十六、根与谛之解说的注释显示巴利原文
16. Indriyasaccaniddesavaṇṇanā
根之详论的注释显示巴利原文
Indriyavitthārakathāvaṇṇanā
525 二十二根,是计数的限定。所谓根,是显示所限定的诸法。眼根等是显示它们的自性。其中,眼根在眼门中行使自在作用——于眼门状态中,令依于眼门的(心、心所)行使自己的自在作用、最胜作用,故称为眼根。因为眼根在取色时,令它们随顺自己,它们也随顺眼根。其余诸根,也同此理。因此,耳门行使自在作用,故为耳根;鼻门行使自在作用,故为鼻根;舌门行使自在作用,故为舌根;身门行使自在作用,故为身根。在了知相中行使自在作用,故为意根。在女性相、男性相、守护相、乐相、苦相、喜相、忧相、舍相、胜解相、精进相、念相、定相、见相,以及未知当知生起的知相、对已知诸法再了知而尽知的状态中,行使自在作用,故为具最终知根。显示巴利原文
525.Bāvīsatīti gaṇanaparicchedo. Indriyānīti paricchinnadhammanidassanaṃ. Cakkhundriyantiādi tesaṃ sarūpadassanaṃ. Tattha cakkhudvāre indaṭṭhaṃ kāreti cakkhudvārabhāve taṃdvārikehi attano indabhāvaṃ paramissarabhāvaṃ kārayatīti cakkhundriyaṃ. Tañhi te rūpaggahaṇe attānaṃ anuvatteti, te ca taṃ anuvattanti. Sesesupi eseva nayo. Tasmā sotaghānajivhākāyadvāre indaṭṭhaṃ kāretīti. Kāyindriyaṃ. Vijānanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti manindriyaṃ. Itthibhāvalakkhaṇe, parisabhāvalakkhaṇe, anupālanalakkhaṇe, sukhalakkhaṇe, dukkhalakkhaṇe, somanassalakkhaṇe, domanassalakkhaṇe, upekkhālakkhaṇe, adhimokkhalakkhaṇe, paggahalakkhaṇe, upaṭṭhānalakkhaṇe, avikkhepalakkhaṇe, dassanalakkhaṇe, anaññātaṃ ñassāmīti pavatte jānanalakkhaṇe, ñātānaṃ eva dhammānaṃ puna ājānane aññātāvibhāve indaṭṭhaṃ kāretīti aññātāvindriyaṃ.
“Vijāniyā”即应知。“及地等”之“及”字,是补充未说之义,由此摄取了“唯此量”,此“唯此量”将于后文解释。由于也有非所缘法存在,故此处未取“应被见”之义。显示巴利原文
Vijāniyāti vijāneyya. Bhūmito cāti ca-saddo avuttasampipaṇḍanattho, tena tāvatvaṃ saṅgaṇhāti, taṃ pana tāvatvaṃ parato vaṇṇayissāma. Asammasanupagānampi atthibhāvato daṭṭhabbatā idha na gahitā.
“前分”者,指圣道之前分。“未知”者,即未曾知、未曾证得。因是常恒,故无有称为“已思惟”之坏灭;或证得此者无死,故为“不死”;又因应被到达,故为“句”——即不死句、涅槃。“如此行道者生起故”——以此说明此根依前分而被如此称呼。“从了知故”:即不超越由初道所见之界限而了知故。由此,具足彼之人或相应诸法,成为“具尽知者”;彼“具尽知状态”成为所作已办、了知漏尽者之状态而生起,故说“漏尽者生起故”。显示巴利原文
Pubbabhāgeti ariyamaggato pubbabhāge. Anaññātanti na aññātaṃ na adhigataṃ. Niccatāya natthi etassa mataṃ bhaṅgo, na vā etasmiṃ adhigate maraṇanti amataṃ, pajjitabbato padañcāti amatapadaṃ nibbānaṃ. ‘‘Evaṃ paṭipannassa uppajjanato’’ti etena pubbabhāgavasenetaṃ indriyaṃ evaṃ voharīyatīti dasseti. Ājānanatoti paṭhamamaggena diṭṭhamariyādaṃ anatikkamitvāva jānanato. Yena taṃsamaṅgipuggalo, taṃsampayuttadhammā vā aññātāvino honti , so aññātāvibhāvo pariniṭṭhitakiccajānanakhīṇāsavassa bhāvabhūto hutvā uppattito ‘‘khīṇāsavassa uppajjanato’’ti vuttaṃ.
“相”,令了知、令显了,故名为相;或依此而被了知,故名为相。令了知什么?或被什么了知?即自在者。自在者之相为自在相,自在相之义即是其自性,称为自在相义;或“根”一词之义也就是自在相,故为自在相义。“已准备、已令生起”名为“所造”;由自在者所造名为“自在所造”。“已受用”为“已习行”。属于业自在者的诸相,及由彼所造者,唯应连接于业生(根),而非其他;此二义唯应连接于业,其余(二义)则唯连接于世尊,故说“随宜”。“由此”:由世尊及业的自在性。“于这些”:于这些根中。“令显现”:由果报的圆满与衰损,而令了知、令显了、令开显因的圆满与衰损。如“彼习行彼相”等(增支部9.35)中,也说行境的修习为习行,故说“某些由行境之习行”。其中,虽然一切(根)皆可作为行境,但说“某些”,是因为对不应观察者多加作意,则成为不应习行。对他们唯应有观察而已。如“彼习行彼道者”等(增支部4.170)中,说修习为习行,故针对应修习的信等,说“某些由修习之习行”。显示巴利原文
Liṅgeti gameti ñāpetīti liṅgaṃ, liṅgīyati vā etenāti liṅgaṃ. Kiṃ liṅgeti, kiṃ vā liṅgīyatīti? Indaṃ, indo vā. Indassa liṅga indaliṅgaṃ, indaliṅgassa attho taṃsabhāvo indaliṅgaṭṭho, indaliṅgameva vā indriyasaddassa atthoti indaliṅgaṭṭho. Sajjitaṃ uppāditanti siṭṭhaṃ, indena siṭṭhaṃ indasiṭṭhaṃ. Juṭṭhaṃ sevitaṃ. Kammasaṅkhātassa indassa liṅgāni, tena ca siṭṭhānīti kammajāneva yojetabbāni, na aññāni, te ca dve atthā kamme eva yojetabbā, itare ca bhagavati evāti āha ‘‘yathāyoga’’nti. Tenāti bhagavato, kammassa ca indattā. Etthāti etesu indriyesu. Ulliṅgenti ñāpenti pakāsenti phalasampattivipattīhi kāraṇasampattivipattiavabodhato. ‘‘So taṃ nimittaṃ āsevatī’’tiādīsu (a. ni. 9.35) gocarakaraṇampi āsevanā vuttāti āha ‘‘kānici gocarāsevanāyā’’ti. Tattha sabbesaṃ gocarikātabbattepi ‘‘kānicī’’ti vacanaṃ avipassitabbānaṃ bahulaṃ manasikaraṇena anāsevanīyattā. Paccavekkhanāmattameva hi tesu hotīti. ‘‘Tassa taṃ maggaṃ āsevato’’tiādīsu (a. ni. 4.170) bhāvanā āsevanāti vuttāti bhāvetabbāni saddhādīni sandhāyāha ‘‘kānici bhāvanāsevanāyā’’ti.
“增上”即根缘的状态。即使没有根缘的状态,对于女根和男根而言,当它们依各自的缘而转起,且在与其相应的相续中不以其他方式转起时,于相等之中有能令随顺的增上。而在此义中,“根”即是执行最胜自在者。依于眼等所示的道理,对于其他命根等,亦应随宜连接其于随顺者中的增上。显示巴利原文
Ādhipaccaṃ indriyapaccayabhāvo. Asatipi ca indriyapaccayabhāve itthipurisindriyānaṃ, attano attano paccayavasena pavattamāne taṃsahitasantāne aññākārena appavattamānehi liṅgādīhi anuvattanīyabhāve ādhipaccaṃ. Imasmiṃ ca atthe indanti parimissariyaṃ karonticceva indriyāni. Cakkhādīsu dassitena nayena aññesañca jīvitādīnaṃ tadanuvattīsu ādhipaccaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ.
唯不痴(慧)并非单独的四法,因此,在行蕴论中所阐释的相等,以及它们(四法)的相等也应了知,这是意旨所在。其余诸根在彼处蕴的解说中,唯以非色的相等而出现。显示巴利原文
Amohoyeva na visuṃ cattāro dhammā, tasmā tassa saṅkhārakkhandhakathāyaṃ vibhāvitāni lakkhaṇādīni tesañca veditabbānīti adhippāyo. Sesāni tattha khandhaniddese lakkhaṇādīhi arūpeneva āgatāni.
526 众生证得圣地,是世尊说法共通之处,也是诸句的目的,故说“为遍知内法”等。其他诸根虽也属于自身,但眼等根是施设“自身”的根本,所以特别说“属于自身的眼根等”具有殊胜的自身属性(《分别论注》219)。阿毗达摩注中,有先说女根、男根,再说命根的说法次第,因此此处也说“从此为命根”,这与《根双论》(《双论·根双论》1等)的说法相符。而在《根分别》(《分别论》219等)中,说意根之后为命根,应知那是为了显示命根对前、后、内、外的守护状态,才说在它们中间。凡是感受,一切皆是苦。之所以这样说,是为了显示:只要具有二重性的守护者——命根还在转起,这些苦性的感受便不会止息;同时也由此显示,眼等根因与苦相连,而应被遍知。“为示现行道”:为开示现前分之道。“即彼”:即未知当知根。“因从此之后应修习故”:这是针对与修道相应的具知根而说的,因为见道之后即是修道。显示巴利原文
526. Sattānaṃ ariyabhūmipaṭilābho bhagavato desanāya sādhāraṇaṃ, padānañca payojananti āha ‘‘ajjhattadhamme pariññāyā’’tiādi. Aññesampi indriyānaṃ attabhāvapariyāpannatāya satipi attabhāvapaññāpanāya mūlabhāvato cakkhādīnaṃ sātisayā attabhāvapariyāpannāti vuttaṃ ‘‘attabhāvapariyāpannāni cakkhundiyādīnī’’ti (vibha. aṭṭha. 219). Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ itthipurisindriyānantaraṃ jīvitindriyadesanākkamo vuttoti idhāpi ‘‘tato jīvitindriya’’nti vuttaṃ. Taṃ indriyayamakadesanāya (yama. 3.indriyayamaka.1 ādayo) sameti. Indriyavibhaṅge (vibha. 219 ādayo) pana manindriyānantaraṃ jīvitindriyaṃ vuttaṃ, taṃ purimapacchimānaṃ ajjhāttikabāhirānaṃ anupālakabhāvadīpanatthaṃ tesa majjhe vuttanti veditabbaṃ. Yañca kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhaṃ. Yāva ca duvidhattabhāvānupālakassa jīvitindriyassa pavatti, tāva dukkhabhūtānaṃ etesaṃ vedayitānaṃ anivattīti ñāpanatthaṃ, tena ca cakkhādīnaṃ dukkhānubandhatāya pariññeyyataṃ ñāpeti. Paṭipattidassanatthanti pubbabhāgapaṭipattidassanatthaṃ. Tassevāti anaññātaññassāmītindriyasseva. Tato anantaraṃ bhāvetabbattāti bhāvanāmaggasampayuttaṃ aññindriyaṃ sandhāya vuttaṃ. Dassanāntarā hi bhāvanāti.
这里所说的“差别”,是指本质上的差别,并非依地、人等所作的差别,因此说“其余诸根没有差别”。若问:难道命根不是以守护为相、有其本质吗?既然如此,虽然命根有有色与无色两种,岂不也应是“无差别”?的确如此,然而此处是就其有色、无色的本质而说有差别;其余诸根则没有这样的差别,因此说“它们没有差别”,即没有[这样的]差别。那么,这里难道不是把受与慧分开来说了吗?并非如此,因为如同在所说的二十二根中,此处是就差别与无差别之义而说的。显示巴利原文
Bhedoti idha sabhāvato bhedo adhippeto, na bhūmipuggalādivasenāti āha ‘‘sesānaṃ abhedo’’ti. Nanu ca jīvitindriyassa anupālanalakkhaṇaṃ sabhāvo, tenassa duvidhassāpi abhedoti? Saccametaṃ, tassa pana rūpārūpasabhāvakato bhedo gahito, na evaṃ sesānaṃ koci bhedo atthīti tesaṃ abhedoti bhedābhāvo vutto. Nanu cettha vedanā, paññā ca bhinditvā vuttāti? Na, yathā desitesu bāvīsatiyā indriyesu bhedābhedassa adhippetattā.
527 眼根等虽也可作为前生等缘,但以根缘的形态所应成就的,正是它不共于其他诸根的独特作用,因为这是在根论中特为强调的。自分上的利、钝等情形,称为“自性状态”;令其随之而转,即是“自性状态的随顺”。因此说“令利、钝等所说的自性状态随顺”。或者,意思是令利、钝等所说的状态与自性状态都随顺,即令其随顺利、钝等。此处特别提到“自性状态”,应知是包含了显现色等的作用。因为眼根若没有显现色等的能力——也就是堪能撞击色的能力,眼识的“看”便绝不可能发生。耳根等也是如此。意根以先行者的身份令[诸法]随顺,其他根则不然。因为与它相应的诸根,也是依于意根才成为相应,从而各自成就根的作用,因为它们是心所,而不是意根依于它们。这便是意根的先行性。应知“一切处以根缘的形态所应成就”这一主题是贯穿始终的。即使在既未生起、也无资助的情况下,能成为那些缘所生法转起的因相,即是随顺。显示巴利原文
527. Cakkhundriyādīnaṃ satipi purejātādipaccayabhāve indriyapaccayabhāvena sādhetabbameva kiccaṃ kiccanti vuttaṃ tassa anaññasādhāraṇattā, indriyakathāya ca adhikatattā. Attano tikkhamandādiākāro attākāro, tassa anuvattāpanaṃ attākārānuvattāpanaṃ. Tenāha ‘‘tikkhamandādisaṅkhātaattākārānuvattāpana’’nti. Atha vā tikkhamandādisaṅkhātassa ca attākārassa ca anuvattāpanaṃ tikkha…pe… vattāpanaṃ. Visuṃ attākāraggahaṇena cettha rūpāvabhāsanādikassa saṅgaho daṭṭhabbo. Cakkhundriyassa hi rūpābhihananayogyatāsaṅkhāte rūpāvabhāsanasāmatthiye asati na kadācipi cakkhuviññāṇassa dassanakiccaṃ sambhavati. Esa nayo sotindriyādīsupi. Pubbaṅgamabhāvena manindriyassa vasāvattāpanaṃ hoti, na aññesaṃ. Taṃsampayuttānipi hi indriyāni tabbaseneva hutvā attano attano indriyakiccaṃ sādhenti cetasikabhāvato , na tesaṃ vasena manindriyaṃ . Ayañhissa pubbaṅgamatā. Sabbattha ca indriyapaccayabhāvena sādhetabbanti adhikāro anuvattatīti daṭṭhabbo. Satipi anuppādane, anupatthambhane ca tappaccayānaṃ tappavattane nimittabhāvo anuvidhānaṃ.
覆盖、遍满而生起的苦受与乐受,征服、压倒了俱生法后,自身变得显著,而俱生法则随顺它,仿佛变成了苦乐的状态,因此说‘令各自粗显的形态呈现’。对于非善、非胜妙的不善异熟等相应的[受],应相应地安立为令中舍的形态呈现。或者,应知相较于同类的苦受与乐受,这是令寂静、胜妙的形态呈现。‘征服对立面’是指征服无信等的对立面。‘令净信等的形态……’是指依次令信等之净信、精进、已近住、已定、见的种种形态呈现。‘嗔等’的‘等’字包含了上分结。此处显示了与道相应的其他根的作用。由此也显示了与果相应的[根]有令各各结缠寂止、断除的作用。已知一切应作已作的具最终智根,由于再无其他应作之事,唯以朝向不死为它存在的缘,不像其他根那样致力于其他作用。因此说‘以及为朝向不死状态的缘’。显示巴利原文
Chādetvā pharitvā uppajjamānā sukhadukkhavedanā sahajātadhamme abhibhavitvā ajjottharitvā sayameva pākaṭā hoti, sahajātadhammā ca tassā vasena sukhadukkhabāvappatā viya hontīti āha ‘‘yathāsakaṃ oḷārikākārānupāpana’’nti. Asantassa, apaṇītassapi akusalatabbipākādisampayuttassa yathārahaṃ majjhattākārānupāpanaṃ yojetabbaṃ. Samānajātiyehi vā sukhadukkhehi santapaṇītākārānupāpanaṃ daṭṭhabbaṃ. Paṭipakkhābhibhavananti assaddhiyādipaṭipakkhābhibhavanaṃ. Pasannākārādāti pasannapaggahitaupaṭṭhitasamāhitadassanākārānupāpanaṃ yathākkamaṃ saddhādīnaṃ. Byāpādādīti ādi-saddena uddhambhāgiyasaṃyojanāni gahitāni. Maggasampayuttasseva ca aññindriyassa kiccaṃ dassitaṃ. Teneva ca phalasampayuttassa taṃtaṃsaṃyojanappaṭippassaddhipahānakiccatā dassitā hotīti. Katasabbakiccassa aññātāvindriyaṃ aññassa kātabbassa abhāvā amatābhimukhameva tabbhāvapaccayo ca hoti, na itarāni viya kiccantarapasutaṃ. Tenāha ‘‘amatābhimukhabhāvapaccayatā cā’’ti.
528 528. 依地的抉择,其义浅显。此处有问:‘为何只说这么多根,而且只说这些根呢?’答:依增上的意义。所谓增上,即自在,这已经说过了。那么,这种增上是在各自的作用与果上,为何其他自性法不能获得呢?或许会说:‘缘所生法都是依于缘而转起的,在果与因的法中,有随顺与被随顺的关系。’确实如此,然而它们之间仍有差别。这一差别,注释书中已经指出:‘因为在眼识等的转起中,眼等的增上是成立的’等等。再者,在五蕴中,那所谓‘众生施设’的差别所依,即是‘六内处’。首先,依于增上的意义,从‘眼根……意根’开始说这些。为了显示这个‘自我体’依此而获得‘女人、男人’的名称,故说[女根、男根]二种性。这些被执受的法,是依于某一法而转起的,为了显示这一法就是它们存续的因,故说命根。为了显示这个称为‘众生’的法聚在相续转起中,被这些受所染污,故说受等五根。为了显示希求清净者的清净资粮,故说信等五根。为了显示具备清净资粮者由此得以清净,达到清净者即是所作已办,故说未知当知根等三根。一切处都应配合‘依于显示巴利原文
528.Bhūmito vinicchayo uttānattho eva. Etthāha – kasmā pana ettakeneva indriyāni vuttāni, etāni eva ca vuttānīti? Ādhipaccaṭṭhavasena, ādhipaccaṃ nāma issariyanti vuttamevetaṃ. Tayidaṃ ādhipaccaṃ attano attano kicce, phale cāti aññesampi sabhāvadhammānaṃ kasmā na labbhati? Paccayādhīnavuttikā hi paccayuppannāti siyā phalahetudhammesu anuvattanānuvattanīyatāti? Saccametaṃ, tathāpi atthi tesaṃ viseso. Svāyaṃ ‘‘cakkhuviññāṇādippavattiyañhi cakkhādīnaṃ siddhamādhipacca’’ntiādinā (vibha. aṭṭha. 219) aṭṭhakathāyaṃ dassitoyeva. Apica khandhapañcake yāyaṃ sattapaññatti, tassā visesanissayo ‘‘cha ajjhattikāni āyatanānī’’ti tāni tāva ādhipaccattaṃ upādāya ‘‘cakkhundriyaṃ…pe…manindriya’’ntiādito (vibha. 219) vuttāni. Svāyaṃ attabhāvo imesaṃ vasena ‘‘itthī puriso’’ti samaññaṃ labhatīti dassanatthaṃ bhāvadvayaṃ. Tayime upādinnadhammā yena dhammena pavattanti, ayaṃ so dhammo tesaṃ ṭhitihetūti dassanatthaṃ jīvitindriyaṃ. Svāyaṃ sattasaññito dhammapuñjo pabandhavasena pavattamāno imāhi vedanāhi saṃkilissatīti dassanatthaṃ vedanāpañcakaṃ. Tato visuddhikāmānaṃ vodānasambhāradassanatthaṃ saddhādipañcakaṃ. Sambhavavodānasambhārā imehi visujjanti, visuddhippattā niṭṭhitakiccāva hontīti dassanatthaṃ anaññātaññassāmītindriyādīni tīṇi vuttāni. Sabbattha ‘‘ādhipaccattaṃ upādāyā’’ti padaṃ yojetabbaṃ. Ettāvatā adhippetatthasiddhīti aññesaṃ aggahaṇaṃ.
或者,为了显示流转与还灭的出离等义,也正因此才宣说了这些根。因为对于流转,六内处是特别的根本所依。如说‘世间于六处生起’等(经集171)。其生起,大多由男女根、异分依处与有染的相,而有情身得以产生。这也被说过:‘大王,三者和合,才有入胎:母有经期,乾闼婆现前,父母和合’等(中部1.408;弥兰陀问经4.1.6)。住立由命根,因为需由它来维持。因此说‘寿、住、续、延’等(法集论19)。受用由诸受。因为依于受,才有对可意等一切境的受用。如说‘诸比丘,感受、感受故,说为受’(中部1.450)。如此,为了显示流转的所依、生起、住立、受用,从眼根到舍根,宣说了十四根。正如这些根是为了流转,其余根则是为了还灭。因为依止于还灭而生起的信等五根,是还灭的所依。生起由未知当知根,因为它依于还灭而最初生起。住立由已知根,受用由具知根,因为受用最上之果。诸漏尽者确实享用那离烦恼的寂灭之乐。如此,也正宣说了这些根。至此,由于所期之义已成就,故不取其他。应知,由此也解释了它们的说法次第。显示巴利原文
Atha vā pavattinivattīnaṃ nissarādidassanattampi etāniyeva vuttāni. Pavattiyā hi visesato mūlanissayabhūtāni cha ajjhattikāyatanāni. Yathāha ‘‘chasu loko samuppanno’’tiādi (su. ni. 171). Tassa uppatti itthipurisindriyehi visabhāgavatthusarāganimittehi yebhuyyena sattakāyassa abhinibbatti. Vuttañhetaṃ ‘‘tiṇṇaṃ kho, mahārāja, sannipātā gabbhassa avakkanti hoti mātā ca utunī hoti, gandhabbo ca paccupaṭṭhito hoti, mātāpitaro ca sannipatitā hontī’’tiādi (ma. ni. 1.408; mi. pa. 4.1.6). Avaṭṭhānaṃ jīvitindriyena tena anupāletabbato. Tenāha ‘‘āyu ṭhiti yapanā yāpanā’’tiādi (dha. sa. 19). Upabhogo vedanāhi. Vedanāvasena hi iṭṭhādisabbavisayūpabhogo. Yathāha ‘‘vedayati vedayatīti kho, bhikkhave, tasmā vedanāti vuccatī’’ti (ma. ni. 1.450). Evaṃ pavattiyā nissayasamuppādaṭṭhitisambhogadassanattaṃ cakkhundriyaṃ yāva upekkhindriyanti cuddasindriyāni desitāni. Yathā cetāni pavattiyā, evaṃ itarāni nivattiyā. Vivaṭṭasannissitena hi nibbattitāni saddhādīni pañcindriyāni nivattiyā nissayo. Uppādo anaññātaññassāmītindriyena tassa nivattivasena paṭhamaṃ uppajjanato. Avaṭṭhānaṃ aññindriyena, upabhogo aññātāvindriyena aggaphalasamupabhogato. Khīṇāsavāhi visavitāya nibbutisukhaṃ paribhujjanti. Evampi etāni eva indriyāni desitāni. Ettāvatā yathādhippetatthasiddhito aññesaṃ aggahaṇaṃ. Imināva nesaṃ desanākkamopi saṃvaṇṇitoti veditabboti.
