanaṃ āyūhanaṃ ākārassa byāpanatthattā. Āgacchati samudayatoti vā āyaṃ, dukkhaṃ, tassa ūhanaṃ pavattanaṃ āyūhanaṃ, ayaṃ saraseneva āvibhavanākāro. Nidadāti dukkhanti nidānaṃ, ‘‘idaṃ taṃ dukkha’’nti sampaṭicchāpentaṃ viya samuṭṭhāpetīti attho. Ayaṃ nidānaṭṭho dukkhadassanena āvibhavanākāro. Saṃsāradukkhena saṃyojanaṃ saṃyogaṭṭho. Maggādhigamananivāraṇaṃ palibodhaṭṭho. Ime ca saṃyogapalibodhaṭṭhā nirodhamaggadassanehi āvibhavanākārā. Nissaranti sattā ettha, sayameva vā nissaṭaṃ visaṃyuttaṃ sabbasaṅkhatehi sabbūpadhipaṭinissaggabhāvatoti nissaranaṃ. Ayamassa sabhāvena āvibhavanākāro, itare vivekāsaṅkhātāmataṭṭā, samudayakkharaapaccayaavināsitā vā samudayamaggadukkhadassanena āvibhavanākārā.
从轮回中出离,就是出离。这是它依自性而显现的方式。通过断除障碍而证得涅槃,正是道的因义,因为道是涅槃的因。由于以慧为主,所以有见涅槃或见四谛的见义。在见四谛、平息烦恼和苦的灼热时,道法在相应法中起主导作用,这就是道的增上义。或者,道法特别作为所缘增上,正如论母中说“道增上者”,所以它的行相就是增上义。这些因、见、增上之义,是依集、灭、苦之见而显现的方式。如是等,应当连贯理解。现观义,就是应当被现观之义;或者,现观的对象之境就是现观义;又或者,现观生起的方式就是现观义。在这里,应当以逼迫等相来显示它,因此应当这样理解。
Saṃsārato niggamanaṃ niyyānaṃ. Ayamassa sarasena āvibhavanākāro. Paribodhūpacchedanena nibbānādhigamova nibbānanimittattā maggassa hetuṭṭho. Paññāpadhānattā cassa nibbānadassanaṃ, catusaccadassanaṃ vā dassanaṭṭho. Catusaccadassane, kilesadukkhasantāpavūpasamane ca ādhipaccaṃ karonti maggadhammā sampayuttadhammesūti so maggassa ādhipateyyaṭṭho. Visesato vā ālambanādhipatibhūtā maggadhammā honti ‘‘maggādhipatino’’ti (dha. sa. tikamātikā 16) vacanatoti so tesaṃ ākāro ādhipateyyaṭṭho. Ete hetudassanādhipateyyaṭṭhā samudayanirodhadukkhadassanehi āvibhavanākārā. Evamādi āhāti sambandho. Abhisamayaṭṭhoti abhisametabbaṭṭho. Abhisamayassa vā visayabhūto attho abhisamayaṭṭho. Atha vā abhisamayassa pavattiākāro abhisamayaṭṭho. So cettha abhisametabbena pīḷanādinā dassitoti daṭṭhabbo.
530令人厌恶的、空虚的苦,意思是应当被呵责、没有坚实。
530. Kucchitaṃ khaṃ dukkhaṃ, gārayhaṃ hutvā asāranti attho.
在“聚集即汇聚”这类说法里,单用āgama这个词和eta这个词时,看不出有结合的意思,而saṃ这个词在结合中却能看到,所以从正面和反面都能成立它显示结合这一含义,因此说“它显示结合”。在“已生起、已出现”这里也是同样的道理。aya这个词在“去”的意思上成立,像hetu这个词一样显示原因。它通过产生自己的果而“去”、而运转,或者果从它而来,所以叫aya;在结合中,生起的原因就是samudaya(集)。在这里,即使是单独使用的不变词,也因为是动作的差别,而显示与词根相关的结合义和生起义,应当这样理解。
‘‘Samāgamo sameta’’ntiādīsu kevalassa āgamasaddassa, eta-saddassa ca payoge saṃyogatthassa anupalabbhanato, saṃ-saddassa ca saṃyoge upalabbhanato ‘‘saṃyogaṃ dīpetī’’ti āha anvayato, byatirekato ca tadatthajotakatāsiddhito. Uppannaṃ uditanti etthāpi eseva nayo. Aya-saddo gatiatthe siddho hetusaddoviya kāraṇaṃ dīpeti. Attano phalanipphādanena ayati pavattati, eti vā etasmā phalanti ayoti, saṃyoge uppattikāraṇaṃ samudayoti. Ettha visuṃ payujjamānāpi upasaggasaddā sadhātukaṃ saṃyogatthaṃ, uppādatthañca dīpenti, kiriyāvisesakattāti veditabbā.
