1. 佛随念论注释(续)
7. 六随念释注 · 95 段
然而我确实不见:我以一切眼观看整个世间,就像看掌中的余甘子一样,即使这样观看包括天界在内的众生,我也确实不见有任何人比自己戒更圆满、戒德更圆满。因为这样的人不存在,这就是我的意思。关于《最胜净信经》等经,这里说道——
Na kho panāhaṃ samanupassāmīti mama samantacakkhunā hatthatale āmalakaṃ viya sabbalokaṃ passantopi tattha sadevake…pe… pajāya attanā attato sīlasampannataraṃ sampannatarasīlaṃ kañci puggalaṃ na kho pana passāmi, tādisassa abhāvatoti adhippāyo. Aggappasādasuttādīnīti ettha –
比丘们,无论有多少众生,是无足的、两足的、四足的、多足的,是有色的、无色的,有想的、无想的、非想非非想的,如来都被称为它们当中最上的,也就是阿拉汉、正自觉者。比丘们,凡是净信佛陀的人,就是净信最上者;净信最上者的人,果报也是最上的。
‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā catuppadā vā bahuppadā vā rūpino vā arūpino vā saññino vā asaññino vā nevasaññināsaññino vā, tathāgato tesaṃ aggamakkhāyati arahaṃ sammāsambuddho. Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī’’ti (a. ni. 4.34; 5.32; 10.15; itivu90) –
这是《最上净信经》。用“等”这个字——
Idaṃ aggappasādasuttaṃ. Ādi-saddena –
从诸天神、魔、梵天,以及沙门、婆罗门、天与人的整个世界,如来是征服者,不被征服,独见真实,得大自在,因此被称为“如来”。
‘‘Sadevake…pe… sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.24; dī. ni. 3.188) –
如是等经文句子应当知道。在此,“最初的偈颂”中——
Evamādīni suttapadāni veditabbāni. Ādikā gāthāyoti ettha –
我确实是世间的应供者,我是无上的导师;
我是唯一的正自觉者,我已清凉,已寂灭。
已调御者,是调御者中最上;已寂静者,是寂静者中的仙人。
在让人解脱的人当中,他自己已解脱,是最顶尖的;在帮人渡越的人当中,他自己已度脱,是最殊胜的。
“于此世间或他世,
无有胜过佛陀者,亦无与佛相等者。
人们说他已到达应受供养者中的至高,
是求福者、求广大果报者的……”
‘‘Ahaṃ hi arahā loke, ahaṃ satthā anuttaro; Ekomhi sammāsambuddho, sītibhūtosmi nibbuto. (mahāva. 11; ma. ni. 1.285; 2.341); ‘‘Danto damayataṃ seṭṭho, santo samayataṃ isi; Mutto mocayataṃ aggo, tiṇṇo tārayataṃ varo. (itivu. 112); ‘‘Nayimasmiṃ loke parasmiṃ vā pana, Buddhena seṭṭho sadiso ca vijjati; Yamāhu dakkhiṇeyyānaṃ aggataṃ gato, Puññatthikānaṃ vipulaphalesina’’nti. (vi. va. 1047; kathā. 799) –
像这样的偈颂应当详细展开来说。
Evamādikā gāthā vitthāretabbā.
139“调伏”就是令其调顺,意思是使其与身等专注相结合。而这种与身等专注的结合,就是随宜地令其安立在彼分断除等当中,所以说“即所谓引导”。应当被调伏的,就是堪能调伏的。“非人”在这里指不是人的。这里显示出相似性,即仅仅具有人形并不算数,其他同类的如夜叉等才称为“非人”,并不是任何与人不同的都叫非人。正如对畜生类另作列举一样,夜叉等也被单独指出。阿波逻罗是住在雪山的。小腹龙王、大腹龙王是住在龙岛的。火顶、烟顶是住在锡兰岛的。通过去除嗔毒而使他们无毒,因此说“令安立于皈依与戒中”。崛牙等,由“等”字应知道包含了瞿昙目佉、优波离居士等。帝释天王等,由“等”字应知道包含了阿阇迦罗波夜叉、跋迦梵天神等。而这里的经文,就是这部《结发经》。已调伏者,以种种调伏的方法,应当随宜广说,因为这是以柔和等方法来说明调伏。
139.Dametīti sameti, kāyasamādīhi yojetīti attho. Taṃ pana kāyasamādīhi yojanaṃ yathārahaṃ tadaṅgavinayādīsu patiṭṭhāpanaṃ hotīti āha ‘‘vinetīti vuttaṃ hotī’’ti. Dametuṃ yuttāti damanārahā. Amanussapurisāti ettha na manussāti amanussā. Taṃsadisatā ettha jotīyati, tena manussattamattaṃ natthi, aññaṃ samānanti yakkhādayo ‘‘amanussā’’ti adhippetā, na ye keci manussehi aññe. Tathā hi tiracchānapurisānaṃ visuṃ gahaṇaṃ kataṃ, yakkhādayo eva ca niddiṭṭhā. Apalālo himavantavāsī. Cūḷodaramahodarā nāgadīpavāsino. Aggisikhadhūmasikhā sīhaḷadīpavāsino. Nibbisā katā dosavisassa vinodanena. Tenāha ‘‘saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpitā’’ti. Kūṭadantādayoti ādi-saddena ghoṭamukhaupāligahapatiādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sakkadevarājādayoti ādi-saddena ajakalāpayakkhabakabrahmādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Idaṃ cettha suttanti idaṃ kesisuttaṃ. Vinītā vicitrehi vinayanūpāyehīti etasmiṃ atthe vitthāretabbaṃ yathārahaṃ saṇhādīhi upāyehi vinayassa dīpanato.
“清净戒等者的初禅等”这句话,是像“清净戒者的初禅,获得初禅者的第二禅”这样,逐一说明每一层越来越高的差别,这就是它们之间的关联。“入流者等”这里,道理也一样。“即使已调伏者,也仍要调伏”这句话,是因为前面已经说过“一切方式都还没有达到调伏的应调伏之人”,所以才这样说。至于那些调伏的过程还没完成、还没有完全超越应受调伏状态的有情,就是针对他们而说“即使已调伏者,也仍要调伏”。因为他们同样是应调伏之人,所以导师才调伏他们。
Visuddhasīlādīnaṃ paṭhamajjhānādīnīti ‘‘visuddhasīlassa paṭhamajjhānaṃ, paṭhamajjhānalābhino dutiyajjhāna’’ntiādinā tassa tassa uparūpari visesaṃ ācikkhantoti sambandho. Sotāpannādīnanti etthāpi eseva nayo. ‘‘Dantepi dametiyevā’’ti idaṃ pubbe ‘‘sabbena sabbaṃ damathaṃ anupagatā purisadammā’’ti vuttāti katvā vuttaṃ. Ye pana vippakatadammabhāvā sabbathā dametabbataṃ nātivattā, te satte sandhāya ‘‘dantepi dametiyevā’’ti vuttaṃ. Tepi hi purisadammā evāti, yato ne satthā dameti.
“义句”是指能表达意义的句子,也就是句子本身。因为意义是靠句子表达出来的,不是只靠名词等单词就能表达。而且,通过“一个词”这种形式,就显示了导师“应调伏之人的御者”这一不共特质。因此说“世尊确实……”等。“八方”指八种等至。它们虽然彼此相关联,却以互不混杂的方式显现,所以叫“方”;或者因为像方向一样,所以叫“方”。“不执著”是指不滞留,因为达到了自在状态,所以无著而行。说“奔驰”,是因为与速行的运作相应。只向一个方向奔驰,意思是身体不转动。然而,被导师调伏的应调伏之人,仅以一种威仪就向八方奔驰。因此说“仅以一跏趺坐而坐”。而“八方”只是举例,因为他们还趣向世间人从未到过的灭尽等至之方,以及不死之方。
Atthapadanti atthābhibyañjakapadaṃ, vākyanti attho. Vākyena hi atthābhibyatti, na nāmādipadamattena. Ekapadabhāvena ca anaññasādhāraṇo satthu purisadammasārathibhāvo dassito hoti. Tenāha ‘‘bhagavā hī’’tiādi. Aṭṭha disāti aṭṭha samāpattiyo. Tā hi aññamaññasambandhāpi asaṃkiṇṇabhāvena dissanti apadissantīti disā, disā viyāti vā disā. Asajjamānāti na sajjamānā vasībhāvappattiyā nissaṅgacārā. Dhāvanti javanavuttiyogato. Ekaṃyeva disaṃ dhāvati, attano kāyaṃ aparivattentoti adhippāyo. Satthārā pana damitā purisadammā ekiriyāpatheneva aṭṭha disā dhāvanti. Tenāha ‘‘ekapallaṅkeneva nisinnā’’ti. Aṭṭha disāti ca nidassanamattametaṃ, lokiyehi agatapubbaṃ nirodhasamāpattidisaṃ, amatadisañca pakkhandanato.
140140. 现法,是指眼前当下的自身存在;致力于此的,就叫现法者,也就是此世利益。因为业与烦恼而要转生、要正确地前往下一世,这下一世就是来世,也就是他世;致力于此的,就叫来世者,也就是他世利益。最高、最殊胜的利益是胜义,也就是涅槃。世尊以这些现法利益、来世利益和胜义利益,随应而教。所谓随应,就是随顺适合;在这些利益当中,哪一类众生适合哪一种利益,就依照那种利益来教导。教导就是调伏,就是让众生安立在那种利益当中。与财物一同行动的,叫商队,也就是带着货物和本钱到别处经商的人群。这样的人,以利益教诫等方式应当受到保护、应当受到教导;他拥有这商队人群,所以叫导师,也就是商队主。世尊就像商队主一样,因此说如商队主故称导师,世尊就是商队主。
140. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvo, tattha niyuttoti diṭṭhadhammiko, idhalokattho . Kammakilesavasena samparetabbato sammā gantabbato samparāyo, paraloko, tattha niyuttoti samparāyiko, paralokattho. Paramo uttamo attho paramattho, nibbānaṃ. Tehi diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi. Yathārahanti yathānurūpaṃ. Tesu atthesu yo yo puggalo yaṃ yaṃ arahati, tadanurūpaṃ. Anusāsatīti vineti tasmiṃ atthe patiṭṭhapeti, saha atthena vattatīti sattho, bhaṇḍamūlena vāṇijjāya desantaraṃ gacchanto janasamūho. Hitupadesādivasena paripāletabbo sāsitabbo so etassa atthīti satthā, satthavāho. So viya bhagavāti āha ‘‘satthā viyāti satthā, bhagavā satthavāho’’ti.
现在为了用《义释》巴利的方式说明这个意思,就说了“如同商队主”等话。其中,“商队”指商队里的人。“在此渡越何物故名险路”,也就是没有水的荒野地带;不过按照习惯用法,别的荒野地带也这样叫。“盗贼险路”就是盗贼盘踞的险路,猛兽险路也是这样。“饥馑险路”就是很难得到食物的险路。“渡越”就是越过不安全的地方。“令渡出”等说法,是加上前缀把词义扩展后说的。或者也可以说,“令渡出”是把人引导到安稳之地而渡。“令越出”就是从不安稳之地使人出来而渡。“令完全渡过”就是摄受而渡,也就是像用手摄受而渡的意思。这一切都只是把(众生)安立在渡越、令渡越等安稳之地,因此说“令到达安稳之地”。“众生”指应被调伏的众生。由于是大密林,由于有大过患,由于难以越过,生本身就是险路,即“生之险路”,那生之险路。
Idāni tamatthaṃ niddesapāḷinayena dassetuṃ ‘‘yathā satthavāho’’tiādi vuttaṃ. Tattha sattheti satthike jane. Kaṃ tārenti etthāti kantāro, nirudako araññappadeso. Ruḷhīvasena pana itaropi araññappadeso tathā vuccati. Corakantāranti corehi adhiṭṭhitakantāraṃ. Tathā vāḷakantāraṃ. Dubbhikkhakantāranti dullabhabhikkhaṃ kantāraṃ. Tāretīti akhemantaṭṭhānaṃ atikkāmeti. Uttāretītiādi upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vuttaṃ. Atha vā uttāretīti khemantabhūmiṃ upanento tāreti. Nittāretīti akhemantaṭṭhānato nikkhāmento tāreti. Patāretīti pariggahetvā tāreti, hatthena pariggahetvā viya tāretīti attho. Sabbampetaṃ tāraṇuttāraṇādikhemaṭṭhāne ṭhapanamevāti āha ‘‘khemantabhūmiṃ sampāpetī’’ti. Satteti veneyyasatte. Mahāgahanatāya, mahānatthatāya, dunnittharaṇatāya ca jātiyeva kantāro jātikantāro, taṃ jātikantāraṃ.
