4. 地遍分别·初禅之论
4. 地遍分别 · 102 段
69 就这样,当他引导心朝向那个相并作意时,心里想:“安止定快要成就了。”这时,有分心被间断,以“地、地”的修习,那个已经现起的、以地遍本身为所缘的意门转向心便生起了。之后,对于同一个所缘,有四或五个速行心快速运行。在这些速行心中,最后一个是色界心,其余的都是欲界心。这些速行心里的寻、伺、喜、乐、心一境性,比自然状态下的心更强。因为它们是为安止做准备的,所以也称为“遍作”,就像村庄附近的地方被称为“村近行”、城市附近的地方被称为“城近行”一样;同样,因为接近安止或正在走向安止,所以也称为“近行”;又因为在它之前是遍作,在它之后是安止,并且随顺这两者,所以也称为“随顺”。在这些速行心中,最后一个速行心因为征服了小种姓(欲界)而修习大种姓(色界),所以也称为“种姓”。不过,如果用不重复的方式(即一个心一个名称)来把握:在这里,第一个是遍作,第二个是近行,第三个是随顺,第四个是种姓。或者,第一个是近行,第二个是随顺,第三个是种姓,第四个或第五个是安止心。之所以在第四或第五个速行心进入安止,这是根据速通达和迟通达来说的。此后,速行心便谢落了,进入有分的时间。巴利
Iti evaṃ nimittābhimukhaṃ mānasaṃ paṭipādayato panassa idāni appanā ijjhissatīti bhavaṅgaṃ upacchinditvā pathavī pathavīti anuyogavasena upaṭṭhitaṃ tadeva pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanamuppajjati. Tato tasmiṃyevārammaṇe cattāri pañca vā javanāni javanti. Tesu avasāne ekaṃ rūpāvacaraṃ, sesāni kāmāvacarāni. Pakaticittehi balavataravitakkavicārapītisukhacittekaggatāni yāni appanāya parikammattā parikammānītipi, yathā gāmādīnaṃ āsannapadeso gāmūpacāro nagarūpacāroti vuccati, evaṃ appanāya āsannattā samīpacārattā vā upacārānītipi, ito pubbe parikammānaṃ, upari appanāya ca anulomato anulomānītipi vuccanti. Yañcettha sabbantimaṃ, taṃ parittagottābhibhavanato, mahaggatagottabhāvanato ca gotrabhūtipi vuccati. Agahitaggahaṇena panettha paṭhamaṃ parikammaṃ, dutiyaṃ upacāraṃ, tatiyaṃ anulomaṃ, catutthaṃ gotrabhu. Paṭhamaṃ vā upacāraṃ, dutiyaṃ anulomaṃ, tatiyaṃ gotrabhu, catutthaṃ pañcamaṃ vā appanācittaṃ. Catutthameva hi pañcamaṃ vā appeti, tañca kho khippābhiññadandhābhiññavasena. Tato paraṃ javanaṃ patati. Bhavaṅgassa vāro hoti.
然而,论师果德答长老引用了“前前诸善法,以习行缘之力,成为后后诸善法的缘”(《发趣论》1.1.12)这段经文后说:“以习行缘,后后的法变得更强,因此在第六、第七速行心中也有安止。”这个说法在诸义注中被驳斥为:“这只是长老一己的见解。”实际上,安止只在第四或第五速行心中生起。因为此后速行心便已谢落,已经临近有分了。这是经过审察而说的,所以无法否认。就像有人奔向断崖,即使想停下来,在边缘踏住脚也无法停住,必然坠入悬崖一样;同样,在第六或第七速行心,因为临近有分,不可能进入安止。因此应知,安止只在第四或第五速行心中生起。巴利
Ābhidhammikagodattatthero pana ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.12) imaṃ suttaṃ vatvā āsevanapaccayena pacchimo pacchimo dhammo balavā hoti, tasmā chaṭṭhepi sattamepi appanā hotīti āha, taṃ aṭṭhakathāsu ‘‘attano matimattaṃ therasseta’’nti vatvā paṭikkhittaṃ. Catutthapañcamesuyeva pana appanā hoti. Parato javanaṃ patitaṃ nāma hoti, bhavaṅgassa āsannattāti vuttaṃ . Tameva vicāretvā vuttattā na sakkā paṭikkhipituṃ. Yathā hi puriso chinnapapātābhimukho dhāvanto ṭhātukāmopi pariyante pādaṃ katvā ṭhātuṃ na sakkoti papāte eva patati, evaṃ chaṭṭhe vā sattame vā appetuṃ na sakkoti, bhavaṅgassa āsannattā. Tasmā catutthapañcamesuyeva appanā hotīti veditabbā.
而且,这个安止定只有一刹那心而已。因为在七种情况下没有长时间(时间长短)的限定:即最初的安止、世间的神通、四道、道之后的果、色界与无色界有中的有分禅那、作为灭尽定之缘的非想非非想处、以及出灭尽定者所证的果定。这当中,道之后的果不会超过三刹那心。作为灭尽定之缘的非想非非想处不会超过二刹那心。在色界、无色界的有分,则没有限量。其余各处都只有一刹那心而已。所以,安止定只有一刹那心。此后便落入有分。接着,转向心断绝有分后,为了观察禅那,便生起对禅那的观察。巴利
Sā ca pana ekacittakkhaṇikāyeva. Sattasu hi ṭhānesu addhānaparicchedo nāma natthi paṭhamappanāyaṃ, lokiyābhiññāsu, catūsu maggesu, maggānantaraphale, rūpārūpabhavesu bhavaṅgajjhāne, nirodhassa paccaye nevasaññānāsaññāyatane, nirodhā vuṭṭhahantassa phalasamāpattiyanti. Ettha maggānantaraphalaṃ tiṇṇaṃ upari na hoti. Nirodhassa paccayo nevasaññānāsaññāyatanaṃ dvinnamupari na hoti. Rūpārūpesu bhavaṅgassa parimāṇaṃ natthi, sesaṭṭhānesu ekameva cittanti. Iti ekacittakkhaṇikāyeva appanā. Tato bhavaṅgapāto. Atha bhavaṅgaṃ vocchinditvā jhānapaccavekkhaṇatthāya āvajjanaṃ, tato jhānapaccavekkhaṇanti.
至此,这位修行者便“唯远离诸欲,远离诸不善法,有寻的、有伺的,证得并住于远离所生的喜乐之初禅”(《法集》160;《长部》1.226)。就这样,他已经证得了舍离五支、具足五支、具三种善、成就十相的地遍初禅。巴利
Ettāvatā ca panesa vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati (dha. sa. 160; dī. ni. 1.226). Evamanena pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇaṃ.
70 在这里,“远离诸欲”是指:已经远离、已经脱离、已经舍离诸欲。而这里所用的“唯”字,应知是决定的意思。因为它是决定的意思,所以它阐明:即使在具足住于初禅的时候,诸欲并不存在,但诸欲是此初禅的对立者,只有舍断诸欲才能证得此初禅。巴利
Tattha vivicceva kāmehīti kāmehi viviccitvā vinā hutvā apakkamitvā. Yo panāyamettha evakāro, so niyamatthoti veditabbo. Yasmā ca niyamattho, tasmā tasmiṃ paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye avijjamānānampi kāmānaṃ tassa paṭhamajjhānassa paṭipakkhabhāvaṃ kāmapariccāgeneva cassa adhigamaṃ dīpeti.
怎么阐明呢?因为当用“唯远离诸欲”来作限定时,便可以了知:确实,诸欲是禅那的对立者,当它们存在时,此禅那便不会生起,就像黑暗存在时,灯光便不会显现一样。而只有舍断它们,才能证得此禅那,就像只有舍断此岸,才能到达彼岸一样。因此,它作这样的限定。巴利
Kathaṃ? ‘‘Vivicceva kāmehī’’ti evañhi niyame kariyamāne idaṃ paññāyati, nūna jhānassa kāmā paṭipakkhabhūtā yesu sati idaṃ nappavattati, andhakāre sati padīpobhāso viya. Tesaṃ pariccāgeneva cassa adhigamo hoti, orimatīrapariccāgena pārimatīrasseva. Tasmā niyamaṃ karotīti.
在这里,或许有人会问:为什么这个“唯”字只在前一句中说,而不在后一句中说呢?难道即使没有远离不善法,也能成就并安住在禅那中吗?不应该这样理解。因为禅那是从那些欲中出离的,所以这个“唯”字说在前一句。因为禅那超越了欲界,而且是欲贪的对治,所以它正是诸欲的出离。正如经中所说:“诸欲的出离,就是离欲。”然而在后一句中,也应该像“就在这里,诸比丘,有沙门;这里有第二沙门”那样,把“唯”字带进来理解。因为不可能在没有远离其他那些称为诸盖的不善法的情况下,就能成就并安住在禅那中。因此,应该在两句中都这样理解:“唯远离诸欲,唯远离诸不善法。”另外,在这两句中,虽然用“远离”这个共同的词,把彼分远离等、身远离等一切远离都包含在内了;但在这里只应理解为三种:身远离、心远离、镇伏远离。巴利
Tattha siyā, kasmā panesa pubbapadeyeva vutto, na uttarapade, kiṃ akusalehi dhammehi aviviccāpi jhānaṃ upasampajja vihareyyāti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Taṃnissaraṇato hi pubbapade esa vutto. Kāmadhātusamatikkamanato hi kāmarāgapaṭipakkhato ca idaṃ jhānaṃ kāmānameva nissaraṇaṃ. Yathāha, ‘‘kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamma’’nti (dī. ni. 3.353). Uttarapadepi pana yathā ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241) ettha evakāro ānetvā vuccati, evaṃ vattabbo. Na hi sakkā ito aññehipi nīvaraṇasaṅkhātehi akusaladhammehi avivicca jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Tasmā ‘‘vivicceva kāmehi vivicceva akusalehi dhammehī’’ti evaṃ padadvayepi esa daṭṭhabbo. Padadvayepi ca kiñcāpi viviccāti iminā sādhāraṇavacanena tadaṅgavivekādayo, kāyavivekādayo ca sabbepi vivekā saṅgahaṃ gacchanti, tathāpi kāyaviveko cittaviveko vikkhambhanavivekoti tayo eva idha daṭṭhabbā.
而关于“诸欲”这个词,在《义释》中以“什么是事欲?可爱的色”等方式所说的那些事欲,以及在那里和《分别论》中所说的“欲求是欲,贪是欲,欲求与贪是欲,意图是欲,贪是欲,意图与贪是欲,这些称为诸欲”这样的烦恼欲,应该知道全都包含在内。这样一来,“唯远离诸欲”的意思是也远离事欲,由此说明了身远离;“远离诸不善法”的意思是远离烦恼欲或一切不善,由此说明了心远离。这其中,由前者说明远离事欲,显示了舍断欲乐;由后者说明远离烦恼欲,显示了执取出离乐。而且,仅仅通过说明远离事欲和烦恼欲,由前者舍断染污的所依,由后者舍断染污;由前者舍断贪婪性的因,由后者舍断愚痴性的因。应该知道,由前者显示了加行的清净,由后者显示了意乐的培育。这是在“诸欲”中所说的诸欲的事欲方面的道理。巴利
Kāmehīti iminā pana padena ye ca niddese ‘‘katame vatthukāmā, manāpiyā rūpā’’tiādinā (mahāni. 1) nayena vatthukāmā vuttā, ye ca tattheva vibhaṅge ca ‘‘chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo, saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmo, ime vuccanti kāmā’’ti (mahāni. 1; vibha. 564) evaṃ kilesakāmā vuttā, te sabbepi saṅgahitāicceva daṭṭhabbā. Evañhi sati vivicceva kāmehīti vatthukāmehipi viviccevāti attho yujjati, tena kāyaviveko vutto hoti. Vivicca akusalehi dhammehīti kilesakāmehi sabbākusalehi vā viviccāti attho yujjati, tena cittaviveko vutto hoti. Purimena cettha vatthukāmehi vivekavacanato eva kāmasukhapariccāgo, dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato nekkhammasukhapariggaho vibhāvito hoti. Evaṃ vatthukāmakilesakāmavivekavacanatoyeva ca etesaṃ paṭhamena saṃkilesavatthuppahānaṃ, dutiyena saṃkilesappahānaṃ. Paṭhamena lolabhāvassa hetupariccāgo, dutiyena bālabhāvassa. Paṭhamena ca payogasuddhi , dutiyena āsayaposanaṃ vibhāvitaṃ hotīti viññātabbaṃ. Esa tāva nayo kāmehīti ettha vuttakāmesu vatthukāmapakkhe.
而在烦恼欲方面,以“欲是欲,贪是欲”等多种类别,所指的欲就是爱欲。虽然它也包括在不善法中,但在《分别论》中以“此中什么是欲?欲是欲”等方式,把它作为禅那的对治而单独说了出来。或者因为它是烦恼欲性,所以在前一句中说;因为它包括在不善法中,所以在后一句中说。因为它有多种类别,所以不说单数的“欲”而说复数的“诸欲”。巴利
Kilesakāmapakkhe pana chandoti ca rāgoti ca evamādīhi anekabhedo kāmacchandoyeva kāmoti adhippeto. So ca akusalapariyāpannopi samāno ‘‘tattha katamo kāmo chando kāmo’’tiādinā (vibha. 564) nayena vibhaṅge jhānapaṭipakkhato visuṃ vutto. Kilesakāmattā vā purimapade vutto, akusalapariyāpannattā dutiyapade. Anekabhedato cassa kāmatoti avatvā kāmehīti vuttaṃ.