谛之详论的注释显示巴利原文
Saccavitthārakathāvaṇṇanā
529 为了表明即使未用‘圣’字作简别,仅以‘谛’字举出,所指也是圣谛,故说‘诸谛者,即是四圣谛’。因为总名之说明,必安立于别相;而有别相之需,则不应弃舍别相。或者,于圣谛作审察时,其余诸谛在义理上亦一并受到审察;且因它们是观修之所依,又是圣谛,所以即使举出‘谛’字,也说为‘四圣谛’。显示巴利原文
529. Ariyasaddena visesanaṃ akatvā kevalaṃ saccasaddena uddhiṭṭhānipi ariyasaccāni evāti dassento ‘‘saccānīti cattāri ariyasaccānī’’ti āda. Samāññajotanā hi visese avatiṭṭhati, visesatthinā ca viseso anupayujjitabboti. Ariyasaccesu vā vicāritesu itarānipi atthato vicāritāneva hontīti vipassanāya ca bhūmibhūtāni, ariyasaccānevāti ca katvā ‘‘saccānī’’ti uddharitvāpi ‘‘cattāri ariyasaccānī’’ti vuttaṃ.
‘教法次第’是指圣谛,或圣谛之教说。因为世尊的一切教说,无一离于谛而转起,皆依开示流转、还灭及二者之因而转起。因此,教法于诸谛中运行;或者,所谓戒定慧之教法,于这些谛中运行,依遍知等作用的成就而转起。由此,教法于此中运行,故为‘次第’。什么在运行?教法。教法的次第,即‘教法次第’。诸谛是教法转起之处,其教说亦随此而得名。显示巴利原文
Sāsanakkamoti ariyasaccāni vuccanti, ariyasaccadesanā vā. Sakalañhi sāsanaṃ bhagavato vacanaṃ saccavinimuttaṃ natthi pavattinivattitadubhayahetusandassanavasena pavattanato. Tasmā saccesu kamati, sīlasamādhipañmāsaṅkhātaṃ vā sāsanaṃ etesu kamati, pariññādikiccasādhanavasena pavattati, tasmā kamati etthāti kamo, kiṃ kamati? Sāsanaṃ. Sāsanassa kamo ‘‘sāsanakkamo’’ti saccāni sāsanappavattiṭṭhānāni vuccanti, taṃdesanā ca tabbohārenāti.
‘如是’:即具足彼之自性,亦即苦等之自性。‘不虚妄’:即不异于彼自性,以逼迫等相而为真实自性。‘不异’:即无他相,远离非逼迫等相。由苦之苦性及彼因相所决定,故为‘逼迫’义。和合、共聚、由缘所造之状态,为‘有为’义。由苦之苦性及彼因相而烧灼,或与烦恼之热相结合,为‘热恼’义。由老与死二者而变异,为‘变易’义。此中,逼迫义是苦依自性而显现之相;其余依次是依集、道、灭之见而显现之相,这是四者的差别。于各处欢喜、遍满而积聚,集起苦,是为‘集积’义,因相有遍满之义。或者,苦由此集起,故为‘集’;苦的集积、转起,为‘集积’义,这是依自性而显现之相。‘因’:令苦安立,故为因,如同令其认取‘这是苦’一般令苦生起,这是它的含义。此因义是依苦之见而显现之相。与轮回苦相结合,为‘结缚’义。障碍道之证得,为‘障碍’义。此结缚与障碍义,是依灭、道之见而显现之相。‘出离’:有情由此而出离,或者它自身已出离、已脱离一切有为,由舍离一切依止之状态,故为出离。这是它依自性而显现之相;其余远离、无为之义,或不因集、业、缘而坏灭之义,是依集、道、苦之见而显现之相。显示巴利原文
Tathāti taṃsabhāvā dukkhādisabhāvā. Avitathāti amusāsabhāvā bādhanādibhāvena bhūtasabhāvā. Anaññathāti aññākārarahitā abādhanādiākāravivittā. Dukkhadukkhatātannimittatāhi adhiṭṭhitattā pīḷanaṭṭho. Samecca sambhūya paccayehi katabhāvo saṅkhataṭṭho. Dukkhadukkhatātannimittatāhi paridahanaṃ, kilesadāhasamāyogo vā santāpaṭṭho. Jarāya, maraṇena cāti dvedā vipariṇāmetabbatā vipariṇāmaṭṭho. Ettha ca pīḷanaṭṭho dukkhassa saraseneva āvibhavanākāro, itare yathākkamaṃ samudayamagganirodhadassanehi āvibhavanākārāti ayaṃ catunnampi viseso. Tatratrābhinandanavasena byāpitvā ūhanaṃ rāsikaraṇaṃ dukkhassa nibbattanaṃ āyūhanaṃ ākārassa byāpanatthattā. Āgacchati samudayatoti vā āyaṃ, dukkhaṃ, tassa ūhanaṃ pavattanaṃ āyūhanaṃ, ayaṃ saraseneva āvibhavanākāro. Nidadāti dukkhanti nidānaṃ, ‘‘idaṃ taṃ dukkha’’nti sampaṭicchāpentaṃ viya samuṭṭhāpetīti attho. Ayaṃ nidānaṭṭho dukkhadassanena āvibhavanākāro. Saṃsāradukkhena saṃyojanaṃ saṃyogaṭṭho. Maggādhigamananivāraṇaṃ palibodhaṭṭho. Ime ca saṃyogapalibodhaṭṭhā nirodhamaggadassanehi āvibhavanākārā. Nissaranti sattā ettha, sayameva vā nissaṭaṃ visaṃyuttaṃ sabbasaṅkhatehi sabbūpadhipaṭinissaggabhāvatoti nissaranaṃ. Ayamassa sabhāvena āvibhavanākāro, itare vivekāsaṅkhātāmataṭṭā, samudayakkharaapaccayaavināsitā vā samudayamaggadukkhadassanena āvibhavanākārā.
从轮回中出离,故为‘出离’。这是它依据自性而显发的面向。由断除障碍而证得涅槃,道因此具有‘因’义,因为它是涅槃之因。由于以慧为尊,故有见涅槃或见四谛的‘见’义。在见四谛、平息烦恼与苦的热恼时,道法在相应法中行于增上,这便是道的‘增上’义。或者,道法特别作为所缘增上,正如有‘道增上者’(《法集论·三法母论》16)之说,故其相为增上义。这些因、见、增上之义,是依于集、灭、苦的见地而显发的面向。如是,应当连贯领会。‘现观义’:即应被现观的义理;或者,现观所行境的义理,为现观义;又或者,现观转起的样态,为现观义。而在此处应现观之中,以逼迫等加以显示,故应如此观见。显示巴利原文
Saṃsārato niggamanaṃ niyyānaṃ. Ayamassa sarasena āvibhavanākāro. Paribodhūpacchedanena nibbānādhigamova nibbānanimittattā maggassa hetuṭṭho. Paññāpadhānattā cassa nibbānadassanaṃ, catusaccadassanaṃ vā dassanaṭṭho. Catusaccadassane, kilesadukkhasantāpavūpasamane ca ādhipaccaṃ karonti maggadhammā sampayuttadhammesūti so maggassa ādhipateyyaṭṭho. Visesato vā ālambanādhipatibhūtā maggadhammā honti ‘‘maggādhipatino’’ti (dha. sa. tikamātikā 16) vacanatoti so tesaṃ ākāro ādhipateyyaṭṭho. Ete hetudassanādhipateyyaṭṭhā samudayanirodhadukkhadassanehi āvibhavanākārā. Evamādi āhāti sambandho. Abhisamayaṭṭhoti abhisametabbaṭṭho. Abhisamayassa vā visayabhūto attho abhisamayaṭṭho. Atha vā abhisamayassa pavattiākāro abhisamayaṭṭho. So cettha abhisametabbena pīḷanādinā dassitoti daṭṭhabbo.
530 ‘苦’:鄙陋的空,即应被呵责、无有坚实之义。显示巴利原文
530. Kucchitaṃ khaṃ dukkhaṃ, gārayhaṃ hutvā asāranti attho.
在‘聚集即汇聚’等语中,由于单纯使用āgama一词与eta一词时,并未见到有结合之义,而saṃ一词在结合时却可得见,因此从随顺与遮遣两方面说‘它显示结合’,由此得以成立其义的阐明。对于‘已生起的、已出现的’也是如此的道理。aya一词在‘去’的意义上成立,如同hetu一词那样显示原因。它因产生自果而‘去’、而转起,或者果从此而来,故称为aya;在结合中,生起之因即是samudaya(集)。在此,即便是单独使用的不变词,也因其为动作的差别而显示与词根相关的结合义与生起义,应如此了知。显示巴利原文
‘‘Samāgamo sameta’’ntiādīsu kevalassa āgamasaddassa, eta-saddassa ca payoge saṃyogatthassa anupalabbhanato, saṃ-saddassa ca saṃyoge upalabbhanato ‘‘saṃyogaṃ dīpetī’’ti āha anvayato, byatirekato ca tadatthajotakatāsiddhito. Uppannaṃ uditanti etthāpi eseva nayo. Aya-saddo gatiatthe siddho hetusaddoviya kāraṇaṃ dīpeti. Attano phalanipphādanena ayati pavattati, eti vā etasmā phalanti ayoti, saṃyoge uppattikāraṇaṃ samudayoti. Ettha visuṃ payujjamānāpi upasaggasaddā sadhātukaṃ saṃyogatthaṃ, uppādatthañca dīpenti, kiriyāvisesakattāti veditabbā.
“此处有‘灭’之无有,故为灭”——以此显示涅槃是离苦的状态。因为证得彼涅槃时,由证得彼故,于那人便有了‘灭’之无有,即已证得与称为‘灭’的转起相对立的还灭。在此义中,“此处有灭之无有”即是“灭”的复合词。然而,此处的苦之无有,是就那人而言,并非指涅槃本身。不生起即是灭,乃是不生起之灭。于未来有等中不再转起,而非坏灭,故排斥表示坏灭义的“灭”一词,而取表示不生起义的词语。于此义中,于因上假立果名,而说“灭缘”为“灭”。显示巴利原文
‘‘Abhāvoettha rodhassāti nirodho’’ti etena nibbānassa dukkhavivittabhāvaṃ dasseti. Samadhigate tasmiṃ tadadhigamato puggalassa rodhābhāvo pavattisaṅkhātassa rodhassa paṭipakkhabhūtāya nivattiyā adhigatattāti. Etasmiñca atthe abhāvo etasmiṃ rodhassāti nirodho icceva padasamāso. Dukkhābhāvo panettha puggalassa, na nibbānasseva. Anuppādo eva nirodho anuppādanirodho. Āyatiṃ bhavādīsu appavatti, na pana bhaṅgoti bhaṅgavācakaṃ nirodhasaddaṃ nivattetvā anuppādavācakaṃ gaṇhāti. Etasmiṃ atthe kāraṇe phalūpacāraṃ katvā nirodhapaccayo nirodhoti vutto.
再者,对那人而言,此即是达到苦灭的行道。难道这不就是达到苦灭本身吗?既然如此,说“那个就是它的行道”,难道不合理吗?并非不合理,因为这是就“达到”作为个人证得的状态,以及就那些他用以证得的、作为原因的行道状态而说的。即便亲证作用与所亲证之法在别处并不存在,也通过将个人亲证与法之状态加以区分而作了说明。或者,应如此看待:那达到苦灭的究竟之果,其本身即是达到苦灭的状态;而对于那作为现观状态的达到苦灭而言,它则具有行道的性质。显示巴利原文
Paṭipadā ca hoti puggalassa dukkhanirodappattiyā. Nanu ca sā eva dukkhanirodappattīti tassā eva sā paṭipadāti na yujjatīti? Na puggalādhigamassa pattibhāvena, yehi so adhigacchati, tesaṃ kāraṇabhūtānaṃ paṭipadābhāvena ca vuttattā. Sacchi kiriyāsacchikaraṇadhammānañhi aññatthābhāvepi puggalasacchikiriyādhammabhāvehi nānattaṃ katvā niddeso katoti. Atha vā yaṃ dukkhanirodhappattiyā niṭṭhānaṃ phalaṃ, sayañca dukkhanirodhappattibhūtaṃ, tassa abhisamayabhūtāya dukkhanirodhappattiyā paṭipadatā daṭṭhabbā.
531 所谓“佛等圣者证悟”,是将证悟之时所用的“佛”等称谓——如“佛往王舍城”(《经集》410)等语那样——将未来之状态假立于过去之时,从而说为“佛等”。因为他们,即佛等,是以四道而证悟。因此,被称为“圣谛”。此处“圣谛”意为:应被圣者所证悟之谛,即在前分句中省略了后分词,其义为“被称为圣谛”。因为是由如来亲自证得、亲自宣说,且由此而可被他人证得,所以那些谛属于他。在“亦由成就圣性”处,亦应如前视为省略后分词,即“能成就圣性之谛为圣谛”。在“圣者之谛”处,由于不虚妄故应被亲近、应被证得,故名为“圣”;或者,“圣”之名称于不欺诳、不虚妄处已成为约定俗成,当如此看待。显示巴利原文
531.Buddhādayo ariyā paṭivijjhantīti ettha paṭividdhakāle pavattaṃ buddhādivohāraṃ ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’tiādīsu (su. ni. 410) viya bhāvini bhūte viya upacāroti purimakālepi āropetvā ‘‘buddhādayo’’ti vuttaṃ. Te hi buddhādayo catūhi maggehi paṭivijjhantīti. Tasmā ariyasaccānīti vuccantīti ettha ariyapaṭivijjhitabbāni saccāni ariyasaccānīti purimapade uttarapadalopo ariyasaccānīti vuccantīti attho. Tathāgatena hi sayaṃ adhigatattā, paveditattā, tato eva ca aññehi adhigamanīrattā tāni tassa hontīti. Ariyabhāvasiddhitopīti ettha ariyasādhakāni saccāni ariyasaccānīti pubbe viya uttarapadalopo daṭṭhabbo. Ariyāni saccānītipīti ettha avitathabhāvena araṇīyattā adhigantabbattā ariyāni, ariyasamaññā vā avisaṃvādake avitathe niruḷhā daṭṭhabbā.
532 532.“逼迫相”者:此处逼迫,是指苦苦及其因相的状态,或者是指被生灭所逼恼的状态。在有等诸处,依生等以及眼病等,苦的种种转起即是令有情炽燃,这是它的作用、味,故为“炽燃味”。在转起与还灭、轮回与解脱之中,作为转起而被执取,故为“转起现起”。苦从此而生起、从此被产生,后有的有与前有的有相连接、相结合而转起,故为“来源”。“如是,只要渴爱随眠未被拔除,此苦便会一再地生起”,如此令其一再生起、令其无有间断,即是“不断制造”。阻碍出离诸有,即是“障碍”。以渴爱灭尽等状态,一切苦的寂止为“寂静”。不灭的寂静,即达到不灭的状态,或具有不灭的作用。所谓“作用”,是将不灭比喻为作用而作间接说明,而不灭则应理解为不舍自性、不变异性。由于五蕴无相而空,成为无执取而执取,故为“无相现起”。以断除随眠而从轮回牢狱中出离的方法这一状态,即是“出离”。令一切烦恼不生起而灭尽,即是“作断烦恼”。成为心从相及转起中出起而被执取,故为“出起现起”。显示巴利原文
532.Bādhanalakkhaṇanti ettha dukkhadukkhatannimittabhāvo, udayavayapaṭipīḷitabhāvo vā bādhanaṃ. Bhavādīsu jātiādivasena, cakkhurogādivasena ca anekadā dukkhassa pavattanameva puggalassa santāpanaṃ, tadassa kiccaṃ rasoti santāpanarasaṃ. Pavattinivattīsu saṃsāravimokkhesu pavatti hutvā gayhatīti pavattipaccupaṭṭhānaṃ. Pabhavati etasmā dukkhaṃ nibbattati, purimabhavena pacchimabhavo ghaṭito saṃyutto hutvā pavattatīti pabhāvo. ‘‘Evampi taṇhānusaye anūhate, nibbattati dukkhamidaṃ punappuna’’nti (dha. pa. 338; netti. 30) evaṃ punappunaṃ uppādanaṃ anupacchedakaraṇaṃ. Bhavanissaraṇanivāraṇaṃ palibodho. Taṇhakkhayādibhāvena sabbadukkhasantatā santi. Accutirasanti accutisampattikaṃ acavanakiccaṃ vā. Kiccanti ca cavanābhāvaṃ kiccamiva katvā pariyāyena vuttaṃ, acavanañcassa sabhāvāpariccajanaṃ avikāritā daṭṭhabbā. Pañcakkhandhanimittasuññatāya aviggahaṃ hutvā gayhatīti animittapaccupaṭṭhānaṃ. Anusayasamucchindanena saṃsāracārakato niggamanūpāyabhāvo niyyānaṃ. Sabbakilesānaṃ anuppādanirodhanaṃ kilesappahānakaraṇaṃ. Nimittato, pavattato ca cittassa vuṭṭhānaṃ hutvā gayhatīti vuṭṭhānapaccupaṭṭhānaṃ.
533 533. 如同非金等物显现为金等,这即是幻,据此而说其虽有实物却为颠倒。而阳焰显现如水,对于走近者来说则是空虚的。因其连实物亦不可见,故说为欺诳。阳焰、幻与我的状态相违,是真实、颠倒、虚妄的状态。“圣智”者,即圣者那如实执取之智,依此,不仅证悟智,连同观察智也被包含在内。其行境的状态,应视为应被证悟的状态及所缘的状态。火的特性为热性。因为那热性在任何薪等所依的差别中,决不会成为欺诳、颠倒或虚妄。“有生法、有老法,又有死法”,如此所说的生等是世间常理。某些畜生的横向长度,人等的纵向长度,以及达到生长极限后不再增长等,也称为世间常理。在真实、颠倒、虚妄的状态中,最后者是如性,第一者是不虚妄性,中间者是不异性,这便是它们的差别。显示巴利原文
533. Asuvaṇṇādi suvaṇṇādi viya dissamānaṃ māyāti vatthusabbhāvā tassā viparītatā vuttā. Udakaṃ viya dissamānā pana marīci upagatānaṃ tucchā. Vatthumattampi tassā na dissatīti visaṃvādikā vuttā. Marīcimāyāattavidhuro bhāvo tacchāviparītabhūtabhāvo. Ariyañāṇassāti ariyassa avitathaggāhakassa ñāṇassa, tena paṭivedhañāṇaṃ viya paccavekkhaṇañāṇampi gahitaṃ hoti. Tesaṃ gocarabhāvo paṭivijjitabbatā, ārammaṇabhāvo ca daṭṭhabbo. Aggilakkhaṇaṃ uṇhattaṃ. Tañhi katthaci kaṭṭhādiupādānabhede visaṃvādakaṃ, viparītaṃ, abhūtaṃ vākadācipi na hoti. ‘‘Jātidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino’’ti (a. ni. 3.39; 5.57) evaṃ vuttā jātiādikā lokapakati. Ekaccānaṃ tiracchānānaṃ tiriyaṃ dīghatā, manussādīnaṃ uddhaṃ dīghatā, vuddhiniṭṭhaṃ pattānaṃ puna avaḍḍhananti evamādikā ca lokapakatīti vadanti. Tacchāviparītabhūtabhāvesu pacchimo tathatā. Paṭhamo avitathatā, majjhimo anaññatatāti ayametesaṃ viseso,
为何说“除苦之外再无逼恼者”?难道贪爱不也像生一样,因为是苦之因而成为逼恼者吗?并非如此,因为贪爱已以“逼恼之因”的方式被单独列出。这样一来,在转起与转起之因上,它们便因不相混杂而得以明了。或者,如同生等一样,苦的所依状态以及苦苦性才是逼恼性,而非苦的起因性,因此,已被单独列为起因的贪爱,不存在逼恼性的过失。所以说“除苦之外再无逼恼者”。所谓以逼恼性的决定,意思是:苦即是逼恼,逼恼即是苦——通过这两种方式来决定逼恼性。所谓“以逼恼性的决定”,即是对逼恼者与逼恼性的确定。正如逼恼性在苦中是确定的,同样,苦在逼恼性上也是确定的。显示巴利原文
Dukkhāaññaṃ na bādhaka nti kasmā vuttaṃ, nanu taṇhāpi jāti viya dukkhanimittatāya bādhikāti? Na, bādhakappabhavabhāvena visuṃ gahitattā. Evamhi pavatti, pavattihetu ca asaṅkarato bodhitā honti. Atha vā jātiādīnaṃ viya dukkhassa adhiṭṭhānabhāvo, dukkhadukkhatā ca bādhakatā, na dukkhappabhavatāti natthi taṇhāya pabhavabhāvena visuṃ gahitāya bādhakabhāvapasaṅgo. Tenāha ‘‘dukkhā aññaṃ na bādhaka’’nti. Bādhakattaniyāmenāti dukkhaṃ bādhakameva, dukkhameva bādhakanti evaṃ dvidhāpi bādhakattāvadhāranenāti attho. Bādhakattaniyāmenāti hi bādhakassa, bādhakatte ca niyāmena. Yatā bādhakattassa dukkhe niyatatā, evaṃ dukkhassa ca bādhakatte niyatatāti.