“以最胜的区分来说”,就是按最胜众生的区分来说。因为只有天与人是最胜众生,畜生等不算。“以堪能者的区分来说”,就是按能进入正定聚的有情来划分。“此”指的是“天与人”这句话。“从世尊”是离格用法,就像说“从亲教师学习”,或者理解为从世尊的近处。“具足亲依止缘”,指三因结生等,是证得道果的强大因缘。
Ukkaṭṭhaparicchedavasenāti ukkaṭṭhasattaparicchedavasena. Devamanussā eva hi ukkaṭṭhasattā, na tiracchānādayo. Bhabbapuggalaparicchedavasenāti sammattaniyāmokkamanassa yogyapuggalassa paricchindanavasena. Etanti ‘‘devamanussāna’’nti etaṃ vacanaṃ. Bhagavatoti nissakkavacanaṃ yathā ‘‘upajjhāyato ajjhetī’’ti, bhagavato santiketi vā attho. Upanissayasampattinti tihetukapaṭisandhiādikaṃ maggaphalādhigamassa balavakāraṇaṃ.
“迦伽拉”是国王的名为迦伽拉的王后,也或因她建造了这座池,所以得到了“迦伽拉”这个名字。他在声音上取相,心里想着“这被称为法”,凭着法的想,在声音上取相;取相时,他满怀净信,躺在会众的边缘。他站着压住那根杖,是因为没有看见杖已经被放在青蛙头上,于是就在那里把杖压住站着。青蛙也是在杖被放下、被压住的时候,凭着对法生起的净信,一声不响地死了。投生到天界的众生有这样一种法性:他们会转向思惟“我从哪里生到这里?我在那里做了什么业?”所以,当他看见自己的前生时,就说:“啊,原来我也生在这里。”他以感恩所增长的敬爱、恭敬和尊重,顶礼世尊的双足。
Gaggarāyāti gaggarāya nāma rañño deviyā, tāya vā kāritattā ‘‘gaggarā’’ti laddhanāmāya. Sare nimittaṃ aggahesīti ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti dhammasaññāya sare nimittaṃ gaṇhi, gaṇhanto ca pasannacitto parisapariyante nipajji. Sannirumbhitvā aṭṭhāsīti tassa sīse daṇḍassa ṭhapitabhāvaṃ apassanto tattha daṇḍaṃ uppīḷetvā aṭṭhāsi. Maṇḍūkopi daṇḍe ṭhapitepi uppīḷitepi dhammagatena pasādena vissaramakarontova kālamakāsi. Devaloke nibbattasattānaṃ ayaṃ dhammatā, yā ‘‘kutohaṃ idha nibbatto, tattha kiṃ nu kho kammamakāsi’’nti āvajjanā. Tasmā attano purimabhavassa diṭṭhattā āha ‘‘are ahampi nāma idhanibbatto’’ti . Bhagavato pāde vandi kataññutāsaṃvaḍḍhitena pemagāravabahumānena.
世尊虽然早已知道大众的业果,但为了让人们亲眼看见业果和佛陀的威力,就以偈颂问道:“谁在礼敬我?”这里“谁”是指天、龙、夜叉、乾闼婆等当中的哪一位,也就是“何人”的意思。“我”指我的。“足”就是双足。“以神通”指以这种天界神通。“以名声”指以这样的随从和规模。“照耀”指闪闪发光。“以殊胜”指极其可爱、令人欢喜、美好的。“色”指肤色,也就是身体的色泽。“普照一切方”是说照亮所有十个方向,就像月亮、像太阳一样,化作一片光明、一片亮光,这就是它的意思。
Bhagavā jānantova mahājanassa kammaphalaṃ, buddhānubhāvañca paccakkhaṃ kātukāmo ‘‘ko me vandatī’’ti gāthāya pucchi. Tattha koti devanāgayakkhagandhabbādīsu ko, katamoti attho. Meti mama. Pādānīti pāde. Iddhiyāti imāya evarūpāya deviddhiyā. ‘‘Yasasā’’ti iminā edisena parivārena, paricchedena ca. Jalanti vijjotamāno. Abhikkantenāti ativiya kantena kamanīyena sundarena. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena sarīravaṇṇanibhāya. Sabbā obhāsayaṃ disāti sabbā dasapi disā pabhāsento, cando viya, sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekālokaṃ karontoti attho.
世尊这样一问,天子就表明自己的身份,说出偈颂:“我前世曾是一只青蛙。”其中“前世”指过去生。“在水中”是显示自己当时出生的地方。说“在水中是青蛙”,就排除了旱地蛙之类。牛在那里走动,所以叫“行境”,也就是牛找食物的地方。这里说“像行境一样”,所以是“行境”;水是它的行境,所以叫“水行境”。因为也有像龟等一些水生动物并不是以水为行境,所以特别标明“水行境”。“听您说法”是指在您用梵音、像杜鹃鸟鸣一样美妙的声音说法时,以“这就是法”的方式,取声音的相而听。这里的属格是表示不敬。“牧牛童杀了我”是说,看护牛犊的牧童来到我身边,拄着杖站着,把杖压在我头上,把我弄死了,这就是它的意思。
Evaṃ pana bhagavatā pucchito devaputto attānaṃ pavedento ‘‘maṇḍūkohaṃ pure āsi’’nti gāthamāha. Tattha pureti purimajātiyaṃ. ‘‘Udake’’ti idaṃ tadā attano uppattiṭṭhānadassanaṃ. ‘‘Udake maṇḍūko’’ti etena uddhamāyikādikassa thale maṇḍūkassa nivattanaṃ kataṃ hoti. Gāvo caranti etthāti gocaro, gunnaṃ ghāsesanaṭṭhānaṃ. Idha pana gocaro viyāti gocaro, vāri udakaṃ gocaro etassāti vārigocaro. Udakacārīpi hi koci kacchapādi avārigocaropi hotīti ‘‘vārigocaro’’ti visesetvā vuttaṃ. Tava dhammaṃ suṇantassāti brahmassarena karavīkarutamañjunā desentassa tava dhammaṃ ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti sare nimittaggāhavasena suṇantassa. Anādare cetaṃ sāmivacanaṃ. Avadhi vacchapālakoti vacche rakkhanto gopāladārako mama samīpaṃ āgantvā daṇḍamolubbha tiṭṭhanto mama sīse daṇḍaṃ sannirumbhitvā maṃ māresīti attho.
他生起喜悦和满意,心想:“以这样微小的福德之力,竟也能获得如此极其宏大的世间和出世间的成就。”于是,他以比之前更加明亮、洁白、闪耀的可见光芒,越发照亮那个地方,露出了微笑。因为他正是由于喜悦和满意——
Sitaṃ katvāti ‘‘tathā parittatarenāpi puññānubhāvena evaṃ ativiya uḷārā lokiyalokuttarā sampattiyo labbhantī’’ti pītisomanassajāto bhāsurataradhavalavipphurantadassanakiraṇāvalīhi bhiyyoso mattāya taṃ padesaṃ obhāsento sitaṃ katvā. Pītisomanassavasena hi so –
请看,我片刻间心清净所得到的神通和名声。
请看我的神通威力,也看看我的容貌和光芒。
“乔达摩啊,那些长久以来听闻你法的人,
他们已到达不动之境,到了那里就不会再忧愁。”
‘‘Muhuttaṃ cittapasādassa, iddhiṃ passa yasañca me; Ānubhāvañca me passa, vaṇṇaṃ passa jutiñca me. ‘‘Ye ca te dīghamaddhānaṃ, dhammaṃ assosuṃ gotama; Pattā te acalaṭṭhānaṃ, yattha gantvā na socare’’ti. (vi. va. 859-860);
说完这两首偈颂,他就离开了。
Imā dve gāthā vatvā pakkāmi.
141这里“无论什么”中的“无论”是一个不定指的词,“什么”也一样。“而”只是说话时的修饰成分。所以,说“无论什么”,就是把一切可知之法毫无遗漏地全部包括进去了。或者说,“而”这个虚词是用来显示特殊含义的。借此,“正自觉者”这个词,从简略和详细两方面,说明了导师对四圣谛的现证觉悟;而“佛”这个词,则说明了对其他一切可知之法的通达觉悟。或者也可以说,前者显示的是导师证悟智慧的威力,后者显示的是说法智慧的威力。这样,下面将要说的差别就更加清楚了。从一切对立面中彻底解脱出来,所以叫“解脱”,也就是最上的道。在这道之中,最终的就是最上果。在那里,当证得该果时所能得到的,就是“解脱究竟智”,再加上一切知智,也就是全部的佛智。如此生起——在这里:
141.Yaṃ pana kiñcīti ettha yanti aniyamitavacanaṃ. Tathā kiñcīti. Panāti vacanālaṅkāramattaṃ. Tasmā yaṃ kiñcīti ñeyyassa anavasesapariyādānaṃ kataṃ hoti. Panāti vā visesatthadīpako nipāto. Tena ‘‘sammāsambuddho’’ti iminā saṅkhepato, vitthārato ca satthu catusaccābhisambodho vutto. ‘‘Buddho’’ti pana iminā tadaññassapi ñeyyassāvabodho. Purimena vā satthu paṭivedhañāṇānubhāvo, pacchimena desanāñāṇānubhāvo. Pīti upari vuccamāno viseso jotīyati. Sabbaso paṭipakkhehi vimuccatīti vimokkho, aggamaggo. Tassa anto aggaphalaṃ, tattha bhavaṃ tasmiṃ laddhe laddhabbato vimokkhantikañāṇaṃ, sabbaññutaññāṇena saddhiṃ sabbampi buddhañāṇaṃ. Evaṃ pavattoti ettha –
因为具足一切知,所以是佛;因为具足一切见,所以是佛;因为不须依靠他人来引导,所以是佛;因为已经绽放(智慧),所以是佛;因为被称为漏尽者,所以是佛;因为被称为无染着者,所以是佛;因为已经完全远离贪,所以是佛;因为已经完全远离嗔,所以是佛;因为已经完全远离痴,所以是佛;因为已经完全远离烦恼,所以是佛;因为已经走上唯一的道路,所以是佛;因为独自证得无上正等正觉,所以是佛;因为摧毁了无明、获得了智慧,所以是佛。“佛”这个名称,不是母亲取的,不是父亲取的,不是兄弟取的,不是姐妹取的,不是朋友同伴取的,不是亲戚血亲取的,不是沙门婆罗门取的,不是天神取的。这是诸佛世尊在菩提树下,与证得一切知智同时所证得的、属于解脱究竟的施设,也就是“佛”。
‘‘Sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho, visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupalepasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho, ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho, ekāyanamaggaṃ gatoti buddho, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho, abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddho. Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehikataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ. Vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti (mahāni. 192) –
这是《义释》圣典的排列方式。由于在这里它和《无碍解道》圣典的内容没有差别,所以为了说明依两者中任何一种都能成就其义理,便说“或是无碍解道的方式”,这里的“或”字表示不确定的意思。
Ayaṃ niddesapāḷinayo. Yasmā cettha tassā paṭisambhidāpāḷiyā bhedo natthi, tasmā dvīsu ekenāpi atthasiddhīti dassanatthaṃ ‘‘paṭisambhidānayo vā’’ti aniyamattho vā-saddo vutto.
在这里,就像世间上,已经了知的人被称为“已了知”,同样,已经觉悟诸谛的人,因为纯粹是行为者,所以称为佛。就像使树叶枯干的风被称为“枯叶风”,同样,令众生觉悟的人,因为具有使役行为者的含义,所以称为佛;这里使役的含义已经包含在内了。
Tattha yathā loke avagantā ‘‘avagato’’ti vuccati, evaṃ bujjhitā saccānīti buddho suddhakattuvasena. Yathā paṇṇasosā vātā ‘‘paṇṇasusā’’ti vuccanti, evaṃ bodhetā pajāyāti buddho hetukattuvasena, hetuattho cettha antonīto.