在这里,“没有障碍,所以是灭”这句话,显示涅槃是远离苦的状态。当他证得涅槃时,由于证得它,这个人便没有障碍;也就是说,他已证得止息,而这止息与称为相续的障碍相对立。在这个含义里,“在这里没有障碍”就是“灭”,这是一个复合词。不过,这里的“没有苦”是就这个人而言,并不是指涅槃本身。不生起就是灭,也就是不生起之灭。在未来诸有等当中不再生起,而不是坏灭,因此排除表示坏灭的“灭”这个词,而取表示不生起的词。在这个含义里,是在因上假立果的名称,所以说“灭缘”就是“灭”。
‘‘Abhāvoettha rodhassāti nirodho’’ti etena nibbānassa dukkhavivittabhāvaṃ dasseti. Samadhigate tasmiṃ tadadhigamato puggalassa rodhābhāvo pavattisaṅkhātassa rodhassa paṭipakkhabhūtāya nivattiyā adhigatattāti. Etasmiñca atthe abhāvo etasmiṃ rodhassāti nirodho icceva padasamāso. Dukkhābhāvo panettha puggalassa, na nibbānasseva. Anuppādo eva nirodho anuppādanirodho. Āyatiṃ bhavādīsu appavatti, na pana bhaṅgoti bhaṅgavācakaṃ nirodhasaddaṃ nivattetvā anuppādavācakaṃ gaṇhāti. Etasmiṃ atthe kāraṇe phalūpacāraṃ katvā nirodhapaccayo nirodhoti vutto.
对那个人而言,这也就是趣向苦灭的修行之道。那么,难道这不就是达到苦灭本身吗?若说“那个就是它的修行之道”,难道说不通吗?并非说不通。因为这里所说的“达到”,是指个人证得的状态;同时也是指他借以证得的、作为其因的修行之道。亲证的作用与所亲证之法,纵然在别处并不存在,此处仍是把“个人亲证”与“法”的两种状态加以区分而后作的说明。或者也可以这样理解:达到苦灭的终极之果,其本身就是达到苦灭的状态;而作为现观的达到苦灭,则应被视为具有修行之道的性质。
Paṭipadā ca hoti puggalassa dukkhanirodappattiyā. Nanu ca sā eva dukkhanirodappattīti tassā eva sā paṭipadāti na yujjatīti? Na puggalādhigamassa pattibhāvena, yehi so adhigacchati, tesaṃ kāraṇabhūtānaṃ paṭipadābhāvena ca vuttattā. Sacchi kiriyāsacchikaraṇadhammānañhi aññatthābhāvepi puggalasacchikiriyādhammabhāvehi nānattaṃ katvā niddeso katoti. Atha vā yaṃ dukkhanirodhappattiyā niṭṭhānaṃ phalaṃ, sayañca dukkhanirodhappattibhūtaṃ, tassa abhisamayabhūtāya dukkhanirodhappattiyā paṭipadatā daṭṭhabbā.