“离彼则无他”的意思是:虽然其余烦恼、其余不善、有漏善根、其余有漏善法也可作为苦因,但若离开贪爱,它们便没有苦因性;然而,即使离开它们,贪爱仍有苦因性,因为离了善法、离了不善法,离了色界等善法、离了欲界等法,贪爱仍能出生苦。对存在状态的决定,或对存在状态的决定性,称为“存在状态决定”;依此存在状态决定,及由真实的出离性:此道以两种决定方式而具有真实的出离性,不像邪道那样颠倒,也不像世间道那样不决定、不真实,因此是真实的出离;这是道,此道的性质即是“真实出离性”,故说“由于真实出离性”。于一切处,以两种决定方式阐明了真实、不颠倒、如实的性质,故说“如此真实、无颠倒”等。显示巴利原文
Taṃ vinā nāññatoti satipi avasesakilesaavasesākusalasāsavakusalamūlāvasesasāsavakusaladhammānaṃ dukkhahetubhāve na taṇhāya vinā tesaṃ dukkhahetubhāvo atthi, tehi pana vināpi taṇhāya dukkhahetubhāvo atthi kusalehi vinā akusalehi rūpāvacarādikusalehi vinā kāmāvacarādīhi ca taṇhāya dukkhanibbattakattā. Santabhāvassa, santabhāve vā niyāmo santabhāvaniyāmo, tena santabhāvaniyāmena. Tacchaniyyānabhāvattāti dvidhāpi niyāmena taccho niyyānabhāvo etassa, na micchāmaggassa viya viparītatāya, na lokiyamaggassa viya vā anekantikatāya atacchoti tacchaniyyānabhāvo, maggo, tassa bhāvo tacchaniyyānabhāvattaṃ, tasmā tacchaniyyānabhāvattā. Sabbattha dvidhāpi niyāmena tacchāviparītabhūtabhāvo vuttoti āha ‘‘iti tacchāvipallāsā’’tiādi.
534 举出“谛”字可能出现的含义,或说明了可能出现的含义之后,拣择出所指向的含义,称为“义门”。“离谛”指离妄语之戒。因为在其他离戒中,“谛”字并不通用。然而,那些说“离谛是受持离”的人,其意并非仅仅受持即是离谛,而是受持而不违犯。那其实是承诺谛,也就是离妄语之戒。以“唯有此是谛,其余皆虚妄”而转起的邪见,由于执取的运作方式而称为“见谛”。涅槃因是不虚妄法而称为“胜义谛”。因为经中说:“涅槃是不虚妄法,圣者如实知其为谛”。而对于涅槃与能证得涅槃之道,由于对其了知与证得是无诤之因,故在“谛唯有一,无有第二,了知此者,于诸众生无有诤论”这一偈中,两者皆称为“谛”。显示巴利原文
534. Saccasaddassa sambhavantānaṃ atthānaṃ uddharaṇaṃ, sambhavante vā atthe vatvā adhippetassa atthassa uddharaṇaṃ niddhāraṇaṃ atthudvāro. Viratisacceti musāvādaviratiyaṃ. Na hi aññaviratīsu saccasaddo niruḷho. Ye pana ‘‘viratisaccaṃ samādānaviratī’’ti vadanti, tesampi na samādānamattaṃ viratisaccaṃ, atha kho samādānāvisaṃvādanaṃ. Taṃ pana paṭiññāsaccaṃ musāvādaviratiyeva hoti. ‘‘Idameva saccaṃ, moghamañña’’nti (ma. ni. 2.187, 202-203, 427; 3.27-29) pavattā diṭṭhi ‘‘sacca’’nti abhinivisanavuttiyā diṭṭhisaccaṃ. Amosadhammattā nibbānaṃ paramatthasaccaṃ. ‘‘Amosadhammaṃ nibbānaṃ, tadariyā saccato vidū’’ti (su. ni. 763) hi vuttaṃ, tassa pana taṃsampāpakassa ca maggassa pajānanā paṭivedho avivādakāraṇanti dvayampi ‘‘ekaṃ hi saccaṃ na dutiyamatthi, yasmiṃ pajā no vivade pajāna’’nti imissā (su. ni. 890; mahāni. 119) gāthāya ‘‘sacca’’nti vuttaṃ.
535 “不会出现‘此非苦圣谛’的情况,无有此事”,以此显示生等作为苦圣谛是不颠倒的,因为其绝对具有障碍性。“不会出现‘另有其他苦圣谛’的情况,无有此事”,以此显示苦圣谛性在生等中是确定的,因为其不离此性。即使有人以某种方式生起这样的想法,为了显示在依正法宣说、确立自宗时,他并无能力,故说“不会出现‘我将宣说……’的情况,无有此事”。生等的不异性,以及不存在其他如此性质的事物,即是此处“无有此事”的含义。即使有人来,就让他来,但此事并不存在,这是此处的经义。此理也适用于第二经。在那里,应知:由于众生正是以得蕴体而获得生等,并现前面对,故因已到达及现量而列为第一;因彼为缘而列为第二;因彼寂灭而列为第三;因能证得彼而列为第四。显示巴利原文
535. ‘‘Netaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti āgaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti etena jātiādīnaṃ dukkhaariyasaccabhāve aviparītataṃ dasseti ekanteneva bādhakabhāvato. ‘‘Aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti āgaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti iminā dukkhaariyasaccabhāvassa jātiādīsu niyatataṃ dasseti anaññatthabhāvato. Sacepi kathañci koci evaṃcitto āgaccheyya, paññāpane pana sahadhammena ñāpane attano vādassa patiṭṭhāpane samattho natthīti dassetuṃ ‘‘ahametaṃ…pe… paññapessāmīti āgaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vuttaṃ. Jātiādīnaṃ anaññathatā aññassa ca tatābhūtassa abhāvoyevettha ṭhānābhāvo. Sacepi koci āgaccheyya āgacchatu, ṭhānaṃ pana natthīti ayamettha suttattho. Esa nayo dutiyasuttepi. Tattha pana attabhāvapaṭilābheneva sattānaṃ jātiādīnaṃ patti, sammukhībhāvo ca hotīti sampattattā, paccakkhatā ca paṭhamatā, yato taṃ bhagavatā paṭhamaṃ desitaṃ, tannimittatā dutiyatā, tadupasamatā tatiyatā, taṃsampāpakatā catutthatāti daṭṭhabbā.
“以此为最上”:这是说,以四圣谛,对于流转等已无余遍知。对于希求寂灭者,除了遍知等之外,再无其余应作之事;或者说,法智的作用除此之外更无其他;而所应遍知等也唯以此四者为最上,因此只说四谛。这是依于见到贪爱过患的人而说,贪爱所依等以此为最上。同样地,对于见到称为五欲功德、或称为一切所依之欲、或称为三有之苦的过患的人,所依等也以此为最上。显示巴利原文
‘‘Etaparamato’’ti etena catūhi ariyasaccehi pavattiādīnaṃ anavasesapariyādānamāha. Nibbutikāmena parijānanādīhi aññaṃ kiñci kiccaṃ kātabbaṃ natti, dhammañāṇakiccaṃ vā ito aññaṃ natthi, pariññeyyādīni ca etaparamānevāti cattāriyeva vuttāni. Taṇhāya ādīnavadassāvīnaṃ vasena taṇhāvatthuādīnaṃ etaparamatāyāti vuttaṃ. Tathā ālaye pañcakāmaguṇasaṅkhāte, sakalavatthukāmasaṅkhāte, bhavattayasaṅkhāte vā dukkhe dosadassāvīnaṃ vasena ālayādīnaṃ eteparamatāyāti vuttaṃ.
536 “由于粗显”:这是就生等之作为苦的状态,对大多数人而言显而易见而说,并非指以圣智所应证悟的相状。“彼”指苦。“非所作”指未被产生,即未被作成之因,这是其意旨。因为因若成就,果自然成就。以“非所作而来”破斥无因论;以“非自在天所造等”破斥众生主、原人、自性、时间等论。此处应说之语,将于后文阐明。以“有因之苦”,说明由见苦所生的悚惧得以增长。因为依于苦的有因性,能生起强烈的悚惧:只要此因存在,此苦便无间断地流转。为了生起安慰而说灭谛:为了给已生悚惧者带来安慰,而说灭谛。因为对于已厌离轮回苦的人,当宣说灭尽之语时,能生起极大的安慰。显示巴利原文
536.‘‘Oḷārikattā’’ti idaṃ jātiādīnaṃ dukkhabhāvassa pacurajanapākaṭatāmattaṃ sandhāya vuttaṃ, na ariyena ñāṇena paṭivijjhitabbākāraṃ. Tanti dukkhaṃ. Akatanti anibbattitaṃ, anipphāditakāraṇanti adhippāyo. Kāraṇe hi siddhe phalaṃ siddhameva hoti. ‘‘Neva akataṃ āgacchatī’’ti ca iminā ahetuvādaṃ paṭikkhipati. ‘‘Na issaranimmānādito’’ti etena pajāpatipurisapakatikālādivāde paṭikkhipati. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati. ‘‘Sahetukena dukkhenā’’ti etena dukkhadassanena janitassa saṃvegassa saṃvaḍḍhanamāha. Dukkhassa hi sahetukabhāvasavasena balavasaṃvego jāyati yāvāyaṃ hetu, tāva idaṃ dukkhaṃ avicchedena pavattatīti. Assāsajananatthaṃ nirodhanti saṃvegajātassa assāsaṃ janetuṃ nirodhasaccamāha. Nibbinnasaṃsāradukkhassa hi nirodhakathā vuccamānā ativiya ativiya assāsaṃ sañjaneti.
537 世尊所说的那些生等诸法——这是句子的关联。然而,为何这里没有包含病呢?因为病并非普遍存在。确实,病有时存在,对某些人则不存在。正如所说:“从前有三种病:欲求、断食与衰老。”(《经集》313)对于像拔古喇长老等人,病确实不存在。或者应理解为,通过‘苦’这一总称,病已被包含在此处。从究竟意义上说,因界扰动为缘而生起的身苦,即是病。将五取蕴作为一个部分,说为‘十二法’。以欲爱不存在的共性而合为一,说为‘苦集圣谛’;其他那些虽未依其内部分类而逐一论及,但以单一形式被总括的爱,又被分为三种而说:与常见俱行的爱、与断见俱行的爱、以及离见而纯粹成为欲乐享受的爱。那些虽以‘这就是圣八支道’而作为道谛合为一而说的法,从自性上说却是彼此不同的,因此说为‘八法’。显示巴利原文
537. Ye te jātiādayo dhammā bhagavatā vuttāti sambandho. Kasmā panettha byādhi na gahitoti? Anekantabhāvato. Tathā hi so kadāci, kesañci ca natthi. Yathāha ‘‘tayo rogā pure āsuṃ, icchā anasanaṃ jarā’’ti (su. ni. 313). Bākulatterādīnaṃ so nāhosiyeva, dukkhaggahaṇena vā byādhi ettha hitovāti daṭṭhabbaṃ. Paramatthato hi dhātukkhobhapaccayaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ byādhīti. Upādānakkhandhapañcakaṃ ekaṃ koṭṭhāsaṃ katvā ‘‘dvādasa dhammā’’ti vuttaṃ. Kāmataṇhābhāvasāmaññena ekajjhaṃ katvā ‘‘dukkhasamudayo ariyasacca’’nti aññe antogadhabhede anāmasitvā ekarūpena gahitāpi taṇhā sassatadiṭṭhisahagatā, ucchedadiṭṭhisahagatā, diṭṭhivirahitā kevalaṃ kāmassādabhūtā cāti tidhāva bhinditvā vuttā. ‘‘Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti maggasaccabhāvena ekajjhaṃ katvā vuttāpi sabhāvato bhinnā eva te dhammāti āha ‘‘aṭṭha dhammā’’ti.
苦解说之注释显示巴利原文
Dukkhaniddesakathāvaṇṇanā
生之解说的注释显示巴利原文
Jātiniddesavaṇṇanā
“有”(bhava)是指被执取与舍弃所限定的法相续;于此“有”中,依生处、趣等差别而出生,故说为“生”(jāti);众生于此以同类相续而出生,故名为“生”,即族类。“行相”是指于一切处的生起,以产生之义而为“生”。“结生”指在结生心刹那。“俱生”:此处以“生”一词,意指从母胎出离的所谓“出生”之义,故说为“于生产”,即出生之意。由此而获得刹帝利等名称,故称为“生”,即家族。显示巴利原文
Bhaveti ādānanikkhepaparicchinno dhammappabandho bhavo, tasmiṃ bhave. So hi jāyati ettha yonigatiādivibhāgoti jātīti vuccati, jāyanti ettha sattā samānanvayāti jāti, nikāyo. Saṅkhatalakkhaṇeti yattha katthaci uppāde. So hi jananaṭṭhena jāti. Paṭisandhiyanti paṭisandhicittakkhaṇe . Sampātijātoti ettha jātisaddena labbhamānaṃ mātukucchito nikkhamanasaṅkhātaṃ jāyanatthaṃ sandhāyāha ‘‘pasūtiya’’nti, abhijātiyanti attho. Jāyati etāya khattiyādisamaññāti jāti, kulaṃ.
538 “他们卧于此中”故名为“卧处”(seyyā)。所谓母胎的胞胎是这些众生的卧处,故称为“胎卧者”(gabbhaseyyakā),即卵生与胎生者。“其余者”是指湿生与化生者。此句也指紧接前文所说的“即于结生蕴中”,更无论“从结生开始”之语了。因此说:“那些诸蕴的首次显现,即为生。”显示巴利原文
538. Sayanti etthāti seyyā, mātukucchisaṅkhāto gabbho seyyā etesanti gabbhaseyyakā, aṇḍajā, jalābujā ca. Itaresanti saṃsedajānaṃ, opapātikānañca. Ayampi cāti ‘‘paṭisandhikhandhesvevā’’ti anantaraṃ vuttakathāpi, pageva ‘‘paṭisandhito paṭṭhāyā’’ti vuttakathāyaṃ. Tenāha ‘‘tesaṃ tesaṃ paṭhamapātubhāvo jātī’’ti.
由于以浮现的方式而被把握,故称‘以浮现为现起’。令即将阐述的分类——苦的种种差别——现起,故称‘以苦的种种差别为现起’。显示巴利原文
Ummujjanavasena gayhatīti ummujjanapaccupaṭṭhānaṃ. Vakkhamānavibhāgaṃ dukkhavicittataṃ paccupaṭṭhapetīti dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā.
539 发问‘然而为何呢?’的诘难者,其用意是:在一向苦的地狱中,生苦姑且可以存在;在其余恶趣中,苦由恶业所生起,亦可理解;但在由能带来乐的业所生起的善趣中,又如何成立生苦呢?对方为了表明‘此“生”并非就自性苦而说为苦,因为没有任何结生与苦受相应,而是由于它成为苦的依处’,便说‘由于是众多苦的所依’等。即便本身非苦性,依间接方式而称为苦,为了以‘苦’这一词语简别苦性,故说‘苦苦’,如同说‘色色’一般。显示巴利原文
539.‘‘Kasmā panā’’ti vadato codakassāyamadhippāyo – ekantadukkhe niraye tāva jātidukkhā hotu, aññāsupi vā duggatīsu pāpakammasamuṭṭhānato sukhasaṃvattaniyakammasamuṭṭhānāsu pana sugatīsu kathanti. Itaro ‘‘nāyaṃ jāti sabhāvadukkhavasena dukkhāti vuttā, na hi kāci paṭisandhi dukkhavedanāsampayuttā atthi, atha kho dukkhassa adhiṭṭhānabhāvato’’ti dassento ‘‘anekesaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvato’’tiādimāha. Adukkhasabhāvampi pariyāyato dukkhanti vuccatīti dukkhasabhāvaṃ dukkhasaddena visesetvā vuttaṃ ‘‘dukkhadukkha’’nti yathā rūparūpanti.
‘为苦生起之因’:即‘啊,我曾拥有它!啊,那竟不是我的!’这类心理之苦生起的因。显示巴利原文
Dukkhuppattihetutoti ‘‘ahu vata me, taṃ vata nāhosī’’ti cetasikadukkhuppattihetuto.
依据“凡是无常的,那就是苦”(《相应部》3.15等)的教说,三地诸行即是行苦。对此说明了原因:“由于为生灭所逼迫”。确实,凡是被一再逼迫的,即因其苦的性质而称为苦。这是为内观行者所意许的,故取三地。显示巴利原文
‘‘Yadaniccaṃ, taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 3.15, 45, 76, 77, 85; 2.4.1, 4) vacanato tebhūmakā saṅkhārā saṅkhāradukkhaṃ, tattha kāraṇamāha ‘‘udayabbayappaṭipāḷitattā’’ti. Yañhi abhiṇhaṃ paṭipīḷitaṃ, taṃ dukkhamanatāya dukkhanti, vipassanācārassa adhippetattā tebhūmakaggahaṇaṃ.
“苦苦”:指苦、忧与恼害。如在苦谛分别中,“生也是苦”等(《分别论》190)所说。显示巴利原文
Dukkhadukkhanti dukkhadomassupāyāse vadati. ‘‘Jātipi dukkhā’’tiādinā (vibha. 190) dukkhasaccavibhaṅge āgataṃ.
“即使是世尊”:即具足无碍智、具足不可思议无量教说善巧的世尊也。“以譬喻之力”:以火坑喻等譬喻之力。显示巴利原文
Bhagavatāpīti anāvaraṇañāṇavatā accariyāparimeyyadesanākosallavatā bhagavatāpi. Upamāvasenati aṅgārakāsūpamādiupamāvasena.
540 “于白莲等之中”:“等”字应知并非指摩尼宝、金、银、珊瑚等珍宝之聚,也并非指卵生、胎生、风生之类舒适悦意的卧处,并非指珍宝所成、令人悦意的殿堂地面,并非指洒扫散花的殿堂附近,并非指沙如珍珠网般散布的开阔庭院,并非指如绿毯般柔软嫩草的平坦地面等。应当理解,此处指的是“极度拥挤”——极其拥挤;“于浓厚黑暗中”——于深沉黑暗之中;即在胆汁、痰、脓、血、粪、胃中物等种种尸体的拥挤当中。假使母亲二十岁、三十岁、四十岁等,在那漫长的时间里,犹如未曾清洗的粪坑,极为可厌。腐鱼等一切并非恰当的譬喻,因为依凭风等因缘,有时部分臭味还会消散。“十个月”:这是相续连接中的业格,依多数而说,因为有些胎儿会在那里停留更久。胎儿自己头向下,双手弯曲置于胸前,如同蹲坐,无法伸展或弯曲等。显示巴利原文
540.Puṇḍarīkādīsūti ādi-saddena na maṇikanakarajatapavāḷādiratanasanniccaye, nāpi aṇḍajameṇḍajavāyajātike subhamanuññasayanatale, nāpi ratanamayakuṭṭimamanohare pāsādatale, nāpi sittasammaṭṭhakusumopahāravati pāsādūpacāre, nāpi muttājālasadisavālikāvikiṇṇe viviṭaṅgaṇe, nāpi haritakambalasadisamudusaddalasamotale bhūmibhāgeti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Paramasambādheti ativiya sambādhe. Tibbandhakāreti bahalandhakāre. Pittasemhapubbaruhiragūthodariyādi nānākuṇapasambādhe. Mātā yadi vīsativassā, atha tiṃsa, cattālīsādivassā, tattakaṃ kālaṃ adhotavaccakūpasadisatāya adhimattajegucche. Pūtimacchā di sabbaṃ na sadisūpammaṃ tassa vātādivasena ekaccaduggandhāpagamasabbhāvato. Dasa māseti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ, yebhuyyavasena vuttaṃ tato bhiyyopi ekaccānaṃ tatthāvaṭṭhānasambhavato . Attano adhomukhaṃ ṭhapitasaṅacitahatthadvayassa ukkuṭikasseva nisīdato samijjanappasāraṇādirahito.
向前拉,是“前拉”。从周围各方遍拉,是“周拉”。向下摇动,是“下摇”。反复安放并摇动,是“复摇”。此处所说的“前拉等”,即指与“前拉”等相似的动作。胎中身体如同嫩芽之色,极为柔嫩,连微小的寒冷等也不能忍受,因此以冷地狱等为喻。因为那冷或热对它而言,现起为极冷、极热。以刀等割身后灌以碱水,是“碱水灌”。“于苦生起之处”:这是针对名为胎藏的第三旋(胎位阶段)而说。显示巴利原文
Abhimukhaṃ kaḍḍhanaṃ ākaḍḍhanaṃ. Parito samantato kaḍḍhanaṃ parikaḍḍhanaṃ. Heṭṭhā dhunanaṃ odhūnanaṃ. Nidhāya nidhāya dhūnanaṃ niddhūnanaṃ. Ākaḍḍhanādisadisañcettha ‘‘ākaḍḍhanādī’’ti vuttaṃ. Taruṇavaṇasadisaṃ ativiya sukhumālaṃ gabbhagataṃ sarīraṃ sītādiappakampi na sahatīti sītanarakūpapannatādi nidassitaṃ. Tañhi tassa ativiya sītaṃ, ativiya uṇhañca hutvā upatiṭṭhati. Sarīraṃ vāsiyādīhi tacchetvā khārāvasecanakaraṇaṃ khārāpaṭicchakaṃ. Dukkhuppattiṭṭhāneti gabbhāsayasaññitaṃ tatiyaṃ āvaṭṭaṃ sandhāyāha.
“翻转后”:即脚朝上、头朝下的状态翻转之后。这是以分娩为根本的苦。被此苦与死苦所逼恼、感受着剧烈苦受的众生,连仅仅过去几个月的经历也全都忘记,如同跳入大黑暗、大险难之中一般。显示巴利原文
Parivattetvāti uddhaṃpādaadhosīsabhāvena parivattetvā. Idaṃ vijāyanamūlakaṃ dukkhaṃ, yena maraṇadukkhena ca aṭṭitā vedanāppattā sattā katipayamāsamattātikkantampi pavattiṃ vissaranti, mahandhakāraṃ mahāviduggaṃ pakkhandhā viya honti.
此处所说的“折磨者”,是指通过忧伤、悲泣、以头撞地等方式让人受苦者。饥渴、处于炎热环境等,则是灼热;以五火等方法炙烤,则是遍烧。显示巴利原文
Vadhentassāti socanaparidevanasīsapaṭihananādinā bādhentassa. Khuppipāsā hi ātapāvaṭṭhānādinā ca ātāpanaṃ. Pañcaggitāpanādinā paritāpanaṃ.
这里所指的,即如前所说的七种(苦)。所谓一切苦,是从住胎时期便开始产生的灼热、压迫等,以及由地狱烈火焚烧等所生的全部痛苦。它只是一个所依,因为若没有它,便不会有那些。因此说:“若不生……”等。显示巴利原文
Imassāti yathāvuttassa sattavidhassa. Sabbassāpīti gabbhakālādīsu tāpanamaddanādinirayaggidāhādisañjanitassa sakalassāpi. Vatthumeva hoti tadabhāve abhāvato. Tenevāha ‘‘jāyetha no ce’’tiādi.
