色分别的注释(续) §675
10. 第十章解释(新复注) · 85 段
如果作为意界和意识界的依止而存在的心所依处确实有,那为什么在色蕴的部分里没有说到它呢?难道对确实存在的东西不说,是有理由的吗?不是没有理由,而是因为另有别的理由。那是什么理由呢?是教法阐述方式的不同。就像眼识等完全以眼等为依止,意识却不是完全以心所依处为依止——只有在五蕴有中它才依止于那里——而且关于依处的教说,是纯粹按照“依止”这个角度来展开的。比如“有色法是眼识的依处,有色法不是眼识的依处”等等,这是用眼识等所依止的法来加以区分。而对于完全以心所依处为依止的意识,如果按照那个角度在双论等中说到“有色法是意识的依处”等等,那么与之相应的所缘双论等就无法成立。因为不能说“有色法是意识的所缘,有色法不是意识的所缘”,这样一来,依处双论和所缘双论就会类别不同,教法就不会是一味的了。而世尊的意趣正是要宣说一味的教法,所以在那里没有说心所依处,并不是因为它不存在。这确实是世尊的一贯做法:为了宣说一味的教法,即使某些法确实存在,也不去取用它。同样地,在“施设品”中,因为按照心生的分别没有说到,所以在解释“无寻无伺句”时就不能说“寻和伺”;在解释“无寻唯伺句”时,虽然寻确实存在,也没有把它举出来,否则就应该说“有寻”了。由于它是依止的性质,所以呈现为好像被举起来扛在肩上一样,这就是“举起”的现起。巴利
Yadi manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayabhūtaṃ hadayavatthu nāma atthi, kasmā panetaṃ rūpakaṇḍe na vuttaṃ. Na hi labbhamānassa avacane kāraṇaṃ atthīti? No natthi kāraṇantarasambhavato. Kiṃ pana taṃ kāraṇaṃ? Desanābhedo. Yathā hi cakkhuviññāṇādīni ekantato cakkhādinissayāni, na evaṃ manoviññāṇaṃ ekantena hadayavatthunissitaṃ pañcavokārabhaveyeva tannissayattā, ekantena nissitavaseneva ca vatthudesanā pavattā. ‘‘Atthi rūpaṃ cakkhuviññāṇassa vatthu, atthi rūpaṃ cakkhuviññāṇassa na vatthū’’tiādinā (dha. sa. 584) cakkhuviññāṇādīhi nissitehi visesitattā. Yampi ekantena hadayavatthunissayaṃ tassa vasena ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa vatthū’’tiādinā dukādīsu vuccamānesu na tadanuguṇā ārammaṇadukādayo sambhavanti. Na hi ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa ārammaṇaṃ, atthi rūpaṃ na manoviññāṇassa ārammaṇa’’nti sakkā vattunti vatthārammaṇadukā bhinnagatikā siyuṃ, na ekarasā desanā bhaveyya, ekarasañca desanaṃ desetuṃ tattha bhagavato ajjhāsayo, tasmā tattha hadayavatthu na vuttaṃ, na alabbhamānattā. Esā hi bhagavato pakati, yaṃ ekaraseneva desanaṃ desetuṃ labbhamānassāpi kassaci aggahaṇaṃ. Tathā hi nikkhepakaṇḍepi cittuppādavibhāgena avuccamānattā avitakkāvicārapadavisajjane vitakko vicāro cāti vattuṃ na sakkāti avitakkavicāramattapadavisajjane labbhamānopi vitakko na uddhaṭo, aññathā ‘‘vitakko cā’’ti vattabbaṃ siyāti. Nissayabhāvato upari āropetvā vahantaṃ viya paccupaṭṭhātīti ubbāhanapaccupaṭṭhānaṃ.