531531. “佛等圣者证悟”这句话里,是把证悟那一刻所用的“佛”等称呼,像“佛去了王舍城”这类说法一样,把将来才成立的状态假托到过去来说,所以说成“佛等”。因为他们——也就是佛等——是以四道而证悟的。因此就说它们是“圣谛”。这里“圣谛”的意思是:应当由圣者证悟的谛,就是“圣谛”,这是前一个词省略了后一个词,意思就是“被称为圣谛”。因为这是如来亲自证得的、亲自宣说的,也正因如此,是别人应当证得的,所以那些谛是属于他的。在“也由于成就圣性”这一句里,同样应当理解为省略了后一个词,即“能成就圣性的谛就是圣谛”。在“圣者之谛”这一句里,因为不虚妄,所以应当亲近、应当证得,因此是“圣”;或者应当这样理解:“圣”这个名称,在不会欺骗人、不虚妄的事物上,已经成了约定俗成的叫法。
531.Buddhādayo ariyā paṭivijjhantīti ettha paṭividdhakāle pavattaṃ buddhādivohāraṃ ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’tiādīsu (su. ni. 410) viya bhāvini bhūte viya upacāroti purimakālepi āropetvā ‘‘buddhādayo’’ti vuttaṃ. Te hi buddhādayo catūhi maggehi paṭivijjhantīti. Tasmā ariyasaccānīti vuccantīti ettha ariyapaṭivijjhitabbāni saccāni ariyasaccānīti purimapade uttarapadalopo ariyasaccānīti vuccantīti attho. Tathāgatena hi sayaṃ adhigatattā, paveditattā, tato eva ca aññehi adhigamanīrattā tāni tassa hontīti. Ariyabhāvasiddhitopīti ettha ariyasādhakāni saccāni ariyasaccānīti pubbe viya uttarapadalopo daṭṭhabbo. Ariyāni saccānītipīti ettha avitathabhāvena araṇīyattā adhigantabbattā ariyāni, ariyasamaññā vā avisaṃvādake avitathe niruḷhā daṭṭhabbā.
532“逼迫相”在这里指的是:苦苦之因(相)的状态,或者说被生起与灭坏所逼迫的状态,就是逼迫。在有等存在中,依生等,以及依眼病等,苦一再地生起,这本身就是对众生的烧灼,这就是它的作用,也就是它的味,所以说是“烧灼味”。在流转与还灭、轮回与解脱当中,它作为流转而被执取,所以是“流转现起”。苦从它生起、从它产生,前一有与后一有连接、结合而运转,所以是“来源”。“只要渴爱随眠没有被拔除,这苦就一再地生起”,像这样一再地令它生起、令它不断绝,就是“不断制造”。阻碍从诸有中出离,就是“障碍”。以渴爱灭尽等状态,一切苦的相续止息,就是“寂静”。不退失味,就是达到不退失的状态,或者具有不退失的作用。所谓“作用”,是把不退失比作作用来间接说明,而不退失应当理解为不舍弃自性、不变异。由于五蕴之相空性,成为无形而被执取,所以是“无相现起”。以断除随眠,从轮回牢狱中出去的方法这一状态,就是“出离”。令一切烦恼不生起而灭尽,就是“作断烦恼”。成为心从相和流转中出起而被执取,所以是“出起现起”。
532.Bādhanalakkhaṇanti ettha dukkhadukkhatannimittabhāvo, udayavayapaṭipīḷitabhāvo vā bādhanaṃ. Bhavādīsu jātiādivasena, cakkhurogādivasena ca anekadā dukkhassa pavattanameva puggalassa santāpanaṃ, tadassa kiccaṃ rasoti santāpanarasaṃ. Pavattinivattīsu saṃsāravimokkhesu pavatti hutvā gayhatīti pavattipaccupaṭṭhānaṃ. Pabhavati etasmā dukkhaṃ nibbattati, purimabhavena pacchimabhavo ghaṭito saṃyutto hutvā pavattatīti pabhāvo. ‘‘Evampi taṇhānusaye anūhate, nibbattati dukkhamidaṃ punappuna’’nti (dha. pa. 338; netti. 30) evaṃ punappunaṃ uppādanaṃ anupacchedakaraṇaṃ. Bhavanissaraṇanivāraṇaṃ palibodho. Taṇhakkhayādibhāvena sabbadukkhasantatā santi. Accutirasanti accutisampattikaṃ acavanakiccaṃ vā. Kiccanti ca cavanābhāvaṃ kiccamiva katvā pariyāyena vuttaṃ, acavanañcassa sabhāvāpariccajanaṃ avikāritā daṭṭhabbā. Pañcakkhandhanimittasuññatāya aviggahaṃ hutvā gayhatīti animittapaccupaṭṭhānaṃ. Anusayasamucchindanena saṃsāracārakato niggamanūpāyabhāvo niyyānaṃ. Sabbakilesānaṃ anuppādanirodhanaṃ kilesappahānakaraṇaṃ. Nimittato, pavattato ca cittassa vuṭṭhānaṃ hutvā gayhatīti vuṭṭhānapaccupaṭṭhānaṃ.