虽然其他诸法也有不善性,但在《分别论》中以“此中什么是诸不善法?欲贪”等方式,为了显示在后面诸禅支的相违对立状态,只说了诸盖。因为诸盖与禅支相违,而禅支正是它们的对立者、破坏者、杀灭者,所以这样说了。在《藏释》中就是这样说的:即定是对欲贪的对立者,喜是对嗔恚的对立者,寻是对昏沉睡眠的对立者,乐是对掉举恶作的对立者,伺是对疑的对立者。巴利
Aññesampi ca dhammānaṃ akusalabhāve vijjamāne ‘‘tattha katame akusalā dhammā, kāmacchando’’tiādinā nayena vibhaṅge upari jhānaṅgānaṃ paccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato nīvaraṇāneva vuttāni. Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni, tesaṃ jhānaṅgāneva paṭipakkhāni viddhaṃsakāni vighātakānīti vuttaṃ hoti. Tathā hi samādhi kāmacchandassa paṭipakkho, pīti byāpādassa, vitakko thinamiddhassa, sukhaṃ uddhaccakukkuccassa, vicāro vicikicchāyāti peṭake vuttaṃ.
在这里,以“唯远离诸欲”这句话,说明了爱欲的镇伏远离。以“远离诸不善法”这句话,说明了五盖的镇伏远离;但以未摄取者的摄取来说,第一句是爱欲的镇伏远离,第二句是其余诸盖的镇伏远离。同样,在三不善根中,第一句是以五欲为所缘的贪的镇伏远离,第二句是以嗔恨事等为所缘的嗔与痴的镇伏远离。或者在诸流等法中,第一句是欲流、欲轭、欲漏、欲取、贪欲身系、欲贪结的镇伏远离,第二句是其余诸流、轭、漏、取、系、结的镇伏远离。第一句是渴爱及其相应法的镇伏远离,第二句是无明及其相应法的镇伏远离。再者,应该知道第一句说的是八个贪相应心生起的镇伏远离,第二句说的是其余四个不善心生起的镇伏远离。这是“唯远离诸欲,远离诸不善法”这里的义理阐明。巴利
Evamettha vivicceva kāmehīti iminā kāmacchandassa vikkhambhanaviveko vutto hoti. Vivicca akusalehi dhammehīti iminā pañcannampi nīvaraṇānaṃ, agahitaggahaṇena pana paṭhamena kāmacchandassa, dutiyena sesanīvaraṇānaṃ. Tathā paṭhamena tīsu akusalamūlesu pañcakāmaguṇabhedavisayassa lobhassa, dutiyena āghātavatthubhedādivisayānaṃ dosamohānaṃ. Oghādīsu vā dhammesu paṭhamena kāmoghakāmayogakāmāsavakāmupādānaabhijjhākāyaganthakāmarāgasaṃyojanānaṃ, dutiyena avasesaoghayogāsavaupādānaganthasaṃyojanānaṃ. Paṭhamena ca taṇhāya taṃsampayuttakānañca, dutiyena avijjāya taṃsampayuttakānañca. Apica paṭhamena lobhasampayuttānaṃ aṭṭhannaṃ cittuppādānaṃ, dutiyena sesānaṃ catunnaṃ akusalacittuppādānaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti veditabbo. Ayaṃ tāva vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehīti ettha atthappakāsanā.
71 至此已经显示了初禅的舍断支,现在为了显示相应支而说“有寻的、有伺的”等。其中,vitakkanaṃ(寻)就是ūhanaṃ(推求),即推求。这个寻的特相是把心安置到所缘上,作用是击触、遍击触。因为瑜伽行者由它而击触、遍击触所缘,所以这样说。它的现起是引导心趋向所缘。巴利
Ettāvatā ca paṭhamassa jhānassa pahānaṅgaṃ dassetvā idāni sampayogaṅgaṃ dassetuṃ savitakkaṃ savicārantiādi vuttaṃ. Tattha vitakkanaṃ vitakko, ūhananti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇo, āhananapariyāhananaraso. Tathā hi tena yogāvacaro ārammaṇaṃ vitakkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ karotīti vuccati. Ārammaṇe cittassa ānayanapaccupaṭṭhāno.
“伺”的意思是巡行、随行。它的特相是持续地研磨所缘(禅修对象),作用是让同时生起的心理活动持续地结合在所缘上,现起是心不断地系在所缘上。巴利
Vicaraṇaṃ vicāro, anusañcaraṇanti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇānumajjanalakkhaṇo, tattha sahajātānuyojanaraso, cittassa anuppabandhanapaccupaṭṭhāno.
虽然寻和伺在某些情况下并不分离,但从粗重和先行的意义上说,寻就像敲钟时的第一下撞击,是心最初投向所缘;从微细和随审察的本性上说,伺就像钟的余响,是心持续地随所缘而转。在这里,寻是散动的:它刚生起时,是心的悸动状态,就像想要飞上天空的鸟拍打翅膀,又像追逐香气的蜜蜂一心向莲花扑去。伺是寂静运行、不太悸动的状态:就像已经飞上天空的鸟展开翅膀滑翔,又像已经扑向莲花的蜜蜂,在莲花上方盘旋。然而在《二集注释》中说:“寻就像大鸟在空中飞行时,用两翼抓住风,收拢翅膀而行,以将心投向所缘的方式运行。伺就像为了抓住风而振动翅膀而行,以随审察的方式运行。”这个比喻在描述持续运行时是合理的。而寻和伺的差别在初禅和第二禅中很明显。巴利
Santepi ca nesaṃ katthaci avippayoge oḷārikaṭṭhena pubbaṅgamaṭṭhena ca ghaṇḍābhighāto viya cetaso paṭhamābhinipāto vitakko. Sukhumaṭṭhena anumajjanasabhāvena ca ghaṇḍānuravo viya anuppabandho vicāro. Vipphāravā cettha vitakko paṭhamuppattikāle paripphandanabhūto cittassa ākāse uppatitukāmassa pakkhino pakkhavikkhepo viya padumābhimukhapāto viya ca gandhānubandhacetaso bhamarassa. Santavutti vicāro nātiparipphandanabhāvo cittassa ākāse uppatitassa pakkhino pakkhappasāraṇaṃ viya, paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa padumassa uparibhāge. Dukanipātaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ākāse gacchato mahāsakuṇassa ubhohi pakkhehi vātaṃ gahetvā pakkhe sannisīdāpetvā gamanaṃ viya ārammaṇe cetaso abhiniropanabhāvena pavatto vitakko. Vātaggahaṇatthaṃ pakkhe phandāpayamānassa gamanaṃ viya anumajjanabhāvena pavatto vicāro’’ti vuttaṃ, taṃ anuppabandhena pavattiyaṃ yujjati. So pana nesaṃ viseso paṭhamadutiyajjhānesu pākaṭo hoti.
再打个比方:一个人用一只手牢牢抓住沾了污垢的铜钵,用另一只手拿粉末、油和毛刷来擦拭。寻就像牢牢抓住钵的那只手,伺就像擦拭的那只手。同样,陶匠用棍棒击打使轮子旋转来制作器皿,寻就像按压的手,伺就像到处移动的手。又如画圆圈的人,寻就像固定在中心的针,伺就像在外围旋转的针。就这样,这个禅那与这个寻、这个伺一起存在,就像树与花、果一起存在一样,因此这个禅那被称为“有寻有伺”。但在《分别论》中,是以“具足此寻、此伺”等方式,以补特伽罗(修行者个体)为依处来开示的。然而那里的意义也应这样理解。巴利
Apica malaggahitaṃ kaṃsabhājanaṃ ekena hatthena daḷhaṃ gahetvā itarena hatthena cuṇṇatelavālaṇḍupakena parimajjantassa daḷhagahaṇahattho viya vitakko, parimajjanahattho viya vicāro. Tathā kumbhakārassa daṇḍappahārena cakkaṃ bhamayitvā bhājanaṃ karontassa uppīḷanahattho viya vitakko, ito cito ca sañcaraṇahattho viya vicāro. Tathā maṇḍalaṃ karontassa majjhe sannirumbhitvā ṭhitakaṇṭako viya abhiniropano vitakko, bahi paribbhamanakaṇṭako viya anumajjano vicāro. Iti iminā ca vitakkena iminā ca vicārena saha vattati rukkho viya pupphena phalena cāti idaṃ jhānaṃ ‘‘savitakkaṃ savicāra’’nti vuccati. Vibhaṅge pana ‘‘iminā ca vitakkena iminā ca vicārena upeto hoti samupeto’’tiādinā (vibha. 565) nayena puggalādhiṭṭhānā desanā katā. Attho pana tatrāpi evameva daṭṭhabbo.
在“离生”这个词中,“离”是远离,意思是诸盖(五种障碍)的离去。或者“离”是远离,意思是远离诸盖的禅那相应法聚(与禅那相应的一组心理状态)。因此,从那个远离中生起,或在那远离中生起,所以称为“远离所生”。巴利
Vivekajanti ettha vivitti viveko, nīvaraṇavigamoti attho. Vivittoti vā viveko, nīvaraṇavivitto jhānasampayuttadhammarāsīti attho. Tasmā vivekā, tasmiṃ vā viveke jātanti vivekajaṃ.
72 在这里,“使喜悦故为喜”。它以令人喜爱为特相,以令身心喜悦为作用,或以遍满为作用,以踊跃为现起。这种喜有五种:小喜、刹那喜、继起喜、踊跃喜、遍满喜。其中,小喜只能让身上的毛发竖立。刹那喜犹如闪电瞬间出现。继起喜犹如海岸的波浪,一次次冲入身体后破碎。踊跃喜强而有力,能让身体腾起,达到在空中跳跃的程度。正如住在满月寺的大提舍长老,在满月日的傍晚去塔院,见到月光,面向大塔,心想“这个时候四众正在礼敬大塔”,以平常所见的所缘为缘,生起以佛为所缘的踊跃喜,犹如在白色地面上击打的彩球,跃入空中,落在大塔院中。同样,在石刺精舍附近的瓦塔咖喇咖村,一位良家女子也以强力的以佛为所缘的踊跃喜跃入空中。巴利
Pītisukhanti ettha pīṇayatīti pīti. Sā sampiyāyanalakkhaṇā, kāyacittapīnanarasā, pharaṇarasā vā, odagyapaccupaṭṭhānā. Sā panesā khuddikā pīti, khaṇikāpīti, okkantikāpīti, ubbegāpīti, pharaṇāpītīti pañcavidhā hoti. Tattha khuddikāpīti sarīre lomahaṃsamattameva kātuṃ sakkoti. Khaṇikāpīti khaṇe khaṇe vijjuppādasadisā hoti. Okkantikāpīti samuddatīraṃ vīci viya kāyaṃ okkamitvā okkamitvā bhijjati. Ubbegāpīti balavatī hoti kāyaṃ uddhaggaṃ katvā ākāse laṅghāpanappamāṇappattā. Tathā hi puṇṇavallikavāsī mahātissatthero puṇṇamadivase sāyaṃ cetiyaṅgaṇaṃ gantvā candālokaṃ disvā mahācetiyābhimukho hutvā ‘‘imāya vata velāya catasso parisā mahācetiyaṃ vandantī’’ti pakatiyā diṭṭhārammaṇavasena buddhārammaṇaṃ ubbegāpītiṃ uppādetvā sudhātale pahaṭacitrageṇḍuko viya ākāse uppatitvā mahācetiyaṅgaṇeyeva patiṭṭhāsi. Tathā girikaṇḍakavihārassa upanissaye vattakālakagāme ekā kuladhītāpi balavabuddhārammaṇāya ubbegāpītiyā ākāse laṅghesi.
据说,她的父母傍晚要去精舍听法时,对她说:“女儿,你身怀重孕,不宜外出;我们会为你作功德回向,并听法。”说完便去了。她虽然也想去,却不能违背他们的话,只好留在家中。她走出屋外,站在庭院里,在月光中望着石刺山的空中塔院,看见塔前的灯供养,又看见四众以花香等供养后右绕塔院,并听到比丘僧团集体诵经的声音。于是她想:“他们真有福,能够去精舍,在这样的塔院中绕行,并听闻这样甘甜的法语。”她看见那塔如珍珠堆一般,便生起踊跃喜,跃入空中;在父母到达之前,她从空中降落到塔院,礼敬后站着听法。父母到来后问她:“女儿,你从哪条路来的?”她说:“我从空中来,不是从路上来。”他们说:“女儿,漏尽者才会从空中来。可你是怎么来的?”她答道:“我站在月光中望着塔时,以佛为所缘,生起了强烈的喜。那时我不再知道自己是站着还是坐着,只凭所取之相跃入空中,然后落在这塔院中。”巴利
Tassā kira mātāpitaro sāyaṃ dhammassavanatthāya vihāraṃ gacchantā ‘‘amma tvaṃ garubhārā akāle vicarituṃ na sakkosi, mayaṃ tuyhaṃ pattiṃ katvā dhammaṃ sossāmā’’ti agamaṃsu. Sā gantukāmāpi tesaṃ vacanaṃ paṭibāhituṃ asakkontī ghare ohīyitvā gharājire ṭhatvā candālokena girikaṇḍake ākāsacetiyaṅgaṇaṃ olokentī cetiyassa dīpapūjaṃ addasa, catasso ca parisā mālāgandhādīhi cetiyapūjaṃ katvā padakkhiṇaṃ karontiyo bhikkhusaṅghassa ca gaṇasajjhāyasaddaṃ assosi. Athassā ‘‘dhaññāvatime, ye vihāraṃ gantvā evarūpe cetiyaṅgaṇe anusañcarituṃ, evarūpañca madhuradhammakathaṃ sotuṃ labhantī’’ti muttarāsisadisaṃ cetiyaṃ passantiyā eva ubbegāpīti udapādi. Sā ākāse laṅghitvā mātāpitūnaṃ purimataraṃyeva ākāsato cetiyaṅgaṇe oruyha cetiyaṃ vanditvā dhammaṃ suṇamānā aṭṭhāsi. Atha naṃ mātāpitaro āgantvā ‘‘amma tvaṃ katarena maggena āgatāsī’’ti pucchiṃsu. Sā ‘‘ākāsena āgatāmhi, na maggenā’’ti vatvā ‘‘amma ākāsena nāma khīṇāsavā sañcaranti, tvaṃ kathaṃ āgatā’’ti vuttā āha – ‘‘mayhaṃ candālokena cetiyaṃ ālokentiyā ṭhitāya buddhārammaṇā balavapīti uppajji. Athāhaṃ neva attano ṭhitabhāvaṃ, na nisinnabhāvaṃ aññāsiṃ, gahitanimitteneva pana ākāse laṅghitvā cetiyaṅgaṇe patiṭṭhitāmhī’’ti.