541 541.“绚丽多姿”:即多种多样,或是奇妙、殊特。显示巴利原文
541.Vicittanti vividhaṃ, acchariyaṃ vā.
老之解说之阐释显示巴利原文
Jarāniddesavaṇṇanā
542 ‘Saṅkhātalakkhaṇa’即‘所造相’,意指‘已存在物的变异性’,这是就刹那老而说。‘Khaṇḍiccādisammato’:即依碎裂、白发、皱纹等而得名。‘Sā’:即名为‘蕴之陈旧’的显著老。蕴的成熟,是指同一生所摄诸蕴的陈旧状态。显示巴利原文
542.Saṅkhātalakkhaṇanti ‘‘ṭhitassa aññathatta’’nti (saṃ. ni. 3.38; a. ni. 3.47; kathā. 214) vuttaṃ khaṇikajaraṃ sandhāyāha. Khaṇḍiccādisammatoti khaṇḍiccapāliccavalittacatādinā samaññato. Sāti khandhapurāṇabhāvasaññitā pākaṭajarā. Khandhaparipāko ekabhavapariyāpannānaṃ khandhānaṃ purāṇabhāvo.
死之解说之阐释显示巴利原文
Maraṇaniddesavaṇṇanā
543 ‘Saṅkhatalakkhaṇa’:指诸行的灭,称为刹那死。‘Yaṃ sandhāya’:就这刹那死而言,在‘老死由二蕴所摄’(《界论》71)中所说的‘死’,即是此意。‘Taṃ’:即名为命根断灭的显著死。‘Cavana’:因其可被标记为‘死殁’,故为死殁相。‘Viyogarasanti’:即与已得的有情诸蕴分离的作用;因依所生之趣的别离而被执取,故为趣别离之现起。显示巴利原文
543.Saṅkhatalakkhaṇanti saṅkhārānaṃ vayasaññitaṃ khaṇikamaraṇamāha. Yaṃ sandhāyāti yaṃ khaṇikamaraṇaṃ sandhāya, ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71) ettha ‘‘maraṇa’’nti vuttanti attho. Tanti jīvitindriyupaccedasaññitaṃ pākaṭamaraṇaṃ. ‘‘Cavana’’nti lakkhitabbatāya cutilakkhaṇaṃ. Viyogarasanti yathādhigatehi sattasaṅkhārehi viyojanarasaṃ. Yathūpapannāya gatiyā vippavāsavasena gayhatīti gativippavāsapaccupaṭṭhānaṃ.
‘Pāpassa’:因行恶而为恶者,意即积集恶业者。‘Pāpakammādinimittaṃ’:即恶业、业相、趣相,于死时现前,以不善异熟为所缘。当此所缘现前时,对某些人而言,犹如正在遭受极大痛苦。‘Bhaddassa’:善业者,意即已作善者。然而,对彼而言,虽是所欲之缘现前,却因爱别离而生大苦,故说为‘难忍与可爱事之离别者’。‘Avisesato’:从共通性而言,恶者与善者皆然。虽言‘无差别’,但说‘一切’,是为显示此苦对于某些已摧破诸行的漏尽者亦存在。‘Vitujjamānamammānaṃ’:即如同被破坏关节与连结的风所刺穿的要害之处。显示巴利原文
Pāpassāti pāpayogena pāpassa, upacitapāpakammassāti attho. Pāpakammādinimittanti pāpakammakammanimittagatinimittasaṅkhātaṃ maraṇakāle upaṭṭhitaṃ akusalavipākārammaṇaṃ. Tamhi passantasseva kassaci anubhavantassa viya mahādukkhaṃ hoti. Bhaddassāti bhaddakammassa, katakusalassāti attho. Tassa pana kāmaṃ iṭṭhameva ārammaṇaṃ upaṭṭhāti, piyavippayogavatthukaṃ pana mahantaṃ dukkhaṃ ārammaṇaṃ upaṭṭhāti, piyavippayogavatthukaṃ pana mahantaṃ dukkhaṃ uppajjatīti āha ‘‘asahantassa viyogaṃ piyavatthuka’’nti. Avisesatoti pāpassa, bhaddassa ca sāmaññato. ‘‘Avisesato’’ti vatvāpi ‘‘sabbesa’’nti vacanaṃ taṃ idaṃ dukkhaṃ parimadditasaṅkhārānaṃ ekaccānaṃ khīṇāsavānampi hotiyevāti dassanatthaṃ. Vitujjamānamammānanti sandhibandhanāvacchedakavāyunā vijjhiyamānamammaṭṭhānānaṃ.
愁之解说之阐释显示巴利原文
Sokaniddesavaṇṇanā
544 “愁”:从意义上说,即是忧,因为并无别的心所。然而,由于所缘与生起行相的特殊,故为一种特殊的忧。为从特相等角度显示这种特殊,故说“虽如此”等。“内心焦灼”即内在的忧灼。“遍烧”即伴随贪嗔热恼的燃烧。以追悔之相,于已作未作、善与不善的所缘而转起的随忧,是为“恶作”;以亲眷不幸等为所缘、纯粹令心焦灼的随忧,是为“愁”。虽有随忧的现起,这即是他们的差别所在。显示巴利原文
544.Soti soko. Atthato domanassameva hoti cetasikantarābhāvato. Domanassaviseso pana hoti visayavisese pavattiākāravisesasabbhāvatoti taṃ visesaṃ lakkhaṇādito dassetuṃ ‘‘evaṃ santepī’’tiādi vuttaṃ. Anto nijjhānaṃ cittasantāpo. Parijjhāpanaṃ rāgadosapariḷāhavisiṭṭhaṃ dahanaṃ. Katākatakusalākusalavisayaṃ vippaṭisārākārena pavattaṃ anusocanaṃ kukkuccaṃ, ñātibyasanādivisayaṃ kevalaṃ cittasanthāpabhūtaṃ anusocanaṃ sokoti anusocanapaccupaṭṭhānattepi ayametesaṃ viseso.
毒箭:即毒箭。因愁而能导致剧烈下痢等疾病,多愁之人的身体不久便会衰败,被强力愁苦征服的人乃至会走向死亡,因此说“能带来疾病、衰老与死亡的破坏”。显示巴利原文
Visapītaṃ sallaṃ visasallaṃ. Sokavasena atisārādi byādhipi hoti, sokabahulassa sarīraṃ na cirasseva jīrati, balavasokābhibhūto maraṇampi pāpuṇātīti āha ‘‘samāvahati ca byādhijarāmaraṇabhedana’’nti.
悲叹说明之注释。显示巴利原文
Paridevaniddesavaṇṇanā
545 “言语纷乱”:即言语的散乱,从意义上说,这本身即是音声。“更增”:即在愁苦之上更增添了。因为悲泣是由愁所生。显示巴利原文
545.Vacīpalāpoti vācāvippalāpo, so atthato saddo eva. Bhiyyoti sokadukkhato upari. Sokasamuṭṭhāno hi paridevo.
苦说明之注释。显示巴利原文
Dukkhaniddesavaṇṇanā
546 生等之苦,虽依其相应而有苦事、苦苦性等之苦,但此以逼迫身故,为殊胜之苦,故说‘苦’是特别说的。显示巴利原文
546. Jātiādīnampi yathārahaṃ dukkhavatthudukkhadukkhatāhi satipi dukkhabhāve kāyassa pīḷanavasena idaṃ savisesaṃ dukkhamanti āha ‘‘dukkhanti visesato vutta’’nti.
忧说明之注释。显示巴利原文
Domanassaniddesavaṇṇanā
547 ‘Manovighātarasaṃ’:因与嗔恚相应,而有恼害心之作用。‘Cetodukkhasamappitā’:具足心苦者。‘Āvaṭṭantī’:面朝下而转,即朝倾倒方向而转。‘Vivaṭṭantī’:以逆转方式而转。‘Uddhaṃpādaṃ papatantī’:脚朝上而倒。‘Satthaṃ āharantī’:为刺穿、割裂自身而持刀。显示巴利原文
547.Manovighātarasanti byāpādasampayogavasena manaso vihaññanakiccaṃ. Cetodukkhasamappitāti cetasikadukkhasamaṅgino. Āvaṭṭantīti āmukhaṃ vaṭṭanti, yaṃdisābhimukhaṃ patitā, taṃdisābhimukhā eva vaṭṭanti. Vivaṭṭantīti viparivattanavasena vaṭṭanti. Uddhaṃpādaṃ papatantīti uddhaṃmukhapādā hutvā patanti. Satthaṃ āharantīti attano sarīrassa vijjhanabhedanavasena satthaṃ upanenti.
绝望之阐释的解释显示巴利原文
Upāyāsaniddesavaṇṇanā
548 ‘即是嗔’,因身心疲惫之行相,故即是嗔的现行行相,此即义。由此,极疲惫故,名为‘绝望’,如极取著故,名为‘取’。‘一法’,即有别于十四不善心所的另一心所法,也称为‘沮丧’。因以呻吟为相而了知,故有呻吟之味,或有令身呻吟的作用。说‘因是行苦’后,为显示此中更有过之,故说‘因烧心故,令身沮丧故’。显示巴利原文
548.Dosoyevāti kāyacittānaṃ āyāsanavasena dosasseva pavattiākāroti attho, yato bhuso āyāsoti upāyāsoti vuccati yathā bhusamādānaṃ upādānanti. Eko dhammoti cuddasahi akusalacetasikehi añño eko cetasikadhammo, yaṃ ‘‘visādo’’ti ca vadanti. Nitthunanavasena sampajjanato nitthunanaraso, kāye vā nitthunanakaraṇakicco. ‘‘Saṅkhāradukkhabhāvato’’ti vatvā so panettha sātisayoti dassento ‘‘cittaparidahanato, kāyavisādanato cā’’ti āha.
为显示这些愁、悲、绝望、无表色与有表色,以及依缘而俱起的忧心转起行相之差别,故说“在此”等。其中,“如成熟”者,犹如应被染等所煮之物的成熟。显示巴利原文
Ete ca sokaparidevupāyāsā viññattiyā vinā, saha ca yathāpaccayaṃ domanassacittuppādassa pavattiākāravisesoti dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pāko viyāti rajanādino pacitabbavatthuno pāko viya.
不可爱者相合之阐释的解释显示巴利原文
Appiyasampayoganiddesavaṇṇanā
549 “Samodhānaṃ”意为“集合”。身苦、心恼等诸不利之存在,即是“不利存在”的现起。显示巴利原文
549.Samodhānaṃ samāgamo. Kāyikadukkhacittavighātādianatthānaṃ atthibhāvassa paccupaṭṭhāno anatthabhāvapaccupaṭṭhāno.
对他们来说,那些不悦意的、称为身语加行的加害,即是“彼加害”;由此所生的,即是“彼加害所生”。显示巴利原文
Tesaṃ appiyānaṃ kāyikavācasikapayogasaṅkhāto upakkamo tadupakkamo, tato sambhūto tadupakkamasambhūto.
可爱者别离解释的注释显示巴利原文
Piyavippayoganiddesavaṇṇanā
550 以灾祸的形态而现起,故称‘灾祸现前’。显示巴利原文
550. Upaddavabhāvena paccupatiṭṭhatīti byasanapaccupaṭṭhāno.
求不得解说之注释。显示巴利原文
Icchitālābhaniddesavaṇṇanā
551 所谓‘欲不得’,是指任何人未能获得自己所欲求的事物,亦即经文所说‘所欲者不得’。为了显示达到极点的欲不得,圣典中以‘有生法的众生’等作了开示,并为此说‘啊,但愿’等。此处的‘欲’是指与欲求相伴的‘不得’,其作用为追求那些不可得的事物。未获得即是‘不得’。显示巴利原文
551. Icchitālābho nāma yassa kassaci attanā icchitassa vatthuno alābho. ‘‘Yampicchaṃ na labhatī’’ti hi vuttaṃ. Matthakappattaṃ pana icchitālābhaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘jātidhammānaṃ sattāna’’ntiādinā niddiṭṭhanti tameva dassetuṃ ‘‘aho vatā’’tiādi vuttaṃ. Icchāvāti ettha icchāsahito alābhovāti ca vadanti. Tappariyesanarasāti tesaṃ alabbhaneyyavatthūnaṃ pariyesanarasā. Appatti alābho.
五取蕴解说之注释。显示巴利原文
Pañcupādānakkhandhaniddesavaṇṇanā
552 ‘此处所说’是指在圣谛解说中依其自体而说的内容。‘未说’是指在别处,如《苦蕴经》《愚贤经》等中所说,但在此处未依自体而说的内容。而所有这一切,若离开这些取蕴则不可得。为了显示‘在那里,苦正是依于蕴而逼迫蕴’,故说‘如火依薪’。或者,犹如靶子是箭所击之处,蕴是轮回诸苦的聚集之处;又如牛是牛虻、蚊虫等逼迫之处,田地是庄稼成熟被收割之处,村落是屠村者逼迫之处——为了显示蕴是生等诸苦的生起之处,故说‘如靶’等。为了显示世间中的逼迫者大多不依于被逼迫者,但这些蕴却正依于被逼迫者,故说‘如草蔓等’。无始轮回中虽无所谓的第一开端,但就局限于一生的蕴相续而言,说‘开端之苦为生’,因此说‘终结之苦为死’。这里并非只指断灭的死。临近死亡时所生的苦为濒死苦。‘燃烧’是内心的炽热。‘悲叹’是过度的号泣。‘呻吟’是内心的焦灼。‘一一’指生等各各的差别,或指五取蕴的每一蕴。‘总括’即归纳,或以总说的方式略说。显示巴利原文
552.Yaṃvuttamidhāti idha saccaniddese yaṃ sarūpato vuttaṃ. Avuttanti aññattha dukkhakkhandhabālapaṇḍitasuttādīsu vuttampi idha sarūpato avuttaṃ. Tañca sabbaṃ ime upādānakkhandhe vinā na labbhatīti tattha khandhasannissayameva dukkhaṃ khandhe vibādhatīti dassetuṃ ‘‘indanamiva pāvako’’ti vuttaṃ. Yathā vā lakkhaṃ paharaṇapahārassa vatthu, evaṃ khandhā saṃsāradukkhassa. Yathā ca gorūpaṃ ḍaṃsamakasādivibādhāya, yathā ca khettaṃ nipphannasassalāyanassa, gāmo ca gāmaghātakavibādhāya, evaṃ khandhā jātiādidukkhassa vatthūti dassetuṃ ‘‘lakkhamivā’’tiādi vuttaṃ. Yebhuyyena loke vibādhakā vibādhetabbādhīnā na honti, ime pana vibādhetabbādhīnā evāti dassetuṃ ‘‘tiṇalatādīnī’’ti vuttaṃ. Kāmaṃ anādimati saṃsāre ādi nāma kassaci natthi, ekabhavaparicchinnassa pana khandhasantānassa vasena vuttaṃ ‘‘ādidukkhaṃ jātī’’ti. Tenevāha ‘‘pariyosānadukkhaṃ maraṇa’’nti. Na hettha samucchedamaraṇameva adhippetaṃ. Maraṇassa antike āsanne jātaṃ dukkhaṃ māraṇantikadukkhaṃ. Paridayhanaṃ cittasantāpo. Lālappanaṃ ativiya vippalāpo. Anutthunanaṃ anto nijjhāyanaṃ. Ekamekanti jātiādīnaṃ antarabhedabhinnānaṃ, jātiādīnameva vā upādānakkhandhapañcakānaṃ vā ekamekaṃ. Saṅkhipitvāti samāsetvā, sāmaññaniddesena vā saṅkhepaṃ katvā.
集解说论之注释。显示巴利原文
Samudayaniddesakathāvaṇṇanā
553 “再有”(punabbhava)意指“再有的造作”,省略了构词的后半部分;又如习惯吃糕饼的人被称为“糕饼者”,同样地,习惯造作再有者、或应得再有之果者、或以之为用者,即称为“再有性”(ponobhavikā)。因欢喜、因染着,且于一切状态下均不舍离欢喜染着而转起,故说为“与欢喜染着俱行”。而由于它,众生在种种诸有等处,乃至在虫、蛆、蚱蜢等身中也生欢喜,因对色等欢喜而染着,故是“处处欢喜”。因此说“与欢喜染着俱行”等。此处的“俱行”一词即表示那种状态。应知依欲有、色有、无色有的差别而转起,有欲爱、有爱、无有爱。若不取欲爱等差别,唯以爱的体性,以一体总摄一切,因为任何众生都没有任何相似之处,却因造作种种差别之业而具有极为差异的自性,这便是一切苦的因,故是苦集圣谛。显示巴利原文
553.Punabbhavakaraṇaṃ punabbhavo uttarapadalopena, yathā vā apūpabhakkhanasīlo āpūpiko, evaṃ punabbhavakaraṇasīlā, punabbhavaṃ vā phalaṃ arahati, so vā etissā payojananti ponobhavikā. Nandanato, rañjanato ca nandīrāgabhāvaṃ sabbāsu avatthāsu apaccakkhāya vuttiyā nandīrāgasahagatā. Tāya ca sattā tattha tattha bhavādike kimikīṭapaṭaṅgādiattabhāvepi nandanti, rūpābhinandanādibhūtāya rañjanti cāti tatratatrābhinandinī. Tenāha ‘‘nandīrāgena sahagatā’’tiādi. Tabbhāvattho hi esa sahagatasaddo. Kāmabhavavibhavabhedavasena pavattiyā kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā ca veditabbā. Kāmataṇhādibhedaṃ anāmasitvā kevalaṃ taṇhābhāveneva ekabhāvaggahaṇena ekattaṃ upanetvā kassacipi sattassa kenaci sadisatābhāvato taṃtaṃvicittabhāvajanakakammanipphādanena ativicittasabhāvā sakalassa dukkhassa hetubhāvato dukkhasamudayo ariyasaccaṃ.
那么,为何在此处只将爱说为集谛呢?因为它是特殊的因。无明虽然覆蔽着诸有的过患,见等取着虽在处处固执而令爱增长,瞋等也作为业的因,但爱则希求彼彼诸有、生、趣、识住、有情居、有情类、家族、财富、权势等种种差别,并依业的差别而成为业的亲依止缘与助伴,由此决定了诸有等的差别。因此,作为苦的特殊之因,虽然在经中(如长部、中部等)及阿毗达摩中,对无明、取、业等其他烦恼与不善根等苦因皆有所说,但应知此处唯独将爱说为苦集圣谛。显示巴利原文
Kasmā panettha taṇhāva samudayasaccaṃ vuttāti? Visesahetubhāvato. Avijjā hi bhavesu ādīnavaṃ paṭicchādentī, diṭṭhiādiupādānañca tattha tattha abhinivisamānaṃ taṇhaṃ abhivaḍḍhentī dosādayopi kammassa kāraṇaṃ honti, taṇhā pana taṃtaṃbhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsasattanikāyakulabhogissariyādivicittataṃ abhipatthentī, kammavicittatāya upanissayataṃ kammassa ca sahāyabhāvaṃ upagacchantī bhavādivicittataṃ niyameti, tasmā dukkhassa visesahetubhāvato aññesupi avijjāupādānakammādīsu sutte (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; 3.374) abhidhamme (vibha. 203) ca avasesakilesākusalamūlādīsu vuttesu dukkhahetūsu vijjamānesu taṇhāva samudayasaccanti vuttāti veditabbaṃ.
灭说示论释显示巴利原文
Nirodhaniddesakathāvaṇṇanā
554 “正是它的”:自说爱为集谛以来,便限定为“正是它的”。因为当这主要之因灭尽时,其他因也必定随之而灭;如同平息了疾病的起因,疾病便告平息,由因灭故果灭,所以说“由集灭而苦灭”。“并非其他”:这显示了所述之义是决定性的。显示巴利原文
554.Tassāyevāti yadaggena taṇhā samudayasaccanti vuttā, tadaggena tassāyevāti avadhāraṇaṃ. Sati hi padhānahetunirodhe tadaññahetū niruddhāyeva hontīti byādhinimittavūpasamanena byādhivūpasamo viya hetunirodhena phalanirodhoti āha ‘‘samudayanirodhena dukkhanirodho’’ti. Na aññathāti yathāvuttassa atthassa ekantikataṃ dasseti.
“无灾祸”:指没有刀刺、武器击打等灾祸,由此即是坚固、稳定,即使以砍伐枝叶等方式断除也是如此。“爱随眠”:即欲贪随眠与有贪随眠。“未除去”:即未被摧毁。显示巴利原文
Anupaddaveti pāṇakavijjhanasatthappahārādiupaddavarahite. Tato eva daḷhe thire. Sākhādichedanena chinnopi. Taṇhānusayeti kāmarāgabhavarāgānusaye. Anūhateti asamupaghāṭite.
如同狮子,箭射到身上哪里,它便就那里显示力量,不关箭本身;同样,佛陀的修行为因,不执著果。又像狗被人投掷土块时,朝着土块吠咬,并不攻击投掷者;外道们也是如此,虽欲灭苦,却致力于摧残身体,而不是断除烦恼。为显此义,故说“如狮子行”等。显示巴利原文
Yathā sīho yenattani saro khitto, tattheva attano balaṃ dasseti, na sare, tathā buddhānaṃ kāraṇe paṭipatti, na phale. Yathā pana sārameyyā kenaci leḍḍuppahāre dinne bhussantā leḍḍuṃ khādanti, na pahāradāyake uṭṭhahanti, evaṃ aññatitthiyā dukkhaṃ nirodhetukāmā kāyacchedamanuyuñjanti, na kilesanirodhananti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘sīhasamānavuttino’’tiādi vuttaṃ.