675 在四种食当中,这里因为以色法为主,所以应当取段食,因此说“食性就是段食”。其中,捏成团状,所以叫“段”;被摄取,所以叫“食”,意思是捏成团之后吞下去。这是为了显示食有实际依托物才这么说。不过,段食里的食素在这里才被称为“食”,所以说“以此食素”等等。这种食素具有摄取色法的性质,能起支持、给予力量的作用,随行于身体各肢节,是摄取色法者,依靠诸界,是一种独特的东西。内在的食要获得外在食物作为缘之后,才使色法生起,因此,这种内在的食也以亲依止缘的方式摄取色法,所以说“摄取以食素为第八的色法”。所谓“以食素为第八”,就是以食素作为第八项。“以此食素”:指从自身生起的刹那之后就能生起色法,所以称为食素,也就是存在于饭、粥等食物中的那种遍满食素。“于处处”:就是在各个国土、城市等地方。被称为“段食”,是因为以它为事物基础,这是这里的意旨。巴利
675. Catūsu āhāresu idha rūpādhikārato kabaḷīkāro āhāro gahetabboti āha ‘‘āhāratāti kabaḷīkāro āhāro’’ti. Tattha kabaḷaṃ karīyatīti kabaḷīkāro. Āharīyatīti āhāro, kabaḷaṃ katvā ajjhoharīyatīti attho. Idañca savatthukaṃ katvā āhāraṃ dassetuṃ vuttaṃ. Kabaḷīkārāhārassa pana ojā idha āhāro nāma. Tenāha ‘‘yāya ojāyā’’tiādi. So ca rūpāharaṇasabhāvo upatthambhanabalakaro aṅgamaṅgānusārīrasāharaṇabhūto bhūtanissito eko viseso. Bāhirāhārapaccayaṃ paṭilabhitvā eva ajjhattikāhāro rūpaṃ uppādetīti ayaṃ ajjhattikāhārassa upanissayabhāvenāpi rūpaṃ āharatīti āha ‘‘ojaṭṭhamakaṃ rūpaṃ āharatī’’ti. Ojā aṭṭhamī yassa taṃ ojaṭṭhamakaṃ. Yāya ojāyāti attano udayānantaraṃ rūpajananato ojāsaṅkhātāya odanakummāsādivatthugatāya yāya pharaṇaojāya. Yattha yatthāti yamhi yamhi janapade, nagarādīsu ca. ‘‘Kabaḷīkāro āhāro’’ti pavuccati tabbatthukattāti adhippāyo.
676 那么,所依(食物)的作用是什么?食素的作用又是什么?为了说明“所依的作用是消除危害,食素的作用是护持”,所以说“饭食等”等等。“取火”是指执取业生的火。当腹腔里没有饭食等食物时,业生的火就生起来,执取称为胃膜的执受色,让人说出“我饿了,给我食物”。进食的时候,它就放开胃膜,转而执取非执受的食物,这时众生就安定了。就像影鬼看见有人走进影子里,就抓住他,用天链捆住,在自己的住处享乐;当它饿了的时候,就回来咬那人的头,那人被咬就喊叫起来,其他人听到喊叫声也过来了,影鬼就把来的人一个个抓住吃掉,在自己的住处享乐。同样地,业生的火执取各种饭食等食物,消化掉之后,又再执取胃膜。因此,当饭食等食物进入自己的胃膜而安住其中时,火本来执取着执受身,此时它就使这火放开胃膜,转而执取食物本身,从而把火引到自己身边。“唯独”是指:不含食素的食物不能护持业生的命根。巴利
676. Kiṃ pana vatthuno kiccaṃ, kiṃ ojāyāti ce? Parissayaharaṇaṃ vatthussa kiccaṃ, pālanaṃ ojāyāti dassento āha ‘‘annapānādika’’ntiādi. Aggiṃ harati kammajanti kammajatejaṃ gaṇhāti. Antokucchiyañhi odanādivatthusmiṃ asati kammajatejo uṭṭhahitvā udarapaṭalasaṅkhātamupādinnarūpaṃ gaṇhāti, ‘‘chātomhi, āhāraṃ me dethā’’ti vadāpeti, bhuttakāle udarapaṭalaṃ muñcitvā anupādinnakavatthuṃ gaṇhāti, atha satto ekaggo hoti. Yathā hi chāyārakkhaso chāyāpaviṭṭhaṃ disvā gahetvā devasaṅkhalikāya bandhitvā attano bhavane modanto chātakāle āgantvā sīse daṃsati, so daṭṭhattā viravati, taṃ viravaṃ sutvā sace aññepi manussā āgacchanti, so āgatāgate gahetvā khāditvā sakabhavane modati , evaṃ yaṃ yaṃ annapānādikaṃ vatthu, taṃ taṃ kammajatejo gahetvā jīrāpetvā puna udarapaṭalaṃ gaṇhāti, tasmā annapānādikaṃ vatthu attano udarapaṭalaṃ paviṭṭhakāle upādinnakāyaṃ gahetvā ṭhitaṃ tato mocetvā attānaṃ gaṇhāpanavasena taṃ attano santikaṃ harati. Kevalanti ojāviyuttaṃ vatthu jīvitaṃ kammajabhūtaṃ taṃ pāletuṃ na sakkoti.