就这样,踊跃喜(一种强烈的喜悦)能达到让身体跃入空中的程度。而遍满喜(遍布全身的喜悦)生起时,会充满整个身体,就像一个被气完全充满的皮囊,又像巨大的水流涌入山中的洞穴一样。巴利
Evaṃ ubbegāpīti ākāse laṅghāpanappamāṇā hoti. Pharaṇāpītiyā pana uppannāya sakalasarīraṃ dhamitvā pūritavatthi viya mahatā udakoghena pakkhandapabbatakucchi viya ca anuparipphuṭaṃ hoti.
这五种喜在逐渐酝酿、达到成熟时,会让两种轻安(身轻安与心轻安)变得圆满。轻安酝酿成熟后,又会让两种乐(身乐与心乐)变得圆满。乐酝酿成熟后,则会让三种定(刹那定、近行定与安止定)变得圆满。在这些喜当中,凡是作为安止定的根基、增长后能与定紧密结合的遍满喜,就是这里所讨论的“喜”。巴利
Sā panesā pañcavidhā pīti gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhaṃ passaddhiṃ paripūreti kāyapassaddhiñca cittapassaddhiñca. Passaddhi gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhampi sukhaṃ paripūreti kāyikañca cetasikañca. Sukhaṃ gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ gacchantaṃ tividhaṃ samādhiṃ paripūreti khaṇikasamādhiṃ upacārasamādhiṃ appanā samādhinti. Tāsu yā appanāsamādhissa mūlaṃ hutvā vaḍḍhamānā samādhisampayogaṃ gatā pharaṇāpīti, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā pītīti.
73 另一个(即乐):因为它能带来愉悦,所以叫乐;或者说,它能很好地吞噬、消除身心的苦恼,所以叫乐。乐以愉悦为特征,以增长与之相应的心所法为作用(味),以提供助益为表现方式(现起)。虽然喜和乐在某些情况下密不可分,但遇到可意的所缘时,那种满足感是喜;实际体验已经得到的滋味,那是乐。有喜的地方一定有乐,但有乐的地方却不一定有喜。喜属于行蕴,乐属于受蕴。这就好比一个在沙漠中疲惫不堪的人,见到或听说树林边有水池,那是喜;等他走进树荫下、喝到水、用上水,那才是乐。要知道,这样区分是因为它们在那些具体情境中各自的特征更突出。所以,这里的喜和乐属于这个禅那,或者说存在于这个禅那之中;这样一来,这个禅那就被称为“具有喜乐”。巴利
Itaraṃ pana sukhanaṃ sukhaṃ, suṭṭhu vā khādati, khanati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ, taṃ sātalakkhaṇaṃ, sampayuttānaṃ upabrūhanarasaṃ, anuggahapaccupaṭṭhānaṃ. Satipi ca nesaṃ katthaci avippayoge iṭṭhārammaṇapaṭilābhatuṭṭhi pīti. Paṭiladdharasānubhavanaṃ sukhaṃ. Yattha pīti, tattha sukhaṃ. Yattha sukhaṃ, tattha na niyamato pīti. Saṅkhārakkhandhasaṅgahitā pīti. Vedanākkhandhasaṅgahitaṃ sukhaṃ. Kantārakhinnassa vanantudakadassanasavanesu viya pīti. Vanacchāyāpavesanaudakaparibhogesu viya sukhaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ samaye pākaṭabhāvato cetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iti ayañca pīti idañca sukhaṃ assa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti idaṃ jhānaṃ pītisukhanti vuccati.
或者,也可以把“喜”与“乐”合称为“喜乐”,就像“法与律”这样的合称一样。这个禅那具有由远离所生的喜乐,或者说在这个禅那中有由远离所生的喜乐,这样理解也可以。因为,正如禅那可以说是由远离所生的,这里的喜乐也确实是由远离所生的,而且这个禅那拥有它;因此,也可以把“远离所生的喜乐”当作一个单一的词来说。而在《分别论》中,是以“此乐与此喜俱”这样的句子开头来解说的;那里的意思也应该这样理解。巴利
Atha vā pīti ca sukhañca pītisukhaṃ, dhammavinayādayo viya. Vivekajaṃ pītisukhamassa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti evampi vivekajaṃpītisukhaṃ. Yatheva hi jhānaṃ, evaṃ pītisukhampettha vivekajameva hoti, tañcassa atthi, tasmā ekapadeneva ‘‘vivekajaṃpītisukha’’ntipi vattuṃ yujjati. Vibhaṅge pana ‘‘idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagata’’ntiādinā (vibha. 567) nayena vuttaṃ. Attho pana tatthāpi evameva daṭṭhabbo.
“初禅那”:这个含义将在后面阐明。“证入”:意思是已经接近、已经到达;或者,如果理解为“使之证入”,意思就是已经令它生起、已经成就。但在《分别论》中说:“证入:即初禅那的获得、再获得、到达、成就、触证、作证、证入。”它的含义也应该这样理解。“住”:以适合那个禅那的威仪而安住,成为具有上述种类禅那的人,他成就了此人的威仪、行止、保持、安住、持续、行为与住。因为《分别论》中说:“住:即采取威仪、行止、保持、安住、持续、行为、住;因此说住。”巴利
Paṭhamaṃ jhānanti idaṃ parato āvibhavissati. Upasampajjāti upagantvā, pāpuṇitvāti vuttaṃ hoti. Upasampādayitvā vā, nipphādetvāti vuttaṃ hoti. Vibhaṅge pana ‘‘upasampajjāti paṭhamassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā’’ti vuttaṃ. Tassāpi evamevattho daṭṭhabbo. Viharatīti tadanurūpena iriyāpathavihārena itivuttappakārajhānasamaṅgī hutvā attabhāvassa iriyaṃ vuttiṃ pālanaṃ yapanaṃ yāpanaṃ cāraṃ vihāraṃ abhinipphādeti . Vuttañhetaṃ vibhaṅge ‘‘viharatīti iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati, tena vuccati viharatī’’ti (vibha. 540).
五支舍断等巴利
Pañcaṅgavippahīnādi
74 至于所说的“五支舍断”等,这里应该知道:由于舍断了欲欲、嗔恚、昏沉睡眠、掉举与悔恨、疑这五种盖(障碍),所以称为五支舍断。因为这些盖如果没被舍断,禅那便不会生起;因此,这些被称为它的舍断支。虽然在禅那生起的刹那,其他不善法也被舍断了,但特别障碍禅那的正是这五种。因为,被欲欲所染污、贪求各种所缘境的心,不能安定在单一的所缘上;或者,被欲欲压倒时,不能进入舍断欲界之道。被嗔恚逼恼于所缘时,心不能无间断地持续运作。被昏沉睡眠征服时,心变得不堪使用。被掉举与悔恨抓住时,心不寂静而骚动不安。被疑击中时,心不能走上成就禅那的道路。因此,正因为这些特别障碍禅那,才称它们为舍断支。巴利
Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgata’’nti, tattha kāmacchando, byāpādo, thinamiddhaṃ, uddhaccakukkuccaṃ, vicikicchāti imesaṃ pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ pahānavasena pañcaṅgavippahīnatā veditabbā. Na hi etesu appahīnesu jhānaṃ uppajjati. Tenassetāni pahānaṅgānīti vuccanti. Kiñcāpi hi jhānakkhaṇe aññepi akusalā dhammā pahīyanti, tathāpi etāneva visesena jhānantarāyakarāni. Kāmacchandena hi nānāvisayappalobhitaṃ cittaṃ na ekattārammaṇe samādhiyati. Kāmacchandābhibhūtaṃ vā taṃ na kāmadhātuppahānāya paṭipadaṃ paṭipajjati. Byāpādena cārammaṇe paṭihaññamānaṃ na nirantaraṃ pavattati . Thinamiddhābhibhūtaṃ akammaññaṃ hoti. Uddhaccakukkuccaparetaṃ avūpasantameva hutvā paribbhamati. Vicikicchāya upahataṃ jhānādhigamasādhikaṃ paṭipadaṃ nārohati. Iti visesena jhānantarāyakarattā etāneva pahānaṅgānīti vuttānīti.
然而,因为寻把心引导到所缘上,伺让心持续安住在那里;有了这些禅支,心就不会散乱。已经成就了精进努力的心,由精进成就而生起的喜让心振奋,乐也让心增强。于是,心一境性借助这种引导、安住、振奋和增强,把心以及其余相应的心所法平等、正确地集中在单一所缘上。因此应该知道:五支具足,就是指寻、伺、喜、乐、心一境性这五者的生起。因为这五者生起时,禅那就称为已经生起,所以它们叫作五种具足支。因此不应该认为另外有一个禅那来具足它们。正如“四支军队”“五支音乐”“八支道”只是依据其支分而说的,同样,这里说“五支”或“具足五支”,也应该知道只是依据其支分而说的。巴利
Yasmā pana vitakko ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti, vicāro anuppabandhati, tehi avikkhepāya sampāditappayogassa cetaso payogasampattisambhavā pīti pīṇanaṃ, sukhañca upabrūhanaṃ karoti. Atha naṃ sasesasampayuttadhammaṃ etehi abhiniropanānuppabandhanapīṇanaupabrūhanehi anuggahitā ekaggatā ekattārammaṇe samaṃ sammā ca ādhiyati, tasmā vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittekaggatāti imesaṃ pañcannaṃ uppattivasena pañcaṅgasamannāgatatā veditabbā. Uppannesu hi etesu pañcasu jhānaṃ uppannaṃ nāma hoti. Tenassa etāni pañca samannāgataṅgānīti vuccanti. Tasmā na etehi samannāgataṃ aññadeva jhānaṃ nāma atthīti gahetabbaṃ. Yathā pana aṅgamattavaseneva caturaṅginī senā, pañcaṅgikaṃ tūriyaṃ, aṭṭhaṅgiko ca maggoti vuccati, evamidampi aṅgamattavaseneva pañcaṅgikanti vā pañcaṅgasamannāgatanti vā vuccatīti veditabbaṃ.
虽然这五支在近行定的刹那也存在,而且在近行定中比平常心更强;然而在此处初禅中,它们又比近行定更强,已经达到色界的特征。因为在这里,寻以极其明净的方式把心引导到所缘而生起;伺则极有力地按住所缘;喜和乐遍满全身。因此世尊说:“他的全身没有任何一处不被离生喜乐所遍满。”心一境性也以圆满触及所缘而生起,就像匣盖的表面与匣底的表面相合一样。这就是它们与其他心中诸支的差别。这里,虽然心一境性在“有寻的、有伺的”这一略说中并未列出,然而《分别论》中说:“禅那:即寻、伺、喜、乐、心一境性。”因此它也是禅支;因为世尊作略说的意趣,与随后作广说的意趣是相同的。巴利
Etāni ca pañcaṅgāni kiñcāpi upacārakkhaṇepi atthi, atha kho upacāre pakaticittato balavatarāni. Idha pana upacāratopi balavatarāni rūpāvacaralakkhaṇappattāni. Ettha hi vitakko suvisadena ākārena ārammaṇe cittaṃ abhiniropayamāno uppajjati. Vicāro ativiya ārammaṇaṃ anumajjamāno. Pītisukhaṃ sabbāvantampi kāyaṃ pharamānaṃ. Tenevāha – ‘‘nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hotī’’ti (dī. ni. 1.228). Cittekaggatāpi heṭṭhimamhi samuggapaṭale uparimaṃ samuggapaṭalaṃ viya ārammaṇesu phusitā hutvā uppajjati, ayametesaṃ itarehi viseso. Tattha cittekaggatā kiñcāpi savitakkaṃ savicāranti imasmiṃ pāṭhe na niddiṭṭhā, tathāpi vibhaṅge ‘‘jhānanti vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittassekaggatā’’ti (vibha. 569) evaṃ vuttattā aṅgameva. Yena hi adhippāyena bhagavatā uddeso kato, soyeva tena vibhaṅge pakāsitoti.
75 在这里,依据初、中、后三个阶段而有三种善妙。又应该知道,依据这初、中、后的相,而具足十种相。巴利
Tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannanti ettha pana ādimajjhapariyosānavasena tividhakalyāṇatā. Tesaṃyeva ca ādimajjhapariyosānānaṃ lakkhaṇavasena dasalakkhaṇasampannatā veditabbā.
于此有此圣典文句:巴利
Tatrāyaṃ pāḷi –
“初禅的道清净为初,舍的随增为中,满意为后。”初禅的道清净为初:初有几种相?初有三种相:心从那禅那的障碍中获得清净;由于清净,心趣向寂止的中央相;由于已趣向,心进入那种状态。正因为心从障碍中获得清净,由于清净而趣向寂止的中央相,而且已趣向而进入那种状态,所以道清净是初禅的初。这就是初的三种相。因此说:“初禅初善,具足三种相。”巴利
‘‘Paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, upekkhānubrūhanā majjhe, sampahaṃsanā pariyosānaṃ, paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, ādissa kati lakkhaṇāni? Ādissa tīṇi lakkhaṇāni, yo tassa paribandho, tato cittaṃ visujjhati, visuddhattā cittaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, paṭipannattā tattha cittaṃ pakkhandati. Yañca paribandhato cittaṃ visujjhati, yañca visuddhattā cittaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, yañca paṭipannattā tattha cittaṃ pakkhandati. Paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, ādissa imāni tīṇi lakkhaṇāni. Tena vuccati paṭhamaṃ jhānaṃ ādikalyāṇañceva hoti tilakkhaṇasampannañca.