555 “离染”:因它能离染、坏灭、断除集起,所以说“道”为离染。那离染、坏灭、断除的语义,也就是断除。因此,离染一词与灭尽一词都是断除的同义词,所以应关联为“以随眠的彻底断除而言,无余离染、无余灭尽”。他并把“舍弃”等词也纳入,说“所有这些都是”。因为涅槃并非仅仅是苦的止息,所以关于渴爱的无余离染、灭尽等词也是涅槃的同义词。为了证成已说的义理,而有“然而因为……”等语,这是为了显示离染等词如何适用于涅槃。其中,“以彼为所缘而到达”是指以涅槃为所缘而证得。“渴爱离染”是指藉由圣道以究竟离染的方式使渴爱离染。“灭尽”是指被止灭,由此说明离染与灭尽二词具有处格成就义。“正是那个”即指涅槃。“有舍弃等”是以果的名称来称呼舍弃等因。有些写本写作“于欲乐结缚等”,但正确的读法是“于欲乐结缚等”。显示巴利原文
555. Virajjati palujjati chijjati samudayo etenāti virāgo vuccati maggo. Virajjanaṃ palujjanaṃ samucchindanaṃ virāgoti pahānaṃ vuccati. Tasmāti yasmā pahānapariyāyo virāgasaddo, nirodhasaddo ca, tasmā. Anusayasamugghātato aseso virāgo aseso nirodhoti sambandhanīyaṃ. Cāgādipadānipi gahetvā vadati sabbāneva etānīti. Yasmā nibbānaṃ vuccati, na dukkhassa nirujjhanamattaṃ, tasmā taṇhāya asesavirāganirodhādipadānipi nibbānavevacanānīti. Vuttamevatthaṃ samattheti ‘‘yasmā panā’’tiādi. Yathā virāgādipadāni nibbāne yujjanti, taṃdassanaṃ. Tattha taṃ āgammāti taṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavasena patvā. Taṇhā virajjatīti ariyamaggena accantavirāgavasena taṇhā virajjīyati. Nirujjhatīti nirodhīyati, tena virāganirodhasaddānaṃ adhikaraṇasādhanatamāha. Tadevāti nibbānameva. Cāgādayo hontīti cāgādihetuṃ phalavohārena vadati. ‘‘Kāmaguṇālayesū’’ti potthakesu likhanti, ‘‘kāmaguṇālayādīsū’’ti pana pāṭho.
556 “此即……”等并非古本原文,而是依据《谛义阐明》中所说的方法,从彼处引来后置于末尾。正如前文已说过的诸特征等,在此又再度述说。对于已对轮回之苦生起厌离心者,它犹如给予安慰,故其作用为“给予安慰”;由于它是一切贪等戏论止息之相,故现起为“无戏论”。显示巴利原文
556.Tayidantiādi na porāṇapāṭho, saccatthadīpane pana vuttaniyāmena tato ānetvā pacchā ṭhapitaṃ. Tathā hi pubbe vuttānipi lakkhaṇādīni punapi vuttāni. Saṃsāradukkhato nibbinnamānasassa assāsaṃ karonto viya hotīti assāsakaraṇarasaṃ. Rāgādisabbapapañcavūpasamanimittatāya nippapañcataṃ paccupaṭṭhapetīti nippapañcapaccupaṭṭhānaṃ.
557 若笼统主张“涅槃绝不存在”,则连自己所许的涅槃也不存在,如此便成自语相违。若是针对他人所许的涅槃,则成法不成,由此因亦不成。所谓“不可被觉察”,是从现量而言,还是从比量而言?若为前者,则以眼等觉察途径繁多,故为不定;若为后者,则对对方而言,因亦不成立。因此说:“不,因为可以藉由方法而被觉察”等。其中,正如只有获得他心智的圣者才能了知他人的出世间心,而且此中唯阿罗汉能了知一切,并非所有圣者都能,同样,涅槃也是藉由名为戒、定、慧的正行道这一方法而被觉察——应知此为义理之说,而非功用之说。此义将于后文显明。显示巴利原文
557.Nattheva nibbānanti yadi sāmaññato paṭiññā, attanā adhippetanibbānassapi abhāvo āpajjati, tathā sati paṭiññāvirodho. Atha parābhimataṃ nibbānaṃ pati, evaṃ sati dhammiasiddhi, tato ca nissayāsiddho hetu. Anupalabbhanīyatoti kiṃ paccakkhato, udāhu anumānato? Purimasmiṃ pakkhe cakkhādīhi anekantikatā, dutiyasmiṃ paraṃ pati asiddho hetu. Tenāha ‘‘na, upāyena upalabbhanīyato’’tiādi. Tattha yathā cetopariyañāṇalābhino eva ariyā paresaṃ lokuttaracittaṃ jānanti, tatthāpi ca arahā eva sabbesaṃ, na sabbe, evaṃ nibbānampi sīlasamādhipaññāsaṅkhātasammāpaṭipattibhūtena upāyena upalabbhatīti atthavacanaṃ cetaṃ daṭṭhabbaṃ, na payogavacanaṃ. Taṃ parato āvi bhavissati.
558 不应说“无”,其意为圣者们可以觉察。对轮回心生怖畏者,藉由正行道而证得涅槃,这是诸宗共许之理。此处依佛教所说而言:“因为行道不会成为徒劳”。因此说:“若没有的话……”等。“以正见为先导之行”,即以正见为前导。之所以为前导,是因为它居于主导地位。正如正见于说法时最先被提及,而并非在生起时最先。而且,此正行道并非徒劳,因为它能导致涅槃、成就涅槃。然而,依你的见解,涅槃本身既不存在,便成徒劳——这是前后的连接。若你说:“因为能导致无有”——即正行道以断除烦恼的方式导致诸蕴无有,故不成徒劳——并非如此,这是否定。你所谓“因为能导致无有”而许诸蕴之无即为涅槃,此则不然。何以故?因为过去、未来的“无”中,并没有涅槃的证得。过去、未来诸蕴虽无,若那种“无”可名为证得涅槃,然那种“无”中实无涅槃。并非仅过去、未来,现在诸蕴亦无,即三时一切诸蕴皆无,方为涅槃。因为涅槃不应是部分的“无”。若现在诸蕴有,则非无;若无,则非现在。因此,“既有且无”是相违的。因此说:“不,因为他们……生起”。显示巴利原文
558.Natthīti na vattabbaṃ, ariyehi upalabbhanīyatoti adhippāyo. Saṃsārato saṃviggamānasā sammāpaṭipattiyā nibbānaṃ adhigacchantīti sabbasamayasiddhoyaṃ nayo. Tattha sāsanikameva nissāya vadati ‘‘paṭipattiyā vañcubhāvāpajjanato’’ti. Tenāha ‘‘asati hī’’tiādi. Sammādiṭṭhipurejavāyāti sammādiṭṭhipubbaṅgamāya. Pubbaṅgamatā cassā padhānabhāvato. Tathā hi sā paṭhamaṃ desanāruḷhā, na sabbapaṭhamaṃ uppajjanato. Na cāyaṃ sammāpaṭipatti vañjhā, nibbānapāpanato nibbānassa sampāpakato. Tava matena pana nibbānasseva abhāvato vañjhabhāvo āpajjatīti yojanā. Abhāvapāpakattāti sammāpaṭipattiyā kilesasamucchindanamukhena khandhānaṃ abhāvasampāpakabhāvato, na vañjhabhāvāpattīti ce vadeyyāsīti attho. Na iti paṭikkhepe. Yaṃ tayā ‘‘abhāvapāpakattā’’ti vadantena khandhābhāvo nibbānanti paṭiññātaṃ, taṃ na. Kasmā? Atītānāgatābhāvepi nibbānappattiyā abhāvato. Atītānāgatā hi khandhā na santīti tasmiṃ abhāve nibbānaṃ adhigataṃ nāma siyā, so pana natthīti. Na kevalaṃ atītānāgatānameva, atha kho vattamānānampīti tiyaddhagatānaṃ sabbesaṃ khandhānaṃ abhāvo nibbānaṃ. Na hi taṃ ekadesābhāvo bhavituṃ yuttanti vattamānā ce, na na santi, na santi ce, na vattamānāti ‘‘vattamānā, na santi cā’’ti vippaṭisiddhametanti āha ‘‘na, tesaṃ…pe… pajjanato’’ti.
再者,如果认为“现前的不存在”即是涅槃,那么当圣道现起时,作为其依止的诸蕴尚属现前法,那时涅槃就应当成为无有。如此一来,在道刹那也没有涅槃的现证。为显示此过失,故说“现前的……有过失故”。我们并非主张一切不现前的法就是涅槃。那么是什么道理呢?如果说:由于在道刹那烦恼不现前,便没有过失,即上述过失不成立吗?倘若由烦恼的不现前性所构成的无有就是涅槃,如此则圣道便成无用,因为在道刹那之前,那个无有已经存在了。因此说“圣道……”等。所以,下列这些理由不能成立:涅槃并非不可被觉察、并非只是无有、行道并非徒劳、过去与未来的无有中并无涅槃的证得、现前诸蕴的无有也不可能,更不必说烦恼的不现前性以及圣道成无用的过失了。因此,那些为了成立“涅槃即无”而提出的理由——“因为不可被觉察”、“因为能导致无有”、“因为那时烦恼不现前”——皆非正因,是不合理的。显示巴利原文
Kiñca bhiyyo – yadi vattamānābhāvo nibbānaṃ, yadā ariyamaggo vattati, tadā tassa nissayabhūtā khandhā vattamānāti katvā tadā nibbānassa abhāvo siyā. Tathā ca sati maggakkhaṇepi nibbānasacchikiriyāya abhāvo āpajjatīti dassento ‘‘vattamāna…pe… dosato’’ti āha. Na mayaṃ sabbesaṃyeva avattamānatāya nibbānaṃ vadāma. Kiñcarahīti, tadā maggakkhaṇe kilesānaṃ avattamānattā, tasmā na doso yathāvuttadosābhāvoti? Yadi kilesānaṃ avattamānatāsaṅkhāto abhāvo nibbānaṃ, evaṃ sati ariyamaggassa niratthakatā āpajjati maggakkhaṇato pubbepi tadabhāvasiddhito. Tenāha ‘‘ariyamaggassā’’tiādi. Tasmā akāraṇametanti yasmā na nibbānassa anupalabbhanīyatā, abhāvamattatā, paṭipattiyā vañjhabhāvo, atītānāgatābhāve nibbānādhigamo ca āpajjati, vattamānānaṃ abhāvopi na sambhavati , pageva kilesānaṃ avattamānatā, ariyamaggassa ca niratthakabhāvāpatti, tasmā nibbānassa abhāvasādhanatthaṃ yadidaṃ ‘‘anupalabbhanīyato, abhāvapāpakattā, tadā kilesānaṃ avattamānattā’’ti ca kāraṇaṃ vuttaṃ, akāraṇametaṃ, ayuttiresāti attho.
559 所谓“以起首之词”,即以“起首”一词,包含了《阎浮车经》中剩余的部分(《相应部》4.314等),也包含了其他关于无为界的解说圣典。正如在《阎浮车经》(《相应部》4.314等)中所说:“贤友舍利弗,常说‘涅槃、涅槃’,贤友,什么是涅槃?贤友,凡是贪的灭尽、嗔的灭尽、痴的灭尽,这就称为涅槃。”在《处分别》(《分别论》184)中说:“其中,什么是无为界?即贪的灭尽、嗔的灭尽、痴的灭尽。”此处有这样的意义:涅槃是无为界,是无为自性的法。由于依止它,贪等得以灭尽,因此被称为贪的灭尽、嗔的灭尽、痴的灭尽。所谓“依止”,是指对于一切行已生厌离、心倾向于无为、由种姓心转向的修行者,通过圣道而证得的意思。因为当它被证得时,修行者证入它,并以它为所缘缘,依止于作为增上缘的它,由于它是无上安息的自性,是解脱行的无上归趣,是安立处,安住于此,名为“灭尽”的圣道便灭除贪等;若没有对它的证得,则贪等的不生灭尽便不会到来,因此说“依止它,贪等得以灭尽”。而且,这一点必须如此确定地接受,否则,若依文解义地理解圣典的意义,就会产生许多过失。为了显示这些过失,所以说“即使阿罗汉果……”等。因为阿罗汉果是以最上果为主的四蕴,所以它不可能是单纯的贪等灭尽。因为那阿罗汉果也……被解说为……。其中,由于贪等灭尽时生起,阿罗汉果被解说为“贪的灭尽”等,这是经文的不了义。同样,由于依止涅槃,贪等得以灭尽,所以涅槃被解说为“贪的灭尽”等,也应知此经文的不了义性。为了显示若涅槃仅仅是贪等的灭尽,则会产生许多过失,所以开始说“更何况……”等。显示巴利原文
559.Ādivacanatoti ādi-saddena avasiṭṭhaṃ jambukhādakasuttapadesaṃ (saṃ. ni. 4.314 ādayo), aññampi asaṅkhatāya dhātuyā niddesapāḷiṃ saṅgaṇhāti. Tathā hi ‘‘nibbānaṃ nibbānanti, āvuso sāriputta, vuccati, katamaṃ nu kho, āvuso, nibbānanti? Yo kho, āvuso, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo, idaṃ vuccati nibbāna’’nti jambukhādakasutte (saṃ. ni. 4.314 ādayo), ‘‘tattha katamā asaṅkhatā dhātu? Rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo’’ti (vibha. 184) āyatanavibhaṅge vuttaṃ. Tatrāyamattho – nibbānaṃ asaṅkhatā dhātu asaṅkhatasabhāvo dhammo. Yasmā taṃ āgamma rāgādayo khīyanti, tasmā rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayoti ca vuccatīti. Āgammāti ca sabbasaṅkhārehi nibbinnassa visaṅkhāraninnassa gotrabhunā vivaṭṭitamānasassa maggena sacchikaraṇenāti attho. Sacchikiriyamānañhi taṃ adhigantvā ārammaṇapaccayabhūtañca paṭicca adhipatipaccayabhūte ca tasmiṃ paramassāsabhāvena vinimuttasaṅkhārassa paramagatibhāvena ca patiṭṭhānabhūte patiṭṭhāya khayasaṅkhāto maggo rāgādayo khepetīti taṃsacchikaraṇābhāve rāgādīnaṃ anuppattinirodhagamanābhāvā taṃ āgamma rāgādayo khīyantīti vuccanti. Ekaṃsena cetaṃ evaṃ sampaṭicchitabbaṃ, itarathā yathārutavasena pāḷiyā atthe gayhamāne bahū dosā āpajjantīti te dassetuṃ ‘‘arahattassāpī’’tiādi vuttaṃ. Arahattañhi aggaphalapamukhā cattāro khandhāti na tassa rāgādikhayamattatā yuttā. Tampi hi…pe… niddiṭṭhaṃ. Tattha yathā rāgādīnaṃ khīṇante uppannattā arahattaṃ ‘‘rāgakkhayo’’tiādinā niddiṭṭhanti suttassa neyyatthattā. Evaṃ nibbānaṃ āgamma rāgādayo khīyantīti nibbānaṃ ‘‘rāgakkhayo’’tiādinā niddiṭṭhanti imassāpi suttassa neyyatthatā veditabbā. Nibbānassa rāgādikkhayamattatāya bahūdosā āpajjantīti dassetuṃ ‘‘kiñca bhiyyo’’tiādi āraddhaṃ.
其中,由于贪等仅仅是灭尽,会产生短暂性、有为相、不须加行而自然证得、未从贪等解脱、炽燃、苦、不寂静、众多、粗显、种姓心和圣道没有所缘等过失。仅仅是贪的灭尽,称为贪的灭尽,而不是嗔等的灭尽。同样,嗔的灭尽等也是如此,即贪的灭尽是一回事,嗔的灭尽是另一回事,痴的灭尽又是另一回事,这样,三不善根的灭尽就有三个涅槃,四取的灭尽有四个涅槃,五盖的灭尽有五个涅槃,六爱身的灭尽有六个涅槃,七随眠的灭尽有七个涅槃,八邪行的灭尽有八个涅槃,九爱根的灭尽有九个涅槃,十结的灭尽有十个涅槃,一千五百烦恼的灭尽各有各的涅槃,如此涅槃便成了众多。所谓的贪等灭尽,即使是愚痴凡夫也显而易见,乃至虎、鹿、猴等也能轻易了知,这样涅槃就成了粗显的。因为在种姓心的刹那,烦恼的灭尽还不存在,在圣道的刹那,烦恼还未灭尽,而且也不可能成为所缘。由于它(指烦恼的灭尽)是涅槃,即最终极的贪等灭尽是涅槃。从灭尽开始,贪等不再生起,但并没有一个名为“此”的、可被道果智作为所缘的确定对象,所以说“因为那样的灭尽并不存在”。显示巴利原文
Tattha ittarakālādippattidosatoti rāgādīnaṃ khayamattatāya parittakālatā, saṅkhatalakkhaṇatā, payogena vinā saraseneva adhigandhabbatā, rāgādīhi aparimuttatā, ādittatā, dukkhatā, anupasantatā, bahubhāvo, oḷārikatā, gotrabhumaggānaṃ anārammaṇatāti evamādidosāpajjanato . Rāgasseva khayo rāgakkhayo, na dosādīnaṃ. Tathā dosakkhayādayopīti añño rāgakkhayo, añño dosakkhayo, añño mohakkhayoti tiṇṇaṃ akusalamūlānaṃ khayabhūtāni tīṇi nibbānāni, catunnaṃ upādānānaṃ khaye cattāri, pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ khaye pañca, channaṃ taṇhākāyānaṃ khaye cha, sattannaṃ anusayānaṃ khaye satta, aṭṭhannaṃ micchattānaṃ khaye aṭṭha, navannaṃ taṇhāmūlakānaṃ khaye nava, dasannaṃ saṃyojanānaṃ khaye dasa, diyaḍḍhakilesasahassassa khaye pāṭiyekkaṃ nibbānanti bahūni nibbānāni honti. Rāgādikkhayo nāma andhabālānampi pākaṭo, antamaso dīpimigamakkaṭādīnampi suviññeyyoti oḷārikaṃ nibbānaṃ hoti. Gotrabhukkhaṇe kilesakkhayassa abhāvato, maggakkhaṇe ca akhīṇattā, ārammaṇakaraṇassa ca asambhavo eva. Tassa nibbānabhāvatoti sabbapariyosānassa rāgādikkhayassa nibbānabhāvato. Yato khayato paṭṭhāya rāgādīnaṃ pavatti na hoti, so ‘‘ayaṃ nāmā’’ti niyametabbo maggaphalañāṇānaṃ ārammaṇabhūto natthīti āha ‘‘na tādisassa khayassa abhāvato’’ti.
更何况:有人于最后有之前的第三世,便见贪等过患,以修习禅那镇伏之,成就不退失禅那者,命终后生于梵天界,于彼处住满寿元后,又回到此间,成为于欲离贪者,出家后证得阿罗汉果;又有人于青年时期即对贪等生厌,以禅那镇伏,至晚年证得阿罗汉果。对这些人而言,自镇伏贪等以来,贪等便不再生起。由于与灭尽相似,不生起本身即是灭尽,他们似可称为已证涅槃者,实则不然,因此那样的灭尽并非涅槃。而且,那样的灭尽同样有短暂性等过失,故说“于存在上也是如此……”等。显示巴利原文
Kiñca bhiyyo – yo pacchimabhavato tatiyattabhāveyeva rāgādīsu ādīnavaṃ disvā jhānabhāvanāya te vikkhambhetvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā brahmalokaṃ upapanno, tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā idhāgatopi kāmesu vītarāgova hutvā pabbajitvā arahattaṃ patto, yo ca paṭhamavaye eva rāgādito nibbinno te ca jhānena vikkhambhetvā pacchimavaye arahattaṃ patto, tesaṃ rāgādīnaṃ vikkhambhanato paṭṭhāya anuppajjanato nirodhasadisatāya anuppattiyeva nirodho. Te nibbānappattā nāma siyuṃ, na ca honti, tasmā na tādisassa khayassa nibbānabhāvo. Tassāpi ittarakālatādidosasamāyogo evāti āha ‘‘bhāvepicā’’tiādi .
若因说“灭尽”,便认为从灭尽开始贪等不再生起,单单这样的灭尽即是涅槃,那么,在“灭尽智”等(《法集论·双论母》142; 1382)中也提到“灭尽”,从其生起开始贪等便不再生起,如此则圣道亦应成为涅槃。为表明此义,故说“圣道亦……”等。显示巴利原文
Yadi ‘‘khayo’’ti vacanato yato khayato paṭṭhāya rāgādīnaṃ appavatti, taṃ khayamattaṃ nibbānaṃ maññasi, evaṃ sati ‘‘khaye ñāṇa’’ntiādīsu (dha. sa. dukamātikā 142; 1382) ‘‘khayo’’ti vuttattā taduppattito paṭṭhāya ca rāgādīnaṃ anuppattīti maggassāpi nibbānabhāvāpattīti dassento ‘‘ariyamaggassa cā’’tiādimāha.
正如已灭尽者不存在,未生起者亦复如是。由于无有的共相,与灭尽相似,不生起本身即是灭尽,称为“不生灭尽”。此即应由圣道灭除之事——令应生起者成就不生法性,故亦名为“灭尽”。为区别于其他灭尽,故说“然而,称为不生灭尽的灭尽”。而这种灭尽的非实有性,是依譬喻而说为近依的。因为能作不生灭尽灭尽的圣道,以其为所缘的涅槃,在意义上可说为其近依。由此转喻,即依果义而称呼灭尽。因为依果转喻而称呼原因,如说“寿命即酥油,痰即糖”。显示巴利原文
Yathā niruddhā na santi, evaṃ anuppannāpīti abhāvasāmaññato nirodhasadisatāya anuppatti eva nirodho anuppattinirodho. Ayañhi maggena khepetabbākāro, yadidaṃ uppajjanārahassa anuppattidhammatāpādananti ‘‘khayo’’ti ca vuccatīti. Taṃ itarakhayato visesento ‘‘anuppattinirodhasaṅkhātassa pana khayassā’’ti āha. Anipphannatā pana tassa khayassa pariyāyena upanissayattāti vuttaṃ. Anuppattinirodhakkhayakarassa hi maggassa ārammaṇabhūtaṃ nibbānaṃ atthato tassa upanissayo viyāti vattabbataṃ labhati. Tadupacārenāti atthato phalabhūtakhayavohārena. Phalūpacārena hi kāraṇaṃ voharīyati yathā ‘‘āyu ghataṃ, semho guḷo’’ti ca.
其中的“它的”指涅槃。因为世尊观察“此处的确甚难见”等(《长部》2.64, 66-67; 《中部》2.337; 《相应部》1.172; 《大品》7-8)而带来少事少业的状态。又说“摩犍提耶,你没有那圣眼,能以圣眼知见无病、见到涅槃”(《中部》2.218),所以涅槃应以圣眼得见。显示巴利原文
Assāti nibbānassa. ‘‘Idampi kho ṭhānaṃ sududdasa’’ntiādinā (dī. ni. 2.64, 66-67; ma. ni. 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7-8) paccavekkhato bhagavato appossukkabhāvāvahanato. ‘‘Tañhi te, māgaṇḍiya, ariyaṃ cakkhuṃ natthi, yena tvaṃ ariyena cakkhunā ārogyaṃ jāneyyāsi, nibbānaṃ passeyyāsī’’ti (ma. ni. 2.218) vacanato ariyena cakkhunā passitabbaṃ.