“以一切知性而为佛”的意思是:凭借能觉悟一切法的智慧而成为佛。“以一切见性而为佛”的意思是:因为用智眼看见了一切法,所以成为佛。“以不从他闻性而为佛”的意思是:不是由别人使他觉悟,而是自己觉悟,所以成为佛。“以绽放性而为佛”的意思是:像莲花绽放那样,以种种功德开放、舒展的意义而成为佛。接着,“以漏尽者而为佛”等六种说法,是说:就像从沉睡中醒来的人一样,因为从一切烦恼的沉睡中彻底觉醒,所以称为佛。“以行一乘道者而为佛”的意思是:所行之处就是智慧的意义,而智慧的意义也可以得到行道的意思,所以因为行于一乘道而称为佛。“以独自现观无上正自觉者而为佛”的意思是:不是由别人使他觉悟才成为佛,而是自己现观无上正等觉,所以成为佛。“以摧破无明、获得智慧而为佛”:智慧、觉悟、觉了,意思没有差别。其中,就像因为具有红色的性质而称为红布,同样,因为具有佛陀的功德而称为佛,这是为了说明这个意思而说的。此后,“‘佛’这个名称,不是……”等,是为了说明这种施设是随顺意义而立的。这样,由这些理由,也应该知道世尊是佛。
Sabbaññutāya buddhoti sabbadhammabujjhanasamatthāya buddhiyā buddhoti attho. Sabbadassāvitāya buddhoti sabbadhammānaṃ ñāṇacakkhunā diṭṭhattā buddhoti attho. Anaññaneyyatāya buddhoti aññena abodhanīto sayameva buddhattā buddhoti attho. Visavitāya buddhoti nānāguṇavisavanato padumamiva vikasanaṭṭhena buddhoti attho. Khīṇāsavasaṅkhātena buddhoti evamādīhi chahi pariyāyehi niddakkhayavibuddho puriso viya sabbakilesaniddakkhayavibuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Ekāyanamaggaṃ gatoti buddhoti gamanatthānaṃ buddhiatthatāya buddhiatthānampi gamanatthatā labbhatīti ekāyanamaggaṃ gatattā buddhoti vuccatīti attho. Eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddhoti na parehi buddhattā buddho, atha kho sayameva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhattā buddhoti attho. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddhoti buddhi buddhaṃ bodhoti anatthantaraṃ. Tattha yathā rattaguṇayogato ratto paṭo, evaṃ buddhaguṇayogato buddhoti ñāpanatthaṃ vuttaṃ. Tato paraṃ buddhoti netaṃ nāmantiādi atthānugatāyaṃ paññattīti bodhanatthaṃ vuttanti evamettha imināpi kāraṇena bhagavā buddhoti veditabbaṃ.
142“他的”是指世尊的。“具足功德、最胜、一切众生中最上、应受尊重之语”的意思是:这句“世尊”,是对具足戒等一切功德、因此成为一切众生中最上者、应受尊重者,出于尊重而说的话。确实如此:世间主具足无量、无与伦比的威光与戒等功德殊胜,以先消除一切不利为先导,致力于毫无遗漏地带来利益与安乐,拥有无上的修行成就;他以究竟的饶益,在无量世界中,对包括天人在内的无量众生来说,是最上等的尊重对象。
142.Assāti bhagavato. Guṇavisiṭṭhasabbasattuttamagarugāravādhivacananti sabbehi sīlādiguṇehi visiṭṭhassa tato eva sabbasattehi uttamassa garuno gāravavasena vuttavacanamidaṃ bhagavāti. Tathā hi lokanātho aparimitanirupamappabhāvasīlādiguṇavisesasamaṅgitāya sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya, accantupakāritāya ca aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamagāravaṭṭhānanti.
世尊这个词,是最殊胜的,因为它是用来表达最殊胜者的言语,又由于与最殊胜的功德相伴,所以被称为最胜。另一种说法是,说即是言语,其义为意义。因此,通过世尊这个词所应表达的意义,就是最胜的意思。世尊这个词也是无上,这里也是同样的道理。与尊重相应,是指与可敬的状态相应,由于与尊贵的功德相结合;或者说,他特别值得被尊重,所以叫与尊重相应,意思就是值得尊重。
Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhanti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato ‘‘seṭṭha’’nti vuttaṃ. Atha vā vuccatīti vacanaṃ, attho. Tasmā yo ‘‘bhagavā’’ti vacanena vacanīyo attho, so seṭṭhoti attho. Bhagavāti vacanamuttamanti etthāpi eseva nayo. Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato, garukaraṇaṃ vā sātisayaṃ arahatīti gāravayutto, gāravārahoti attho.
“世尊”这个名称,是由殊胜功德所导致的。以上是简要说的含义。现在想详细分析这个简要说的含义,先以举出要义的方式显示名称本身,所以说“名称有四种”等。
其中,“依状态而立的名称”,是指依各种状态而被认知、依各种状态而施设、称呼的。“依相而立的名称”同样,是指依各种相而称呼的。“依征兆而立的名称”,是指从征兆而来的。“随意而起的名称”,是指随欲而起的、随欲而来的、任意的。
第一个“等”字,摄括了愚者、青年、老者等;第二个,摄括了剃发者、结发者等;第三个,摄括了多闻者、说法者、禅修者等;第四个,摄括了“阿含利沙那”“巴瓦阇那”等。
为了以遮遣的方式确立“依征兆而立的名称”所说的含义,便说“非因摩诃摩耶……”等。
“以解脱为归结的名称”,以此显示这一名称是在圣者种姓出生的刹那便已生起的。如果是以解脱为归结的名称,那为什么与其他漏尽者不共呢?回答说:“与获得一切知智共起。”因为诸佛的阿拉汉果在成就时,是与一切知智等所有佛陀功德一同成就的。因此说“以解脱为归结的名称”。
“亲证的施设”,是指以对一切法的亲证为因的施设。又或者,“亲证的施设”指现量成就的施设。因为此名称是以那功德为因的,而那些功德对导师来说是现量成就的,所以这个名称也像那些功德一样,是亲证成就的,而不是仅凭他人的称呼而已——这是本意。
Guṇavisesahetukaṃ ‘‘bhagavā’’ti idaṃ bhagavato nāmanti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato vibhajitukāmo nāmaṃyeva tāva atthuddhāravasena dassento ‘‘catubbidhaṃ vā nāma’’ntiādimāha. Tattha āvatthikanti avatthāya viditaṃ taṃ taṃ avatthaṃ upādāya paññattaṃ voharitaṃ. Tathā liṅgikaṃ tena tena liṅgena voharitaṃ. Nemittikanti nimittato āgataṃ. Adhiccasamuppannanti yadicchāya pavattaṃ, yadicchāya āgataṃ yadicchakaṃ. Paṭhamena ādi-saddena bālo, yuvā, vuḍḍhoti evamādiṃ saṅgaṇhāti, dutiyena muṇḍī, jaṭīti evamādiṃ, tatiyena bahussuto, dhammakathiko, jhāyīti evamādiṃ, catutthena aghamarisanaṃ pāvacananti evamādiṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Nemittika’’nti vuttamatthaṃ byatirekavasena patiṭṭhāpetuṃ ‘‘na mahāmāyāyā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Vimokkhantika’’nti iminā idaṃ nāmaṃ ariyāya jātiyā jātakkhaṇeyeva jātanti dasseti. Yadi vimokkhantikaṃ, atha kasmā aññehi khīṇāsavehi asādhāraṇanti āha ‘‘saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā’’ti. Buddhānañhi arahattaphalaṃ nipphajjamānaṃ sabbaññutaññāṇādīhi sabbehi buddhaguṇehi saddhiṃyeva nipphajjati. Tena vuttaṃ ‘‘vimokkhantika’’nti. Sacchikā paññattīti sabbadhammānaṃ sacchikiriyānimittā paññatti. Atha vā sacchikā paññattīti paccakkhasiddhā paññatti. Yaṃguṇanimittā hi sā, te satthu paccakkhabhūtāti guṇā viya sāpi sacchikatā eva nāma hoti, na paresaṃ vohāramattenāti adhippāyo.
143“他们说”这句话,是因为对大长老的尊重而用复数来说,或者是针对结集者们所作的复述之语而说的。他拥有自在等种种殊胜品质的“薄伽”,所以称为“薄伽者”。“已破”的意思是,他破除了贪等恶法,也就是“已破者”。“以多种方法”,是指以身修习等许多修习次第。“善修习其自性”,是指正确地修习了自身本性。这里的属格具有主格的含义。
143.Vadantīti mahātherassa garubhāvato bahuvacanenāha, saṅgītikārehi vā katamanuvādaṃ sandhāya. Issariyādibhedo bhago assa atthīti bhagī. Akāsi bhagganti rāgādipāpadhammaṃ bhaggaṃ akāsi, bhaggavāti attho. Bahūhi ñāyehīti kāyabhāvanādikehi anekehi bhāvanākkamehi. Subhāvitattanoti sammadeva bhāvitasabhāvassa. Paccatte cetaṃ sāmivacanaṃ.
所谓“依释义中所说的方法”——这里指的就是释义的方法——
Niddese vuttanayenāti etthāyaṃ niddesanayo –
“世尊”是一个表达恭敬的称呼。此外,因为已经破除贪,所以是世尊;因为已经破除嗔,所以是世尊;因为已经破除痴,所以是世尊;因为已经破除慢,所以是世尊;因为已经破除邪见,所以是世尊;因为已经破除渴爱,所以是世尊;因为已经破除烦恼,所以是世尊;因为已经分析、分别、广泛分别法宝,所以是世尊;因为已经终结了一切存在,所以是世尊;因为已经修习了身、修习了戒、修习了心、修习了慧,所以是世尊。又因为世尊已经亲近荒野、林间、偏远的坐卧处——那些地方声音少、喧闹少、远离人群、适合独自静修,所以是世尊。又因为世尊是衣服、食物、坐卧处、生病时所需的医药等资具的享有者,所以是世尊。又因为世尊是义味、法味、解脱味、增上戒、增上心、增上慧的享有者,所以是世尊。又因为世尊是四种禅、四种无量、四种无色定的享有者,所以是世尊。又因为世尊是八种解脱、八种胜处、九种次第住定成就的享有者,所以是世尊。又因为世尊是十种想修习、十种遍处定成就、入出息念定、不净观成就的享有者,所以是世尊。又因为世尊是四念处、四正勤、四神足、五根、五力、七觉支、八圣道的享有者,所以是世尊。又因为世尊是十种如来力、四种无畏、四种无碍解、六种神通、六种佛陀法的享有者,所以是世尊。“世尊”这个名称……中略……是亲证的施设,即此世尊。
‘‘Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ. Apica bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggataṇhoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā, bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā, bhagavāti netaṃ nāmaṃ…pe… sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā’’ti (mahāni. 83).
在这里,“尊重的称呼”等词,虽然在偈颂里没有按照出现的先后顺序逐一解释,但应当知道,它们都适合作为那些词的解释。其中,“尊重的称呼”是指表达对尊长之尊重的词语。“已分别”是指按部分来讲说,因此说“已辨析”。“法宝”是指道、果等圣法之宝。再者,“已亲近”是指已侍奉。“享有者”是指拥有份额的人。再者,“享有者”是指习惯于亲近的人。“义味”是指以义为依托的味。也就是说,站在解脱处的立场上说法的人和听法的人,缘于那个义而生起的喜与悦,就是义味。缘于法而生起的,是法味。关于这一点,有“得义之受用,得法之受用”的说法。“解脱味”是指解脱本身的味,或者以解脱为依托的味。“十种想修习”是指无常想等十种想修习。“六种佛陀法”是指六种不共智而说的。各处“世尊”一词的构词,应当按词源学的方法来理解。
Ettha ca ‘‘gāravādhivacana’’ntiādīni yadipi gāthāyaṃ āgatapadānukkamena na niddiṭṭhāni, yathārahaṃ pana tesaṃ sabbesampi niddesabhāvena veditabbāni. Tattha gāravādhivacananti garūnaṃ garubhāvavācakaṃ vacanaṃ. Bhajīti bhāgaso kathesi. Tenāha ‘‘vibhajī’’ti. Dhammaratananti maggaphalādiariyadhammaratanaṃ. Puna bhajīti sevi. Bhāgīti bhāgadheyyavā. Puna bhāgīti bhajanasīlo. Attharasassāti atthasannissayassa rasassa. Vimuttāyatanasīse hi ṭhatvā dhammaṃ kathentassa, suṇantassa ca tadatthaṃ ārabbha uppajjanakapītisomanassaṃ attharaso. Dhammaṃ ārabbha dhammaraso. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘labhati atthavedaṃ, labhati dhammaveda’’nti (a. ni. 6.10). Vimuttirasassāti vimuttibhūtassa, vimuttisannissayassa vā rasassa. Saññābhāvanānanti aniccasaññādīnaṃ dasannaṃ saññābhāvanānaṃ. Channaṃ buddhadhammānanti cha asādhāraṇañāṇāni sandhāya vuttaṃ. Tattha tattha ‘‘bhagavā’’ti saddasiddhi niruttinayena veditabbā.