677 食素……“消化”:食素能够维持生命,却不能承载业生之火,因为胃里还不满,这就是它的意思。以“支撑”为现起:它是通过摄取食素所生色法来支撑这个身体的方式而现起的。以身:就是以色身。自己的状态:就是自己的意图。令了知:就是令他人了知。随取身:对于正在颤动的身体所呈现的色法,在眼门速行之后生起的、称为决断执取的意门速行,通过随念这些速行,它们就是那些眼门速行的无间,这就是意思。因为在五门中,当色等所缘呈现时,依缘生起善或不善的速行之后,落入有分;接着意门速行以同一所缘为对象,落入有分;再次在同一门中确定所缘之后,速行落入有分。因此,在眼门速行之后生起的两个速行回合之后,以第三回合生起的意门速行路为所取,以它作为工具,在第四回合的意门速行中,状态就被了知了。由此说明了表这个词的工具格用法。而通过“自己……”等,则说明了它的业格用法。巴利
677.Ojā…pe… pācakanti ojā jīvitaṃ pāletuṃ sakkoti, kammajaṃ tejaṃ harituṃ na sakkoti āmāsayassa apuṇṇatoti adhippāyo. Upatthambhanapaccupaṭṭhānoti ojaṭṭhamakarūpaharaṇavaseneva imassa kāyassa upatthambhanavasena paccupaṭṭhāti. Kāyenāti rūpakāyena. Attano bhāvanti attano adhippāyaṃ. Viññāpentānanti paresaṃ saññāpentānaṃ. Kāyaggahaṇānusārenāti phandamānakāyagatavaṇṇassa gahaṇabhūtānaṃ cakkhudvārikajavanānantarappavattānaṃ nicchayaggahaṇasaṅkhātānaṃ manodvārikajavanānaṃ anussaraṇena tesaṃ anantaranti attho. Pañcadvāre hi rūpādiārammaṇe āpāthagate yathāpaccayaṃ kusalākusalajavane uppajjitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇe manodvārikajavanaṃ tadevārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ otarati, puna tasmiṃyeva dvāre visayaṃ vavatthāpetvā javanaṃ bhavaṅgaṃ otarati, tasmā cakkhudvārikajavanānantarappavattānaṃ dvinnaṃ javanavārānamanantaraṃ tatiyavāre pavattāya manodvārajavanavīthiyā eva gahitāya etāya karaṇabhūtāya catutthavāre manodvāre javaneneva bhāvo viññāyati. Etena viññatti-saddassa karaṇasādhanatā vuttā. Sayaṃ vātiādinā pana kammasādhanattamāha.
以上说明了“表”这个词在工具格和业格两种格上都能成立。现在,为了说明它与“身”这个词组成的持业释复合词,也为了说明“身”这个说法在表上的运用,就引述了“以身防护”等经文。身体的动作能让人知道意图,所以它是表之因;换句话说,以正在动作的身体为工具,便成为让人知道意图的原因。因此“以身表”也叫“身表”,这就是二者的关联。不过这里的含义是:表是身体动作之因,所以取那个以表为因、名为身体动作的“身”,用它让人知道意图;也就是说,表被当作让人知道意图的原因,因此说“以身让人知道意图”。同样,取了身体动作之后,表在这里被当作“这就是它的因”,而表本身也要经由身才能被了知,所以说“以身表”也叫“身表”。巴利
Evaṃ viññatti-saddassa kārakadvaye sambhavaṃ dassetvā idāni kāya-saddena saha kammadhārayasamāsaṃ dassetuṃ, ‘‘kāyo’’ti vohārassa viññattiyampi ca pavattiṃ dassento ‘‘kāyenasaṃvaro’’tiādisuttamāha. Kāyavipphandanena adhippāyaviññāpanahetuttāti vipphandamānakāyena karaṇabhūtena adhippāyaviññāpanahetubhāvato kāyena viññattītipi kāyaviññattīti sambandho. Ayaṃ panettha attho – viññattiyā kāyavipphandanassa hetubhāvato taṃhetukaṃ kāyavipphandanasaṅkhātaṃ kāyaṃ gahetvā adhippāyajānanato viññatti adhippāyaviññāpanassa kāraṇabhāvena gayhatīti kāyena adhippāyaṃ viññāpetīti. Tathā kāyavipphandanaṃ gahetvā tassa kāraṇamettha atthīti viññattiyā gayhamānattā sayañca kāyena viññāyati, tasmā kāyena viññattītipi kāyaviññattīti.