560 如果说涅槃是自性法、存在于有情的相续中,那么它为何不像十字路口的厅堂那样为一切众生所共有呢?因此说“由具道者所证得,故不共”。所谓“无始”,是指没有前际,正如说“在某位正自觉者的时代生起”。所谓“有道存在时”,是指圣道存在时。“由存在、由可得”的意思是“由存在、由可得”。显示巴利原文
560. Yadi nibbānaṃ nāma sabhāvadhammo atthi sattasantānapariyāpanno ca, atha kasmā catumahāpathe sabhā viya sabbasādhāraṇā na labbhatīti āha ‘‘maggasamaṅginā pattabbato asādhāraṇa’’nti. ‘‘Asukassa sammāsambuddhassa kāle uppanna’’nti evaṃ purimāya koṭiyā abhāvato appabhavaṃ. Maggabhāveti ariyamaggassa atthibhāve. Bhāvato vijjamānato laddhabbato.
“极微等”指极微、原初时间、原人等。“成为恒常”是指成就常见,因为这里指的是固定不变的恒常性。“因不存在”,是指没有成立的论证因。极微等是常的。由于涅槃是常的,所以是所缘法,因而因相不成立。通过“极微等不成立”这句话,显示出“极微等是常的”这一主张中,有法不成立,因此因也不成立。显示巴利原文
Aṇuādīnanti aṇupakatikālapurisādīnaṃ. Niccabhāvāpattīti sassatabhāvasiddhi. Kūṭaṭṭhaniccatā hi idhādhippetā. Hetuno abhāvāti upapattiyā sādhanahetuno abhāvā. Niccā te aṇuādayo. Nibbānassaniccattāti apekkhadhammattāti hetulakkhaṇānupapatti. ‘‘Aṇuādīnaṃ asiddhattā’’ti etena ‘‘niccā aṇuādayo’’ti paṭiññāya dhammiasiddhi, tato ca nissayāsiddho hetūti dasseti.
561 “如所说之理成立故”,这是针对自己所说的“无始”这一理由而说。其无始性应理解为无因性,由此,它没有前际。“由于超越色法自性故”,以此显示:如同色法以恼坏为自性、以有对碍故而有聚、有处所关联为自性,涅槃则没有任何对碍,也没有处所性。因为涅槃不能被指示为“在某方”“在某处”,所以它确实是无依止的。显示巴利原文
561.Yathāvuttayuttisabbhāvatoti ‘‘appabhavattā’’ti attanā vuttaṃ hetuṃ sandhāyāha. Appabhavatā cassa apaccayatāya daṭṭhabbā, tāya tassa purimāya koṭiyā abhāvo. ‘‘Rūpasabhāvātikkamato’’ti etena yathā rūpadhammānaṃ ruppanasabhāvo, paṭighātavantatāya kalāpaso vuttiyā padesasambandho ca sabhāvo, evaṃ nibbānassa katthaci paṭighāto, sappadesatā ca natthīti dasseti. Na hi nibbānaṃ ‘‘asukadisāya, asukadese’’ti vā niddisīyati, yato taṃ appatiṭṭhamevāti.
“不松懈……应行故”,以此显示涅槃为圣者现量所证。“由一切知者之言说故”,以此显示涅槃为其他人通过推理所证。通过这两者,显示“不可得故”这一理由并不成立。在胜义上,并非不存在,而是真实存在——如此总结所立之义后,为了展示证成此义的圣教,便以“曾这样说”等开头。显示巴利原文
‘‘Asithila…pe… gamanīyato’’ti etena nibbānassa ariyānaṃ paccakkhasiddhataṃ dasseti. ‘‘Sabbaññuvacanato’’ti etena tadaññesaṃ anumānasiddhataṃ, tadubhayena ‘‘anupalabbhanīyato’’ti panassa hetuno asiddhataṃ dasseti. Paramatthena nāvijjamānaṃ vijjamānamevāti yathāraddhamatthaṃ nigametvā tadatthasādhanaṃ āgamaṃ dassento ‘‘vuttañheta’’nti-. ādimāha.
其中,“不生、不有、不作、不造作”这四个词是同义词。或者,不像感受等那样,由因缘和合——即所谓的原因集合——而生起,并非产生,故说“不生”。没有原因,且自身也不存在、不显现、不生起,故说“不有”。由此“不生”与“不有”故,不由任何原因所造,故说“不作”。而所谓生、有、作的状态,属于色等有为法,并非无为性的涅槃,为了显示此义而说“不造作”。或者反过来,由因缘和合共同造作,故称“造作”;并非如此造作,不具有造作的特征,故说“不造作”。如此以多种理由遮止了“被产生性”之后,为了显示“并非由任何单一原因所造”——以免有人疑惑“是否像自性论者的自性那样,由单一原因所造”——故说“不作”。如此虽是无因,为了遮止“它是否自己存在、显现”的疑惑,故说“不有”。而为了显示它的这种不造作、不作、不有的性质,完全是由于它没有生起的法性,故说“不生”。显示巴利原文
Tattha ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatanti (udā. 73; netti. 41) cattāripi padāni aññamaññavevacanāni. Atha vā vedanādayo viya hetupaccayasamavāyasaṅkhātāya kāraṇasāmaggiyā na jātaṃ na nibbattanti ajātaṃ. Kāraṇena vinā, sayameva ca na bhūtaṃ na pātubhūtaṃ na uppannanti abhūtaṃ. Evaṃ ajātattā, abhūtattā ca yena kenaci kāraṇena na katanti akataṃ. Jātabhūtakatabhāvo ca nāma rūpādīnaṃ saṅkhatadhammānaṃ hoti, na asaṅkhatabhāvassa nibbānassāti dassanatthaṃ ‘‘asaṅkhata’’nti vuttaṃ. Paṭilomato vā samecca sambhūya paccayehi katanti saṅkhataṃ, tathā na saṅkhataṃ saṅkhatalakkhaṇarahitanti ca asaṅkhatanti evaṃ anekehi kāraṇehi nibbattitabhāve paṭisiddhe ‘‘pakativādīnaṃ pakati viya siyā nu kho ekeneva kāraṇena etaṃ kata’’nti āsaṅkāyaṃ kenaci na katanti dassanatthaṃ ‘‘akata’’nti vuttaṃ. Evaṃ apaccayampi samānaṃ ‘‘sayameva nu kho idaṃ bhūtaṃ pātubhūta’’nti āsaṅkāyaṃ taṃ nivattanatthaṃ ‘‘abhūta’’nti vuttaṃ. Ayañcetassa asaṅkhatākatābhūtabhāvo sabbena sabbaṃ ajātidhammattāti dassetuṃ ‘‘ajāta’’nti vuttaṃ.
如此,在此导师以胜义揭示了涅槃的存在。在揭示时,他并非以“我是法主、法王”而仅凭一己之权威来宣说,而是出于对最上者的悲悯,亦依于理据而作开示。正如他所说——显示巴利原文
Evamettha satthā paramatthato nibbānassa atthibhāvaṃ pavedesi. Pavedento ca ‘‘ahaṃ dhammissaro dhammassāmī’’ti na attano āṇāmattena pavedesi, apica kho pana padaparame anukampamāno yuttitopi pavedesi. Yathāha –
“诸比丘,倘若无有此不生、不有、不作、不造作之法,则对于这生、有、作、造作,其出离便无从了知。然而,诸比丘,正因有不生、不有、不作、不造作之法,故于生、有、作、造作,其出离乃得了知。”显示巴利原文
‘‘No cetaṃ, bhikkhave, abhavissa ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ, nayidha jātassa bhūtassa katassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ paññāyetha. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhataṃ, tasmā jātassa bhūtassa katassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ paññāyatī’’ti (udā. 73; netti. 41).
其含义是:诸比丘,倘若不生等自性的无为界不存在、没有,那么于此世间,对于具有生等自性的、即所谓色等五蕴的有为,其出离——也就是无余寂灭——便不会被了知、不可获得、也不可能存在。因为以涅槃为所缘而生起的正见等圣道法,能无余断除烦恼,因此,此处一切轮回苦的出离才被了知。如上以遮遣的方式显示了涅槃的存在之后,现在又以随顺的方式加以显示,并总结道:“然而,正因为”等。其含义应依前述方式理解。显示巴利原文
Tassattho – bhikkhave, yadi ajātādisabhāvā asaṅkhatā dhātu na abhavissa na siyā, idha loke jātādisabhāvassa rūpādikkhandhapañcakasaṅkhātassa saṅkhatassa nissaraṇaṃ anavasesavūpasamo na paññāyeyya na upalabbheyya na sambhaveyya. Nibbānañhi ārammaṇaṃ katvā pavattamānā sammādiṭṭhiādayo ariyamaggadhammā anavasesaṃ saṃkilese samucchindanti, tenettha sabbassāpi vaṭṭadukkhassa apagamo nissaraṇaṃ paññāyati. Evaṃ byatirekavasena nibbānassa atthibhāvaṃ dassetvā idāni anugamanavasenapi taṃ dassetvā nigametuṃ ‘‘yasmā ca kho’’tiādi vuttaṃ. Tassattho vuttanayeneva veditabbo.
于此,因“无因法、无为法”(《法集论·双论母》7-8)、“诸比丘,有彼处,其中无地……”(《自说》71)、“此处的确极难见,即一切行的寂止、一切依的舍离”(《长部》2.64, 67;《中部》2.337;《相应部》2.172;《大品》7-8)、“诸比丘,我将为你们说无为法及通向无为之道”(《相应部》4.366)等众多经典之语,以及“诸比丘,有未生……”(《自说》73;《导论》41)这一经句,涅槃界于胜义上的存在,已由正自觉者出于对一切世间的悲悯而作了阐明。是故,即使在教法中,对那些虽未现证但已净信的智者而言,也绝无疑惑。然而,为了消除那些随他而转者的疑惑,此处便依决择之意,进行了理据的审察。显示巴利原文
Ettha ca yasmā ‘‘appaccayā dhammā asaṅkhatā dhammā (dha. sa. dukamātikā 7-8). Atthi, bhikkhave, tadāyatanaṃ, yattha neva pathavī (udā. 71). Idampi kho ṭhānaṃ sududdasaṃ, yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo (dī. ni. 2.64, 67; ma. ni. 2.337; saṃ. ni. 2.172; mahāva. 7-8). Asaṅkhatañca vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi asaṅkhatagāminiñca paṭipada’’ntiādīhi (saṃ. ni. 4.366) anekehi suttapadehi ‘‘atthi, bhikkhave, ajāta’’nti (udā. 73; netti. 41) iminā ca suttapadena nibbānadhātuyā paramatthato sabbhāvo sabbalokaṃ anukampamānena sammāsambuddhena pakāsito, tasmā yadipi kattha apaccakkhakārīnampi sāsane abhippasannānaṃ viññūnaṃ saṃsayo natthiyeva. Ye pana paraneyyabuddhino puggalā, tesaṃ vimativinodanatthaṃ ayamettha adhippāyaniddhāraṇamukhena yuttivicāraṇā.
正如通过应遍知性,能了知有上的诸欲与诸色的对立法——与其相异的本质——为出离,同样,一切有为法也必定有与其相对立、与其相异的本质,作为出离。而那个出离,即是无为界。再者,以有为法为所缘的观智与随顺智,只能以彼分断的方式舍断烦恼,而不能以正断的方式舍断。同样,以世俗谛为所缘的初禅等智,也只能以镇伏的方式舍断烦恼,而不能以正断。由是如此,因以有为法为所缘之智与以世俗谛为所缘之智无力正断烦恼,是故能正断烦恼的圣道智,必定以与彼二者相反的本质为所缘——那便是无为界。显示巴利原文
Yathā pariññeyyatāya sauttarānaṃ kāmānaṃ, rūpānañca paṭipakkhabhūtaṃ tabbidhurasabhāvaṃ nissaraṇaṃ paññāyati, evaṃ sabhāvānaṃ sabbesampi saṅkhatadhammānaṃ paṭipakkhabhūtena tabbidhurasabhāvena nissaraṇena bhavitabbaṃ. Yañca taṃ nissaraṇaṃ, sā asaṅkhatā dhātu. Kiñca bhiyyo – saṅkhatadhammārammaṇavipassanāñāṇaṃ, apica anulomañāṇaṃ kilese tadaṅgavasena pajahati, na samucchedavasena pajahituṃ sakkoti. Tathā sammutisaccārammaṇaṃ paṭhamajjhānādīsu ñāṇaṃ vikkhambhanavaseneva kilese pajahati, na samucchedavasena. Iti saṅkhatadhammārammaṇassa, sammutisaccārammaṇassa ca ñāṇassa kilesānaṃ samucchedappahāne asamatthabhāvato tesaṃ samucchedappahānakarassa ariyamaggañāṇassa tadubhayaviparītasabhāvena ārammaṇena bhavitabbaṃ, sā asaṅkhatā dhātu.
同样,诸如“诸比丘,有未生、未有、未作、无为”等开示涅槃于胜义为有的言说,因是世尊所说,故其义无颠倒。因为世尊所说者,其义无颠倒,正如“一切行无常,一切行是苦,一切法无我”那样。同样地,涅槃一词在某些语境中,因以近说的方式存在,其所指的是如实的胜义境。正如依“狮子声”等理趣,也可依理证知无为界为胜义有。显示巴利原文
Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti (udā. 73; netti. 41) evamādi nibbānassa paramatthato atthibhāvajotakavacanaṃ aviparītatthaṃ bhagavatā bhāsitattā. Yañhi bhagavatā bhāsitaṃ, taṃ aviparītatthaṃ yathā taṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe saṅkhārā dukkhā, sabbe dhammā anattā’’ti (ma. ni. 1.353, 356; dha. pa. 277-279; theragā. 676-678; netti. 5), tathā nibbānasaddo katthaci visaye yathābhūtaparamatthavisayo upacāravuttisabbhāvato. Seyyathāpi sīhasaddoti evamādīhi nayehi yuttitopi asaṅkhatāya dhātuyā paramatthato atthibhāvo veditabbo.
另一种理路:如果涅槃仅仅是虚无,那么就不应说它具足“甚深、难见、难觉、寂静、微妙、超言思、精微、唯智者所证知”等甚深性,也不应说它具足“诸比丘,我将为你们开示无为法”等无为性,乃至“无记法、非缘法”等无记法性。因为虚无并无任何自性,可被取以认知为甚深、无为等相。虚无就是虚无,又何来甚深、无为等状态的联系呢?再者,若这个虚无是一切烦恼、一切有情相续中的烦恼的虚无,那么它应是单一还是多个?若为单一,则仅由一道便可作证一切烦恼的虚无,其余诸道便成无用,不应有多道,且一切有情应一时证得涅槃。若认为那个所谓涅槃的烦恼虚无虽是一,却非由诸道所造作,而是应被作证,那么诸道便格外成为无用,由于烦恼未断,连一道也不应有。若烦恼不断,苦便不能断除,那么作证烦恼的虚无又有何意义?然而,由于诸道各有其确定的作用,如断除相续中的三结等,因此在四道中,各有各别对应的烦恼虚无。若如此,则若无自性的差别,便不能存在多样性,因此,那个以烦恼灭尽为同义所说的,必定是拥有自性的法。显示巴利原文
Aparo nayo – yadi pana nibbānaṃ abhāvamattameva siyā, tassa ‘‘gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo’’ti (dī. ni. 2.64, 67; ma. ni. 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7-8) gambhīrāditā, ‘‘asaṅkhatañca vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmī’’tiādinā (saṃ. ni. 4.366) asaṅkhatāditā, ‘‘abyākatā dhammā apaccayādhammā’’tiādinā abyākatadhammāditā ca na vattabbā siyā. Na hi abhāvassa koci sabhāvo atthi, yena so gambhīrāsaṅkhatādiākārato viññāyeyya. Abhāvo hi abhāvo eva, kuto tassa gambhīrāsaṅkhātādibhāvasambandho. Kiñcāyamabhāvo sabbesaṃ kilesānaṃ sabbasattasantānagatānaṃ eko vā bhaveyya aneko vā. Yadi eko, ekeneva maggena sabbakilesābhāvo kato, sacchikato cāti aññassa, aññesañca maggānaṃ niratthakatāti na siyā maggabahutā, ekajjhañca sabbasattānaṃ nibbānādhigamo āpajjati. Siyā panevaṃ eko eva so nibbānasaññito kilesābhāvo, so pana na maggehi kātabbo, atha kho sacchikātabboti. Evaṃ sati visesato maggassa niratthakatā āpajjati, kilesānaṃ appahānatoti ekopi maggo na siyā. Asati ca kilesappahāne dukkhassa anupacchedanato kilesābhāvasacchikiriyā kimatthiyā siyā, atha pana maggānaṃ santānagatasaṃyojanattayappahānādipaṭiniyatakiccatāya catūsu maggesu pāṭiyekkaṃ kilesābhāvo. Evaṃ sati sabhāvapabhedena vinā na bahubhāvoti so kilesakkhayapariyāyena vutto sabhāvadhammo eva siyā.
如果说,基于那些被虚无的事物的差别,而在虚无上施设了差别?那么,由于那些被虚无的事物具有自性,对那个虚无也可施设自性。同样,由于那些事物具有杂染、有为等性,也可对虚无施设杂染、有为等性。如果这些并非你所许,那么基于那些事物的差别而施设差别,也不应被许。而且,基于施设的多样性,并不能导致真实意义上的多。因为,施设为‘水’的,并不能像‘火’那样去燃烧或煮熟。再者,这个虚无由于无自性,也不能承受‘单一性’的问难,因此不能说:由于都是不存在这一共性,无差别的言说便是合理的。若为单一,则有如前所述的过失;若为多,则依前述理路,成立为有自性的法。如果认为:即使是有自性的法,多性也如同有性一样,有性并不会偏离多性,因此涅槃会有多性的过失?并非如此,因为多性本身即会招致虚无的过失。如果像坚硬性必然是有性那样,有性也必然不偏离坚硬性,那么一切存有都将成为地性,何来有的多性?因此,由于世间言说的多样性,虽多性依赖于有,但有性却并不依赖于多性,所以涅槃虽是有,却无多性,正如所言:‘涅槃是一,非多涅槃’。而且,见道与修道显示巴利原文
Yesaṃ abhāvo, tappabhedena abhāve bhedopacāroti ce? Yesaṃ abhāvo, tesaṃ sasabhāvatāya tassa sabhāvopacāropi siyā. Tathā ca te saṃkilesasaṅkhatatādito kilesasaṅkhatatādiupacārāpi siyuṃ. No ce te icchitā, tappabhedena bhedopacāropi na icchitabbo. Na ca pahoti upacarito bahubhāvo atthato bahubhāvāya. Na hi jalaṃ analanti upacaritaṃ dahati, pacati vā. Ekattapañhampi cāyamabhāvo asabhāvatāya na sahatīti na sakkā vattuṃ natthibhāvasāmaññato abhedavohāro yuttarūpoti. Ekatte ca pubbe vuttā eva dosā, bahubhāve pana sati vuttanayeneva siddhā sabhāvadhammatā. Sabhāvadhammattepi ca bahubhāvo viya bhāvaṃ bhāvopi bahubhāvaṃ na byabhicareyyāti nibbānassa bahubhāvapasaṅgo siyāti ce? Na bahubhāvasseva abhāvappasaṅgato. Yadi hi yathā kakkhaḷatā bhāvaṃ, evaṃ bhāvopi kakkhaḷataṃ na byabhicareyya. Evaṃ sati sabbesaṃ bhāvānaṃ pathavībhāvāpattito kuto bhāvassa bahubhāvo, tasmā lokavohārānaṃ vicittatāya yadipi bahutā bhāvāpekkhā, bhāvatā pana na bahutāpekkhāti na bhāvassa sato nibbānassa bahubhāvo ‘‘ekā niṭṭhā na puthu niṭṭhā’’ti vacanato. Ekasmiṃyeva ca dassanabhāvanādvayaṃ sambhavati.
对于已般涅槃者,所谓个别的涅槃,可能是指诸有情的相续中所确定的涅槃。若如此,则仍不离有为法等过失;或者,道的作用是断除烦恼,即烦恼的不存在。而在此单一性中,并非存在多道,因为并无其他所应作之事。多道的存在,则是由于对所证的一法,诸根有敏锐、更敏锐与极敏锐的差别,依证悟的差别、依烦恼断除的差别而成立,因此涅槃唯是自性法。而且,烦恼的不存在,因道已尽其作用,应是已作之事,而非所应证之事。因为不存在的事物有何自性?若有所应证,那么涅槃便应是由一道断除一切烦恼的、同一无别的所应作之事。否则,若依道而有四种差别,便会陷入涅槃有四种差别、涅槃有种种差别的过失。因此,以道的作用的单一性,可成就有多道。而在有多道的情况下,如前述之理,由于对一法的证悟有差别,故涅槃的自性法义得以成立。然而,由于应通过灭尽而证得,故称之为‘灭’。因为经中有言‘灭尽智’,故圣道名为灭。而此涅槃应通过彼而证得、应被证悟,故称之为‘灭’。显示巴利原文
Parinibbutānaṃ paccekaṃ nibbānabhāve sattasantānaniyataṃ nāma nibbānaṃ siyā. Tathā ca sati saṅkhatatādidosānativattiyeva, kilesappahānaṃ vā maggakiccaṃ kilesānaṃ abhāvo. Tassa ca ekatte na maggabahutā kiccantarassa kattabbassa abhāvato. Maggabahubhāvo ca maggehi sacchikātabbe ekasmiṃ dhamme indriyānaṃ apāṭavapāṭavapāṭavatarapāṭavatamabhāvena sacchikiriyāvisesena kilesānaṃ pahānabhedena hotīti nibbānassa sabhāvadhammatte eva siyā. Abhāvopi ca kilesānaṃ maggena sakiccakatāya kātabbo eva siyā, na sacchikātabbo. Ko hi sabhāvo abhāvassa? Yo sacchikātabbo siyā, so ce nibbānaṃ ekeneva maggena sabbakilesānaṃ abhāvo eko abhinno kātabbo āpanno. Aññathā maggavasena catubbidhabhāve nibbānassa catubbidhabhāvappasaṅgo, nibbānavisesappasaṅgo ca āpajjeyyāti maggakiccassa ekattena maggabahutā siyā. Bahubhāve pana tesaṃ so vuttanayena ekasmiṃ dhamme sacchikiriyāvisesatoti siddhā nibbānassa sabhāvadhammatā. Khayādhigantabbatāya panetaṃ ‘‘khayo’’ti vuttaṃ. ‘‘Khaye ñāṇa’’nti (dha. sa. dukamātikā 142; 1382) hi vacanato ariyamaggo khayo nāma. Tena cetaṃ adhigantabbaṃ sacchikātabbaṃ, tasmā ‘‘khayo’’ti vuttanti.