144虽然用“bhāgyavā”等词所表达的含义,已经包含在“bhagī bhajī”这句释义偈颂里了,但词的成立、义项区分、义理联结等注释方式,跟那种方式还是不一样,所以说“这是另一种方法”。所谓“ādi”,是用“ādi”这个词涵盖了三种特征:音变、音省略,以及依词根含义来搭配。“saddanayena”就是依语法的方法。因为“pisodara”等词属于不规则类,所以说“取pisodarādi类的纳入这一特征”。纳入本身就是其特征。所谓纳入,就是把它归入那一类。“pārappatta”指达到最胜、成就波罗蜜的状态。“bhāgya”指善。其中,道所摄的善能产生出世间乐,其他的善能产生世间乐;或者,其他的善若成为解脱的资粮,也可间接地产生出世间乐。
144. Yadipi ‘‘bhāgyavā’’tiādīhi padehi vuccamāno attho ‘‘bhagī bhajī’’ti niddesagāthāya saṅgahito eva, tathāpi padasiddhi atthavibhāgaatthayojanādisahito saṃvaṇṇanānayo tato aññākāroti vuttaṃ ‘‘ayaṃ pana aparo nayo’’ti. Ādikanti ādi-saddena vaṇṇavikāro , vaṇṇalopo, dhātuatthena niyojanañcāti imaṃ tividhaṃ lakkhaṇaṃ saṅgaṇhāti. Saddanayenāti byākaraṇanayena. Pisodarādīnaṃ saddānaṃ ākatigaṇabhāvato vuttaṃ ‘‘pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā’’ti. Pakkhipanameva lakkhaṇaṃ. Tappariyāpannatākaraṇaṃ hi pakkhipanaṃ. Pārappattanti paramukkaṃsagataṃ pāramibhāvappattaṃ. Bhāgyanti kusalaṃ. Tattha maggakusalaṃ lokuttarasukhanibbattakaṃ, itaraṃ lokiyasukhanibbattakaṃ, itarampi vā vivaṭṭūpanissayaṃ pariyāyato lokuttarasukhanibbattakaṃ siyā.
贪等是以单独一项的方式被收摄的。同样,颠倒作意是以颠倒的共同性质被收摄,无惭等是以两项的方式。而贪等又以“三种不善根”的方式,以三项被收摄。身恶行等、渴爱杂染等、贪垢等、贪不平等、欲想等、欲思惟等、渴爱戏论等,是三种恶行等。净想等是四种颠倒。“或者,比丘的渴爱因衣服而生起,因托钵食、坐卧具,或者因这样或那样的生存状态而生起”(增支部4.9),如此所说的四种渴爱之生起。“对佛有疑惑,对法、对僧、对学处、对同梵行者忿怒、不悦、心受打击、心生障碍”(长部3.319等),如此所说的五种心的障碍。“于欲未离贪,于身未离贪,于色未离贪,尽情饱食后沉溺于床乐、触乐、睡眠乐而住,为求生某一天众而修梵行”(长部3.320等),如此所说的五种系缚。色之欢喜等是五种欢喜。忿、覆、嫉、诳、恶欲、执取己见,这些是六种争论之根。色渴爱等是六种渴爱之身。
Lobhādayo ekakavasena gahitā. Tathā viparītamanasikāro vipallāsabhāvasāmaññena, ahirikādayo dukavasena. Lobhādayo ca puna ‘‘tividhākusalamūla’’nti tikavasena gahitā. Kāyaduccaritādi-taṇhāsaṃkilesādirāgamalādirāgavisamādikāmasaññādikāmavitakkāditaṇhāpapañcādayo tividhaduccaritādayo. Subhasaññādikā catubbidhavipariyesā. ‘‘Cīvarahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, piṇḍapāta , senāsana, itibhavābhavahetu vā’’ti (a. ni. 4.9) evamāgatā cattāro taṇhuppādā. ‘‘Buddhe kaṅkhati, dhamme, saṅghe, sikkhāya, sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khīlajāto’’ti (dī. ni. 3.319; ma. ni. 1.185; a. ni. 5.205; 9.71; vibha. 941) evamāgatāni pañca cetokhīlāni. ‘‘Kāme avītarāgo hoti, kāye avītarāgo, rūpe avītarāgo, yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati, aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ caratī’’ti (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186) āgatā pañca vinibandhā. Rūpābhinandanādayo pañcābhinandanā. Kodho, makkho, issā, sāṭheyyaṃ, pāpicchatā, sandiṭṭhiparāmāsoti imāni cha vivādamūlāni. Rūpataṇhādayo cha taṇhākāyā.
欲贪、嗔恚、见、疑、有、贪、慢、无明,是八种随眠。邪见等八种,是八种邪性。“缘于渴爱而有寻求,缘于寻求而有获得,缘于获得而有分别,缘于分别而有欲贪,缘于欲贪而有执取,缘于执取而有占有,缘于占有而有悭吝,缘于悭吝而有守护,以守护为因而有执杖等”(长部2.103;3.359),这些是九种以渴爱为根本的法。四种常见论、四种一分常见论、四种有边无边论、四种不死矫乱论、二种无因生论、十六种有想论、八种无想论、八种非有想非无想论、七种断灭论、五种现法涅槃论,这些是六十二种邪见。依内在而有“我是”、“我是如此”、“我是这样”、“我是别样”、“我将是”、“我将是如此”、“我将是这样”、“我将是别样”、“愿我是”、“愿我是如此”、“愿我是这样”、“愿我是别样”、“我当有”、“我当如此有”、“我当这样有”、“我当别样有”、“我不是”、“我当是乐”、“我当是”、“我当是如此”、“我当是这样”、“我当是别样”、“我当非有”、“我当非如此有”、“我当非这样有”、“我当非别样有”等十八种;依外在而有“以此我是”、“以此我是如此”、“以此我是这样”、“以此我是别样”等(分别论975-976)所说的十八种,共三十六种;过去三十六种、未来三十六种、现在三十六种,共一百零八种渴爱行。
Kāmarāgapaṭighadiṭṭhivicikicchābhavarāgamānāvijjā sattānusayā. Micchādiṭṭhiādayo aṭṭha micchattā. ‘‘Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ, ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho, pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ, macchariyaṃ paṭicca ārakkhā, ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānādayo’’ti (dī. ni. 2.103; 3.359) ete nava taṇhāmūlakā. Cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatavādā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā , satta ucchedavādā, pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādāti etāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Ajjhattikassa upādāya ‘‘asmī’’ti hoti, ‘‘itthasmī’’ti, ‘‘evasmī’’ti, ‘‘aññathāsmī’’ti, ‘‘bhavissa’’nti, ‘‘itthaṃ bhavissa’’nti, ‘‘evaṃ bhavissa’’nti, ‘‘aññathā bhavissa’’nti, ‘‘asasmī’’ti, ‘‘sātasmī’’ti, ‘‘siya’’nti, ‘‘itthaṃ siya’’nti, ‘‘evaṃ siya’’nti, ‘‘aññathā siya’’nti, ‘‘apāhaṃ siya’’nti, ‘‘apāhaṃ itthaṃ siya’’nti, ‘‘apāhaṃ evaṃ siya’’nti, ‘‘apāhaṃ aññathā siya’’nti hotīti aṭṭhārasa, bāhirassupādāya ‘‘iminā asmī’’ti hoti, ‘‘iminā itthasmī’’ti, ‘‘iminā evasmī’’ti, ‘‘iminā aññathāsmī’’tiādikā (vibha. 975-976) vuttanayā aṭṭhārasāti chattiṃsa, atītā chattiṃsa, anāgatā chattiṃsa, paccuppannā chattiṃsāti aṭṭhasatataṇhāvicaritāni.
“差别”这个词要分别搭配。这里的搭配是:贪的差别、嗔的差别……一直到一百零八种渴爱行的差别。搭配起来就是:他摧破了众生所有那些带来苦恼和焦灼的烦恼——无数百千种烦恼。因为烦恼无论从所缘等角度还是从生起方式的角度来看,都有无穷无尽的种类。简略来说:在这里,他以彻底断除、令其完全不再生起的方式,摧破了烦恼魔;以断除集、遍知的方式,摧破了蕴魔;以令其失去助伴、令其完全不再生起的方式,摧破了行魔;以摧破其势力、超越其领域的方式,摧破了天子魔和死魔。“灾祸”指的是祸患。因为烦恼对众生的现世和来世都带来不利,以杀害和恼害的意义来说,烦恼本身就是魔,所以叫烦恼魔。以杀戮的意义来说,蕴本身就是魔,所以叫蕴魔。正如经中所说:“不如实了知杀戮之色为‘杀戮之色’”等等。因为行能产生生、老等大灾祸,行本身就是魔,所以叫行魔。以成为杂染之相、以杀害功德的意义来说,天子本身就是魔,所以叫天子魔。因为死能令众生的寿命和生活资具损耗,具有大障碍的性质,死本身就是魔,所以叫死魔。
Pabheda-saddo paccekaṃ sambandhitabbo. Tatthāyaṃ yojanā – lobhappabhedā dosappabhedā yāva aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedāti. Sabbāni sattānaṃ darathapariḷāhakarāni kilesānaṃ anekāni satasahassāni abhañjīti yojanā. Ārammaṇādivibhāgato hi pavattiākāravibhāgato ca anantappabhedā kilesāti. Saṅkhepatoti ettha samucchedappahānavasena sabbaso appavattikaraṇena kilesamāraṃ, samudayappahānapariññāvasena khandhamāraṃ, sahāyavekallakaraṇavasena sabbathā appavattikaraṇena abhisaṅkhāramāraṃ, balavidhamanavisayātikkamanavasena devaputtamaccumārañca abhañji bhagge akāsi. Parissayānanti upaddavānaṃ. Sampati, āyatiñca sattānaṃ anatthāvahattā māraṇaṭṭhena vibādhanaṭṭhena kilesāva māroti kilesamāro. Vadhakaṭṭhena khandhāva māroti khandhamāro. Tathā hi vuttaṃ ‘‘vadhakaṃ rūpaṃ ‘vadhakaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādi (saṃ. ni. 3.85). Jātijarādimahābyasananibbattanena abhisaṅkhārova māroti abhisaṅkhāramāro. Saṃkilesanimittaṃ hutvā guṇamāraṇaṭṭhena devaputtova māroti devaputtamāro. Sattānaṃ jīvitassa, jīvitaparikkhārānañca jānikaraṇena mahābādharūpattā maccu eva māroti maccumāro.
“具足百福相者”:这是说,由于他承载着由无数百种福德所生的大人相,所以显示了他的色身成就;因为色身是其余果报成就的根本和依止处。同时也显示了法身成就,因为智慧成就等是以断除成就为前提的。搭配为:由于具足福德,受到世间人的敬重;由于摧破过失,受到审察者的敬重。从这里往后,也应当这样依序搭配。由于具足福德,在家众如刹帝利等前来亲近他;由于已断除过失,出家者、苦行者和游行者等也前来亲近他,心想“他为调伏过失而说法”。对这些前来亲近的人,他有能力以财施和法施息除他们身心的痛苦,因为财施和法施确实能带来利益。他们以清净的肉眼看见他的色身,以智慧之眼看见他的法身之后,两种痛苦得以止息;而他以财施和法施利益前来亲近的人,并通过“过去我以财施和法施证得了这世间最殊胜的地位,所以你们也应当这样修行”来劝他们走上正道,这就显示了他有能力用世间和出世间的安乐来摄受前来亲近的人。
Satapuññalakkhaṇadharassāti anekasatapuññanibbattamahāpurisalakkhaṇavahato rūpakāyasampatti dīpitā hoti, itarāsaṃ phalasampadānaṃ mūlabhāvato, adhiṭṭhānabhāvato ca. Dhammakāyasampatti dīpitā hoti, pahānasampadāpubbakattā ñāṇasampadādīnaṃ. Bhāgyavatāya lokiyānaṃ bahumatabhāvo. Bhaggadosatāya parikkhakānaṃ bahumatabhāvoti yojanā. Evaṃ ito paresupi yathāsaṅkhyaṃ yojetabbaṃ. Puññavantaṃ hi gahaṭṭhā khattiyādayo abhigacchanti, pahīnadosaṃ pabbajitatāpasaparibbājakādayo ‘‘dosavinayāya dhammaṃ desetī’’ti. Abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo, āmisadānadhammadānehi upakārasabbhāvato. Rūpakāyaṃ tassa pasādacakkhunā, dhammakāyaṃ paññācakkhunā disvā dukkhadvayassa paṭippassambhanato upagatānañca tesaṃ āmisadānadhammadānehi upakāritā, ‘‘pubbe āmisadānadhammadānehi mayā ayaṃ lokaggabhāvo adhigato, tasmā tumhehipi evameva paṭipajjitabba’’nti evaṃ sammāpaṭipattiyaṃ niyojanena abhigatānaṃ lokiyalokuttarasukhehi saṃyojanasamatthatā ca dīpitā hoti.