“初禅的舍随增为中,中有几种相?中有三种相:他以舍观察已经清净的心;以舍观察已经趣向于止的心;以舍观察一性的显现。由于以舍观察已经清净的心,以舍观察已经趣向于止的心,以舍观察一性的显现,所以舍随增是初禅的中。这些是中的三种相。因此说:”初禅是中善,且具足三种相。“巴利
‘‘Paṭhamassa jhānassa upekkhānubrūhanā majjhe, majjhassa kati lakkhaṇāni? Majjhassa tīṇi lakkhaṇāni, visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati, samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati. Yañca visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati, yañca samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, yañca ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati. Paṭhamassa jhānassa upekkhānubrūhanā majjhe, majjhassa imāni tīṇi lakkhaṇāni. Tena vuccati paṭhamaṃ jhānaṃ majjhekalyāṇañceva hoti tilakkhaṇasampannañca.
”初禅的喜悦为后,后有几种相?后有四种相:对于其中所生的各种法,以不超越的意义而喜悦;以诸根一味的意义而喜悦;以相应精进有效运行的意义而喜悦;以重复修习的意义而喜悦。初禅的喜悦为后,这些是后的四种相。因此说:“初禅是后善,且具足四种相。”巴利
‘‘Paṭhamassa jhānassa sampahaṃsanā pariyosānaṃ, pariyosānassa kati lakkhaṇāni? Pariyosānassa cattāri lakkhaṇāni, tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena sampahaṃsanā, indriyānaṃ ekarasaṭṭhena sampahaṃsanā, tadupagavīriyavāhanaṭṭhena sampahaṃsanā, āsevanaṭṭhena sampahaṃsanā. Paṭhamassa jhānassa sampahaṃsanā pariyosānaṃ, pariyosānassa imāni cattāri lakkhaṇāni. Tena vuccati paṭhamaṃ jhānaṃ pariyosānakalyāṇañceva hoti catulakkhaṇasampannañcā’’ti (paṭi. ma. 1.158).
在这里,有些人这样解释:道清净就是具备资助法的近行定;舍随增就是安止定;喜悦就是观察。但是,圣典中说:“心达到一性,既入道清净,又由舍所增广,并由智而喜悦。”因此,应当从安止定内部的立场来理解:道清净是趋近;舍随增是特指中性的舍之作用;喜悦是澄净智在成就诸法不超越等方面的作用显现。巴利
Tatra paṭipadāvisuddhi nāma sasambhāriko upacāro. Upekkhānubrūhanā nāma appanā. Sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇāti evameke vaṇṇayanti. Yasmā pana ‘‘ekattagataṃ cittaṃ paṭipadāvisuddhipakkhandañceva hoti upekkhānubrūhitañca ñāṇena ca sampahaṃsita’’nti (paṭi. ma. 1.158) pāḷiyaṃ vuttaṃ, tasmā antoappanāyameva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi, tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā, dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā ca veditabbā.
怎么理解呢?首先,在安止定生起的心路过程中,那些称为盖的烦恼群是该禅那的障碍,心就从这些障碍中得以清净。由于已经清净,心离开了障碍,便趣向中央的止相。所谓中央的止相,就是平等转起的安止定本身。而紧接在安止定之前的心,以同一心相续的转变方式达到那种状态,所以说它趣向中央的止相。又因为它已经这样趣向,由趋近那种状态,所以说它进入其中。因此,首先,道清净虽然是从前心中存在的行相来说的,但仍应理解为在初禅实际生起刹那的趋近。巴利
Kathaṃ? Yasmiñhi vāre appanā uppajjati, tasmiṃ yo nīvaraṇasaṅkhāto kilesagaṇo tassa jhānassa paribandho, tato cittaṃ visujjhati. Visuddhattā āvaraṇavirahitaṃ hutvā majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati. Majjhimaṃ samathanimittaṃ nāma samappavatto appanāsamādhiyeva. Tadanantaraṃ pana purimacittaṃ ekasantatipariṇāmanayena tathattamupagacchamānaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati nāma, evaṃ paṭipannattā tathattupagamanena tattha pakkhandati nāma. Evaṃ tāva purimacitte vijjamānākāranipphādikā paṭhamassa jhānassa uppādakkhaṇeyeva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi veditabbā.
对于如此已经清净的心,由于不需要再加以清净,他不再致力于清净,所以称为以舍观察已清净之心。由于已经达到止的状态,已经趣向于止,他不再致力于重新让它等持,所以称为以舍观察已趣向于止的心。正由于已趣向于止,它已经舍离与烦恼的相应,并已显现为一性,他不再致力于重新让一性显现,所以称为以舍观察一性的显现。因此,应知舍随增就是这其中中性舍的作用。巴利
Evaṃ visuddhassa pana tassa puna visodhetabbābhāvato visodhane byāpāraṃ akaronto visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathabhāvupagamanena samathapaṭipannassa puna samādhāne byāpāraṃ akaronto samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathapaṭipannabhāvato eva cassa kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassa puna ekattupaṭṭhāne byāpāraṃ akaronto ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati nāma. Evaṃ tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā veditabbā.
当舍如此增广时,在其中所生起的、称为定与慧的双运诸法,彼此不相超越而转起;又信等诸根,由于从种种烦恼中解脱,便以解脱味而成为一味转起;又与此相应、随顺它们不相超越及一味状态的精进,也得以有效运行;又在那刹那也有其重复修习。所有这些行相之所以产生,只是因为以智见到染污中的种种过患和清净中的种种利益之后,随之而有喜悦、清净和澄净。因此说:应知喜悦是澄净智在成就诸法不超越等方面之作用的显现。巴利
Ye panete evaṃ upekkhānubrūhite tattha jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā aññamaññaṃ anativattamānā hutvā pavattā, yāni ca saddhādīni indriyāni nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāni hutvā pavattāni, yañcesa tadupagaṃ tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ vāhayati, yā cassa tasmiṃ khaṇe pavattā āsevanā, sabbepi te ākārā yasmā ñāṇena saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavañca ānisaṃsañca disvā tathā tathā sampahaṃsitattā visodhitattā pariyodāpitattā nipphannāva, tasmā ‘‘dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā veditabbā’’ti vuttaṃ.
这其中,因为以舍的力量,智变得明显。如所说:“如此把持的心善加以舍,以舍之力、以慧之力,慧根成为增上;以舍之力,心从种种烦恼解脱,以解脱之力、以慧之力,慧根成为增上。因解脱故,那些法成为一味。以一味之义为修习。”因此,作为智之作用的欢喜,被称为终结。巴利
Tattha yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hoti. Yathāha – ‘‘tathāpaggahitaṃ cittaṃ sādhukaṃ ajjhupekkhati, upekkhāvasena paññāvasena paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, upekkhāvasena nānattakilesehi cittaṃ vimuccati, vimokkhavasena paññāvasena paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Vimuttattā te dhammā ekarasā honti. Ekarasaṭṭhena bhāvanā’’ti (paṭi. ma. 1.201). Tasmā ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā pariyosānanti vuttā.
现在,“证得初禅是地遍”——这其中,依数目次第所以称为“初”,于最初生起所以也称为“初”。因为思惟所缘或烧尽其敌对所以称为“禅”。而大地轮以全体之义称为“地遍”,依止它而获得的相也是,依地遍相而获得的禅那也是。其中,在此义中,应知禅那为地遍。意指此而说:“证得初禅是地遍。”巴利
Idāni paṭhamaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇanti ettha gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ, paṭhamaṃ uppannantipi paṭhamaṃ. Ārammaṇūpanijjhānato paccanīkajhāpanato vā jhānaṃ. Pathavīmaṇḍalaṃ pana sakalaṭṭhena pathavīkasiṇanti vuccati, taṃ nissāya paṭiladdhanimittampi, pathavīkasiṇanimitte paṭiladdhajhānampi. Tatra imasmiṃ atthe jhānaṃ pathavīkasiṇanti veditabbaṃ. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇa’’nti.
长久住立的成就巴利
Ciraṭṭhitisampādanaṃ
76 然而,当修行者这样证得这种定之后,他应该像射毛的人和厨师那样,把握住各种行相(导致入定的关键条件)。比如,一个技术极其精湛的弓箭手,为了射中毛束而练习时,在射中的那一次,他会把握住自己站立的地方、弓身、弓弦和箭的行相,心里想:“我是这样站的,这样握弓身的,这样持弓弦的,这样拿箭才射中了毛。”从那时起,他只要同样地具足这些行相,就能百发百中地射中毛。同样地,修行者也应该把握住这些食物是否适宜等行相,心里想:“我吃了这样的食物,亲近了这样的人,住在这样的住所,以这样的姿势,在这样的时间证得了此定。”这样,当那种定失去时,他只要具足这些行相,就能让它重新生起;或者在定力还不纯熟时,能让它变得纯熟,从而一再地达到。巴利
Evamadhigate pana etasmiṃ tena yoginā vālavedhinā viya, sūdena viya ca ākārā pariggahetabbā. Yathā hi sukusalo dhanuggaho vālavedhāya kammaṃ kurumāno yasmiṃ vāre vālaṃ vijjhati, tasmiṃ vāre akkantapadānañca dhanudaṇḍassa ca jiyāya ca sarassa ca ākāraṃ pariggaṇheyya. ‘‘Evaṃ me ṭhitena evaṃ dhanudaṇḍaṃ evaṃ jiyaṃ evaṃ saraṃ gahetvā vālo viddho’’ti. So tato paṭṭhāya tatheva te ākāre sampādento avirādhetvā vālaṃ vijjheyya. Evameva yogināpi ‘‘imaṃ nāma me bhojanaṃ bhuñjitvā evarūpaṃ puggalaṃ sevamānena evarūpe senāsane iminā nāma iriyāpathena imasmiṃ kāle idaṃ adhigata’’nti ete bhojanasappāyādayo ākārā pariggahetabbā. Evañhi so naṭṭhe vā tasmiṃ te ākāre sampādetvā puna uppādetuṃ, appaguṇaṃ vā paguṇaṃ karonto punappunaṃ appetuṃ sakkhissati.
又比如,一个技术精湛的厨师在侍奉主人时,会观察主人喜欢吃什么,从此以后就只提供那样的食物,因而获得奖赏。同样地,这位修行者在证得初禅的那一刻,把握住了食物等的行相,以后只要具足这些行相,在定力消失时,就能一次又一次地获得安止定。因此,他应当像那位射毛的人和厨师一样,把握住各种行相。世尊也曾这样说过——巴利
Yathā ca kusalo sūdo bhattāraṃ parivisanto tassa yaṃ yaṃ ruciyā bhuñjati, taṃ taṃ sallakkhetvā tato paṭṭhāya tādisameva upanāmento lābhassa bhāgī hoti, evamayampi adhigatakkhaṇe bhojanādayo ākāre gahetvā te sampādento naṭṭhe naṭṭhe punappunaṃ appanāya lābhī hoti. Tasmā tena vālavedhinā viya sūdena viya ca ākārā pariggahetabbā. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –
“各位比丘,比如有一个有智慧、精明、技术精湛的厨师,用各种调味汁侍奉国王或国王的大臣——酸的、苦的、辣的、甘甜的、碱味的、非碱味的、咸的、不咸的。各位比丘,那位有智慧、精明、技术精湛的厨师把握住了自己主人的相(行为特征):‘今日我的主人喜欢这种调味汁,或者他向这个伸手,或者他多取这个,或者他称赞这个;今日我的主人喜欢酸味的,或者他向酸味的伸手,或者他多取酸味的,或者他称赞酸味的;……或者他称赞不咸的。’各位比丘,那位有智慧、精明、技术精湛的厨师便获得了衣服、工资和赏赐。为什么呢?因为那位有智慧、精明、技术精湛的厨师这样把握住了自己主人的相。各位比丘,同样地,这里某位有智慧、精明、技术精湛的比丘,于身随观身而住,于受随观受而住,于心随观心而住,于法随观法而住,热诚、正知、具念,已经调伏了对世间的贪忧。当他于法随观法而住时,心得定,随烦恼被舍断;他把握住了那个相。各位比丘,那位有智慧、精明、技术精湛的比丘便获得了现法安乐住,获得了念与正知。为什么呢?因为那位有智慧、精明、技术精湛的比丘这样把握住了自己心的相。”巴利
‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo rājānaṃ vā rājamahāmattaṃ vā nānaccayehi sūpehi paccupaṭṭhito assa ambilaggehipi tittakaggehipi kaṭukaggehipi madhuraggehipi khārikehipi akhārikehipi loṇikehipi aloṇikehipi. Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo sakassa bhattu nimittaṃ uggaṇhāti ‘idaṃ vā me ajja bhattu sūpeyyaṃ ruccati, imassa vā abhiharati, imassa vā bahuṃ gaṇhāti, imassa vā vaṇṇaṃ bhāsati, ambilaggaṃ vā me ajja bhattu sūpeyyaṃ ruccati, ambilaggassa vā abhiharati, ambilaggassa vā bahuṃ gaṇhāti, ambilaggassa vā vaṇṇaṃ bhāsati…pe… aloṇikassa vā vaṇṇaṃ bhāsatī’ti. Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo lābhī ceva hoti acchādanassa, lābhī vetanassa, lābhī abhihārānaṃ. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo sakassa bhattu nimittaṃ uggaṇhāti. Evameva kho, bhikkhave, idhekacco paṇḍito byatto kusalo bhikkhu kāye kāyānupassī viharati…pe… vedanāsu vedanā… citte cittā… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Tassa dhammesu dhammānupassino viharato cittaṃ samādhiyati, upakkilesā pahīyanti, so taṃ nimittaṃ uggaṇhāti. Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo bhikkhu lābhī ceva hoti diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ, lābhī satisampajaññassa. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo bhikkhu sakassa cittassa nimittaṃ uggaṇhātī’’ti (saṃ. ni. 5.374).