道说示论释显示巴利原文
Magganiddesakathāvaṇṇanā
562 “八法”者,即从“何为趣向苦灭之道圣谛”开始,在经中以“正见”等对苦灭道谛的解说中所提及的法。此处正是引用那段经文,以总说的方式,从义理上对正见等八法加以阐明,并非依道谛的解说方式,这是其意趣。若从义理上阐明,那么在此处又为何要进行论述呢?故说“然而在此处”等。其中,“于同一刹那转起”一语,是考虑到在世间善心生起时,诸离是不在同一刹那的而说的。然而,其余的道支即使在那里也是一起生起的。“为了知差别”:即为了知诸如断除对立面等转起行相的差别。因为详细的道论将在后面阐明,故说“简略地”。“为证得四谛而修行者”:即为了圆满一切前行修习,以便如实证得四谛而修行者。由于具有名为圣道的瑜伽,故为瑜伽行者。虽然断除无明随眠时,与之同处的烦恼丝毫不会残留,但为了显示明是无明的直接对立之法,故说“断除无明随眠”。后面对于邪思惟等的把握,也是同样的道理。“具有揭示诸界的作用”:即具有揭示胜义的作用,意思是具有辨别四谛的作用。道支断除对立面的行相极其明显,因此在说了正显示巴利原文
562.Aṭṭhadhammāti ‘‘katamaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasacca’’nti ārabhitvā ‘‘sammādiṭṭhī’’tiādinā pāḷiyaṃ (vibha. 205) dukkhanirodhagāminipaṭipadāniddese āgatā, tameva ca pāḷiṃ ānetvā uddesavasena idha ca vuttā sammādiṭṭhiādayo aṭṭha dhammā atthato pakāsitā, na maggasaccaniddesavasenāti adhippāyo. Yadi atthato pakāsitā, kimatthiyaṃ pana idha kathananti āha ‘‘idha panā’’tiādi. Tattha ‘‘ekakkhaṇe pavattamānāna’’nti idaṃ lokiyakusalacittuppādesu viratiyo nānākkhaṇikā eva hontīti katvā vuttaṃ. Sesamaggadhammā pana tatthāpi ekajjhaṃ uppajjantiyeva. Visesāvabodhanatthanti paṭipakkhasamugghātādipavattiākāravisesassa avabodhanatthaṃ. Vitthārato maggakathā parato āvi bhavissatīti āha ‘‘saṅkhepato’’ti. Catusaccapaṭivedhāya paṭipannassāti yathā catusaccābhisamayo hoti, evaṃ sabbaso pubbabhāgapaṭipattiyā paripūraṇavasena paṭipannassa. Ariyamaggasaṅkhātassa yogassa sabbhāvato yogino. Kāmaṃ avijjānusayasamugghāte tadekaṭṭhakilesānaṃ lesopi nāvasissati, vijjāya pana avijjā ujuvipaccanīkadhammoti dassanatthaṃ ‘‘avijjānusayasamugghātaka’’nti vuttaṃ. Parato micchāsaṅkappādiggahaṇepi eseva nayo. Dhātuppakāsanarasāti paramatthapakāsanarasā, catusaccavibhāvanakiccāti attho. Maggadhammānaṃ paṭipakkhavidhamanākāro sātisayaṃ pākaṭo hutvā upaṭṭhātīti avijjānusayasamugghātakataṃ sammādiṭṭhiyā vatvāpi avijjandhakāraviddhaṃsanapaccupaṭṭhānatā vuttā.
“如是具足见者”:即如同断除无明随眠那样,以道正见而具足见者。如是,“如是”一词将“为证得四谛而修行的瑜伽行者”这一意义连接起来。而“以涅槃为所缘”,则正是通过与其相应的言说而使人了解的。“破除邪思惟”:即断除欲思惟等邪思惟。“具有安止的作用”:由于道心以涅槃为所缘而生起,故具有安止的作用。显示巴利原文
Tathā sampannadiṭṭhinoti yathā avijjānusayasamugghāto hoti, tathā maggasammādiṭṭhiyā sampannadiṭṭhino. Evañhi catusaccapaṭivedhāya paṭipannassa yoginoti imamatthaṃ tathā-saddo upasaṃharati. Nibbānārammaṇatā pana taṃsampayuttavacaneneva bodhitā. Micchāsaṅkappanighātakanti kāmasaṅkappādimicchāsaṅkappasamucchedakaṃ. Appanārasoti nibbānārammaṇe maggacittassa samuppādavasena pavattanato appanākicco.
“如是见者、如是思惟者”:即以前述方式的正见而见者,以及以涅槃为所缘,以正思惟令心专注于彼者。“断除语恶行”:即断除四种语恶行。由于妄语等具有欺诳等作用,是粗涩、不摄持的,而正语则以其柔和性,成为相应法的摄持自性,故说“彼具有摄持的特相”。称为正业的离,能发起某种应作的身业,且其本身即是发动、努力,故说具有“发起的自性”。或者,令相应法生起、发动,如同身业举起重物一般。显示巴利原文
Tathā passato vitakkayato cāti vuttappakārāya sammādiṭṭhiyā passato, nibbānārammaṇe ca sammāsaṅkappena cittaṃ abhiniropayato. Vacīduccaritasamugghātikāti catubbidhassapi vacīduccaritassa samucchedikā. Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato siniddhabhāvena sampayuttadhammānaṃ pariggāhakasabhāvā sammāvācāti āha ‘‘sā pariggahalakkhaṇā’’ti. Kāyikakiriyā kiñci kattabbaṃ samuṭṭhāpeti, sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammantasaṅkhātā viratipi samuṭṭhānasabhāvā vuttā. Sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhāpanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya.
“他的”——即瑜伽行者的。由于彼现存而得以清净,故为“清净分”。是存活的有情或相应法的清净洁白,或者即是命根运作的清净。由于是智者所不呵责的正命生起之因,故以“令正命转起”为作用。因为从此正命转起之后,邪命便不再生起。显示巴利原文
Assāti yogino. Tasmiṃ sati visujjhanato visuddhibhūtā. Jīvamānassa sattassa, sampayuttadhammānaṃ vā suddhi vodānaṃ, ājīvasseva vā jīvitindriyavuttiyā . Ñāyājīvassa abuddhapaṭikuṭṭhāya sammājīvikāya pavattihetutāya ñāyājīvapavattiraso. Imassa hi pavattito paṭṭhāya micchājīvo na pavattatīti.
正精进虽能摧毁一切不善,但为显示其直接对立面,故说为“断除懈怠”。从杂染分来说,对它加以策励,即是“策励”。基于对身体等执取净等行相而生起的、以净想等为先导的不善蕴,是邪念;摧毁邪念,即是“破除邪念”。“不忘失”:由于摧毁忘念,故为其对立面。对所缘如实了别,是其“现起”。根据“具有守护的现起作用”及“以念守护心”等教说,念是善心的特别守护,因此说“当心被念守护时”。显示巴利原文
Sabbākusalaviddhaṃsakopi sammāvāyāmo ujupaṭipakkhadassanavasena kosajjasamucchedako vutto. Saṃkilesapakkhatopi tassa paggaṇhanaṃ paggaho. Kāyādīsu subhādiākārupadhāraṇavasena pavattā subhasaññādipubbaṅgamā akusalakkhandhā micchāsati, tassā viddhaṃsano micchāsativiniddhunano. Asammosoti sammosaviddhaṃsanato tappaṭipakkho. Ārammaṇassa yathāsabhāvasallakkhaṇaṃ upaṭṭhānaṃ. ‘‘Ārakkhapaccupaṭṭhānā’’ti, ‘‘satārakkhena cetasā’’ti (dī. ni. 3.348) ca vacanato visesato sati kusalacittassa ārakkhāti āha ‘‘satiyā saṃrakkhiyamānacittassā’’ti.
563 “谛智”是指以诸谛为所缘而生起的智,它不像通达智那样仅一次性地了知,而是由于反复生起,故称为随觉、随觉智,或者随顺于传闻、思惟、见、审察、忍可的觉了即是随觉,此智即是随觉智。因为它并非现量地了知,而是通过传闻等方式以推度门而了知。“作用”是指遍知等作用。正是通过完成这些作用,如同遍知等一样,那些(四谛)对它也变得明显。因为以转向观修习时,对于从诸行中退缩的心,生起的道智以无为的苦之出离为所缘而决断苦,并断除趣向苦的渴爱,且证得、触证灭。如同太阳与光芒同时生起一样,与正思惟等同时生起的道得以修习,而若未从诸行中解脱,以持续转起的智则无法做到这一切,因为未从相续转起中出离。因此,正在完成这些作用的智,通过去除对苦等的迷惑而阐明苦等,故说“通达四谛”,意指以一通达而通达。显示巴利原文
563.Saccañāṇassāti saccāni ārabbha pavattanakañāṇassa, na paṭivedhañāṇaṃ viya sakideva bujjhati, atha kho punappunaṃ uppajjanato anu anu bodho anubodho, anussavākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantianugato vā bodho anubodho, tadeva ñāṇanti anubodhañāṇaṃ. Na hi taṃ paccakkhato bujjhati, anussavādivasena pana kappanamukhena bujjhati. Kiccatoti parijānanādito. Taṃkiccakaraṇeneva hi pariññeyyādīni viya tānipi tassa pākaṭāni honti. Vivaṭṭānupassanāya hi saṅkhārehi patilīyamānamānasassa uppajjamānaṃ maggañāṇaṃ visaṅkhāraṃ dukkhanissaraṇaṃ ārammaṇaṃ katvā dukkhaṃ paricchindati, dukkhagatañca taṇhaṃ pajahati, nirodhañca sacchikaroti phusati. Ādicco viya pabhāya sammāsaṅkappādīhi saha samuppannaṃ taṃ maggaṃ bhāveti, na ca saṅkhāre amuñcitvā pavattamānena ñāṇena etaṃ sabbaṃ kātuṃ sakkā nimittapavattehi avuṭṭhitattā. Tasmā etāni kiccāni karontaṃ taṃ ñāṇaṃ dukkhādīni vibhāveti tattha sammohanivattanenāti ‘‘cattāripi saccāni paṭivijjhatī’’ti vuttaṃ, ekapaṭivedhenāti adhippāyo.
“他亦见苦集”是否意指见及于异时?不是。因为“友,见苦者,亦见苦集”等(相应部 5.1100)是具寿牛主长老为了论证一见者亦见其余三者而引用此经,并且当各别地见诸谛时,其实也结合了对其余谛的见。否则,在次第现观中,由于先前所见者后来不再见,那么见集等者便不应结合为见苦等。而这种结合已由“见苦集者,亦见苦”等(相应部 5.1100)而成立。世间谛智:在此世间智中,通过镇伏现行缠缚而成为现行缠缚的镇伏。由于唯见纯粹的诸行积聚,故能止灭有身见的现行缠缚。由“迦旃延,以正慧如实见世间集者,于世间所执之‘无’即不生起”(相应部 2.15)之语,见集时,因见到因果相续不断,藉由现行缠缚镇伏之力转起,便能止灭断见。由“见世间灭者……于世间所执之‘有’即不生起”(相应部 2.15)之语,见灭时,因见到因灭故果灭,从而止灭常见。由现见自作,见道可断除“无自作、无他作、无人作”等(长部 1.168)无作见。“无因无缘众生杂染,无因无缘众生杂染;无因无缘众生清净,无因无缘众生清净”等(长部 1.168;中部 2.101, 227;相应部 3.212)。显示巴利原文
Dukkhasamudayampi so passatīti kālantaradassanaṃ sandhāya vuttanti ce? Na, ‘‘yo nu kho, āvuso, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1100) ekadassino aññattayadassitāvicāraṇāyaṃ taṃsādhanatthaṃ āyasmatā gavampatittherena imassa suttassa ānītattā, paccekañca saccesu dissamānesu aññattayadassanassa yojitattā. Aññathā anupubbābhisamaye purimadiṭṭhassa pacchā adassanato samudayādidassino dukkhādidassitā na yojetabbā siyā. Yojitā ca sā ‘‘yo dukkhasamudayaṃ passati, dukkhampi so passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1100). Lokiyaṃ saccañāṇaṃ. Tattha lokiyañāṇe. Pariyuṭṭhānasaṅkhāto abhibhavo pariyuṭṭhānābhibhavo, tassa vasena. Suddhasaṅkhārapuñjamattadassanato sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhānaṃ nivatteti. ‘‘Lokasamudayaṃ kho, kaccāna, yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke natthitā, sā na hotī’’ti (saṃ. ni. 2.15) vacanato samudayadassanaṃ hetuphalapabandhāvicchedadassanato pariyuṭṭhānābhibhavavasena pavattamānaṃ ucchedadiṭṭhiṃ nivatteti. ‘‘Lokanirodhaṃ kho…pe… passato yā loke atthitā, sā na hotī’’ti (saṃ. ni. 2.15) vacanato nirodhadassanaṃ hetunirodhā phalanirodhadassanato sassatadiṭṭhiṃ nivatteti. Attakārassa paccakkhadassanato maggadassanaṃ ‘‘natthi attakāre, natthi parakāre, natthi purisakāre’’tiādikaṃ (dī. ni. 1.168) akiriyadiṭṭhiṃ pajahati. ‘‘Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya, ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti, natthi hetu…pe… visuddhiyā, ahetū appaccayā sattā visujjhantī’’tiādikā (dī. ni. 1.168; ma. ni. 2.101, 227; saṃ. ni. 3.212) ahetukadiṭṭhi ca idha akiriyādiṭṭhiggahaṇeneva gahitāti daṭṭhabbā. Sāpi hi visuddhimaggadassanena pahīyatīti. Dukkhe ñāṇaṃ samudayaphalassa dukkhassa addhuvādibhāvaṃ passatīti phale vippaṭipattiṃ nivatteti.
自在天令世间转起、造作、还灭、收摄——持自在天因论者如是说。世间由精勤而显现,也于彼处隐没——持精勤因论者如是说。显示巴利原文
Issaro lokaṃ pavatteti sajjeti nivatteti saṃharatīti issarakāraṇino vadanti. Padhānato loko āvi bhavati, tattheva ca patilīyatīti padhānakāraṇino.
‘‘Kālo karoti bhūtāni, kālo saṃharatī pajā; Kālo sutte jāgarati, kālo hi duratikkamo’’ti. –
持时论者。如同荆棘的尖锐性、木苹果等果实的圆润形貌,以及走兽、飞禽、爬虫等形态的千差万别,世间唯依自性而生、而灭——持自性论者如是说。以“等”字涵盖:世间由极微而转起,一切唯由宿业为因,世间是决定的,犹如不可切割、不可贯穿、不可破碎的摩尼宝珠,在此之中无任何人的造作——持决定论者如是说。显示巴利原文
Kālavādino. Kaṇṭakassa tikhiṇabhāvo viya, kapiṭṭhaphalādīnaṃ parimaṇḍalatā viya, migapakkhisarīsapādīnaṃ vicittatā viya ca sabhāveneva loko sambhoti, vibhoti cāti sabhāvavādino. Ādi-saddena aṇūhi loko pavattati, sabbaṃ pubbekatahetu, loko niyato acchejjasuttāvutābhejjamaṇisadiso, na ettha kassaci purisakāroti niyativādino.
随欲则生灭流转,随欲则还灭止息;
若因欲而有苦乐,故众生是随欲而行者。”——
显示巴利原文 ‘‘Yadicchāya pavattanti, yadicchāya nivattare; Yadicchāya sukhaṃ dukkhaṃ, tasmā yādicchakī pajā’’ti. –
持随欲论者,也就是被称为持无因生起论者。当知这些无因论之归类。如同罗摩、郁陀迦、阿罗逻等,又如无色界中的尼犍子等,将“出离为解脱”执取为世间顶,此为执取出离。以“等”字所摄者,尚有:精勤不转起、脱离功德的自我的自性安住、与梵天同界、邻近、结合,以及现法涅槃论等,当知皆是此类执取。其中,“精勤不转起”是指不再转化为“大”等,或不再显现。相传,当“我异于自性,自性异于我”这种自性与神我的差别智生起,从而止灭了对自我中乐、苦、痴的无差别执取时,依其所说之理,精勤便不再转起,此即是解脱,这是迦毗罗派(数论)的主张。“脱离功德”是指脱离觉、乐、苦、欲、瞋、精进、法、非法等九种自我功德,这是随顺迦那陀派(胜论)者所说的。“同界”即与梵天同一界。“邻近”即在其邻近处转起。“结合”即与之合一、进入。执取“若不满足感官欲乐、不见子面等,便无出离”而如此转起,是欲乐遍系执。通过绝食、拔发等苦行,以及裸形、牛行、狗行等自我折磨而说为解脱,是自我折磨执。显示巴利原文
Yadicchāvādino, ye adhiccasamuppattivādinoti ca vuccanti. Evamādiakāraṇavādasaṅgaho daṭṭhabbo. Rāmudakaāḷārādīnaṃ viya, arūpaloke nigaṇṭhānaṃ viya ca lokathūpikāyaṃ apavaggo mokkhoti gahaṇaṃ apavaggagāho. Ādi-saddena padhānassa appavatti, guṇaviyuttassa attano sakattani avaṭṭhānaṃ, brahmunā salokatā, samīpatā, saṃyogo, diṭṭhadhammanibbānavādāti evamādīnaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Ettha ca padhānassa appavatti mahatādibhāvena apariṇāmo, anabhibyatti vā. ‘‘Ahamañño, pakati aññā’’ti evaṃ pavattapakatipurisantarajānanena attasukhadukkhamohesu avibhāgaggahaṇe kira nivattite vuttanayena padhānaṃ nappavattati, so vimokkhoti kāpilā. Guṇaviyuttassāti buddhisukhadukkhaicchādosappayattadhammādhammasaṅkhārehi navahi attaguṇehi viyuttassāti kaṇādamatānusārino. Salokatā brahmunā samānalokatā. Samīpatā tassa samīpappavattitā. Saṃyogo tena ekībhāvūpagamanaṃ. ‘‘Indriyatappanaputtamukhadassanādīhi vinā apavaggo natthī’’ti gahetvā tathā pavattanaṃ kāmasukhallikānuyogo. Anasanakesaluñcanāditapacariyāya naggasīlagosīlakukkurasīlādīhi ca attaparitāpanena mokkho hotīti attakilamatho.
为总结前义——即真实智现前时,这一切邪执皆不得安立,故说此偈:“于世间及世间之集起……”显示巴利原文
Svāyaṃ sabbo micchāgāho saccañāṇe sati patiṭṭhaṃ na labhatīti vuttamevatthaṃ saṅgaṇhanto ‘‘loke lokappabhave’’ti gāthamāhāti.
564 ‘其余一切法’是指其余八十一种世间法。依内外十二处,以对欲有与无有的渴爱为缘,有十二种三十六爱行,这是依《小事分别》所说方式,未加时间区分而说。若加时间区分,则成一百零八。‘不混杂’指因单一性而不与任何法混杂,意即其所摄的分门别类也不混杂。例如欲神足等菩提分法,虽作用不同,但在义理上为单一性,故摄于正见,亦即依正见之门而说其所摄。显示巴利原文
564.Sesāsabbadhammāti sesā ekāsīti lokiyadhammā. Ajjhattikabāhiresu dvādasasu āyatanesu kāmabhavavibhavataṇhāvasena dvādasatikā chattiṃsa taṇhāvicaritāni, khuddakavatthuvibhaṅge vā āgatanayena kālavibhāgaṃ anāmasitvā vuttāni. Tadāmasane hi aṭṭhasataṃ honti. Asammissanti ekakattā kenaci asammissaṃ, kuto tadantogadhappabhedoti adhippāyo. Vīmaṃsiddhipādādīnaṃ bodhipakkhiyānaṃ satipi kiccanānatte atthato ekattā sammādiṭṭhiyā saṅgahoti sammādiṭṭhimukhena tadantogadhatā vuttā.
三种出离寻等:在世间刹那,依与无贪、慈、悲相应而有差别;在道刹那,则依断除贪、嗔、害而说为三,也可说为一。此理同样适用于正语等。然而,由于少欲知足存在时,正命即得生起,故应知他们由此而被摄。又,圣者纵为活命、于他生亦不违犯,故通过执取圣者所爱的正语等戒,他们应以信手执取;而此信手既已被执取,信根、信力即与此无别,故此处说为内摄。至于欲,因是信的随顺,故欲神足亦说为内摄。‘由他们存在故’:由于信根、信力、欲神足存在,戒便存在,因此由三种戒,这三者亦被执取,亦即内摄于戒。‘心定’指心神足。经中说‘应修习心与慧’,以心为门而说定,故以定为门也应可说心。然而,由修习心神足,定亦增胜,所以此处不称‘心神足’,而如欲神足等,称为‘心定’。又经中说:‘喜意者身轻安,身轻安者受乐,乐者心得定’,因此喜与轻安为定的助益,由执取定而摄它们。至于舍,则因是定的助益,且作用相似。因此,应知这些以定为头而内摄。显示巴利原文
Tayo nekkhammavitakkādayoti lokiyakkhaṇe alobhamettākaruṇāsampayogavasena bhinnā, maggakkhaṇe lobhabyāpādavihiṃsāsamucchedanavasena tayoti ekopi vutto. Esa nayo sammāvācādīsu. Appicchatāsantuṭṭhitānaṃ pana bhāve sammāājīvasambhavato tena tesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Bhavantarepi jīvitahetupi ariyehi avītikkamanīyattā ariyakantānaṃ sammāvācādisīlānaṃ gahaṇena yena saddhāhatthena tāni gahetabbāni, so saddhāhattho gahito eva hotīti tato anaññāni saddhindriyasaddhābalāni tattha antogadhāni vuttāni. Chando pana saddhānuguṇoti katvā chandiddhipādassāpi tadantogadhatā vuttā. Tesaṃ atthitāyāti saddhindriyasaddhābalachandiddhipādānaṃ atthitāya sīlassa atthibhāvato tividhenāpi sīlena te tayopi gahitāti tattha antogadhā. Cittasamādhīti cittiddhipādaṃ vadati. ‘‘Cittaṃ paññañca bhāvaya’’nti (saṃ. ni. 1.23, 192; peṭako. 22; mi. pa. 2.1.9) hi cittamukhena samādhi vuttoti samādhimukhena cittampi vattabbataṃ arahati. Cittiddhipādabhāvanāya pana samādhipi adhimatto hotīti vīmaṃsiddhipādādivacanaṃ viya cittiddhipādoti avatvā idha ‘‘cittasamādhī’’ti vuttaṃ. ‘‘Pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (dī. ni. 1.466; 3.359; saṃ. ni. 5.376; a. ni. 3.96; 11.12) vacanato samādhiupakārā pītipassaddhiyo, tasmā samādhiggahaṇena gahitā. Upekkhā pana samādhiupakārakato, taṃsadisakiccato ca. Tasmā samādhisīsena etesaṃ antogadhatā daṭṭhabbā.