678 “心生风界”是指:由心等起、能引发前进等动作的风界。“形态变化”是指:以形态的方式呈现的变化。那么,这种形态变化是谁的呢?从能力上说,它属于风界增胜的心生四大种。那种能力是什么?就是作为运动之因、属于心生、以及属于所造色。或者也可以说:有一种形态变化从属于“心生风界”。因为属格不仅着眼于与运动的关系,也着眼于与形态变化的关系。巴利
678.Cittajāniladhātuyāti abhikkamādipavattakacittasamuṭṭhānavāyodhātuyā. Ākāravikāratāti ākārabhūto vikāro. Kassa pana sā ākāravikāratāti? Sāmatthiyato vāyodhātuadhikānaṃ cittajamahābhūtānaṃ. Kiṃ taṃ sāmatthiyaṃ? Calanahetutā, cittajatā, upādāyarūpatā ca. Atha vā cittajāniladhātuyā ekā ākāravikāratāti sambandho. Na kevalañhi sāmivacanaṃ calanasambandhāpekkhāya eva, atha kho ākāravikārasambandhāpekkhāyapīti.
如果这样的话,表色怎么是所造色呢?因为经文中说“心生风界”,这句话似乎表示形态变化只是风界的作用,可是按照“四大种所造色”的说法,并不存在只依靠单独一种大种的所造色。这并没有错,因为四种大种的变化可以存在于其中任何一种之中,就像四人共有的财产一样。或者,这里把风界增胜的色聚称为“风界”,因为其中风界增胜,所以这样称呼,就像在构成要素中,因为地界增胜而称为地界一样。因此,风界增胜的心生四大种的一种形态变化,就是身表,这没有任何矛盾。而且,这种增胜应该从能力上来看,而不是从数量上来看。否则,它们不可分离地生起的特性就说不通了。因为增胜是指依其自身增胜之力而与其他大种分离地生起。能力上的增胜则来自因缘的随顺。因为,因就是引发前进等动作的心,这个心以造作运动的思为其本性,当由它等起的色聚随顺于它时,风界自然具有增胜性。然而,有些人执取“形态变化只属于风界”,按照他们的观点,所造色性就很难成立。因为不能说一种大种的变化就是四大的所造色。巴利
Yadi evaṃ, kathaṃ viññattiyā upādāyarūpattaṃ. ‘‘Cittajāniladhātuyā’’ti hi vacanena vāyodhātuyāva ākāravikāratā viññatti āpajjati, na ca ekabhūtanissitaṃ upādāyarūpaṃ nāma atthi ‘‘catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti (dha. sa. 584) vacanatoti? Nāyaṃ doso, catunnaṃ vikāratā catūsu ekassapi hoti catusādhāraṇadhanaṃ viya. Aniladhātuadhikakalāpo vā idha ‘‘aniladhātū’’ti vuccati, tadadhike taṃvohārato yathā sambhāradhātuyā adhikabhāvena pathavīvohāro, tasmā vāyodhātuadhikānaṃ cittajamahābhūtānaṃ ekā ākāravikāratā kāyaviññattīti na koci virodho. Adhikatā cassā sāmatthiyato daṭṭhabbā, na pamāṇato. Itarathā hi tesaṃ avinibbhogavuttitā na yujjeyya. Adhikatā hi attano adhikavasena itarehi vinibbhogappavattito hoti. Sāmatthiyādhikañca kāraṇānukāritāya. Kāraṇañhi abhikkamādipavattakaṃ cittaṃ, taṃ calanādhippāyasabhāvaṃ tato samuṭṭhite kalāpe anukaronte vāyodhātuyā eva adhikattaṃ yuttanti. Keci pana ‘‘vāyodhātuyā eva ākāravikāratā’’ti gaṇhanti, tesaṃ matena upādārūpattaṃ durūpapannaṃ. Na hi ekassa vikāro catunnaṃ upādārūpanti sakkā vattuṃ.