由于把握住了相,当他再次具足那些行相时,只能证得安止定而已,却不能久住。然而,久住是因为障碍定的各种法已经被极为清净地去除。因为,如果一位比丘没有通过观察诸欲的过患等方法善加镇伏爱欲,没有通过让身体轻安而善加平息身体的粗重,没有通过作意策励界等方法善加遣除惛沉睡眠,没有通过作意止相等方法善加根除掉举和悔恨,没有善加清净其他障碍定的各种法就进入禅那,那么这位比丘就像进入没有清扫干净的巢穴的蜜蜂,或者像进入不洁净园林的国王,很快就会从那种禅那中退出来。然而,如果他事先善加清净了障碍定的各种法才进入禅那,那么他就像进入极为清净巢穴的蜜蜂,或者像进入极为洁净园林的国王,即使一整天地安住在等至中也不会出来。因此古人说:巴利
Nimittaggahaṇena cassa puna te ākāre sampādayato appanāmattameva ijjhati, na ciraṭṭhānaṃ. Ciraṭṭhānaṃ pana samādhiparibandhānaṃ dhammānaṃ suvisodhitattā hoti. Yo hi bhikkhu kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhi kāmacchandaṃ na suṭṭhu vikkhambhetvā, kāyapassaddhivasena kāyaduṭṭhullaṃ na suppaṭipassaddhaṃ katvā, ārambhadhātumanasikārādivasena thinamiddhaṃ na suṭṭhu paṭivinodetvā, samathanimittamanasikārādivasena uddhaccakukkuccaṃ na susamūhataṃ katvā, aññepi samādhiparibandhe dhamme na suṭṭhu visodhetvā jhānaṃ samāpajjati, so avisodhitaṃ āsayaṃ paviṭṭhabhamaro viya avisuddhaṃ uyyānaṃ paviṭṭharājā viya ca khippameva nikkhamati. Yo pana samādhiparibandhe dhamme suṭṭhu visodhetvā jhānaṃ samāpajjati, so suvisodhitaṃ āsayaṃ paviṭṭhabhamaro viya suparisuddhaṃ uyyānaṃ paviṭṭharājā viya ca sakalampi divasabhāgaṃ antosamāpattiyaṃyeva hoti. Tenāhu porāṇā –
“ 应遣除对诸欲的欲与嗔,
亦应遣除掉举、惛沉,疑为第五;
以能生远离欢悦之心,
如国王入处处清净的园林,于彼处欢喜。”巴利
‘‘Kāmesu chandaṃ paṭighaṃ vinodaye, Uddhaccamiddhaṃ vicikicchapañcamaṃ; Vivekapāmojjakarena cetasā, Rājāva suddhantagato tahiṃ rame’’ti.
因此,想要让定久住的人,应该先清净障碍定的各种法,然后再进入禅那。为了让心修习得更为广大,应该增长已经获得的似相。这种增长有两个基础:近行定或安止定。到达近行定后增长它是合适的,到达安止定后增长它也是合适的。但必须在其中一个地方进行增长。因此说“应该增长已得的似相”。巴利
Tasmā ciraṭṭhitikāmena paribandhakadhamme visodhetvā jhānaṃ samāpajjitabbaṃ. Cittabhāvanāvepullatthañca yathāladdhaṃ paṭibhāganimittaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Tassa dve vaḍḍhanābhūmiyo upacāraṃ vā appanaṃ vā. Upacāraṃ patvāpi hi taṃ vaḍḍhetuṃ vaṭṭati appanaṃ patvāpi. Ekasmiṃ pana ṭhāne avassaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘yathāladdhaṃ paṭibhāganimittaṃ vaḍḍhetabba’’nti.
相的扩展方法巴利
Nimittavaḍḍhananayo
77 在这里,扩展似相的方法是这样的:那位修行者不应该像扩展陶钵、饼、熟饭、蔓藤或布那样去扩展那个相;而应该先用意念对已经获得的相依次限定大小,比如一指、二指、三指、四指,然后按照所限定的量去扩展。比如农夫先用犁划定应该耕作的区域,然后在所划定的范围内耕作;又比如比丘们结界时,先观察标相,然后才结界。没有先限定应该扩展的量,就不应该扩展。这样做了之后,他可以再进一步扩展,依次限定各个界限,比如一拃、一肘、门廊、周围空地、寺院,以及村、市镇、地方、国土、大海的界限,乃至以轮围世界为最远界限,甚至更远。巴利
Tatrāyaṃ vaḍḍhananayo, tena yoginā taṃ nimittaṃ pattavaḍḍhanapūvavaḍḍhanabhattavaḍḍhanalatāvaḍḍhanadussavaḍḍhanayogena avaḍḍhetvā yathā nāma kassako kasitabbaṭṭhānaṃ naṅgalena paricchinditvā paricchedabbhantare kasati, yathā vā pana bhikkhū sīmaṃ bandhantā paṭhamaṃ nimittāni sallakkhetvā pacchā bandhanti, evameva tassa yathāladdhassa nimittassa anukkamena ekaṅguladvaṅgulativaṅgulacaturaṅgulamattaṃ manasā paricchinditvā yathāparicchedaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Aparicchinditvā pana na vaḍḍhetabbaṃ. Tato vidatthiratanapamukhapariveṇavihārasīmānaṃ gāmanigamajanapadarajjasamuddasīmānañca paricchedavasena vaḍḍhayantena cakkavāḷaparicchedena vā tato vāpi uttari paricchinditvā vaḍḍhetabbaṃ.
就像小天鹅刚开始用翅膀的时候,只能一次飞一小段距离,经过反复练习,慢慢就能飞到日月天子的附近。同样,比丘按照前面说的方法,先限定一个范围来扩展那个相,就能把它扩展到轮围世界的边界,甚至更远。到了那个时候,在他所扩展到的任何地方,那些地面上的高低起伏、河谷险地,以及岩石崎岖不平的地方,都会变得像一张用上百颗钉子撑开铺平的牛皮一样平坦地显现出来。巴利
Yathā hi haṃsapotakā pakkhānaṃ uṭṭhitakālato paṭṭhāya parittaṃ parittaṃ padesaṃ uppatantā paricayaṃ katvā anukkamena candimasūriyasantikaṃ gacchanti, evameva bhikkhu vuttanayena nimittaṃ paricchinditvā vaḍḍhento yāva cakkavāḷaparicchedā tato vā uttari vaḍḍheti. Athassa taṃ nimittaṃ vaḍḍhitavaḍḍhitaṭṭhāne pathaviyā ukkūlavikūlanadīviduggapabbatavisamesu saṅkusatasamabbhāhataṃ usabhacammaṃ viya hoti.
不过,初学者在那个相中证得初禅之后,应该常常入定,不应该过多地去观察。因为过多观察的人,他的禅支会变得粗重、软弱无力地现起。由于禅支这样现起,就成为他向上努力的助缘。当他为了还不熟练的更高禅那而努力时,就会从初禅退失,也无法达到第二禅。所以,世尊这样说:巴利
Tasmiṃ pana nimitte pattapaṭhamajjhānena ādikammikena samāpajjanabahulena bhavitabbaṃ, na paccavekkhaṇabahulena. Paccavekkhaṇabahulassa hi jhānaṅgāni thūlāni dubbalāni hutvā upaṭṭhahanti. Athassa tāni evaṃ upaṭṭhitattā upari ussukkanāya paccayataṃ āpajjanti. So appaguṇe jhāne ussukkamāno pattapaṭhamajjhānā ca parihāyati, na ca sakkoti dutiyaṃ pāpuṇituṃ. Tenāha bhagavā –
比丘们,这就像一头笨拙的山牛。它不熟悉地形,不知道哪里有好草场,也不擅长在崎岖的山路上行走。这头牛心里琢磨:“我干嘛不去个新地方呢?到没去过的地方走走,吃吃没吃过的草,喝喝没喝过的水。”结果它前脚还没踩稳当,后脚就急着抬起来了。最后怎么样呢?它既到不了那个新地方,吃不上没吃过的草,喝不上没喝过的水;就连它原来待着、动这个念头的地方,也回不去了。为什么会这样?比丘们,就是因为这头山牛太笨拙,不熟悉地形,不知道草场在哪里,也不擅长走崎岖的山路。
比丘们,同样的道理,如果有一位比丘既愚痴又不熟练,不知道自己的修行范围,缺乏善巧,那会怎样呢?他离开了欲望,离开了各种不善法,进入了有寻有伺、从远离中生出喜乐的初禅,并且安住在其中。但是,他并不反复修习这个禅相,不培育它,不多多练习,也不好好地稳固它。这时候他心里想:“我为什么不把寻和伺平息下来,进入内心清净、心念专一、没有寻没有伺、从定中生起喜乐的二禅,安住在其中呢?”结果,他根本做不到平息寻伺,进不了内心清净、心念专一、没有寻没有伺、从定中生起喜乐的二禅。于是他又想:“那我为什么不回到离开欲望、离开不善法、有寻有伺、从远离中生出喜乐的初禅,安住在其中呢?”结果,他连这个也做不到了。
比丘们,这样的比丘,就叫做两边滑落、两边退堕的人。就像那头笨拙的山牛一样,不熟悉地形,不知道草场,不擅长走崎岖的山路。巴利
‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, gāvī pabbateyyā bālā abyattā akhettaññū akusalā visame pabbate carituṃ. Tassā evamassa ‘yaṃnūnāhaṃ agatapubbañceva disaṃ gaccheyyaṃ, akhāditapubbāni ca tiṇāni khādeyyaṃ, apītapubbāni ca pānīyāni piveyya’nti. Sā purimaṃ pādaṃ na supatiṭṭhitaṃ patiṭṭhāpetvā pacchimaṃ pādaṃ uddhareyya, sā na ceva agatapubbaṃ disaṃ gaccheyya, na ca akhāditapubbāni tiṇāni khādeyya, na ca apītapubbāni pānīyāni piveyya. Yasmiñcassā padese ṭhitāya evamassa ‘yaṃnūnāhaṃ agatapubbañceva…pe… piveyya’nti. Tañca padesaṃ na sotthinā paccāgaccheyya. Taṃ kissa hetu ? Tathā hi sā, bhikkhave, gāvī pabbateyyā bālā abyattā akhettaññū akusalā visame pabbate carituṃ, evameva kho, bhikkhave, idhekacco bhikkhu bālo abyatto akhettaññū akusalo vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. So taṃ nimittaṃ nāsevati, na bhāveti, na bahulīkaroti, na svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhāti, tassa evaṃ hoti ‘yaṃnūnāhaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya’nti. So na sakkoti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Tassevaṃ hoti ‘yaṃnūnāhaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya’nti. So na sakkoti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu ubhato bhaṭṭho ubhato parihīno, seyyathāpi sā gāvī pabbateyyā bālā abyattā akhettaññū akusalā visame pabbate caritu’’nti (a. ni. 9.35).
因此,他先要在那初禅当中,以五种行相,修成自在。巴利
Tasmānena tasmiṃyeva tāva paṭhamajjhāne pañcahākārehi ciṇṇavasinā bhavitabbaṃ.
78 在这里,五种自在就是:转向自在、入定自在、在定自在、出定自在、省察自在。他能够随着自己想要的地方、自己想要的时间、自己想要的时长来转向初禅,在转向上没有迟钝。他能够随着自己想要的地方、自己想要的时间、自己想要的时长来进入初禅,在入定上没有迟钝。同样的,其余各项也应该这样详细说明。巴利
Tatrimā pañca vasiyo āvajjanavasī, samāpajjanavasī, adhiṭṭhānavasī, vuṭṭhānavasī, paccavekkhaṇavasīti. Paṭhamaṃ jhānaṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvadicchakaṃ āvajjeti, āvajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti āvajjanavasī. Paṭhamaṃ jhānaṃ yatthicchakaṃ…pe… samāpajjati, samāpajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti samāpajjanavasī. Evaṃ sesāpi vitthāretabbā.
这里是对其中意义的阐明:从初禅出定之后,首先转向寻;此时有分被中断,转向心随之生起,紧接着就会生起以寻为所缘的四个或五个速行心。之后有两个有分心,然后再转向以伺为所缘,同样按照上面说的方法生起速行心。就这样,当他能够在五个禅支中毫无间断地送心时,对他来说,转向自在就成就了。不过,这种达到顶点的自在,可以在世尊的双神变中见到,或者在其他人于这类时刻也能见到。从此以后,没有比这更快的转向自在了。巴利
Ayaṃ panettha atthappakāsanā, paṭhamajjhānato vuṭṭhāya paṭhamaṃ vitakkaṃ āvajjayato bhavaṅgaṃ upacchinditvā uppannāvajjanānantaraṃ vitakkārammaṇāneva cattāri pañca vā javanāni javanti. Tato dve bhavaṅgāni, tato puna vicārārammaṇaṃ āvajjanaṃ, vuttanayāneva javanānīti evaṃ pañcasu jhānaṅgesu yadā nirantaraṃ cittaṃ pesetuṃ sakkoti, athassa āvajjanavasī siddhā hoti. Ayaṃ pana matthakappattā vasī bhagavato yamakapāṭihāriye labbhati , aññesaṃ vā evarūpe kāle. Ito paraṃ sīghatarā āvajjanavasī nāma natthi.