565 苦谛如负担,因有恼害故,且依应积聚之义为所恼害的状态,这是含义。集谛如取负担,因是于处处有中起恼害之因。灭谛如卸负担,因是流转苦止息的状态。苦谛如病、如饥馑,因有逼恼故。集谛如病因、如旱灾,因有生起之相。所谓旱灾,即不雨或过雨。灭谛如病愈、如丰年,因有寂静之相,且是乐的状态。经中说:‘涅槃为最上乐’。道谛如药、如甘霖,因断除苦因,且是苦灭去的方便。道谛有出离之相。苦因非可爱状态,有怖畏、有恐惧,故喻为怨敌、毒蛇、树桩、怖畏、此岸。怨敌即嗔恚,或敌对状态。怨敌的根除、怨敌的止息即慈。怨敌根除的方便即摄事。显示巴利原文
565.Bhāroviya dukkhasaccaṃ vighātakattā, saṃharaṇīyavasena vihantabhāvatoti attho. Bhārādānamiva tattha tattha bhave uppajjanakavighātassa hetubhāvato. Bhāranikkhepanamiva pavattidukkhavūpasamabhāvato . Rogo viya, dubbhikkhamiva ca bādhakattā. Roganidānaṃ viya, dubbuṭṭhi viya ca pabhavalakkhaṇattā. Dubbuṭṭhīti ca avassanaṃ vā ativassanaṃ vā. Rogavūpasamo viya, subhikkhamiva ca santilakkhaṇattā, sukhabhāvato. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (dha. pa. 203-204) hi vuttaṃ. Bhesajjamiva, suvuṭṭhi viya ca dukkhassa hetupacchedato, tassa ca apagamūpāyabhāvato. Niyyānalakkhaṇañhi maggasaccaṃ. Aniṭṭhabhāvato, sāsaṅkasappaṭibhayato ca dukkhaṃ verivisarukkhabhayaorimatīrūpamaṃ. Veraṃ byāpādo, paccatthikabhāvo vā. Verasamugghāto veravūpasamo mettā. Verasamugghātupāyo saṅgahavatthūni.
566 “此理于集等亦然”:此处,有是集而非圣谛者,有是圣谛而非集者,有既是集亦是圣谛者,有既非集亦非圣谛者。其余二谛,亦同此理。非圣谛者,因不具备应遍知、应断、非造作、出离之性。另一者即二圣谛,指集谛与道谛。苦可能因行苦而说,所以言“以无常故”。“以如是性故”:即以如是自性,以应遍知性为义。由此显示二圣谛之义:“可能为苦而非圣谛,可能为圣谛而非苦”。苦等词语,若依圣谛之义,则指应遍知等性。因此,不依圣谛义,但就“苦”词而言,与道相应之共果法摄于第一句;若依圣谛义,则摄于第四句。显示巴利原文
566.Esa nayo samudayādīsūti atthi cettha samudayo, na ariyasaccaṃ, atthi ariyasaccaṃ, na samudayo, atthi samudayo ceva ariyasaccañca, atthi neva samudayo na ariyasaccanti. Sesasaccadvayepi eseva nayo. Na ariyasaccaṃ pariññeyyapahātabbāsaṅkhataniyyānabhāvābhāvato. Itaraṃ pana ariyasaccadvayanti samudayamaggasaccadvayamāha. Siyā dukkhaṃ saṅkhāradukkhatāya. Tenāha ‘‘aniccato’’ti. Tathattenāti tathasabhāvena, pariññeyyabhāvenāti attho. Etena taṃ ariyasaccadvayaṃ ‘‘siyā dukkhaṃ, na ariyasaccaṃ, siyā ariyasaccaṃ, na dukkha’’nti imamatthaṃ dasseti. Ariyasaccasaddaparā hi dukkhādisaddā pariññeyyādibhāvaṃ vadanti. Teneva ariyasaccasaddānapekkhaṃ dukkhasaddaṃ sandhāya maggasampayuttasāmaññaphaladhammānaṃ ādipadasaṅgaho vutto, ariyasaccasaddāpekkhaṃ pana sandhāya catutthapadasaṅgaho.
“以一切方式”:指以所有方式。意思是,并非如道相应法等那样缺一支,而是以具足一切支的方式,既是苦,亦是圣谛。当说“五取蕴”时,爱也可能被含摄,为遮止此义,故说“除了爱”,因为爱是别立的圣谛。于集等之中,其余烦恼等以生起之义而为集,但并非圣谛,因为这是经文的注释。灭是圣谛,不是集。而另外二圣谛,以自己果的缘之义,可说是集,却并非“为了断除它而于世尊处修梵行”这一意义上的集;而以一切方式,爱既是集,亦是圣谛。道相应法与沙门果,既非“为了断除它而于世尊处修梵行”这一意义上的集,亦非圣谛。行灭与灭尽定是灭,但不是圣谛。集是圣谛,不是灭。而另外二圣谛,因为有刹那灭,可有灭之义,却并非“为了证得它而于世尊处修梵行”这一意义上的灭;而以一切方式,无为界既是灭,亦是圣谛。余如前说。圣道以外的其他道是道,但不是圣谛。灭是圣谛,不是道。而另外二谛,因为有去往有的行道,可有道之义,却并非“为了修习它而于世尊处修梵行”这一意义上的道;而以一切方式,导向灭的行道既是道,亦是圣谛。余如前说。显示巴利原文
Sabbākārenāti sabbappakārena. Yathā maggasampayuttadhammādayo ekaṅgavikalā, evaṃ ahutvā sabbaṅgayogena dukkhatāya ceva ariyasaccatāya cāti attho. ‘‘Upādānakkhandhapañcaka’’nti vutte taṇhāyapi saṅgaho siyāti taṃnivattanatthaṃ ‘‘aññatra taṇhāyā’’ti vuttaṃ tassā visuṃ ariyasaccabhāvato. Samudayādīsu avasesakilesādayo pabhavaṭṭhena samudayo, na ariyasaccaṃ suttantasaṃvaṇṇanā ayanti katvā . Nirodho ariyasaccaṃ, na samudayo. Itaraṃ pana ariyasaccadvayaṃ siyā samudayo attano phalassa paccayaṭṭhena, na pana yassa pahānāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena, sabbākārena pana taṇhāsamudayo ceva ariyasaccañca. Maggasampayuttadhammā, sāmaññaphalāni ca yassa pahānāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena neva samudayo, na ariyasaccaṃ. Saṅkhāranirodho, nirodhasamāpatti ca nirodho, na ariyasaccaṃ. Samudayo ariyasaccaṃ, na nirodho. Itaraṃ pana ariyasaccadvayaṃ siyā nirodho khaṇanirodhasabbhāvato, na pana yassa sacchikiriyāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena. Sabbākārena pana asaṅkhatā dhātu nirodho ceva ariyasaccañca. Sesaṃ vuttanayameva. Ariyamaggato aññāni maggāni maggo, na ariyasaccaṃ. Nirodho ariyasaccaṃ, na maggo. Itaraṃ pana saccadvayaṃ siyā maggo bhavagāminipaṭipadābhāvato, na pana yassa bhāvanāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena, sabbākārena pana nirodhagāminipaṭipadā maggo ceva ariyasaccañca. Sesaṃ vuttanayameva.
567 “空”:指没有外道所施设的感受者等,这是其意趣。因为苦虽具可被感受之性,却没有感受者,只是在依自身之缘而生起时,有“感受苦”的世俗言说而已。此理亦适用于其余诸处。显示巴利原文
567.Suññānīti vedakādīhi bāhirakaparikappitehīti adhippāyo. Dukkhañhi vedanīyampi santaṃ vedakarahitaṃ, kevalaṃ pana tasmiṃ attano paccayehi pavattamāne dukkhaṃ vedetīti vohāramattaṃ hoti. Esa nayo itaresupi.
为了显示“唯是苦”这一限定所排除的意义,故说“没有一个受苦者”。所谓“唯有行为存在”,是就集圣谛而言。前二谛包含异熟轮和业轮,因此说没有作者,或者说苦谛的自性。即使应作的行为也没有作者,只是在依自己的缘而生起的那名为苦的法相续中,才有“行为在造作”的世俗言说罢了。对于导向涅槃者,此理同样适用。当应说“有道”时,却说“有道”,应视为省略了“o”音。“导向者”即前往涅槃者。显示巴利原文
‘‘Dukkhamevā’’ti avadhāraṇena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘na koci dukkhito’’ti vuttaṃ. Kiriyāva vijjatīti samudayasaccaṃ sandhāya vadati. Purimasaccadvayassa vipākavaṭṭakammavaṭṭasaṅgahato kārakassa vā dukkhasaccasabhāvamāha. Kātabbāpi hi kiriyā kārakarahitā kevalaṃ attano paccayehi tāya pavattamānāya dukkhasaññite dhammappabandhe kiriyaṃ karotīti vohāramattaṃ hoti. Nibbutagamakesupi eseva nayo. ‘‘Maggo atthī’’ti vattabbe ‘‘maggamatthī’’ti okārassa abhāvo katoti daṭṭhabbaṃ. Gamakoti nibbutiṃ gantā.
烦恼因流出不净之义而称为有漏、不净,因此,无漏的灭谛与道谛是净的。苦等谛在某种意义上也有集等之义,然而却没有灭之义,或者灭没有苦等之义,因此,灭以外的三谛并不互相具足,故说“或空于灭”等。显示巴利原文
Kilesāsucipaggharaṇaṭṭhena sāsavatā asubhatāti katvā anāsavattā nirodhamaggā subhā eva. Dukkhādīnaṃ pariyāyena samudayādibhāvo ca atthi , na pana nirodhabhāvo, nirodhassa vā na dukkhādibhāvoti nirodhāvasesattayānaṃ na aññamaññasamaṅgitāti āha ‘‘nirodhasuññāni vā’’tiādi.
“集谛中无苦”,是因为导致再有的爱中不包含再有。又或者,如同自性论者所认为的,变异不离自性,先前隐没者也依自性而存在,但与集相应的苦并不依集性而存在,因此说“集谛中无苦”。“道谛中无灭”是关联句。意思是:如同自性论者所期许的,自性以未分化的变异、大我慢、唯量、殊胜根、殊胜大种等依自性而存在,自性怀有果;但因并不如此怀有果。为解释“苦与集、灭与道不内属”,而说“果不内在于因”等。其中,所谓内属是指:在此世间,能产生增上言说的、非独立成就的诸法之结合,即如“线中有布,瓦中有瓶,芦苇中有席,二微尘中有二微尘果”等。内属论者说:以此内属,果内在于因中,如同二微尘中有二微尘果,二者结合为一;三微尘中有三微尘果,如此乃至大云、大水、大火、大风聚集为止,果内在于各自的因中。然而,若如此说,则是在主张:在无量的因中,有一巨大的果内属,且被包含于其中的因所怀,是不空的。因此,由于这里没有内属,果中无因,即果空于因。显示巴利原文
Samudaye dukkhassābhāvatoti ponobhavikāya taṇhāya punabbhavassa abhāvato. Yathā vā pakativādīnaṃ vikārā avikāribhāvato, pubbe patipalīnā ca pakatibhāveneva tiṭṭhanti, na evaṃ samudayasampayuttampi dukkhaṃ samudayabhāvena tiṭṭhatīti āha ‘‘samudaye dukkhassābhāvato’’ti . Magge ca nirodhassa abhāvatoti sambandho. Yathā avibhattehi vikārehi mahāhaṅkāratammattavisesindriyabhūtavisesehi pakatibhāveneva ṭhitehi pakati sagabbhā icchitā pakativādīhi, evaṃ na phalena sagabbho hetūti attho. ‘‘Dukkhasamudayānaṃ nirodhamaggānañca asamavāyā’’ti etaṃ vivaranto āha ‘‘na hetusamavetaṃ hetuphala’’ntiādi. Tattha ‘‘idha tantūsu paṭo, kapālesu ghaṭo, bīraṇesu kaṭo dvīsu aṇūsu dviaṇuka’’ntiādinā idha vuddhivohārajanako avisuṃ siddhānaṃ sambandho samavāyo, tena samavāyena kāraṇesu dvīsu aṇūsu dviaṇukaṃ phalaṃ samavetaṃ ekībhūtamiva sambaddhaṃ, tīsu aṇūsu tiaṇukanti evaṃ mahāpathavīmahāudakamahāaggimahāvātakkhandhapariyantaṃ phalaṃ attano kāraṇesu samavetanti samavāyavādino vadanti. Evaṃ pana vadantehi aparimāṇesu kāraṇesu mahāparimāṇaṃ ekaṃ phalaṃ samavetaṃ attano antogadhehi kāraṇehi sagabbhaṃ asuññanti vuttaṃ hoti. Evamidha samavāyābhāvā phale hetu natthīti hetusuññaṃ phalanti attho.
一类等抉择论的注释。显示巴利原文
Ekavidhādivinicchayakathāvaṇṇanā
568 “由于流转的存在”,即由于轮回的流转性。“由于四食的差异”,即由于四食之缘的差异。以此包含了段食等四食的差别、可吞咽之物、六处、无明、称为“行”的彼缘法差别,并包含了食生色、受、结生识、称为“名色”的彼所生法差别。显示巴利原文
568.Pavattibhāvatoti saṃsārassa pavattibhāvato. Catuāhārabhedatoti catuāhārappaccayavisesato. Etena cattāro kabaḷīkārādiāhāravisese, ajjhoharaṇīyavatthu, saḷāyatana, avijjā, abhisaṅkhārasaṅkhāte tappaccayabhūtadhammavisese ca saṅgaṇhāti , ojaṭṭhamakarūpa, vedanā, paṭisandhiviññāṇa, nāmarūpasaṅkhāte tannibbattadhammavisese ca.
“由于能流转”,即流转苦的能流转性。“色爱乐等差别”,即色蕴等爱乐的差别,据说也依色等所缘而有。由于对色的渴爱等各有多种差别,故有六爱身,由他们差别故。显示巴利原文
Pavattakabhāvato pavattidukkhassa. Rūpābhinandanādibhedo rūpakkhandhādiabhinandanabhedo, rūpārammaṇādivasenāpīti vadanti. Rūpataṇhādīnaṃ paccekaṃ anekabhedattā cha taṇhākāyā, tesaṃ bhedato.
被取蕴所执取,故名为“依”,即五取蕴。其出离即是涅槃,其寂止即是其寂静。依此,在最后心之前尚有残余,此后则无有余,故施设有余涅槃界与无余依涅槃界二种。如同此区分是依施设而说,其余亦同。为了显示其中某几类,故说三种等。否则,涅槃唯一,何来差别?显示巴利原文
Upādānehi upādīyatīti upādi, upādānakkhandhapañcakaṃ. Tannissaraṇabhūtaṃ nibbānaṃ, tassa vūpasamo taṃsantīti katvā tassa yāva pacchimaṃ cittaṃ, tāva sesataṃ, tato paraṃ anavasesatañca upādāya saupādisesanibbānadhātu, nirupādisesanibbānadhātūti dvidhā voharīyati. Yathā cāyaṃ bhedo vohārato, evamitarepīti te katipaye dassetuṃ ‘‘tividho’’tiādi vuttaṃ. Aññathā ekassa sato nibbānassa kuto bhedoti.
所谓“止与观有别”者:此处,正见与正思惟属于观,其余则属于止,此为他们所说。戒因是止的助缘,故亦摄入止中,此是其意趣。又或依二乘所证之道,从来源而言,称为止与观,应如此理解。此(道)即圣道。“有分”者,意指是戒蕴等的一部分。因某一部分作为组成而被指出,故称为“分”;与其集合体合说,即“有分”,如“有见法”等所说。而戒蕴等总摄一切世间与出世间的戒等,圣道唯是出世间,故为其一部分。显示巴利原文
Samathavipassanābhedatoti ettha sammādiṭṭhisammāsaṅkappā vipassanā, itare samathāti vadanti. Sīlampi hi samathassa upakārakattā samathaggahaṇena gayhatīti tesaṃ adhippāyo. Atha vā yānadvayassa vasena laddho maggo samatho vipassanāti āgamanavasena vuttoti daṭṭhabbo. Ayanti ariyamaggo. Sappadesattāti sīlakkhandhādīnaṃ ekadesattāti attho. Ekadeso hi padissati avayavabhāvena apadisīyatīti padeso, attano samudāyaṃ pati saha padesenāti sappadesoti vuccati yathā ‘‘sanidassanā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 9), sīlakkhandhādayo ca sabbalokiyalokuttarasīlādisaṅgāhakā, ariyamaggo lokuttaro evāti tadekadeso hoti.
同类者:即从同类而言,指在远离语恶行等差别之中,属于同一种戒类之义。显示巴利原文
Sajātitoti samānajātito, vacīduccaritaviratiādibhedesu samānāya sīlajātiyāti attho.
犹如俯身相助的朋友,精进因有策励作用的共通性而如此;犹如以肩支撑而站立的朋友,念因有令心不漂浮、安住不动的作用共通性而如此。同类者:指在有寻有伺等差别中,属于同一等至类之义。作用者:谓随顺等至的作用。正因如此,才说“四念处为定之相,四正勤为定之资具”,即念与精进是定的相与资具。显示巴利原文
Onatasahāyo viya vāyāmo paggahakiccasāmaññato. Aṃsakūṭaṃ datvā ṭhitasahāyo viya sati apilāpanavasena niccalabhāvakaraṇasāmaññato. Sajātitoti savitakkasavicārādibhedesu samānāya samādhijātiyāti attho. Kiriyatoti samādhianurūpakiriyato. Tato eva hi ‘‘cattāro satipaṭṭhānā samādhinimittā, cattāro sammappadhānā samādhiparikkhārā’’ti (ma. ni. 1.46) sativāyāmānaṃ samādhissa nimittaparikkhārabhāvo vutto.
如同以锤遍击:即以‘无常、无常’等相似于慧的作用,从各个方面进行敲击;又如同以‘无常以灭尽为义,苦以怖畏为义’等(《无碍解道》1.48)进行思择,取来、确立之后,所赋予的慧即能通达。虽然二者同时存在,但依缘的关系,将正思惟说为如在其前。同类者,是指在‘苦智’等中属于同一慧类。作用者,此处将类似慧的作用称为‘作用’,而前面是将有助于定、随顺定的作用称为作用,这是此处的差别。显示巴利原文
Ākoṭentena viyāti ‘‘aniccaṃ anicca’’ntiādinā paññākiccasadisena kiccena samantato koṭentena viya, ‘‘aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhenā’’tiādinā (paṭi. ma. 1.48) parivattentena viya ca ādāya ūhitvā dinnameva paññā paṭivijjhati. Dvinnaṃ samānakālattepi paccayabhāvena sammāsaṅkappassa purimakālassa viya niddeso kato. Sajātitoti ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 5.8) samānāya paññājātiyā. Kiriyatoti ettha paññāsadisaṃ kiccaṃ ‘‘kiriyā’’ti vuttaṃ, pubbe pana samādhiupakārakaṃ tadanurūpakiccanti ayamettha viseso.
‘诸比丘,一切应遍知’(《相应部》4.46),依此语,此四者皆应现前、现量了知,或以殊胜之智了知,故称为应遍知。显示巴利原文
‘‘Sabbaṃ , bhikkhave, abhiññeyya’’nti (saṃ. ni. 4.46) vacanato cattāripi abhimukhaṃ paccakkhato ñātabbāni, abhivisiṭṭhena vā ñāṇena ñātabbānīti abhiññeyyāni.
569 彼此同分者:即彼此有相同部分,形状相似之义。显示巴利原文
569.Aññamaññaṃ sabhāgānīti aññamaññasamānabhāgāni, sadisarūpānīti attho.
更难成就者:即难以成就、难以完成,因能力受损而难以证得之义。箭者:即矢。应射穿者:即应发射。以尖端:即以箭端、以毛端。尖端:即毛发的尖端。应贯通者:即应迎面相对而射穿。显示巴利原文
Durabhisambhavataranti abhisambhavituṃ sādhetuṃ asakkuṇeyyataraṃ, sattivighātena duradhigamanti attho. Asananti kaṇḍaṃ. Atipāteyyāti khipeyya. Koṭiyāti kaṇḍassa koṭiyā vālaggena. Koṭinti vālasseva koṭiṃ. Paṭivijjheyyāti paṭimukhabhāvena vijjheyya.
依障碍、生起、寂止、出离之相而确定,即是自相确定。因难以深入而深奥:苦与集是粗显的,即使畜生也感受苦,对食物等的贪求也是显而易见的。然而,以逼迫、积集等方式,要如实洞察‘此是苦,此是苦之因’却难以做到,故为深奥。灭与道是微细之法,自性上即因深奥而难以深入。正因如此,当道生起时,便无不洞察灭与道。涅槃也因须由道证得,而被表示为道之果,故说‘由果而说’。此即所谓:‘于苦灭之智,是义无碍解’。道也因能导致灭,而被表示为‘因’,故说‘由因而说’。此亦所谓:‘于趣向苦灭之道之智,是法无碍解’。显示巴利原文
Bādhakapabhavasantiniyyānalakkhaṇehi vavatthānaṃ salakkhaṇavavatthānaṃ. Duravagāhatthena gambhīrattāti oḷārikā dukkhasamudayā. Tiracchānagatānampi hi dukkhaṃ, āhārādīsu ca abhilāso pākaṭo. Pīḷanādiāyūhanādivasena pana ‘‘idaṃ dukkhaṃ, idamassa kāraṇa’’nti yāthāvato ogāhituṃ asakkuṇeyyattā gambhīrā. Saṇhasukhumadhammattā nirodhamaggā sabhāvato eva gambhīraṭṭhena duravagāhā. Teneva uppanne magge natthi nirodhamaggānaṃ anavagāhoti. Nibbānampi maggena adhigantabbattā tassa phalanti apadisīyatīti āha ‘‘phalāpadesato’’ti. Vuttañhetaṃ ‘‘dukkhanirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 719). Maggopi nirodhassa sampāpakabhāvato ‘‘hetū’’ti apadisīyatīti āha ‘‘hetuapadesato’’ti. Vuttampi cetaṃ ‘‘dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti (vibha. 719).
‘如此以种种方式’与‘应知’相连结。其中,以‘如此’一词显示认知的次第。在‘以如是方式’中,‘如是’一词即是认知之因。显示巴利原文
Iti evaṃ pakārehīti iti vijaññāti sambandho. Tattha itisaddena vijānanakkamaṃ dasseti. Evaṃ pakārehīti evaṃ-saddena vijānanakāraṇabhūtena eva.