让自心达到自在主宰的状态,就是于自心得自在。依靠这个,能在厌恶等对象上成就“不厌恶想”等住法,也能成就决意神变等神变种类;因为神变等也是靠修心达到自在才得以成就,所以它本身就是心自在。“缩小、轻快等”中的“等”字,包含了广大、到达、堪任、自在、支配、随欲成就这六种。其中,让身体变得微细,是缩小;让身体变得轻快,比如在空中以足行走等,是轻快;让身体变得巨大,是广大;到达想去的地方,是到达;以决意等方式实现所愿,是堪任;自身具有主宰力,是自在;在神变种类上得自在,是支配;无论在空中行走,还是做其他什么事,在任何地方都能达到究竟,是随欲成就。也有人说这是“示现童子形等”。这样,这就是世间共许的八种自在。而世尊的这种自在,是包含在神变种类之中的,并且不与其他声闻等共通,所以说“具足一切行相圆满”。
Sakacitte issariyaṃ attano cittassa vasībhāvāpādanaṃ, yena paṭikkūlādīsu appaṭikkūlasaññitādivihārasiddhi, adhiṭṭhāniddhiādiko iddhividhopi cittissariyameva cittabhāvanāya vasībhāvappattiyā ijjhanato. Aṇimālaghimādikanti ādi-saddena mahimā patti pākammaṃ īsitā vasitā yatthakāmāvasāyitāti ime chapi saṅgahitā. Tattha kāyassa aṇubhāvakaraṇaṃ aṇimā. Lahubhāvo laghimā ākāse padasā gamanādinā. Mahattaṃ mahimā kāyassa mahantatāpādanaṃ. Iṭṭhadesappatti patti. Adhiṭṭhānādivasena icchitanipphādanaṃ pākammaṃ. Sayaṃvasitā issarabhāvo īsitā. Iddhividhe vasībhāvo vasitā. Ākāsena vā gacchato, aññaṃ vā kiñci karoto yattha katthaci vosānappatti yatthakāmāvasāyitā. ‘‘Kumārakarūpādidassana’’ntipi vadanti. Evamidaṃ aṭṭhavidhaṃ lokiyasammataṃ issariyaṃ. Taṃ pana bhagavato iddhividhantogadhaṃ, anaññasādhāraṇañcāti āha ‘‘sabbākāraparipūraṃ atthī’’ti.
有些人名声有限,而且不清净,因为他们依靠的是不真实的功德,如来则不是这样。为了说明这一点,才说了“遍满三界”等话。其中,在这里,已经证得导师功德的人,以及投生到无色界的人,以“彼世尊即是……”等方式随念世尊的功德时,世尊的名声就会显扬开来,所以说“遍满三界”。正因为证得了真实的功德,所以才极为清净。由于无余的相、随好等一切圆满具足,所以一切行相都圆满。“一切肢节庄严”,就是指一切大小肢体的美好。“已度脱者能令度脱”等话,是说这位世间怙主以心和语的愿求所希望、以身的愿求所期盼的,都恰好如其愿而实现,也就是与愿求相应。已经达到精进波罗蜜,并且属于圣道的正精进,就叫作“精勤”。
Kesañci padesavutti, ayathābhūtaguṇasannissayattā aparisuddho ca yaso hoti, na evaṃ tathāgatassāti dassetuṃ ‘‘lokattayabyāpako’’tiādi vuttaṃ. Tattha idha adhigatasatthuguṇānaṃ āruppe uppannānaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā bhagavato guṇe anussarantānaṃ yaso pākaṭo hotīti āha ‘‘lokattayabyāpako’’ti. Yathābhuccaguṇādhigatattā eva ativiya parisuddho. Anavasesalakkhaṇānubyañjanādisampattiyā sabbākāraparipūrā. Sabbaṅgapaccaṅgasirī sabbesaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ sobhā. ‘‘Tiṇṇo tāreyya’’ntiādinā yaṃ yaṃ etena lokanāthena icchitaṃ manovacīpaṇidhānavasena, patthitaṃ kāyapaṇidhānavasena. Tathevāti paṇidhānānurūpameva. Vīriyapāramibhāvappatto, ariyamaggapariyāpanno ca sammāvāyāmasaṅkhāto payatto.
“以分别”是指:以结合一切三法、二法句的种种分别。以“缘起等”的“等”字,应当知道:不仅包含了《分别论》中出现的念处等,还包含了摄等、时解脱等、安立等、三法发趣等。苦谛的逼迫义,是对具有苦者的伤害,使他不能自在。有为义,是由各种因缘和合、共同生起而造成的状态。热恼义,是以苦苦等来热恼、烧灼。变易义,是依老与死两种方式而变易。集谛的积集义,是以生起苦的方式而积集。因缘义,就像安立者一样,令“这是苦”生起。结缚义,是与轮回之苦结合、捆绑。障碍义,是障碍道的证得。灭谛的出离义,是因为舍弃一切依着的自性而从中出离,或者成为出离的因。远离义,是不与一切行结合。无为义,是不由任何因缘所造作。不死义,是因为恒常的自性而没有死,或者成为众生不死的因。道谛的出离义,是从轮回之苦中出离。因义,是导向涅槃的状态。见义,是对极微细的涅槃的证悟。增上义,是在观四谛时,对相应法作增上;或者特别是就道增上而说,是所缘增上。因为禅那等虽然也有所缘增上,却没有说“禅那增上法”等,而只说“道增上法”,因此可以知道“道在所缘增上方面有殊胜之处”。这些逼迫等,称为十六行相。那么,为什么在这里,在其他如病、结等行相都存在的情况下,只取这些呢?因为从自相和从通达谛的方面来说,它们最为明显。这个道理在后面讲谛的部分就会清楚。
Bhedehīti sabbattikadukapadasaṃhitehi pabhedehi. Paṭiccasamuppādādīhīti ādi-saddena na kevalaṃ vibhaṅgapāḷiyaṃ āgatā satipaṭṭhānādayova saṅgahitā, atha kho saṅgahādayo, samayavimuttādayo, ṭhapanādayo , tikapaṭṭhānādayo ca saṅgahitāti veditabbaṃ. Dukkhasaccassa pīḷanaṭṭho taṃsamaṅgino sattassa hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ. Saṅkhataṭṭho sameccasambhūyapaccayehi katabhāvo. Santāpaṭṭho dukkhadukkhatādīhi santappanaṃ paridahanaṃ. Vipariṇāmaṭṭho jarāya, maraṇena cāti dvidhā vipariṇāmetabbatā. Samudayassa āyūhanaṭṭho dukkhassa nibbattanavasena sampiṇḍanaṃ. Nidānaṭṭho ‘‘idaṃ taṃ dukkha’’nti nidadantassa viya samuṭṭhāpanaṃ. Saṃyogaṭṭho saṃsāradukkhena saṃyojanaṃ. Palibodhaṭṭho maggādhigamassa nivāraṇaṃ. Nirodhassa nissaraṇaṭṭho sabbūpadhīnaṃ paṭinissaggasabhāvattā tato vinissaṭatā, tannissaraṇanimittatā vā. Vivekaṭṭho sabbasaṅkhāravisaṃyuttatā. Asaṅkhataṭṭho kenacipi paccayena anabhisaṅkhatatā. Amataṭṭho niccasabhāvattā maraṇābhāvo, sattānaṃ maraṇābhāvahetutā vā. Maggassa niyyānaṭṭho vaṭṭadukkhato niggamanaṭṭho. Hetuattho nibbānassa sampāpakabhāvo. Dassanaṭṭho accantasukhumassa nibbānassa sacchikaraṇaṃ. Ādhipateyyaṭṭho catusaccadassane sampayuttānaṃ ādhipaccakaraṇaṃ, ārammaṇādhipatibhāvo vā visesato maggādhipativacanato. Satipi hi jhānādīnaṃ ārammaṇādhipatibhāve ‘‘jhānādhipatino dhammā’’ti evamādiṃ avatvā ‘‘maggādhipatino dhammā’’ icceva vuttaṃ, tasmā viññāyati ‘‘atthi maggassa ārammaṇādhipatibhāve viseso’’ti. Ete ca pīḷanādayo soḷasākārā nāma. Kasmā panettha aññesu rogagaṇṭhādiākāresu vijjamānesu eteva pariggayhantīti? Salakkhaṇato ca saccantaradassanato ca āvibhāvato. Svāyamattho parato saccakathāyameva āvi bhavissati.
天住是指以地遍等为所缘的色界禅那。慈等禅那是梵住。果等至是圣住。由于远离诸欲而身体独处,成为单独的状态,这是身远离。通过初禅等而远离诸盖等,心的远离状态,是心远离。依止的远离就是涅槃。其他是指世间神通之类。
Dibbavihāro kasiṇādiārammaṇāni rūpāvacarajjhānāni. Mettādijjhānāni brahmavihāro. Phalasamāpatti ariyavihāro. Kāmehi vivekaṭṭhakāyatāvasena ekībhāvo kāyaviveko. Paṭhamajjhānādinā nīvaraṇādīhi vivittacittatā cittaviveko. Upadhiviveko nibbānaṃ. Aññeti lokiyābhiññādike.
以烦恼和造作的力量,在诸有中轮回流转,而这里以渴爱为主导,所以说“称为渴爱的行走”。已吐出的:通过圣道之门吐出来,以不再吞回去的方式彻底丢弃。为了说明“世尊”是依照词源规则而称为的,所以说道“如同……腰带”。
Kilesābhisaṅkhāravasena bhavesu paribbhamanaṃ, so ca taṇhāppadhānoti vuttaṃ ‘‘taṇhāsaṅkhātaṃ gamana’’nti. Vantanti ariyamaggamukhena uggiritaṃ puna apaccāvamanavasena chaḍḍitaṃ. Bhagavāti vuccati niruttinayenāti dassento āha ‘‘yathā…pe… mekhalā’’ti.
另一种解释:具足福分,所以叫世尊;已经受用过,所以叫世尊;在福分中行走,所以叫世尊;在诸福分中行走,所以叫世尊;已经吃过,所以叫世尊;在福分中吐出,所以叫世尊。在福分中吐出,所以叫世尊。
Aparo nayo – bhāgavāti bhagavā, bhatavāti bhagavā, bhāge vanīti bhagavā, bhage vanīti bhagavā, bhattavāti bhagavā, bhage vamīti bhagavā. Bhāge vamīti bhagavā.
世尊是有福分者,是受用者,在福分中、在福分中也是受用者;
吐出诸分,也同样吐出诸分;吐出故,为世尊、胜者。
Bhāgavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā; Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino.
在这里,为什么说“世尊”是“拥有诸分”呢?因为戒等法蕴、功德部分,这些只属于如来,不与他人共有,无与伦比,在如来身上确实存在、可以找到。也就是说,他有戒、定、慧、解脱、解脱知见,有惭、愧,有信、精进,有念、正知,有戒清净、见清净,有止、观,有三善根、三善行、三正思惟、三无过失想、三界,有四念处、四正勤、四神足、四圣道、四圣果、四无碍解、四决定投生趣处的智、四圣种、四无畏智,有五精勤支、五支正定、五智正定、五根、五力、五出离界、五解脱处智、五成熟解脱想,有六随念处、六恭敬、六出离界、六常住处、六无上、六通达分想、六神通、六不共智,有七不退法、七圣法、七圣财、七觉支、七善士法、七消尽烦恼的事、七想、七应受供养者的施设、七识住的施设、七漏尽者之力的施设,有八种获得慧的因的施设、八正道支、八超越世间法、八精勤事、八非时施设、八大人思惟、八胜处的施设、八解脱,有九种以如理作意为根本的法、九种清净精勤支、九有情居的施设、九种灭除嗔恨的法、九想、九种差别、九次第住,有十种成为救护者的法、十遍处、十善业道、十正道支、十圣居、十无学法、十如来力,有十一种慈心的功德、十二种法轮的形态、十三头陀功德、十四佛智、十五种成熟解脱的法、十六种入出息念,有十六种应以后续道断除的法、十八种佛的法、十九种省察智、四十四种智的事、五十种生灭智、五十余种善法、七十七种智的事、以二十四俱胝百千种等至所行的大金刚智,以及以无量方式对周遍缘起广泛抉择、审察、开示的智,还有在无边世界界域中对无边众生的种种意乐等加以分别的智。像这样等等,具有无量无数种类的、不共他人的、无与伦比的功德部分、功德之分,都存在、都可以找到。因此,因为如来具有如上所说的这些功德部分,所以说他“拥有诸分”。本来应说“bhāgavā”,但把“ā”音缩短,就说成“bhagavā”。这样,首先依“拥有诸分”而称为世尊。
Tattha kathaṃ bhāgavāti bhagavā? Ye te sīlādayo dhammakkhandhā guṇakoṭṭhāsā, te anaññasādhāraṇā niratisayā tathāgatassa atthi upalabbhanti. Tathā hissa sīlaṃ samādhi paññā vimutti vimuttiñāṇadassanaṃ, hirī ottappaṃ, saddhā vīriyaṃ, sati sampajaññaṃ, sīlavisuddhi diṭṭhivisuddhi, samatho vipassanā, tīṇi kusalamūlāni, tīṇi sucaritāni, tayo sammāvitakkā, tisso anavajjasaññā, tisso dhātuyo, cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, cattāro ariyamaggā, cattāri ariyaphalāni, catasso paṭisambhidā, catuyoniparicchedakañāṇāni, cattāro ariyavaṃsā, cattāri vesārajjañāṇāni, pañca padhāniyaṅgāni, pañcaṅgiko sammāsamādhi, pañcañāṇiko sammāsamādhi, pañcindriyāni, pañca balāni, pañca nissāraṇīyā dhātuyo, pañca vimuttāyatanañāṇāni, pañca vimuttiparipācanīyā saññā, cha anussatiṭṭhānāni, cha gāravā, cha nissāraṇīyā dhātuyo, cha satatavihārā, cha anuttariyāni, cha nibbedhabhāgiyā saññā, cha abhiññā, cha asādhāraṇañāṇāni, satta aparihāniyā dhammā, satta ariyadhammā, satta ariyadhanāni, satta bojjhaṅgā, satta sappurisadhammā, satta nijjaravatthūni, satta saññā, sattadakkhiṇeyyapuggaladesanā, sattaviññāṇaṭṭhitidesanā, sattakhīṇāsavabaladesanā, aṭṭhapaññāpaṭilābhahetudesanā, aṭṭha sammattāni, aṭṭhalokadhammātikkamā, aṭṭha ārambhavatthūni, aṭṭhaakkhaṇadesanā, aṭṭha mahāpurisavitakkā, aṭṭhaabhibhāyatanadesanā, aṭṭha vimokkhā, nava yonisomanasikāramūlakā dhammā, nava pārisuddhipadhāniyaṅgāni, navasattāvāsadesanā, nava āghātapaṭivinayā, nava saññā, nava nānattā, nava anupubbavihārā, dasa nāthakāraṇā dhammā, dasa kasiṇāyatanāni, dasa kusalakammapathā, dasa sammattāni, dasa ariyavāsā, dasa asekkhadhammā, dasa tathāgatabalāni, ekādasa mettānisaṃsā, dvādasa dhammacakkākārā, terasa dhutaguṇā, cuddasa buddhañāṇāni, pañcadasa vimuttiparipācanīyā dhammā, soḷasavidhā ānāpānassati, soḷasa aparantapanīyā dhammā, aṭṭhārasa buddhadhammā, ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni, catucattālīsa ñāṇavatthūni , paññāsa udayabbayañāṇāni, paropaññāsa kusaladhammā, sattasattatiñāṇavatthūni, catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇaṃ, anantanayasamantapaṭṭhānapavicayapaccavekkhaṇadesanāñāṇāni, tathā anantāsu lokadhātūsu anantānaṃ sattānaṃ āsayādivibhāvanañāṇāni cāti evamādayo anantāparimāṇabhedā anaññasādhāraṇā niratisayā guṇabhāgā guṇakoṭṭhāsā saṃvijjanti upalabbhanti. Tasmā yathāvuttavibhāgā guṇabhāgā assa atthīti bhāgavāti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ katvā ‘‘bhagavā’’ti vutto. Evaṃ tāva bhāgavāti bhagavā.