不过,具寿大目犍连尊者能够像他调伏难陀波难陀龙王时那样,迅速地进入禅定,这种能力就叫做入定自在。巴利
Āyasmato pana mahāmoggallānassa nandopanandanāgarājadamane viya sīghaṃ samāpajjanasamatthatā samāpajjanavasī nāma.
能够在一弹指那么短的时间里安住于定中,或者安住十弹指的时间,这种能力叫做在定自在。同样地,能够快速出定的能力,叫做出定自在。为了说明这两种自在,应该讲一讲佛护长老的故事。巴利
Accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā khaṇaṃ ṭhapetuṃ samatthatā adhiṭṭhānavasī nāma. Tatheva lahuṃ vuṭṭhātuṃ samatthatā vuṭṭhānavasī nāma. Tadubhayadassanatthaṃ buddharakkhitattherassa vatthuṃ kathetuṃ vaṭṭati.
那位具寿在受具足戒八年后,住在特兰跋陀罗。当时,他坐在三万名具有神通的人中间,这些人是来护理生病的大罗哈那古答长老的。他看见金翅鸟王从空中俯冲下来,想要抓走正在为长老取粥的侍者龙王。佛护长老立刻变出一座山,抓住龙王的手臂,带着他进入那座山里。金翅鸟王撞了一下那座山,就飞走了。大长老说:“各位贤友,如果没有佛护,我们所有人都会蒙受羞辱。”巴利
So hāyasmā upasampadāya aṭṭhavassiko hutvā therambatthale mahārohaṇaguttattherassa gilānupaṭṭhānaṃ āgatānaṃ tiṃsamattānaṃ iddhimantasahassānaṃ majjhe nisinno therassa yāguṃ paṭiggāhayamānaṃ upaṭṭhākanāgarājānaṃ gahessāmīti ākāsato pakkhandantaṃ supaṇṇarājānaṃ disvā tāvadeva pabbataṃ nimminitvā nāgarājānaṃ bāhāyaṃ gahetvā tattha pāvisi. Supaṇṇarājā pabbate pahāraṃ datvā palāyi. Mahāthero āha – ‘‘sace, āvuso, buddharakkhito nābhavissa, sabbeva gārayhā assāmā’’ti.
不过,省察自在已经在转向自在那里说过了。因为在那种情况下,省察的速行心是紧接在转向心之后生起的。巴利
Paccavekkhaṇavasī pana āvajjanavasiyā eva vuttā. Paccavekkhaṇajavanāneva hi tattha āvajjanānantarānīti.
79 然而,当修行者在这五种自在中成就了修习自在之后,他从已经熟练的初禅出定,看到初禅的过患:“这个等至以五盖为近敌,由于寻与伺的粗显,它的各个禅支都很羸弱。”他把第二禅作意为寂静,舍弃了对初禅的爱乐之后,就应该为了证得第二禅而努力修行。当他从初禅出定后,具足正念、正知地去省察各个禅支时,寻与伺就显现为粗显的,而喜、乐与心一境性则显现为寂静的。那时,为了舍断粗显的禅支和获得寂静的禅支,他就对着同一个相,反复地作意“地、地”。这样,“现在第二禅将要生起了”,在有分中断之后,以同一个地遍为所缘的意门转向心就生起了。之后,在同一个所缘上,有四或五个速行心路运行,它们的最后一个心是色界的第二禅心。其余的心,就像前面说过的那样,是欲界心。巴利
Imāsu pana pañcasu vasīsu ciṇṇavasinā paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ samāpatti āsannanīvaraṇapaccatthikā, vitakkavicārānaṃ oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti ca tattha dosaṃ disvā dutiyajjhānaṃ santato manasikatvā paṭhamajjhāne nikantiṃ pariyādāya dutiyādhigamāya yogo kātabbo. Athassa yadā paṭhamajjhānā vuṭṭhāya satassa sampajānassa jhānaṅgāni paccavekkhato vitakkavicārā oḷārikato upaṭṭhahanti, pītisukhañceva cittekaggatā ca santato upaṭṭhāti, tadāssa oḷārikaṅgaṃ pahānāya santaaṅgapaṭilābhāya ca tadeva nimittaṃ ‘‘pathavī pathavī’’ti punappunaṃ manasikaroto ‘‘idāni dutiyajjhānaṃ uppajjissatī’’ti bhavaṅgaṃ upacchinditvā tadeva pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati . Tato tasmiṃyevārammaṇe cattāri pañca vā javanāni javanti, yesamavasāne ekaṃ rūpāvacaraṃ dutiyajjhānikaṃ. Sesāni vuttappakārāneva kāmāvacarānīti.
到了这个程度,由于寻与伺的止息,他证入并安住于第二禅:内在的净信、心一境性、没有寻、没有伺、由定产生的喜乐。就这样,他已经证得了舍断二支、具足三支、三种善、具足十相的地遍第二禅。巴利
Ettāvatā cesa vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evamanena dvaṅgavippahīnaṃ tivaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ dutiyaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇaṃ.
80 这里说的“寻与伺的止息”,就是指寻和伺这两种心理活动的止息与超越,意思是它们在第二禅的当下不再生起。虽然第二禅中,所有初禅的心理状态都已不存在——因为初禅中的触等法是一种情况,而这里又是另一种情况——但为了说明“由于超越了粗重的禅支,从初禅之后才证得第二禅等”,所以经文才说“寻与伺的止息”,应当这样理解。巴利
Tattha vitakkavicārānaṃ vūpasamāti vitakkassa ca vicārassa cāti imesaṃ dvinnaṃ vūpasamā samatikkamā, dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvāti vuttaṃ hoti. Tattha kiñcāpi dutiyajjhāne sabbepi paṭhamajjhānadhammā na santi. Aññeyeva hi paṭhamajjhāne phassādayo, aññe idha. Oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ adhigamo hotīti dīpanatthaṃ ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti evaṃ vuttanti veditabbaṃ.
“内”,在这里是指自己的内在。《分别论》中也只说:“内的、各自的。”因为这里指的是自己的内在,所以它的意思是:在自己中生起,在自己的生命相续中生起。“净信”指的是信(saddhā)。由于与净信相应,禅那本身也被称为净信,就像因为与青色相应而把衣服称为青衣一样。或者,因为那禅那具足净信,并由于止息了寻与伺所制造的心理扰动,而使心生起净信,所以该禅那也称为净信。如果按后一种意义理解,语句结构应解释为“心的净信”;如果按前一种意义理解,那么“心”字应与“心一境性”相连。巴利
Ajjhattanti idha niyakajjhattamadhippetaṃ. Vibhaṅge pana ‘‘ajjhattaṃ paccatta’’nti ettakameva vuttaṃ. Yasmā ca niyakajjhattamadhippetaṃ, tasmā attani jātaṃ attano santāne nibbattanti ayamettha attho. Sampasādananti sampasādanaṃ vuccati saddhā. Sampasādanayogato jhānampi sampasādanaṃ. Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya. Yasmā vā taṃ jhānaṃ sampasādanasamannāgatattā vitakkavicārakkhobhavūpasamanena ca cetaso sampasādayati, tasmāpi sampasādananti vuttaṃ. Imasmiñca atthavikappe sampasādanaṃ cetasoti evaṃ padasambandho veditabbo. Purimasmiṃ pana atthavikappe cetasoti etaṃ ekodibhāvena saddhiṃ yojetabbaṃ.
那里的意义解释如下:唯一者生起,所以称为“一境”;它的意思是:由于不被寻与伺所压倒,它作为最高、最殊胜的心理状态而生起。因为在世间,最殊胜者也称为“唯一”。或者,由于远离了寻与伺,成为独一、没有同伴,这样解释也可以。又或者,它使相应法生起,所以称为“起者”,意思是令其发起。它以最殊胜的含义为唯一,又是起者,所以称为“一境”。这是定的名称。其次,因为第二禅使这唯一之法存在、增长,所以说它“作心一境性”。但这唯一之法是属于心的,不是属于有情或灵魂的,所以说“心的心一境性”。巴利
Tatrāyamatthayojanā, eko udetīti ekodi, vitakkavicārehi anajjhārūḷhattā aggo seṭṭho hutvā udetīti attho. Seṭṭhopi hi loke ekoti vuccati. Vitakkavicāravirahato vā eko asahāyo hutvā itipi vattuṃ vaṭṭati. Atha vā sampayuttadhamme udāyatīti udi, uṭṭhāpetīti attho. Seṭṭhaṭṭhena eko ca so udi cāti ekodi, samādhissetaṃ adhivacanaṃ. Iti imaṃ ekodiṃ bhāveti vaḍḍhetīti idaṃ dutiyajjhānaṃ ekodibhāvaṃ. So panāyaṃ ekodi yasmā cetaso, na sattassa, na jīvassa, tasmā etaṃ cetaso ekodibhāvanti vuttaṃ.
难道信心在第一禅中也有,而且这称为心一境性的定也有吗?那么为什么唯独这第二禅被说为“净信与心的心一境性”呢?回答是:因为第一禅由于寻与伺的动摇,就像被细波与浪涛扰乱的水,并不十分澄净;所以,虽然其中也有信心,却不称为“净信”。又由于不十分澄净,其中的定也不十分明了,所以在那里不称为“心一境性”。但在这第二禅中,信心由于没有寻与伺的障碍而得以立足,变得强盛;定也由于有强信为伴而变得明了。因此应知,唯独此禅被这样说明。并且《分别论》中也这样说:“‘净信’即信、有信、信赖、极净信。‘心的心一境性’即心的住立……正定。”对此义的解释不应理解为与那样所说的义理相违背,而应理解为与之相合、相符。巴利
Nanu cāyaṃ saddhā paṭhamajjhānepi atthi, ayañca ekodināmako samādhi, atha kasmā idameva ‘‘sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvañcā’’ti vuttanti. Vuccate, aduñhi paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārakkhobhena vīcitaraṅgasamākulamiva jalaṃ na suppasannaṃ hoti, tasmā satiyāpi saddhāya ‘‘sampasādana’’nti na vuttaṃ. Na suppasannattāyeva cettha samādhipi na suṭṭhu pākaṭo, tasmā ‘‘ekodibhāva’’ntipi na vuttaṃ. Imasmiṃ pana jhāne vitakkavicārapalibodhābhāvena laddhokāsā balavatī saddhā, balavasaddhāsahāyapaṭilābheneva ca samādhipi pākaṭo, tasmā idameva evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Vibhaṅge pana ‘‘sampasādananti yā saddhā saddahanā okappanā abhippasādo. Cetaso ekodibhāvanti yā cittassa ṭhiti…pe… sammāsamādhī’’ti ettakameva vuttaṃ. Evaṃ vuttena pana tena saddhiṃ ayamatthavaṇṇanā yathā na virujjhati, aññadatthu saṃsandati ceva sameti ca, evaṃ veditabbā.
81 “无寻”,即由于修习而舍断,在此禅中没有寻,或者说此禅的寻不存在,所以称为无寻。以同样的方法说“无伺”。在《分别论》中也说:“如此,这个寻与这个伺寂静、止息、平息、灭去、完全灭去、息没、湮没、熄灭、破灭、干枯、干灭与终息,因此说无寻无伺。”巴利
Avitakkaṃ avicāranti bhāvanāya pahīnattā etasmiṃ, etassa vā vitakko natthīti avitakkaṃ. Imināva nayena avicāraṃ. Vibhaṅgepi vuttaṃ ‘‘iti ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantikatā, tena vuccati avitakkaṃ avicāra’’nti (vibha. 576).
对此有人问:“难道由‘由于寻与伺的止息’这句话,这个意义不也已经成就了吗?那么为何又说‘无寻无伺’呢?”回答:确实,这个意义是成就的,但那句话并非为了显示这个意义。难道我们不是说过“但为了显示由于超越了粗的支,从初禅之后正获得第二禅等,所以如此说‘由于寻与伺的止息’”吗?巴利
Etthāha ‘‘nanu ca ‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’ti imināpi ayamattho siddho, atha kasmā puna vuttaṃ ‘avitakkaṃ avicāra’nti’’. Vuccate, evametaṃ siddhovāyamattho, na panetaṃ tadatthadīpakaṃ. Nanu avocumha ‘‘oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ samadhigamo hotīti dassanatthaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamāti evaṃ vutta’’nti.
再者,这种净信是因为寻与伺止息了才产生的,并不是因为消除了烦恼的垢染和黑暗;这种心一境性(心的专注统一)也是因为寻与伺止息了才有的,它不像近行定那样是由于舍断了五盖,也不像初禅那样是由于各禅支的现起。所以,这句话是在说明净信和心一境性产生的原因。同样地,因为寻与伺止息了,所以这种状态叫做“无寻无伺”,这不像第三禅、第四禅那样,也不像眼识等那样,仅仅是因为寻与伺不存在。所以,这是在显示“无寻无伺”这种状态的原因,而不仅仅是在说寻与伺不存在。但是,“无寻无伺”这句话本身,确实只是在说寻与伺不存在而已。因此,即使前面已经说了原因,后面也还是应当再说一遍“无寻无伺”这个状态本身。巴利
Apica vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ sampasādanaṃ, na kilesakālussiyassa. Vitakkavicārānañca vūpasamā ekodibhāvaṃ, na upacārajjhānamiva nīvaraṇappahānā , paṭhamajjhānamiva ca na aṅgapātubhāvāti evaṃ sampasādanaekodibhāvānaṃ hetuparidīpakamidaṃ vacanaṃ. Tathā vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ avitakkaṃ avicāraṃ, na tatiyacatutthajjhānāni viya cakkhuviññāṇādīni viya ca abhāvāti evaṃ avitakkaavicārabhāvassa hetuparidīpakañca, na vitakkavicārābhāvamattaparidīpakaṃ. Vitakkavicārābhāvamattaparidīpakameva pana ‘‘avitakkaṃ avicāra’’nti idaṃ vacanaṃ. Tasmā purimaṃ vatvāpi vattabbamevāti.