这种变化到底是怎样的?回答说:是俱生色法运动的因。其中,俱生是指与自己同时生起的。因为时节生、心生、食生之色的运动,只有依靠与心生色的关联才能发生,就像投进河里的干牛粪团等,是依靠河水的流动而移动一样。但就表色而言,只有心生色的运动,所以才说俱生。色是指色身。运动是指处于僵直、维持、移动等称为运动的状态。因为僵直等也由于朝向运动而可以称为运动。因是指作为因、作为助缘。说到这里,究竟说了什么呢?所谓身表,既不是正在颤动的色身,也不是正在颤动的风界,而是像举起大石头时,用尽全力抓取的那一刻,身体所生起的奋发变化那样,是作为色身颤动的缘而得到的一种形态变化,这就称为身表。巴利
Kīdisī panāyaṃ vikāratāti āha ‘‘sahajātassa rūpassa calane hetū’’ti. Tattha sahajātassāti attanā sahajātassa. Yasmā utucittāhārajānaṃ calanaṃ cittajarūpasambandheneva hoti, nadīsotacalanena tattha pakkhittasukkhagomayapiṇḍādīnaṃ viya. Viññattivasena pana cittajānameva calanaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘sahajātassā’’ti. Rūpassāti rūpakāyassa. Calaneti santhambhanasandhāraṇacalanasaṅkhāte calitabhāve. Santhambhanādikampi hi calanābhimukhatāya calananti yujjati. Hetūti hetubhūtā sahakārīkāraṇabhūtā. Ettāvatā ca kiṃ vuttaṃ hoti? Kāyaviññatti nāma neva phandamānarūpakāyo, na ca phandamānā vāyodhātu, atha kho mahantaṃ pāsāṇaṃ ukkhipantassa sabbathāmena gahaṇakāle sarīrassa ussāhanavikāro viya rūpakāyassa paripphandanapaccayabhāvena labbhamāno eko ākāravikāro kāyaviññatti nāmāti vuttaṃ hoti.
难道在摇动的颜色等之外,就没有某种变化存在,而对它的执取是在执取颜色之后紧接着发生的吗?这一点怎么知道呢?通过执取意图而知道。因为在没有表达变化的事物中,比如树在摇动等,看不到对意图的执取;但在手在摇动等当中,却能看到。因此,必须完全接受:在摇动的颜色等之外,确实有某种变化存在,它是意图的表达者。而且,能使人知道的原因,只有在它自身被执取之后,才能使人知道它所要去表达的意义,并不是仅仅因为它存在就能使人知道。在执取了应当知道的颜色之后,对变化的执取也是通过推论而成立的。正如他们这样说:巴利
Nanu ca phandamānavaṇṇādivinimutto koci vikāro atthi, tassa vaṇṇaggahaṇānantaraṃ gahaṇaṃ hotīti kathametaṃ viññāyatīti? Adhippāyaggahaṇato. Na hi viññattivikārarahitesu rukkhacalanādīsu adhippāyaggahaṇaṃ diṭṭhaṃ, hatthacalanādīsu pana diṭṭhaṃ, tasmā phandamānavaṇṇādivinimutto koci vikāro atthi adhippāyassa viññāpakoti sampaṭicchitabbametaṃ ekantena. Ñāpako ca hetu sayaṃ gahitoyeva attano ñāpetabbamatthaṃ ñāpeti, na vijjamānamattenāti. Ñāpetabbavaṇṇaggahaṇānantaraṃ vikāraggahaṇampi anumānato siddhaṃ. Tathā hi vadanti –
“ 未成为对境的,
声音并不能表达意义;
不是单凭存在就能于义
他们已了知,是宣说者。”巴利
‘‘Visayattamanāpannā, Saddā nevatthabodhakā; Na sattāmattato atthe, Te aññātā pakāsakā’’ti.