533533. 就像非金等物看起来像金等物一样,那显现出来的就是幻。由于事物实有,所以说它是颠倒的。而阳焰看起来像水,对于走近的人来说却是空无的。因为它连事物本身都看不到,所以说它是欺诳的。远离阳焰、幻和我之状态,就是真实、不颠倒、实有的状态。所谓“圣智”,就是圣者那如实把握的智。通过这个,不仅证悟智,连观察智也被包含在内了。它们作为行境的状态,应当被理解为应被证悟的状态,以及所缘的状态。火的特性就是热。那热在任何柴等燃料的差别中,绝不会变成欺诳的、颠倒的或虚妄的。“有生法、有老法,也有死法”,这样说的生等是世间的常理。某些畜生横向长,人等的纵向长,以及达到生长极限后不再增长等等,也称为世间常理。在真实、不颠倒、实有三种状态中,最后一种是如性,第一种是不虚妄性,中间一种是不异性,这就是它们的差别。
533. Asuvaṇṇādi suvaṇṇādi viya dissamānaṃ māyāti vatthusabbhāvā tassā viparītatā vuttā. Udakaṃ viya dissamānā pana marīci upagatānaṃ tucchā. Vatthumattampi tassā na dissatīti visaṃvādikā vuttā. Marīcimāyāattavidhuro bhāvo tacchāviparītabhūtabhāvo. Ariyañāṇassāti ariyassa avitathaggāhakassa ñāṇassa, tena paṭivedhañāṇaṃ viya paccavekkhaṇañāṇampi gahitaṃ hoti. Tesaṃ gocarabhāvo paṭivijjitabbatā, ārammaṇabhāvo ca daṭṭhabbo. Aggilakkhaṇaṃ uṇhattaṃ. Tañhi katthaci kaṭṭhādiupādānabhede visaṃvādakaṃ, viparītaṃ, abhūtaṃ vākadācipi na hoti. ‘‘Jātidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino’’ti (a. ni. 3.39; 5.57) evaṃ vuttā jātiādikā lokapakati. Ekaccānaṃ tiracchānānaṃ tiriyaṃ dīghatā, manussādīnaṃ uddhaṃ dīghatā, vuddhiniṭṭhaṃ pattānaṃ puna avaḍḍhananti evamādikā ca lokapakatīti vadanti. Tacchāviparītabhūtabhāvesu pacchimo tathatā. Paṭhamo avitathatā, majjhimo anaññatatāti ayametesaṃ viseso,
为什么说“除了苦之外,没有别的逼恼者”?难道渴爱不也像生一样,因为是苦的根源而成为逼恼者吗?不是的,因为渴爱已经以“逼恼的起因”这一身份被单独提出来了。这样一来,转起和转起的因就不会混在一起,能被清楚地说明。或者也可以说:像生等一样,苦的所依状态和苦苦性才是逼恼性,而不是“产生苦”这一点才是逼恼性。所以,已经被单独列为起因的渴爱,就不存在“它也是逼恼者”这个过失。因此说“除了苦之外,没有别的逼恼者”。所谓“以逼恼性的决定”,意思是:苦就是逼恼,逼恼就是苦——通过这两种方式来确定逼恼性。所谓“以逼恼性的决定”,就是对逼恼者和逼恼性的确定。正如逼恼性在苦中是确定的,同样,苦在逼恼性上也是确定的。
Dukkhāaññaṃ na bādhaka nti kasmā vuttaṃ, nanu taṇhāpi jāti viya dukkhanimittatāya bādhikāti? Na, bādhakappabhavabhāvena visuṃ gahitattā. Evamhi pavatti, pavattihetu ca asaṅkarato bodhitā honti. Atha vā jātiādīnaṃ viya dukkhassa adhiṭṭhānabhāvo, dukkhadukkhatā ca bādhakatā, na dukkhappabhavatāti natthi taṇhāya pabhavabhāvena visuṃ gahitāya bādhakabhāvapasaṅgo. Tenāha ‘‘dukkhā aññaṃ na bādhaka’’nti. Bādhakattaniyāmenāti dukkhaṃ bādhakameva, dukkhameva bādhakanti evaṃ dvidhāpi bādhakattāvadhāranenāti attho. Bādhakattaniyāmenāti hi bādhakassa, bādhakatte ca niyāmena. Yatā bādhakattassa dukkhe niyatatā, evaṃ dukkhassa ca bādhakatte niyatatāti.