“定生的”意思是:从初禅定而生,或者从与它相应的定而生。在这里,虽然初禅也是从相应的定生起的,但只有这个第二禅的定,因为没有寻与伺造成的动摇,极其安稳不动,并且极其澄净,才真正配得上“定”这个名称。所以为了赞叹它,就特别把这个禅称为“定生的”。“喜乐”的意思和前面解释过的一样。巴利
Samādhijanti paṭhamajjhānasamādhito sampayuttasamādhito vā jātanti attho. Tattha kiñcāpi paṭhamampi sampayuttasamādhito jātaṃ, atha kho ayameva samādhi ‘‘samādhī’’ti vattabbataṃ arahati vitakkavicārakkhobhavirahena ativiya acalattā, suppasannattā ca, tasmā imassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ idameva ‘‘samādhija’’nti vuttaṃ. Pītisukhanti idaṃ vuttanayameva.
“第二”:按数目顺序是第二个。也因为这是第二次证入的禅定,所以称为第二。至于所说的“舍离二支,具足三支”,应该这样理解:由于舍断了寻与伺,所以是舍离了二支。五盖是在初禅的近行定那一刹那被舍断的;但这个第二禅的寻与伺,并不是在近行定那一刹那被舍断,而是在安止定那一刹那,这个禅那才离开寻与伺而生起。因此,寻与伺被称为这个禅那的舍断支。
它具足三支,应该知道是指喜、乐、心一境性这三者的生起。因此,《分别论》中说“禅那:净信、喜、乐、心一境性”,这是为了显示具备辅助条件的禅那而作的方便说法。但如果除去净信,依据已达到审虑之相的各个禅支来说,这个禅那实际上只有三支。正如论中所说:“那时什么是三支禅那?就是喜、乐、心一境性。”其余的解释和初禅中所说的一样。巴利
Dutiyanti gaṇanānupubbatā dutiyaṃ. Idaṃ dutiyaṃ samāpajjatītipi dutiyaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘dvaṅgavippahīnaṃ tivaṅgasamannāgata’’nti, tattha vitakkavicārānaṃ pahānavasena dvaṅgavippahīnatā veditabbā. Yathā ca paṭhamajjhānassa upacārakkhaṇe nīvaraṇāni pahīyanti, na tathā imassa vitakkavicārā. Appanākkhaṇeyeva ca panetaṃ vinā tehi uppajjati. Tenassa te ‘‘pahānaṅga’’nti vuccanti. Pīti sukhaṃ cittekaggatāti imesaṃ pana tiṇṇaṃ uppattivasena tivaṅgasamannāgatatā veditabbā. Tasmā yaṃ vibhaṅge ‘‘jhānanti sampasādo pīti sukhaṃ cittassa ekaggatā’’ti (vibha. 580) vuttaṃ, taṃ saparikkhāraṃ jhānaṃ dassetuṃ pariyāyena vuttaṃ. Ṭhapetvā pana sampasādanaṃ nippariyāyena upanijjhānalakkhaṇappattānaṃ aṅgānaṃ vasena tivaṅgikameva etaṃ hoti. Yathāha – ‘‘katamaṃ tasmiṃ samaye tivaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, pīti sukhaṃ cittassa ekaggatā’’ti (dha. sa. 161; vibha. 628). Sesaṃ paṭhamajjhāne vuttanayameva.
82 这样证得第二禅之后,也依照前面说过的方法,通过五种方式修习,成为对禅那自在熟练的人。他从熟练的第二禅出定,看到这个禅那的过失:“这个定境太接近寻与伺这个敌人了,而且因为喜本身具有粗的特性——正如所说‘凡是那里由喜所生的心的跃动,就以此而说它是粗的’——所以各禅支的力量都很羸弱。”于是他思惟第三禅是寂静的,就舍断了对第二禅的爱乐,应该精进修行以证得第三禅。当他从第二禅出定,具足正念、正知地观察各个禅支时,喜就显现为粗的,而乐和心一境性则显现为寂静的。那时,为了舍断粗的禅支、获得寂静的禅支,他对那个相同的所缘相“地、地”反复作意,心想“现在第三禅将要生起了”,于是中断了有分心,以那同一个地遍为所缘,意门转向心生起。之后,在同一个所缘上,有四个或五个速行心在速行,其中最后一个是色界第三禅的速行心,其余的都和前面说过的方式一样,是欲界的。到此,他“由于喜的离去而安住于舍,具足正念、正知,以身体验到乐,正如圣者们所宣说的‘舍、具念、乐住’那样,证入并安住于第三禅”。就这样,他依地遍证得了舍离一支、具足二支、三种善、具足十相的第三禅。巴利
Evamadhigate pana tasmimpi vuttanayeneva pañcahākārehi ciṇṇavasinā hutvā paguṇadutiyajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ samāpatti āsannavitakkavicārapaccatthikā, ‘yadeva tattha pītigataṃ cetaso uppilāvitaṃ, etenetaṃ oḷārikaṃ akkhāyatī’ti (dī. ni. 1.96) vuttāya pītiyā oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti ca tattha dosaṃ disvā tatiyajjhānaṃ santato manasikaritvā dutiyajjhāne nikantiṃ pariyādāya tatiyādhigamāya yogo kātabbo. Athassa yadā dutiyajjhānato vuṭṭhāya satassa sampajānassa jhānaṅgāni paccavekkhato pīti oḷārikato upaṭṭhāti, sukhañceva ekaggatā ca santato upaṭṭhāti. Tadāssa oḷārikaṅgappahānāya santaaṅgapaṭilābhāya ca tadeva nimittaṃ ‘‘pathavī pathavī’’ti punappunaṃ manasikaroto ‘‘idāni tatiyajjhānaṃ uppajjissatī’’ti bhavaṅgaṃ upacchinditvā tadeva pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati. Tato tasmiṃyevārammaṇe cattāri pañca vā javanāni javanti, yesaṃ avasāne ekaṃ rūpāvacaraṃ tatiyajjhānikaṃ, sesāni vuttanayeneva kāmāvacarānīti. Ettāvatā ca panesa pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti (dī. ni. 1.230; dha. sa. 163). Evamanena ekaṅgavippahīnaṃ duvaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ tatiyaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇaṃ.
83 在这里,“离”是指对前面所说的那种喜的厌离,或者超越。而两者之间的“与”字是连接词,它连接“寂止”,或者连接“寻与伺的寂止”。当它只连接“寂止”时,应该知道这个连接是“由于喜的离,与更寂止”。根据这种连接,“离”是厌离的意思,因此应该把这个意义理解为“由于对喜的厌离与寂止”。但当它连接“寻与伺的寂止”时,应该知道这个连接是“由于喜的离,与寻与伺的更寂止”。根据这种连接,“离”是超越的意思,因此应该把这个意义理解为“由于对喜的超越,以及寻与伺的寂止”。巴利
Tattha pītiyā ca virāgāti virāgo nāma vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā. Ubhinnaṃ pana antarā casaddo sampiṇḍanattho, so vūpasamaṃ vā sampiṇḍeti vitakkavicārānaṃ vūpasamaṃ vā. Tattha yadā vūpasamameva sampiṇḍeti, tadā ‘‘pītiyā ca virāgā kiñca bhiyyo vūpasamā cā’’ti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāya virāgo jigucchanattho hoti, tasmā ‘‘pītiyā jigucchanā ca vūpasamā cā’’ti ayamattho daṭṭhabbo. Yadā pana vitakkavicāravūpasamaṃ sampiṇḍeti, tadā ‘‘pītiyā ca virāgā, kiñca bhiyyo vitakkavicārānañca vūpasamā’’ti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāya virāgo samatikkamanattho hoti, tasmā ‘‘pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamā’’ti ayamattho daṭṭhabbo.
虽然这些寻与伺确实已经在第二禅中寂止了,但这里这么说,是为了阐明证入此禅的道路,以及为了赞说这个禅那。因为当说到“寻与伺的寂止”时,就显示出:证入此禅的道路,必定是寻与伺的寂止。又比如,有身见等烦恼虽然不是在证得第三圣道时才断除的,而是在第一圣道就断除了,但用“断除五下分结”这样的说法来说明其断除,以此来赞说第三圣道时,会让那些努力证得第三圣道的人生起热忱;同样地,虽然寻与伺并不是在这里实际寂止的,而是在第二禅中寂止的,但提到寻与伺的寂止,也是为了赞说。所以,这里所表达的意义是:“由于对喜的超越,以及寻与伺的寂止。”巴利
Kāmañcete vitakkavicārā dutiyajjhāneyeva vūpasantā, imassa pana jhānassa maggaparidīpanatthaṃ vaṇṇabhaṇanatthañcetaṃ vuttaṃ. Vitakkavicārānañca vūpasamāti hi vutte idaṃ paññāyati, nūna vitakkavicāravūpasamo maggo imassa jhānassāti. Yathā ca tatiye ariyamagge appahīnānampi sakkāyadiṭṭhādīnaṃ ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā’’ti (dī. ni. 1.373; ma. ni. 2.133; saṃ. ni. 5.184; a. ni. 3.88) evaṃ pahānaṃ vuccamānaṃ vaṇṇabhaṇanaṃ hoti, tadadhigamāya ussukkānaṃ ussāhajanakaṃ, evameva idha avūpasantānampi vitakkavicārānaṃ vūpasamo vuccamāno vaṇṇabhaṇanaṃ hoti. Tenāyamattho vutto ‘‘pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamā’’ti.
84 “住于舍”是什么意思呢?这里的“舍”,是从它生起时的状态来观察而得名的,意思是平等地看待事物,不偏不倚。因为第三禅的修行者具备了这种清净、广大、已经达到强而有力状态的“舍”,所以被称为“住于舍者”。巴利
Upekkhako ca viharatīti ettha upapattito ikkhatīti upekkhā. Samaṃ passati, apakkhapatitā hutvā passatīti attho. Tāya visadāya vipulāya thāmagatāya samannāgatattā tatiyajjhānasamaṅgī upekkhakoti vuccati.
舍有十种:六支舍、梵住舍、觉支舍、精进舍、行舍、受舍、观舍、中舍、禅舍、清净舍。巴利
Upekkhā pana dasavidhā hoti chaḷaṅgupekkhā, brahmavihārupekkhā, bojjhaṅgupekkhā, vīriyupekkhā, saṅkhārupekkhā, vedanupekkhā, vipassanupekkhā, tatramajjhattupekkhā, jhānupekkhā, pārisuddhupekkhāti.
这十种舍中,第一种是“六支舍”。就像经中所说的:“各位比丘!在这里,比丘用眼睛看到色法之后,心里既不感到欢喜,也不感到忧恼,安住在舍的状态中,保持正念和正知。”这段话描述的是漏尽者,当他的眼、耳、鼻、舌、身、意这六门,接触到合意或不合意的六种对象时,内心不会舍弃那种清净本性的状态,这种舍的行相,就叫做六支舍。巴利
Tattha yā ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti, na dummano, upekkhako ca viharati sato sampajāno’’ti (a. ni. 6.1) evamāgatā khīṇāsavassa chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtā upekkhā, ayaṃ chaḷaṅgupekkhā nāma.
第二种是“梵住舍”。就像经中所说的:“以与舍俱行的心,遍满一方而安住。”这是指对一切众生保持中立的行相,这种舍就叫做梵住舍。巴利
Yā pana ‘‘upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’ti (dī. ni. 1.556; ma. ni. 1.77) evamāgatā sattesu majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ brahmavihārupekkhā nāma.
第三种是“觉支舍”。就像经中所说的:“修习依于远离的舍觉支。”这是指对那些俱生的诸法,保持中立的行相,这种舍就叫做觉支舍。巴利
Yā ‘‘upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissita’’nti (ma. ni. 1.27) evamāgatā sahajātadhammānaṃ majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ bojjhaṅgupekkhā nāma.
不过,像“适时地作意舍相”(《增支部》3.103)这样提到的、被称为既不过度精进也不过于松懈的精进舍,这就叫“精进舍”。巴利
Yā pana ‘‘kālenakālaṃ upekkhānimittaṃ manasikarotī’’ti (a. ni. 3.103) evamāgatā anaccāraddhanātisithilavīriyasaṅkhātā upekkhā, ayaṃ vīriyupekkhā nāma.
比如,在经典中有这样的问法:“有多少种行舍是依止而生起的?又有多少种行舍是依观而生起的?”答案是:有八种行舍依止而生起,十种行舍依观而生起。这里所说的“行舍”,是指省察诸盖(各种障碍)等而安住,对于取著它们所保持的一种中立、平等的态度。巴利
Yā ‘‘kati saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti, kati saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti . Aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti. Dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjantī’’ti (paṭi. ma. 1.57) evamāgatā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanā gahaṇe majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ saṅkhārupekkhā nāma.
又比如,经典中说:“在某个时刻,欲界的善心(质多)生起,它与舍一同存在。”这里所说的“舍”,是指一种不苦不乐的感受,这被称为“受舍”。巴利
Yā pana ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagata’’nti (dha. sa. 150) evamāgatā adukkhamasukhasaññitā upekkhā, ayaṃ vedanupekkhā nāma.
那种依“凡是存在的、凡是生成的,他都舍断,并获得舍”这样的经文而来的、在简择中处于中立的舍,就叫作观舍。巴利
Yā ‘‘yadatthi yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahati, upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti (ma. ni. 3.71; a. ni. 7.55) evamāgatā vicinane majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ vipassanupekkhā nāma.
然而,在以欲(chanda)为首的“或其他”诸法(yevāpanaka)中提到的一种舍,是指对同时生起的各种心理状态(俱生诸法)能够平等地发挥作用,这被称为“中舍”。巴利
Yā pana chandādīsu yevāpanakesu āgatā sahajātānaṃ samavāhitabhūtā upekkhā, ayaṃ tatramajjhattupekkhā nāma.