如果仅仅把握到变化本身就是把握意图的原因,那么,为什么没有掌握约定的人就把握不到意图呢?其实,把握变化并非把握意图的唯一原因;还应当知道,对先前已经成立的关联的把握,也是它的亲依止缘。就像在树林里的水边,看到竖起来的牛头等指示水的标记之后,紧接着生起一段察觉不到间隔的意门速行心路,这段心路抓住了牛头等与水相伴的形态和相状,从而知道“这里有水”;同样地,把握了颤动的色相之后,紧接着生起一段察觉不到间隔的意门速行心路,这段心路以先前已把握的关联为亲依止缘,于是产生了对带有意图的变化的把握。巴利
Yadi vikāraggahaṇameva kāraṇamadhippāyaggahaṇassa, kasmā aggahitasaṅketānaṃ adhippāyaggahaṇaṃ na hotīti? Na kevalaṃ vikāraggahaṇameva adhippāyassa gahaṇassa kāraṇaṃ, atha kho purimasiddhasambandhaggahaṇañca imassa upanissayoti daṭṭhabbaṃ. Yathā hi araññe udakatitthe ussāpetvā ṭhapitagosīsādīni udakanimittāni disvā tadanantarappavattāya aviññāyamānantarāya manodvārajavanavīthiyā gosīsādīnaṃ udakasahacārīpakārasaññāṇākāraṃ gahetvā ‘‘udakamettha atthī’’ti jānanaṃ, evaṃ phandamānavaṇṇaṃ gahetvā tadanantappavattāya aviññāyamānantarāya manodvāravīthiyā purimaggahitasambandhūpanissayasahitāya sādhippāyavikāraggahaṇaṃ hotīti.
681-2 681-2. 带有表识变异的风界作为俱生色移动之因,这是合理的。为了澄清“难道一切风界都能移动俱生色吗”这一责难,所以说了“然而得到支持之后”等话。“支持”就是支撑,意思是支撑缘。所谓“一个转向路”,是指意门速行路,因为五门路没有令表识生起的作用。“由下方六心”:在七个速行心中,得到由下方六个速行心所等起的风界作为支持,这样连接。不过有些人在版本中见到“风界所生”的文句,就把“支持”按状态名词用法来理解,解释为:得到由下方六心所生风界所等起的支持。由于带有表识性:即自身带有表识,以令与自身俱生的心生色在他处生起为因的方式使其移动,而不是其他风界,这是它的含义。巴利
681-2. Sahajarūpacalanassa viññattivikārasahitāya vāyodhātuyā hetubhāvo yutto, kiṃ sabbā eva vāyodhātu sahajarūpaṃ cāletīti imaṃ codanaṃ sodhetuṃ ‘‘labhitvā panupatthambha’’ntiādi vuttaṃ. Upatthambhetīti upatthambhaṃ, upatthambhakapaccayanti attho. Ekāvajjanavīthiyanti manodvārikajavanavīthiṃ sandhāyāha pañcadvārikavīthiyā viññattisamuṭṭhāpakattābhāvato. Heṭṭhāhi chahi ca cittehīti sattasu javanesu heṭṭhimehi chahi javanehi samuṭṭhitaṃ vāyodhātuṃ upatthambhaṃ labhitvāti sambandho. Keci pana potthakesu ‘‘vāyodhātusamuṭṭhita’’nti pāṭhaṃ disvā upatthambhanti bhāvasādhanavasena gahetvā heṭṭhā chahi cittehi uppannavāyodhātusamuṭṭhitaṃ upatthambhaṃ labhitvāti yojenti. Viññattisahitattanāti sayaṃ viññattisahitā attanā sahajātaṃ cittajarūpaṃ desantaruppattihetubhāvena calayati, na itarāti attho.
这里应当理解的意旨是:就像一辆需要七组牛来拉的车,只有第七组牛因为得到下面六组牛的支持,才能把车拉动;而第一组等前面的牛,只是起到稳住和支撑的作用,是那些牛的支持者。同样,由第七个速行生起的风界,因为得到下面六个速行所生风界的支持,所以能移动心生色。而由第一个速行等生起的风界,只是起到稳住和支撑的作用,是它的支持者。这里所说的移动,其实就是在他处生起,因为诸法从生起的地方连一个发尖那么一点都不会移动;否则,诸法的无作业性与刹那性就不能成立。那么,它怎么成为俱生色在他处生起的因呢?应当这样理解:就像与自身俱生的色,从下面速行等所生色所安住的地方,在他处生起;同样,与它们一起在那个新处生起,这就是它成为他处生起之因的方式。巴利
Ayaṃ panetthādhippāyo – yathā nāma sattahi yugehi ākaḍḍhitabbasakaṭe sattamayugayuttā eva goṇā heṭṭhā chasu yugesu yuttagoṇehi laddhupatthambhā sakaṭaṃ cālenti, paṭhamayugādiyuttā pana santhambhanasandhāraṇamattameva sādhentā tesaṃ upatthambhakā honti, evamevaṃ sattamajavanasamuṭṭhitā vāyodhātu heṭṭhā chahi javanehi samuṭṭhitavāyodhātuto laddhupatthambhā cittajarūpaṃ cāleti. Paṭhamajavanādisamuṭṭhitā pana santhambhanasandhāraṇamattaṃ sādhentā tassa upatthambhakā honti, desantaruppattiyeva cettha calanaṃ uppannadesato kesaggamattampi dhammānaṃ calanābhāvato, itarathā dhammānaṃ abyāpāratā, khaṇikatā ca na siyā. Kathaṃ panassa sahajarūpānaṃ desantaruppattiyā hetubhāvoti? Yathā attanā sahajarūpāni heṭṭhimajavanādisamuṭṭhitarūpehi patiṭṭhitaṭṭhānato aññattha uppajjanti, evaṃ tehi saha tattha uppattiyevassa desantaruppattihetubhāvoti daṭṭhabbaṃ.