即使没有它,也没有别的法能成为苦因;虽然其余的烦恼、其余的不善、有漏善根、其余有漏善法也能成为苦因,但如果没有渴爱,它们就不能成为苦因。然而,即使没有那些法,渴爱仍然能成为苦因,因为离开了善法、离开了不善法、离开了色界等善法、离开了欲界等法,渴爱照样能产生苦。对于存在状态的决定,或者说存在状态的决定性,就是存在状态决定;由于真实的出离性,以两种决定方式,这个存在状态决定具有真实的出离性,不像邪道那样因为颠倒而不真实,也不像世间道那样因为不决定而不真实,所以是真实的出离;这就是道,这条道的性质就是真实出离性,因此说由于真实出离性。在一切处,都以两种决定方式说明了真实、不颠倒、如实的性质,所以说如此真实、无颠倒等等。
Taṃ vinā nāññatoti satipi avasesakilesaavasesākusalasāsavakusalamūlāvasesasāsavakusaladhammānaṃ dukkhahetubhāve na taṇhāya vinā tesaṃ dukkhahetubhāvo atthi, tehi pana vināpi taṇhāya dukkhahetubhāvo atthi kusalehi vinā akusalehi rūpāvacarādikusalehi vinā kāmāvacarādīhi ca taṇhāya dukkhanibbattakattā. Santabhāvassa, santabhāve vā niyāmo santabhāvaniyāmo, tena santabhāvaniyāmena. Tacchaniyyānabhāvattāti dvidhāpi niyāmena taccho niyyānabhāvo etassa, na micchāmaggassa viya viparītatāya, na lokiyamaggassa viya vā anekantikatāya atacchoti tacchaniyyānabhāvo, maggo, tassa bhāvo tacchaniyyānabhāvattaṃ, tasmā tacchaniyyānabhāvattā. Sabbattha dvidhāpi niyāmena tacchāviparītabhūtabhāvo vuttoti āha ‘‘iti tacchāvipallāsā’’tiādi.
534谛这个词可能涉及的含义,以及说出可能含义之后,再指出所指向的含义,这叫义门。离谛是指离妄语戒。因为在其他离戒中,谛这个词并不通用。不过,那些说离谛就是受持离的人,他们也不是说仅仅受持就是离谛,而是说受持之后不违犯。那其实是承诺谛,也就是离妄语戒。只有这才是谛,其余都是虚妄,这种生起的见解,因为执取运作的方式,叫见谛。涅槃因为是不虚妄的法,所以是胜义谛。因为经中说:涅槃是不虚妄法,圣者们如实知道它是谛。而对于涅槃和能证得涅槃的道,由于对它们的了知和证得是无诤的原因,所以在谛只有一个,没有第二个,了知这个的人,在众生中不会诤论这偈颂中,两者都称为谛。
534. Saccasaddassa sambhavantānaṃ atthānaṃ uddharaṇaṃ, sambhavante vā atthe vatvā adhippetassa atthassa uddharaṇaṃ niddhāraṇaṃ atthudvāro. Viratisacceti musāvādaviratiyaṃ. Na hi aññaviratīsu saccasaddo niruḷho. Ye pana ‘‘viratisaccaṃ samādānaviratī’’ti vadanti, tesampi na samādānamattaṃ viratisaccaṃ, atha kho samādānāvisaṃvādanaṃ. Taṃ pana paṭiññāsaccaṃ musāvādaviratiyeva hoti. ‘‘Idameva saccaṃ, moghamañña’’nti (ma. ni. 2.187, 202-203, 427; 3.27-29) pavattā diṭṭhi ‘‘sacca’’nti abhinivisanavuttiyā diṭṭhisaccaṃ. Amosadhammattā nibbānaṃ paramatthasaccaṃ. ‘‘Amosadhammaṃ nibbānaṃ, tadariyā saccato vidū’’ti (su. ni. 763) hi vuttaṃ, tassa pana taṃsampāpakassa ca maggassa pajānanā paṭivedho avivādakāraṇanti dvayampi ‘‘ekaṃ hi saccaṃ na dutiyamatthi, yasmiṃ pajā no vivade pajāna’’nti imissā (su. ni. 890; mahāni. 119) gāthāya ‘‘sacca’’nti vuttaṃ.