又如经典中说:“他安住于舍。”这里所说的“舍”,是指即使面对最殊胜的快乐,内心也不会产生偏向或执取的平等状态,这被称为“禅那舍”。巴利
Yā ‘‘upekkhako ca viharatī’’ti (dī. ni. 1.230; dha. sa. 163) evamāgatā aggasukhepi tasmiṃ apakkhapātajananī upekkhā, ayaṃ jhānupekkhā nāma.
然而,在“舍念清净的第四禅那”这句经文里提到的“舍”,是指一种由于一切对立之法都已清净,并且对于止息这些对立之法也不再有任何刻意追求的状态,这被称为“清净舍”。巴利
Yā pana ‘‘upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhāna’’nti (dī. ni. 1.232; dha. sa. 165) evamāgatā sabbapaccanīkaparisuddhā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā upekkhā, ayaṃ pārisuddhupekkhā nāma.
在这几种舍中,六支舍、梵住舍、觉支舍、中舍、禅那舍和遍净舍,其实本质上都是同一个东西,也就是中舍。只是因为它们所处的状态不同,才有了这些不同的名称。就像同一个人,小时候叫男孩,长大点叫青年,再后来叫长者、将军、国王,只是状态变了,人还是那个人。所以要知道,在说六支舍的时候,并没有觉支舍等其他舍;在说觉支舍的时候,也没有六支舍等。巴利
Tatra chaḷaṅgupekkhā ca brahmavihārupekkhā ca bojjhaṅgupekkhā ca tatramajjhattupekkhā ca jhānupekkhā ca pārisuddhupekkhā ca atthato ekā, tatramajjhattupekkhāva hoti. Tena tena avatthābhedena panassā ayaṃ bhedo. Ekassāpi sato sattassa kumārayuvatherasenāpatirājādivasena bhedo viya. Tasmā tāsu yattha chaḷaṅgupekkhā, na tattha bojjhaṅgupekkhādayo. Yattha vā pana bojjhaṅgupekkhā, na tattha chaḷaṅgupekkhādayo hontīti veditabbā.
就像上面那些舍本质上都是同一个东西一样,行舍和观舍也是如此。它们都只是慧,因为作用不同而分成两种。打个比方:有个人傍晚拿着羊脚杖,到屋里找蛇。看见蛇盘在谷仓里,他就观察“这是不是蛇?”当他看到蛇身上三处卍字花纹,确认无疑之后,对于“是蛇还是不是蛇”这个判断就不再纠结了,同样地,已开始修观的修行者以观智照见三相后,在对诸行无常性等的简择中生起的中立状态,这种中立状态就叫观舍。然后,这个人用羊脚杖紧紧夹住蛇,心里想:“我怎样才能既不伤害蛇,也不被蛇咬到,还能把它放走呢?”当他寻找放生方法的时候,对于“抓住蛇”这个动作本身就不再执着了。同样地,由于已经见到三相,看三有如同着火一般,对于执取诸行所生起的中立状态,这就叫行舍。这样一来,当观舍成就的时候,行舍也就成就了。所以说,慧因为在“判断”和“执取”这两方面都保持中立,而分成两种作用。不过,精进舍和受舍,它们彼此之间以及跟其他各种舍,在本质上确实是不一样的。巴利
Yathā cetāsamatthato ekībhāvo, evaṃ saṅkhārupekkhā vipassanupekkhānampi. Paññā eva hi sā kiccavasena dvidhā bhinnā. Yathā hi purisassa sāyaṃ gehaṃ paviṭṭhaṃ sappaṃ ajapadadaṇḍaṃ gahetvā pariyesamānassa taṃ thusakoṭṭhake nipannaṃ disvā ‘‘sappo nu kho, no’’ti avalokentassa sovattikattayaṃ disvā nibbematikassa ‘‘sappo, na sappo’’ti vicinane majjhattatā hoti, evameva yā āraddhavipassakassa vipassanāñāṇena lakkhaṇattaye diṭṭhe saṅkhārānaṃ aniccabhāvādivicinane majjhattatā uppajjati, ayaṃ vipassanupekkhā nāma. Yathā pana tassa purisassa ajapadadaṇḍena gāḷhaṃ sappaṃ gahetvā ‘‘kiṃ tāhaṃ imaṃ sappaṃ aviheṭhento attānañca iminā aḍaṃsāpento muñceyya’’nti muñcanākārameva pariyesato gahaṇe majjhattatā hoti. Evameva yā lakkhaṇattayassa diṭṭhattā āditte viya tayo bhave passato saṅkhāraggahaṇe majjhattatā, ayaṃ saṅkhārupekkhā nāma. Iti vipassanupekkhāya siddhāya saṅkhārupekkhāpi siddhāva hoti. Iminā panesā vicinanaggahaṇesu majjhattasaṅkhātena kiccena dvidhā bhinnāti. Vīriyupekkhā pana vedanupekkhā ca aññamaññañca avasesāhi ca atthato bhinnā evāti.
在这些舍当中,这里指的是禅那舍。它的特点是中立,作用是毫不关切,表现为无所营求,它的基础是离贪于喜。有人会问:“这不就是中舍吗?中舍在第一禅和第二禅里也有啊。那为什么不在那里就说‘他住于舍’,而非要等到这里才说呢?”答案是:因为在第一、二禅中,中舍的作用不明显。它被寻、伺等禅支遮蔽了,作用显现不出来。但到了第三禅这里,不再被寻、伺和喜遮蔽,就像抬起头来一样,作用变得非常明显,所以才在这里说。巴利
Iti imāsu upekkhāsu jhānupekkhā idhādhippetā. Sā majjhattalakkhaṇā, anābhogarasā, abyāpārapaccupaṭṭhānā, pītivirāgapadaṭṭhānāti. Etthāha, nanu cāyamatthato tatramajjhattupekkhāva hoti, sā ca paṭhamadutiyajjhānesupi atthi. Tasmā tatrāpi upekkhako ca viharatīti evamayaṃ vattabbā siyā, sā kasmā na vuttāti. Aparibyattakiccato. Aparibyattañhi tassā tattha kiccaṃ vitakkādīhi abhibhūtattā. Idha panāyaṃ vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā ukkhittasirā viya hutvā paribyattakiccā jātā, tasmā vuttāti.
85 接下来解释“念与正知”这句话。“忆念”所以叫“具念”,“正知”所以叫“正知者”。这是指修行者所具有的念和正知。其中,念的特点是忆念,作用是不忘失,表现为守护;正知的特点是不迷乱,作用是推度,表现为简择。巴利
Idāni sato ca sampajānoti ettha saratīti sato. Sampajānātīti sampajāno. Puggalena sati ca sampajaññañca vuttaṃ. Tattha saraṇalakkhaṇā sati, asammussanarasā, ārakkhapaccupaṭṭhānā. Asammohalakkhaṇaṃ sampajaññaṃ, tīraṇarasaṃ, pavicayapaccupaṭṭhānaṃ.
虽然念和正知在之前的禅那中也有——因为如果失念、不正知,连近行定都成就不了,更别说安止定了——但是,那些禅那比较粗,就像人在平地上走路,心运作起来比较容易,所以念和正知的作用不明显。而第三禅由于舍离了粗的禅支,变得非常微细,心运作时必须时刻具备念和正知的作用,就像人在刀刃上行走一样,因此只在这里特别强调。再打个比方:就像跟着母牛的小牛,如果被带离母牛身边又不加看管,它就会跑回母牛那里。同样,第三禅的乐被带离喜之后,如果不用念和正知守护,它就会回到喜那里,重新跟喜结合。另外,众生都贪著于乐,而第三禅的乐极其甘甜,因为没有比它更殊胜的乐了。但在这里,是由于念和正知的力量,才能对这种乐不贪著,而不是因为别的原因。所以也应该这样理解:这里特别说念和正知,也是为了强调这个意义。巴利
Tattha kiñcāpi idaṃ satisampajaññaṃ purimajjhānesupi atthi. Muṭṭhasatissa hi asampajānassa upacāramattampi na sampajjati, pageva appanā. Oḷārikattā pana tesaṃ jhānānaṃ bhūmiyaṃ viya purisassa cittassa gati sukhā hoti, abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ. Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattā imassa jhānassa purisassa khuradhārāyaṃ viya satisampajaññakiccapariggahitā eva cittassa gati icchitabbāti idheva vuttaṃ. Kiñca bhiyyo, yathā dhenupago vaccho dhenuto apanīto arakkhiyamāno punadeva dhenuṃ upagacchati, evamidaṃ tatiyajjhānasukhaṃ pītito apanītaṃ, taṃ satisampajaññārakkhena arakkhiyamānaṃ punadeva pītiṃ upagaccheyya, pītisampayuttameva siyā. Sukhe vāpi sattā sārajjanti, idañca atimadhuraṃ sukhaṃ, tato paraṃ sukhābhāvā. Satisampajaññānubhāvena panettha sukhe asārajjanā hoti, no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idamidheva vuttanti veditabbaṃ.
这里要说明的是:虽然实际证得第三禅的人并没有刻意去感受乐,但他仍然会以跟名身相应的乐来感受乐,而且出定之后也会感受乐。因为由那种跟名身相应的乐所生起的极其殊胜微妙的色,会触及他的色身。为了说明这个意思,所以经文说“以身感受乐”。巴利
Idāni sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino sukhapaṭisaṃvedanābhogo natthi. Evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ. Yaṃ vā taṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ, taṃsamuṭṭhānenassa yasmā atipaṇītena rūpena rūpakāyo phuṭo, yassa phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi sukhaṃ paṭisaṃvedeyya. Tasmā etamatthaṃ dassento sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti āha.
86 在这里,以这个第三禅为原因、为条件,佛陀等圣者们对那位已经成就第三禅的人,进行宣说、教导、施设、建立、开显、分别、阐明、显示,其用意是在赞叹。如何赞叹呢?就是“有舍、有念者乐住”这句话。这里应该知道它的句法含义是:“他具足并安住于那第三禅。”巴利
Idāni yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti ettha yaṃjhānahetu yaṃjhānakāraṇā taṃ tatiyajjhānasamaṅgipuggalaṃ buddhādayo ariyā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti pakāsenti, pasaṃsantīti adhippāyo. Kinti? Upekkhako satimā sukhavihārīti. Taṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti evamettha yojanā veditabbā.
那么,为什么那些圣者要这样赞叹他呢?因为他确实值得赞叹。这个人在面对极其甘甜、已经达到乐之圆满的第三禅时,仍然能保持舍(内心的平衡、不执着),不被对那种乐的贪著所牵引;同时,他又以已经现前的念(正念)防止了喜的生起,所以说他“有念”;并且,他以名身(精神层面的身心)去感受那种圣者所喜爱、圣者所修习、没有任何杂染的乐。正因为他如此值得赞叹,所以应该知道,圣者们用“有舍、有念者乐住”这句话来赞叹他,是为了显示那些值得赞叹的殊胜功德。巴利
Kasmā pana taṃ te evaṃ pasaṃsantīti? Pasaṃsārahato. Ayañhi yasmā atimadhurasukhe sukhapāramippattepi tatiyajjhāne upekkhako, na tattha sukhābhisaṅgena ākaḍḍhiyati. Yathā ca pīti na uppajjati, evaṃ upaṭṭhitasatitāya satimā. Yasmā ca ariyakantaṃ ariyajanasevitameva ca asaṃkiliṭṭhaṃ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedeti, tasmā pasaṃsāraho hoti . Iti pasaṃsārahato naṃ ariyā te evaṃ pasaṃsāhetubhūte guṇe pakāsento ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti evaṃ pasaṃsantīti veditabbaṃ.
“第三”:按照数目的顺序,这是第三个;又因为是第三个进入这种禅定,所以称为第三。至于所说的“舍断一支、具足二支”,在这里应该理解为:以舍断喜作为舍断的一支。而这个喜,也如同第二禅中的寻与伺一样,只在安止的刹那才被舍断,所以称它为舍断支。其次,应该知道,以乐与心一境性(心专注于一境)这两者的生起,作为具足的二支。所以《分别论》说:“禅那:舍、念、正知、乐、心一境性”,这是方便的说法,为了显示具有辅助条件的禅那;但如果除去舍、念、正知,依据已经达到审虑之相的禅支来说,这个禅那如实而言只有两支。正如(论中)所说:“那时什么是二支禅?就是乐与心一境性。”其余的解释,与初禅中所说的一样。巴利
Tatiyanti gaṇanānupubbatā tatiyaṃ, idaṃ tatiyaṃ samāpajjatītipi tatiyaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ekaṅgavippahīnaṃ duvaṅgasamannāgata’’nti, ettha pītiyā pahānavasena ekaṅgavippahīnatā veditabbā . Sā panesā dutiyajjhānassa vitakkavicārā viya appanākkhaṇeyeva pahīyati. Tena nassa sā pahānaṅganti vuccati. Sukhaṃ cittekaggatāti imesaṃ pana dvinnaṃ uppattivasena duvaṅgasamannāgatatā veditabbā. Tasmā yaṃ vibhaṅge ‘‘jhānanti upekkhā sati sampajaññaṃ sukhaṃ cittassekaggatā’’ti (vibha. 591) vuttaṃ, taṃ saparikkhāraṃ jhānaṃ dassetuṃ pariyāyena vuttaṃ. Ṭhapetvā pana upekkhāsatisampajaññāni nippariyāyena upanijjhānalakkhaṇappattānaṃ aṅgānaṃ vasena duvaṅgikamevetaṃ hoti. Yathāha – ‘‘katamaṃ tasmiṃ samaye duvaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, sukhaṃ cittassekaggatā’’ti (dha. sa. 163; vibha. 624). Sesaṃ paṭhamajjhāne vuttanayameva.
1 2 3