那么,在把握了颤动色相之后紧接着说到表识的把握,又因为特别限定为第七速行所生的风界伴有表识,难道只有伴有移动行相的风界才伴有变异吗?并非如此。因为即使不能以令他处生起之因的方式使其移动,仅仅通过完成稳固与持载,由第一速行等所生的风界也同样伴有表识变异。这是由于当想要朝某个方向前进等时,便会有朝向那个方向的变异产生。与意图俱起的变异,就被称为表识。正因如此,世尊说:什么是那种色,即身表?就是善心……乃至……无记心……或前进……乃至……或伸展时,身的稳固、持载、稳固性,即是表识、令知、令知性。这就是那种色,即身表。(《法集论》720)稳固与持载的缘相也被称为身表。这样说来,意门转向也具有令起表识的作用,这个说法就非常合理了。巴利
Atha phandamānavaṇṇaggahaṇānantaraṃ viññattiggahaṇassa vuttattā viññattisahitāti sattamajavanasamuṭṭhitāya eva ca visesitattā calanākārasahitāyeva vāyodhātu vikārasahitāti? Nayidamevaṃ desantaruppattihetubhāvena calayitumasakkontiyopi santhambhanasandhāraṇamattakaraṇena paṭhamajavanādisamuṭṭhānavāyodhātuyopi viññattivikārasahitā eva. Yena disābhāgena gantvā abhikkamādīni pavattetukāmo tadabhimukhabhāvavikārasambhavato. Adhippāyasahabhāvinañhi vikāraṃ viññattimācikkhanti. Teneva hi bhagavatā ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññatti? Yā kusalacittassa vā…pe… abyākatacittassa vā abhikkamantassa vā…pe… pasārentassa vā kāyassa thambhanā santhambhanā santhambhitattaṃ viññatti viññāpanā viññāpitattaṃ. Idaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññattī’’ti (dha. sa. 720) santhambhanasandhāraṇānampi paccayabhāvākāro kāyaviññattīti vutto. Evañca katvā manodvārāvajjanassāpi viññattisamuṭṭhāpakatāvacanaṃ suṭṭhu upapannaṃ hoti.