535不会出现“这不是苦圣谛”这种情况,这种事不存在。通过这句话,说明生等就是苦圣谛,这一点没有颠倒,因为它们绝对具有逼迫性。不会出现“另有一种苦圣谛”这种情况,这种事不存在。通过这句话,说明苦圣谛的性质在生等当中是确定的,因为它不会变成别的样子。即使有人以某种方式带着这样的想法前来,为了说明他在宣说、用正法使人了知、以及建立自己的主张方面都没有能力,所以说了“我会……宣说,这种事不存在”。生等不会变成别的样子,以及不存在其他具有那种性质的事物,就是这里“事不存在”的意思。即使有人来,就让他来,但这种事不存在,这是这部经在此处的含义。这个道理也适用于第二部经。在那里应当了解:众生正是由于获得自体才达到生等,并且当面现前,所以因为已经达到以及现前可见,列为第一;因为它是其因缘,列为第二;因为能令它寂止,列为第三;因为能使人证得它,列为第四。
535. ‘‘Netaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti āgaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti etena jātiādīnaṃ dukkhaariyasaccabhāve aviparītataṃ dasseti ekanteneva bādhakabhāvato. ‘‘Aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti āgaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti iminā dukkhaariyasaccabhāvassa jātiādīsu niyatataṃ dasseti anaññatthabhāvato. Sacepi kathañci koci evaṃcitto āgaccheyya, paññāpane pana sahadhammena ñāpane attano vādassa patiṭṭhāpane samattho natthīti dassetuṃ ‘‘ahametaṃ…pe… paññapessāmīti āgaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vuttaṃ. Jātiādīnaṃ anaññathatā aññassa ca tatābhūtassa abhāvoyevettha ṭhānābhāvo. Sacepi koci āgaccheyya āgacchatu, ṭhānaṃ pana natthīti ayamettha suttattho. Esa nayo dutiyasuttepi. Tattha pana attabhāvapaṭilābheneva sattānaṃ jātiādīnaṃ patti, sammukhībhāvo ca hotīti sampattattā, paccakkhatā ca paṭhamatā, yato taṃ bhagavatā paṭhamaṃ desitaṃ, tannimittatā dutiyatā, tadupasamatā tatiyatā, taṃsampāpakatā catutthatāti daṭṭhabbā.
“以此为最上”:这句话是用四圣谛来说明,流转等一切现象已被毫无剩余地完全涵盖。对于想要寂灭的人来说,除了遍知等之外,再没有别的什么该做的事;或者说,法智的作用除了这个之外也没有别的;而所应遍知等,也唯以这四者为最上,所以只说四谛。这是就见到渴爱过患的人而言,渴爱所依等以这四者为最上。同样地,对于见到称为五种欲乐、或称为一切所依之欲、或称为三有的所依,或称为苦的过患的人,所依等也以这四者为最上。
‘‘Etaparamato’’ti etena catūhi ariyasaccehi pavattiādīnaṃ anavasesapariyādānamāha. Nibbutikāmena parijānanādīhi aññaṃ kiñci kiccaṃ kātabbaṃ natti, dhammañāṇakiccaṃ vā ito aññaṃ natthi, pariññeyyādīni ca etaparamānevāti cattāriyeva vuttāni. Taṇhāya ādīnavadassāvīnaṃ vasena taṇhāvatthuādīnaṃ etaparamatāyāti vuttaṃ. Tathā ālaye pañcakāmaguṇasaṅkhāte, sakalavatthukāmasaṅkhāte, bhavattayasaṅkhāte vā dukkhe dosadassāvīnaṃ vasena ālayādīnaṃ eteparamatāyāti vuttaṃ.