戒等一切功德,无余皆住善逝中,
是故彼名为“世尊”。
Yasmā sīlādayo sabbe, guṇabhāgā asesato; Vijjanti sugate tasmā, ‘‘bhagavā’’ti pavuccati.
世尊是怎样“已拥有”的呢?那些大菩萨,为了利益一切世间而发起精勤,把人性等八种法聚集起来,为求正等觉而立下大愿;他们所应当圆满的是:布施波罗蜜、持戒波罗蜜、出离波罗蜜、智慧波罗蜜、精进波罗蜜、忍耐波罗蜜、真实波罗蜜、决意波罗蜜、慈波罗蜜、舍波罗蜜——这十波罗蜜、十近波罗蜜、十最上波罗蜜,共三十种波罗蜜;还有布施等四种摄事,真实等四种决意;舍弃自我、舍弃眼睛、舍弃财富、舍弃王位、舍弃妻儿,这五种大舍;过去努力、过去行、说法、利益亲族之行、利益世间之行、利益佛之行等等——或者简要地说,一切福德资粮、智慧资粮、成佛之法,从大愿开始,在四大不可计数又十万劫的时间里,不会变成退堕的部分、杂染的部分或停滞的部分,而只会越来越殊胜。像这样殷重地、不间断地、无余地已经拥有、已经完全拥有,所以应当说“bhatavā”,按照语源规则把t变成g,就说成“bhagavā”。或者,“bhatavā”的意思是:他按照所说的方式,承载、完全承载、圆满了那些成佛之法。这样,也是以“已拥有者”的含义而称为世尊。
Kathaṃ bhatavāti bhagavā? Ye te sabbalokahitāya ussukkamāpannehi manussattādike aṭṭha dhamme samodhānetvā sammāsambodhiyā katamahābhinīhārehi mahābodhisattehi paripūretabbā dānapāramī, sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramīti dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo, dānādīni cattāri saṅgahavatthūni, saccādīni cattāri adhiṭṭhānāni, attapariccāgo, nayana, dhana, rajja, puttadārapariccāgoti pañca mahāpariccāgā, pubbayogo, pubbacariyā, dhammakkhānaṃ, ñātatthacariyā, lokatthacariyā, buddhatthacariyāti evamādayo, saṅkhepato vā sabbe puññasambhārañāṇasambhārabuddhakārakadhammā, te mahābhinīhārato paṭṭhāya kappānaṃ satasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyāni yathā hānabhāgiyā, saṃkilesabhāgiyā, ṭhitibhāgiyā vā na honti, atha kho uttaruttari visesabhāgiyāva honti, evaṃ sakkaccaṃ nirantaraṃ anavasesato bhatā sambhatā assa atthīti bhatavāti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vutto niruttinayena ta-kārassa ga-kāraṃ katvā. Atha vā bhatavāti teyeva yathāvutte buddhakārakadhamme vuttanayena bhari sambhari, paripūresīti attho. Evampi bhatavāti bhagavā.
为了正等觉,一切布施波罗蜜等法;
这位救护者已经修积了种种资粮,因此也被称为世尊。
Sammāsambodhiyā sabbe, dānapāramiādike; Sambhāre bhatavā nātho, tasmāpi bhagavā mato.
世尊为什么被称为“护持分者”呢?那些天界日常受用的等至分,数量有二十四万亿那么多,世尊为了利益世间,也为了自己现法乐住,日复一日、从不间断地护持、亲近、修习、多作这些分,所以世尊被称为“护持分者”。另一种说法是:在应当证知的各种法中——比如善法等、蕴等——有从略说的角度分为四种现观分,也就是应遍知分、应断分、应作证分、应修习分;广说则如“眼应遍知……乃至老死应遍知”等,有种种应遍知分;如“眼之集应断……乃至老死之集应断”等,有应断分;如“眼之灭应作证……乃至老死之灭应作证”等,有应作证分;如“眼灭之道”等,以及“四念处”等,有种种不同类别的应修习分。对于这一切法,世尊都随其所宜,以行境修习和亲近的方式加以护持、亲近。因此,世尊也被称为“护持分者”。还有一种说法是:那些戒等法蕴,是与弟子们共通的功德部分、功德分,世尊以大悲心护持、希求这些功德分,心想:“怎样才能把这些功德分安立在应调伏者的相续中呢?”而他的这种希求,最终成就了如其所愿的果。因此,世尊也被称为“护持分者”。
Kathaṃ bhāge vanīti bhagavā? Ye te catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā devasikaṃ vaḷañjanakasamāpattibhāgā, te anavasesato lokahitatthaṃ, attano ca diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ niccakappaṃ niccakappaṃ vani bhaji sevi bahulamakāsīti bhāge vanīti bhagavā. Atha vā abhiññeyyadhammesu, kusalādīsu, khandhādīsu ca ye te pariññeyyādivasena saṅkhepato vā catubbidhā abhisamayabhāgā, vitthārato pana ‘‘cakkhuṃ pariññeyyaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ pariññeyya’’ntiādinā anekapariññeyyabhāgā, ‘‘cakkhussa samudayo pahātabbo…pe… jarāmaraṇassa samudayo pahātabbo’’tiādinā pahātabbabhāgā, ‘‘cakkhussa nirodho…pe… jarāmaraṇassa nirodho sacchikātabbo’’tiādinā (paṭi. ma. 1.21) sacchikātabbabhāgā, ‘‘cakkhussa nirodhagāminī paṭipadā’’tiādinā, ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā ca anekabhedā bhāvetabbabhāgā ca dhammā, te sabbe vani bhaji yathārahaṃ gocarabhāvanāsevanānaṃ vasena sevi. Evampi bhāge vanīti bhagavā. Atha vā ye ime sīlādayo dhammakkhandhā sāvakehi sādhāraṇā guṇakoṭṭhāsā guṇabhāgā, ‘‘kinti nu kho te veneyyasantānesu patiṭṭhapeyya’’nti mahākaruṇāya vani abhipatthayi, sā cassa abhipatthanā yathādhippetaphalāvahā ahosi. Evampi bhāge vanīti bhagavā.
于所知等至功德分,如来受用并希求;
为利众生故,世尊亲近、希求,由是(得名)。
Yasmā ñeyyasamāpatti-guṇabhāge tathāgato; Bhaji patthayi sattānaṃ, hitāya bhagavā tato.
世尊为什么称为“bhagavā”(具足幸福者)呢?简单来说,已作功德、具足修行的人,随自己的能力所爱乐、所亲近的,就叫作bhaga,也就是世间和出世间的成就。其中,先说世间方面:如来在成等正觉之前,还是菩萨的时候,就已在最高层次的幸福中爱乐、亲近、受用,安住于此,彻底具足诸成佛之法,使诸佛之法得以圆满成熟。成佛之后,他同样爱乐、亲近、受用那些没有过失、带来安乐、不共于他人的幸福;出世间的幸福也是如此。广说则包括:地方王权、主权、转轮王的成就、天王的成就等,以及禅那、解脱、定、等至、智见、修道、证果等超越常人的法。对种种不共于他人的幸福,他都爱乐、亲近、受用。因此,世尊也称为“bhagavā”(具足幸福者)。
Kathaṃ bhage vanīti bhagavā? Samāsato tāva katapuññehi payogasampannehi yathāvibhavaṃ bhajīyantīti bhagā, lokiyalokuttarasampattiyo. Tattha lokiye tāva tathāgato sambodhito pubbe bodhisattabhūto paramukkaṃsagate vani bhaji sevi, yattha patiṭṭhāya niravasesato buddhakārakadhamme samannānento buddhadhamme paripācesi. Buddhabhūto pana te niravajjasukhūpasaṃhite anaññasādhāraṇe lokuttarepi vani bhaji sevi. Vitthārato pana padesarajjaissariyacakkavattisampattidevarajjasampattiādivasena, jhānavimokkhasamādhisamāpattiñāṇadassanamaggabhāvanāphalasacchikiriyādiuttarimanussadhammavasena ca anekavihite anaññasādhāraṇe bhage vani bhaji sevi. Evampi bhage vanīti bhagavā.
世间有种种成就,还有众多出世间的成就;
正自觉者已经受用了那一切,所以他也被称为世尊。
Yā tā sampattiyo loke, yā ca lokuttarā puthū; Sabbā tā bhaji sambuddho, tasmāpi bhagavā mato.
为什么说世尊是“有恭敬者”呢?因为他有众多恭敬而信念坚固的弟子,所以称为“有恭敬者”。如来具足大悲、一切知智等无量、无可比拟的威德功德,因此是一切众生中最殊胜的。他凭无上的修行成就,对包括天人在内的一切众生作最大的饶益——这修行成就,以先消除一切不利为前提,无余地为众生带来利益与安乐,一心专志于此。他的色身以三十二大丈夫相、八十随形好、一寻身光等不共他人的殊胜功德所庄严。他具足广大而极清净的称扬之声:此声以真实功德证得,依“彼世尊即是如此”等方式流传,遍满三界。他善住于少欲、知足等已达究竟彼岸的德行中,具足十力、四无畏等无上殊胜功德。在“以颜色为量、信颜色;以声音为量、信声音;以粗陋为量、信粗陋;以法为量、信法”这四种量度的世间人群中,他全然能令人生起净信,因此是彻底清净的。他成为无数天人等众生恭敬、尊重、崇敬的对象,是最高的爱敬与亲近之处。那些安住于他的教导、具足不动净信的人,无论沙门、婆罗门、天、魔、梵天神,谁都无法动摇他们的亲近与恭敬。他们即使舍弃自己的生命,也绝不会舍弃对他的净信,也不会舍弃对他教令的坚固恭敬。因此他说:
Kathaṃ bhattavāti bhagavā? Bhattā daḷhabhattikā assa bahū atthīti bhattavā. Tathāgato hi mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgi bhāvato sabbasattuttamo sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhādianaññasādhāraṇaguṇavisesapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya yathābhuccaguṇādhigatena ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinayappavattena lokattayabyāpināsuvipulena, suvisuddhena ca thutighosena samannāgatattā, ukkaṃsapāramippattāsu appicchatāsantuṭṭhiādīsu supatiṭṭhitabhāvato, dasabalacatuvesārajjādiniratisayaguṇavisesasamaṅgibhāvato ca ‘‘rūpappamāṇo rūpappasanno, ghosappamāṇo ghosappasanno, lūkhappamāṇo lūkhappasanno, dhammappamāṇo dhammappasanno’’ti evaṃ catuppamāṇike lokasannivāse sabbathāpi pasādāvahabhāvena samantapāsādikattā aparimāṇānaṃ sattānaṃ sadevamanussānaṃ ādarabahumānagāravāyatanatāya paramapemasambhattiṭṭhānaṃ. Ye tassa ovāde patiṭṭhitā aveccappasādena samannāgatā honti, kenaci asaṃhāriyā tesaṃ sambhatti samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vāti. Tathā hi te attano jīvitapariccāgepi tattha pasādaṃ na pariccajanti, tassa vā āṇaṃ daḷhabhattibhāvato. Tenevāha –
“凡是真正知恩、懂得报恩的智者,
他是善友,且具足坚固的忠诚。”
‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro, Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī’’ti. (jā. 2.17.78);
比丘们,就像大海安住在自己的本性中,不会越过海岸线;同样地,比丘们,我为弟子们制定的学处,我的弟子们即使失去生命也不会违越。
‘‘Seyyathāpi , bhikkhave, mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātivattati, evameva kho, bhikkhave, yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (udā. 45; cūḷava. 385) ca.
依语源法,省略一个 t 音、把另一个变成 g 音之后,bhattavā 这样被称为 bhagavā(世尊)。
Evaṃ bhattavāti bhagavā niruttinayena ekassa ta-kārassa lopaṃ katvā itarassa ga-kāraṃ katvā.
众敬奉者皈依彼具足殊胜功德、志在利益世间之导师,
以是之故,彼被称为世尊。
Guṇātisayayuttassa , yasmā lokahitesino; Sambhattā bahavo satthu, bhagavā tena vuccati.
为什么说“世尊已经吐出了福份”呢?因为如来在还是菩萨的时候,在过去的生生世世中圆满种种波罗蜜时,就已经把称为福份的祥瑞、权势和名声吐了出来、抛弃了,像吐掉一口唾沫那样毫不在意。比如他在善悦童子时、护象童子时、铁屋智者时、默护智者时、小善生时等等,为了圆满出离波罗蜜,舍弃了如同天王统治一般的王国荣华,所舍弃的身体不计其数。即使在最后一生,对于那唾手可得的、如同天界主宰一般的转轮王荣华、四洲的权势,以及依靠转轮王成就、闪耀七宝的名声,他也视如草芥,毫无留恋地舍弃,出家之后证得了正等正觉。因此,因为他吐出了这些祥瑞等福份,所以称为世尊。另一种解释:所谓“宿”就是星宿,与星宿一同运行、流转,所以叫“有宿者”,意思是依靠须弥山、持双山、北俱卢洲、雪山等器世间的殊胜之处而显现的光辉,能持续一劫之久。世尊也吐出了这些,因为他超越了居住其中的众生和他们的居所,断除了与这些相关的欲贪。这样说来,世尊也是因为吐出了福份,所以称为世尊。
Kathaṃ bhage vamīti bhagavā? Yasmā tathāgato bodhisattabhūtopi purimāsu jātīsu pāramiyo pūrento bhagasaṅkhātaṃ siriṃ, issariyaṃ, yasañca vami uggiri kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayi. Tathā hissa somanassakumārakāle (jā. 1.15.211 ādayo) hatthipālakumārakāle (jā. 1.15.337 ādayo) ayogharapaṇḍitakāle (jā. 1.15.363 ādayo) mūgapakkhapaṇḍitakāle (jā. 2.22.1 ādayo) cūḷasutasomakāleti (jā. 2.17.195 ādayo) evamādīsu nekkhammapāramipūraṇavasena devarajjasadisāya rajjasiriyā pariccattaattabhāvānaṃ parimāṇaṃ natthi. Carimattabhāvepi hatthagataṃ cakkavattisiriṃ devalokādhipaccasadisaṃ catudīpissariyaṃ, cakkavattisampattisannissayaṃ sattaratanasamujjalaṃ yasañca tiṇāyapi amaññamāno nirapekkho pahāya abhinikkhamitvā sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tasmā ime siriādike bhage vamīti bhagavā. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā, sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanalokavisesasannissayā sobhā kappaṭṭhiyabhāvato. Tepi bhagavā vami tannivāsasattāvāsasamatikkamanato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti. Evampi bhage vamīti bhagavā.
善逝世尊,因舍转轮王之荣光、名闻、权势与安乐,
复舍世间之心,是故(为善逝世尊)。
Cakkavattisiriṃ yasmā, yasaṃ issariyaṃ sukhaṃ; Pahāsi lokacittañca, sugato bhagavā tato.
世尊是怎样“舍弃诸部分”的呢?所谓“部分”,就是自性法的分类。这些分类按蕴、处、界等来分,其中又按色、受等来分,还按过去等来分,有种种不同。世尊断除了一切戏论、一切轭缚、一切系著、一切结缚,证得了不死界,从而把这一切都吐出、呕出、无所顾恋地抛弃,不再取回。就像这样,他普遍地于一切处吐出、呕出、以无所顾恋的舍弃抛弃了地、水、火、风,眼、耳、鼻、舌、身、意,色、声、香、味、触、法,眼识……乃至意识,眼触……乃至意触,眼触所生受……乃至意触所生受,眼触所生想……乃至意触所生想,眼触所生思……乃至意触所生思,色爱……乃至法爱,色寻……乃至法寻,色伺……乃至法伺,也以一一法分别的方式,把一切法分类毫无剩余地吐出、舍弃,以无所顾恋的舍弃把它们抛弃了。这正是所说的:
Kathaṃ bhāge vamīti bhagavā? Bhāgā nāma sabhāvadhammakoṭṭhāsā, te khandhāyatanadhātādivasena, tatthāpi rūpavedanādivasena, atītādivasena ca anekavidhā, te ca bhagavā ‘‘sabbaṃ papañcaṃ, sabbaṃ yogaṃ, sabbaṃ ganthaṃ, sabbaṃ saṃyojanaṃ samucchinditvā amataṃ dhātuṃ samadhigacchanto vami uggiri anapekkho chaḍḍayi na paccāvami. Tathā hesa sabbatthakameva pathaviṃ āpaṃ tejaṃ vāyaṃ, cakkhuṃ sotaṃ ghānaṃ jivhaṃ kāyaṃ manaṃ, rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme, cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ, cakkhusamphassaṃ…pe… manosamphassaṃ, cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ, cakkhusamphassajaṃ saññaṃ…pe… manosamphassajaṃ saññaṃ, cakkhusamphassajaṃ cetanaṃ…pe… manosamphassajaṃ cetanaṃ, rūpataṇhaṃ …pe… dhammataṇhaṃ, rūpavitakkaṃ…pe… dhammavitakkaṃ, rūpavicāraṃ…pe… dhammavicāra’’ntiādinā anupadadhammavibhāgavasenapi sabbeva dhammakoṭṭhāse anavasesato vami uggiri anapekkhapariccāgena chaḍḍayi. Vuttaṃ hetaṃ –
阿难,凡是已经被舍弃、吐出、释放、断除、放下的,如来绝不可能再把它吐回来。这种事根本不存在。
‘‘Yaṃ taṃ, ānanda, cattaṃ vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ, taṃ tathāgato puna paccāvamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (dī. ni. 2.183).
世尊也是这样,被称为“已吐出部分者”。或者说,“已吐出部分者”是指:通过圣道智之门,把一切善与不善、有罪与无罪、低劣与殊胜、黑与白有对之法,全都吐出、喷出、无所眷恋地断除、抛弃,并且为了让别人也能达到同样的境地而宣说法。正如这样说:
Evampi bhāge vamīti bhagavā. Atha vā bhāge vamīti sabbepi kusalākusale sāvajjānavajje hīnapaṇīte kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme ariyamaggañāṇamukhena vami uggiri anapekkho pariccaji pajahi, paresañca tathattāya dhammaṃ desesi. Vuttampi cetaṃ –
比丘们,连法都应当舍弃,更何况非正法呢。比丘们,我要为你们讲说筏喻之法,是为了渡过,而不是为了执取。
‘‘Dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā, pageva adhammā (ma. ni. 1.240). Kullūpamaṃ vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāyā’’tiādi (ma. ni. 1.240).
世尊也是这样,因为吐出了这些部分,所以称为世尊。
Evampi bhāge vamīti bhagavā.
大仙人把诸法分成蕴、处、界等等。
黑法与白法既已被舍弃,世尊也因此被认为是(世尊)。
Khandhāyatanadhātādi-dhammabhedā mahesinā; Kaṇhā sukkā yato vantā, tatopi bhagavā mato.
“世尊是分享者、受用者,在诸分中受用,也在诸分中乞求受用。
因为能吐出福分,也同样能吐出部分,所以吐出者就是胜者世尊。”
‘‘Bhāgavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā; Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino’’ti.
在这里,简要来说,佛陀的功德按自利成就和利他行持分为两种。其中,自利成就又按断德成就和智德成就分为两种,因为威德成就等不离于这两者,所以含摄在其中。利他行持按加行和意乐分为两种。其中,从加行来说,是心不顾念利养、恭敬等,为众生开示能令一切苦解脱的法;从意乐来说,是即使对敌对者也恒常希望他们得到利益,以及等待智慧成熟时机等利他行持;即使通过接受财物等方式来利益众生,也同样是利他行持。因此,为了阐明这些,应当知道经文中采用了“应供”等词。
Ettha ca yasmā saṅkhepato attahitasampattiparahitapaṭipattivasena duvidhā buddhaguṇā, tāsu attahitasampatti pahānasampadāñāṇasampadābhedato duvidhā, ānubhāvasampadādīnaṃ tadavinābhāvena tadantogadhattā. Parahitapaṭipatti payogāsayabhedato duvidhā. Tattha payogato lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammūpadeso, āsayato paṭiviruddhesupi niccaṃ hitesitā, ñāṇaparipākakālāgamanādiparahitapaṭipatti ca, āmisapaṭiggahaṇādināpi atthacariyā parahitapaṭipatti hotiyeva. Tasmā tesaṃ vibhāvanavasena pāḷiyaṃ ‘‘araha’’ntiādīnaṃ padānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ.
在这里,用“应供”这个词,是从断德成就的角度说明了世尊自利方面的圆满。用“正自觉者”和“世间解”这两个词,是从智德成就的角度来说明。难道“世间解”这个词不也说明了正自觉吗?确实说明了,但还是有区别:用“正自觉者”这个词,说明的是遍知智的威力;而用“世间解”这个词,说明的是了知意乐、随眠等智的威力。用“明行足”这个词,说明了世尊自利方面的全部圆满。用“善逝”这个词,则从起点开始,说明了世尊自利方面的圆满和利他的实践。用“无上调御丈夫、天人师”这些词,说明了世尊利他的实践。用“佛陀”这个词,说明了世尊自利方面的圆满和利他的实践。这样一来,说了“正自觉者”之后再说“佛陀”这个词,就有了充分的理由。所以这样说:“自己觉悟了,也让其他众生觉悟”等等。用“世尊”这个词,也是从起点开始,说明了世尊自利方面的一切圆满和利他的实践。
Tattha ‘‘araha’’nti iminā padena pahānasampadāvasena bhagavato attahitasampatti vibhāvitā. ‘‘Sammāsambuddho, lokavidū’’ti ca imehi padehi ñāṇasampadāvasena. Nanu ca ‘‘lokavidū’’ti imināpi sammāsambuddhatā vibhāvīyatīti? Saccaṃ vibhāvīyati, atthi pana viseso, ‘‘sammāsambuddho’’ti iminā sabbaññutaññāṇānubhāvo vibhāvito, ‘‘lokavidū’’ti pana iminā āsayānusayañāṇādīnampi ānubhāvo vibhāvitoti. ‘‘Vijjācaraṇasampanno’’ti iminā sabbāpi bhagavato attahitasampatti vibhāvitā. ‘‘Sugato’’ti pana iminā samudāgamato paṭṭhāya bhagavato attahitasampatti, parahitapaṭipatti ca vibhāvitā. ‘‘Anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussāna’’nti imehi padehi bhagavato parahitapaṭipatti vibhāvitā. ‘‘Buddho’’ti iminā bhagavato attahitasampatti, parahitapaṭipatti ca vibhāvitā. Evañca katvā ‘‘sammāsambuddho’’ti vatvā ‘‘buddho’’ti vacanaṃ samatthitaṃ hoti. Tenevāha ‘‘attanāpi bujjhi aññepi satte bodhesī’’tiādi. ‘‘Bhagavā’’ti ca imināpi samudāgamato paṭṭhāya bhagavato sabbā attahitasampatti, parahitapaṭipatti ca vibhāvitā.