536“粗显”这个说法,是就生等作为苦这一点对大多数人来说显而易见而言的,仅仅如此,并不是指以圣者的智慧所应证悟的那种行相。“彼”就是指苦。“非所作”是指没有被产生出来,意思是因没有被成就。因为因一旦成立,果自然也就成立。用“绝非以非所作而来”这句话,是在驳斥无因论。用“不是自在天所造等”这句话,是在驳斥生主、原人、自性、时间等说法。这里应当说明的内容,后面会清楚呈现。用“有因之苦”这句话,是在说明由见苦所生的悚惧感得到了增长。因为依靠苦有因这一性质,强烈的悚惧感就会生起——只要这个因还在,这个苦就会不间断地持续下去。为了产生安慰而说灭:为了给已经生起悚惧的人带来安慰,所以宣说灭谛。因为对于已经厌离轮回之苦的人,当宣说灭尽之理时,会生起极大的安慰。
536.‘‘Oḷārikattā’’ti idaṃ jātiādīnaṃ dukkhabhāvassa pacurajanapākaṭatāmattaṃ sandhāya vuttaṃ, na ariyena ñāṇena paṭivijjhitabbākāraṃ. Tanti dukkhaṃ. Akatanti anibbattitaṃ, anipphāditakāraṇanti adhippāyo. Kāraṇe hi siddhe phalaṃ siddhameva hoti. ‘‘Neva akataṃ āgacchatī’’ti ca iminā ahetuvādaṃ paṭikkhipati. ‘‘Na issaranimmānādito’’ti etena pajāpatipurisapakatikālādivāde paṭikkhipati. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati. ‘‘Sahetukena dukkhenā’’ti etena dukkhadassanena janitassa saṃvegassa saṃvaḍḍhanamāha. Dukkhassa hi sahetukabhāvasavasena balavasaṃvego jāyati yāvāyaṃ hetu, tāva idaṃ dukkhaṃ avicchedena pavattatīti. Assāsajananatthaṃ nirodhanti saṃvegajātassa assāsaṃ janetuṃ nirodhasaccamāha. Nibbinnasaṃsāradukkhassa hi nirodhakathā vuccamānā ativiya ativiya assāsaṃ sañjaneti.
537世尊所说的那些生等诸法——这是句子的关联。可是,为什么这里没有提到病呢?因为病并非必然存在。确实,它有时存在,对某些人则根本不存在。正如所说:“从前有三种病:欲求、断食与衰老。”(《经集》313)对于巴咕拉长老等人,病根本就不存在。或者应当理解为,通过“苦”这一总称,病已经被包含在这里了。从究竟意义上说,以界扰动为缘而生起的身苦,就是病。把五取蕴作为一个部分,说为“十二法”。以欲渴爱之性的共性而合为一,说为“苦集圣谛”;其他那些虽未依其内部分类而逐一论及,但以单一形式被总括的渴爱,又被分为三种而说:与常见俱行的渴爱、与断见俱行的渴爱、以及离见而纯粹成为欲乐享受的渴爱。那些虽以“这就是圣八支道”而作为道谛合为一而说的法,从自性上说却是彼此不同的,因此说为“八法”。
537. Ye te jātiādayo dhammā bhagavatā vuttāti sambandho. Kasmā panettha byādhi na gahitoti? Anekantabhāvato. Tathā hi so kadāci, kesañci ca natthi. Yathāha ‘‘tayo rogā pure āsuṃ, icchā anasanaṃ jarā’’ti (su. ni. 313). Bākulatterādīnaṃ so nāhosiyeva, dukkhaggahaṇena vā byādhi ettha hitovāti daṭṭhabbaṃ. Paramatthato hi dhātukkhobhapaccayaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ byādhīti. Upādānakkhandhapañcakaṃ ekaṃ koṭṭhāsaṃ katvā ‘‘dvādasa dhammā’’ti vuttaṃ. Kāmataṇhābhāvasāmaññena ekajjhaṃ katvā ‘‘dukkhasamudayo ariyasacca’’nti aññe antogadhabhede anāmasitvā ekarūpena gahitāpi taṇhā sassatadiṭṭhisahagatā, ucchedadiṭṭhisahagatā, diṭṭhivirahitā kevalaṃ kāmassādabhūtā cāti tidhāva bhinditvā vuttā. ‘‘Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti maggasaccabhāvena ekajjhaṃ katvā vuttāpi sabhāvato bhinnā eva te dhammāti āha ‘‘aṭṭha dhammā’’ti.