还有一种分类方式:从因、果以及利益众生这三个角度,简要来说,佛陀的功德有三种。其中,用“阿拉汉、正自觉者、明行足、世间解”这几个词,是从果德圆满的角度来说明佛陀的功德。用“无上者、调御丈夫、导师、天人师”这几个词,是从利益众生的角度来显示佛陀的功德。用“佛陀”这个词,则是从果德和利益众生两个方面来说明佛陀的功德。而用“善逝、世尊”这几个词,应当知道是从因、果、利益众生三个方面来说明佛陀的功德。
Aparo nayo – hetuphalasattūpakāravasena saṅkhepato tividhā buddhaguṇā. Tattha ‘‘arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno lokavidū’’ti imehi padehi phalasampattivasena buddhaguṇā vibhāvitā. ‘‘Anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussāna’’nti imehi sattūpakāravasena buddhaguṇā pakāsitā. ‘‘Buddho’’ti iminā phalavasena, sattūpakāravasena ca buddhaguṇā vibhāvitā. ‘‘Sugato bhagavā’’ti pana imehi padehi hetuphalasattūpakāravasena buddhaguṇā vibhāvitāti veditabbaṃ.
145“他的”指的是修习佛随念这个业处的瑜伽行者。“如是”指的是按照“这里有这样的理路”等所说的方式。“那时”指的是忆念佛功德的时候。“被贪欲缠缚”是指心被贪欲缠缚,也就是与达到缠缚程度的贪欲相应的心,就像森林被盗贼占据一样,被那贪欲所缠缚;因为那是缠缚生起之处,所以说“被贪欲缠缚”。或者说,贪欲的缠缚应当理解为是在那与贪欲相应的心上生起的。在这个解释中,“以贪欲”是指以贪欲为因。“成为正直”是指:由于事先已经去除了身体的弯曲等,又没有谄曲等令心不正直的因素,或者由于没有贪欲等缠缚,没有低下与高举,所以心成就了正直的状态。另外,“成为正直”也可以指:因为业处进入了行道,遣除了昏沉与掉举,依照中道寂止之相而修行,所以心得正直。“以如来为所缘”是指以如来的功德作为所缘。
145.Tassāti buddhānussatikammaṭṭhānikassa yogino. Evanti ‘‘tatrāyaṃ nayo’’tiādinā vuttappakārena. Tasmiṃ samayeti buddhaguṇānussaraṇasamaye. Rāgapariyuṭṭhitanti rāgena pariyuṭṭhitaṃ, pariyuṭṭhānappattehi rāgehi sahitaṃ cittaṃ araññamiva corehi tena pariyuṭṭhitanti vuttaṃ, tassa pariyuṭṭhānaṭṭhānabhāvato, pariyuṭṭhitarāganti attho. Yaṃ vā rāgassa pariyuṭṭhānaṃ, taṃ taṃsahite citte upacaritanti daṭṭhabbaṃ. Etasmiṃ pakkhe rāgenāti rāgena hetunāti attho. Ujugatamevāti pageva kāyavaṅkādīnaṃ apanītattā, cittassa ca anujubhāvakarānaṃ māyādīnaṃ abhāvato, rāgādipariyuṭṭhānābhāvena vā onatiunnativirahato ujubhāvameva kataṃ. Atha vā ujugatamevāti kammaṭṭhānassa vīthiṃ otiṇṇatāya līnuddhaccavigamanato majjhimasamathanimittapaṭipattiyā ujubhāvameva gataṃ. Tathāgataṃ ārabbhāti tathāgataguṇe ārammaṇaṃ katvā.
“如是他的”就是“这样他的”。接着“彼世尊是应供”等前面说过的方式,他随念佛的功德,这就是前后文的关联。“如是”是按“那时不……”等所说的方法。“倾向于佛功德”就是心朝向佛功德。“寻与伺转起”这句话说明:以佛功德为所缘的业处被寻触及、被寻反复碰触,并且一再地随观。喜生起:由于修习的力量,能产生近行定的强烈喜生起。喜心者:就是具有前面所说那种喜的心。身心的不安:是身轻安和心轻安的对立面,属于微细状态的、与掉举相应的烦恼。平息:就是止息下来。次第地在一刹那:当以佛功德为所缘的修习一层比一层更殊胜地持续运转时,那时诸盖已被镇伏,烦恼已经止息,信等诸根变得非常清净,因为修习纯熟,寻与伺变得格外锐利,强烈的喜生起,以喜为近因的轻安更殊胜地生起,身体轻安的人,作为定之近因的乐变得更稳固而持续,被乐滋润的心,在业处上正确地入定。就这样次第地,在预备阶段,寻等一层比一层更锐利地运转,由于修习的中道寂止实践以及诸根一味,变得最为锐利,在一刹那间,诸禅支生起。世尊就是针对这个而说:
Iccassāti iti assa. ‘‘So bhagavā itipi araha’’ntiādinā pubbe vuttappakārena buddhaguṇe anuvitakkayatoti sambandho. Evanti ‘‘neva tasmiṃ samaye’’tiādinā vuttanayena. Buddhaguṇapoṇāti buddhaguṇaninnā. ‘‘Vitakkavicārā pavattantī’’ti etena buddhaguṇasaṅkhātaṃ kammaṭṭhānaṃ vitakkāhataṃ, vitakkapariyāhataṃ, punappunaṃ anumajjanañca karotīti dasseti. Pīti uppajjatīti bhāvanāvasena upacārajjhānanipphādikā balavatī pīti uppajjati. Pītimanassa vuttappakārapītisahitacittassa. Kāyacittadarathāti kāyacittapassaddhīnaṃ paṭipakkhabhūtā sukhumāvatthā uddhaccasahagatā kilesā. Paṭippassambhantīti sannisīdanti. Anukkamena ekakkhaṇeti yadā buddhaguṇārammaṇā bhāvanā uparūpari visesaṃ āvahantī pavattati, tadā nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnāva honti, suvisadāni saddhādīni indriyāni honti, bhāvanāya paguṇatāya vitakkavicārā sātisayaṃ paṭukiccāva honti, balavatī pīti uppajjati, pītipadaṭṭhānā passaddhi savisesā jāyati, passaddhakāyassa samādhipadaṭṭhānaṃ sukhaṃ thirataraṃ hutvā pavattati, sukhena anubrūhitaṃ cittaṃ kammaṭṭhāne sammadeva samādhiyati. Evaṃ anukkamena pubbabhāge vitakkādayo uparūpari paṭupaṭutarabhāvena pavattitvā bhāvanāya majjhimasamathapaṭipattiyā indriyānañca ekarasabhāvena paṭutamāni hutvā ekakkhaṇe jhānaṅgāni uppajjanti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ bhagavatā –
摩诃男,当圣弟子忆念如来的时候,那时他的心里不会被贪欲缠住……乐者的心得以等持。
‘‘Yasmiṃ , mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti…pe… sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (a. ni. 6.10).
那么,为什么这里禅那没有达到安止呢?回答说:“因为佛功德甚深”等等。因为在甚深的所缘上,止的修习就像船沉入深水一样,找不到立足处。而“甚深”这个词,也涵盖了自性法,因为自性法是甚深的,不是概念。难道不是通过与之相应的概念来把握自性法吗?确实,在预备阶段是能把握的;但当修习增长时,就超越了概念,心只安住在自性法上。难道在自性法上,某些情况下安止也能成就吗,比如第二无色禅等?确实能成就,但那是对单一类型的所缘而言。而这里是多种类型的,为了说明这一点,所以说“由于倾向于忆念种种功德”。即便如此,就像对头发等种种部分作意的人,修习以安止的方式只停留在一个部分上那样,这里为什么不能呢?这个类比不恰当。因为在那种情况下,虽然部分很多,但修习只以单一方式进行,因为只取厌恶相;而在这里,功德是种种不同的,修习不能只停留在一种功德上,因为当佛功德通过修习之力现前时,信心变得强大。正因为如此,才说“由于倾向”。如果只是达到近行定,为什么称为佛随念呢?回答说:“此即”等等。
Kasmā panettha jhānaṃ appanāpattaṃ na hotīti āha ‘‘buddhaguṇānaṃ pana gambhīratāyā’’tiādi. Gambhīre hi ārammaṇe gambhīre udake patitanāvā viya samathabhāvanā patiṭṭhaṃ na labhati, ‘‘gambhīratāyā’’ti ca iminā sabhāvadhammatāpi saṅgahitā. Sabhāvadhammo hi gambhīro na paññatti. Nanu ca tajjāpaññattivasena sabhāvadhammo gayhatīti? Saccaṃ gayhati pubbabhāge, bhāvanāya pana vaḍḍhamānāya paññattiṃ samatikkamitvā sabhāveyeva cittaṃ tiṭṭhati. Nanu ca sabhāvadhammepi katthaci appanā samijjhati dutiyāruppajjhānādīti? Saccaṃ samijjhati, tañca kho ekappakāre ārammaṇe, idaṃ pana nānappakāranti dassento ‘‘nānappakāraguṇānussaraṇādhimuttatāyā’’ti āha. Evampi yathā nānappakāresu kesādikoṭṭhāsesu manasikāraṃ pavattentassa ekasmiṃyeva koṭṭhāse appanāvasena bhāvanā avatiṭṭhati, evamidha kasmā na hotīti? Visamoyaṃ upaññāso. Tattha hi satipi koṭṭhāsabahubhāve ekappakāreneva bhāvanā vattati paṭikkūlākārasseva gahaṇato, idha pana nānappakārena guṇānaṃ nānappakārattā, na ayamekasmiṃyeva guṇe ṭhātuṃ sakkoti bhāvanābalena paccakkhato buddhaguṇesu upaṭṭhahantesu saddhāya balavabhāvato. Teneva hi ‘‘adhimuttatāyā’’ti vuttaṃ. Yadi upacārappattaṃ jhānaṃ hoti, kathaṃ buddhānussatīti vuttanti āha ‘‘tadeta’’ntiādi.
他具备恭敬和尊重,因为导师的功德身就现前呈现在他心中。正是由此,他的信心变得广大,像不坏净信那样的广大信心。由于以随念佛陀功德的方式修习不断生起,他的念变得广大。由于那些功德极其深奥、种类多样,他的慧变得广大。由于那些功德是殊胜福田,他也获得广大的福德。他充满喜与欢悦,因为佛随念是喜觉支的生起之处。他能承受恐惧和怖畏,因为以佛陀功德为所缘的念能够克服恐惧和怖畏。因此世尊说:“你们应当随念正觉者,恐惧就不会降临于你们。”他能堪忍身苦,因为佛随念使身体之苦如荷叶上的水珠般退去。所谓“共住想”,即与佛共住之想。他的心倾向于佛地,因为佛陀功德的伟大现前呈现。由于修习佛随念,佛陀的功德常常在心中现起,所以说“如同当面见到导师一样”。所谓“未能通达更上者”,即以此修习为基础,却未能通达更上的诸谛。所谓“以善趣为归宿”,即以善趣为来世。
Sagāravo hoti sappatisso, satthu guṇasarīrassa paccakkhato upaṭṭhahanato. Tatoyeva saddhāvepullaṃ aveccappasādasadisaṃ saddhāmahattaṃ. Buddhaguṇānaṃ anussaraṇavasena bhāvanāya pavattattā sativepullaṃ. Tesaṃ paramagambhīratāya, nānappakāratāya ca paññāvepullaṃ. Tesaṃ uḷārapuññakkhettatāya puññavepullañca adhigacchati. Pītipāmojjabahulo hoti pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyattā buddhānussatiyā. Bhayabheravasaho buddhaguṇārammaṇāya satiyā bhayabheravābhibhavanato. Tenāha bhagavā ‘‘anussaretha sambuddhaṃ, bhayaṃ tumhāka no siyā’’ti (saṃ. ni. 1.249 thokaṃ visadisaṃ). Dukkhādhivāsanasamattho buddhānussatiyā sarīradukkhassa padumapalāse udakassa viya vinivaṭṭanato . Saṃvāsasaññanti sahavāsasaññaṃ. Buddhabhūmiyaṃ cittaṃ namati buddhaguṇānaṃ mahantabhāvassa paccakkhato upaṭṭhānato. Buddhānussatibhāvanāya sabbadā buddhaguṇānaṃ citte viparivattanato vuttaṃ ‘‘sammukhā satthāraṃ passato viyā’’ti. Uttari appaṭivijjhantoti imāya bhāvanāya upari taṃ adhiṭṭhānaṃ katvā saccāni appaṭivijjhanto. Sugatiparāyaṇoti sugatisamparāyo.
不放逸,就是不疏忽、认真投入地持续用功。应当做,就是应该去做。有妙慧者,就是具有善妙智慧的人。如此具大威力,就是像前面所说的那样,具备这样的大威力:它能镇伏盖障等,并且是对导师怀有恭敬等的因由。
Appamādanti appamajjanaṃ sakkaccaṃ anuyogaṃ. Kayirāthāti kareyya. Sumedhasoti sundarapañño . Evaṃ mahānubhāvāyāti vuttappakārena nīvaraṇavikkhambhanādisamatthena satthari sagāravabhāvādihetubhūtena mahatā sāmatthiyena samannāgatāya.