683-4 由心生起的地界,在被执取的色法撞击时,所产生的那种形态变化,就是语表。这是它们之间的关联。其中,“由心生起”是指由发起言语表达的心所生起的。“被执取的色法撞击”是指:对被称为执取聚的、文字生起之处的、名为撞击的作用所进行的撞击,这就是它的含义。“缘”是指它作为辅助因。“一种形态变化”是指:从被撞击的执取色法以及能撞击的地界中区分出来的、以地界之执取撞击缘为本质的、一种特殊的形态变化,这就是它的含义。“地界”是属格用法,应当依照身表部分所说的“观待两者关联”等方式来理解。不过这里有一个差别:在那里,是在把握了颤动的色相之后紧接着被把握;而在这里,应当理解为是在听到所闻的声音之后紧接着被把握。而且,由于没有稳固等作用,声音是与撞击同时生起的,因此不能套用“然而获得支持之后”这类说法。因为撞击在第一速行等阶段也能存在。所以说“随声”。那么,撞击和移动有什么差别呢?撞击是由于特殊的缘,使诸大种聚彼此更靠近地生起;移动则是即使单独一个聚也在其他地方相续生起。这就是它们的差别。牛头等譬喻应当按各自对应的情况来配合。“有声”就是指那伴有声音的表识。“释迦族之月”是指以照亮极清净虚空之义,成为释迦王族之月轮者。或者:行使最胜主权者为indu;因indu一词有最胜之义,故为释迦族之最胜者。巴利
683-4. Cittajātāya pathavīdhātuyā upādinnakaghaṭṭane paccayo yo ākāravikāro, ayaṃ vacīviññatti viññeyyāti sambandho. Tattha cittajātāyāti vacībhedappavattakacittasamuṭṭhānāya . Upādinnakaghaṭṭaneti upādinnakakalāpasaṅkhātassa akkharuppattiṭṭhānassa ghaṭṭanasaññite kicce ghaṭṭanassāti attho. Paccayoti tassa sahakārīkāraṇabhūto. Eko ākāravikāroti ghaṭṭiyamānaupādinnarūpato, ghaṭṭanti yā pathavīdhātuto ca vinivaṭṭo pathavīdhātuyā upādinnaghaṭṭanapaccayasabhāvarūpo eko ākāravikāravisesoti attho. Pathavidhātuyāti sāmivacanaṃ ‘‘ubhayasambandhāpekkha’’ntiādi kāyaviññattiyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – yathā tattha phandamānavaṇṇaggahaṇānantaraṃ gayhati, evamidha suyyamānasaddasavanānantaranti daṭṭhabbaṃ. Idañca santhambhanādīnaṃ abhāvena ghaṭṭanena saddhiṃyeva saddassa uppajjanato ‘‘labhitvā panupatthambha’’ntiādinayo na labbhati. Ghaṭṭanañhi paṭhamajavanādīsupi labbhateva. Tenāha ‘‘saddavasā’’ti. Atha ghaṭṭanacalanānaṃ ko visesoti? Ghaṭṭanaṃ paccayavisesena bhūtakalāpānaṃ aññamaññaṃ āsannataruppādatā, calanaṃ ekassāpi desantaruppādanaparamparatāti ayametesaṃ viseso. Gosīsādiupamāpettha yathāsambhavaṃ yojetabbā. Sāvāti sā eva sahasaddā viññatti. Sakyakulindunāti suparisuddhagaganatalassa sakkarājakulassa avabhāsakaṭṭhena tassa nisākarabhūtena. Atha vā indati paramissariyaṃ karotīti indu. Indu-saddassa uttamavācakattā sakkakuluttamenāti attho.
685 685. 那么,先说表色:表色固然伴随声音,但是否存在心生而非表色之声呢?为了说明“并非如此”,论师说“声音不是心所生起的”等等。“表色撞击”是指以表色为缘的地界撞击。用“正因为诸界撞击”等话,是在证成前面已经说过的义理。意思是:因为声音正是由诸界撞击才生起,离开这个就不会生起。通过这一点,论师驳斥了这样的主张:“‘寻的扩散之声不是耳识所能了知的’,因为《大注释》中这样说过,所以心等起的寻的扩散之声,即使没有表色也能生起。由于《法集论》636节说‘由那言语而有表、有令了知’,所以不是耳识所能了知的声音不会和表色一起生起,因此也存在心所生的声九法聚。”而《大注释》的说法也被那些认为“声音就是声音,说它不是耳识所能了知,这是自相矛盾”的结集者所驳斥。然而阿难陀阿阇梨并没有驳斥《大注释》的说法,而是解释了其中的意趣。怎样解释呢?他说:“经中‘以天耳听到由寻等起、与表色俱生的舌、腭等动作所产生的微细声音,然后告诉别人’;而在《发趣论》中,则是就粗显的声音而说它是耳识的所缘缘——就是依据这个意趣,才说寻的扩散之声不是耳识所能了知的。”巴利
685. Atha viññatti tāva sahasaddāva, saddo pana cittajo aviññattiko atthīti ce? Natthīti dassento āha ‘‘saddo na cittajo’’tiādi. Viññattighaṭṭananti viññattipaccayaṃ pathavīdhātuyā ghaṭṭanaṃ. Dhātusaṅghaṭṭanenevātiādinā vuttamevatthaṃ samattheti. Yasmā dhātusaṅghaṭṭaneneva saddo jāyati, na tena vinā, tasmāti attho. Anena ca ye vadanti ‘‘vitakkavipphārasaddo na sotaviññeyyoti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttattā cittasamuṭṭhāno vitakkavipphārasaddo viññattiyā vināpi uppajjati. ‘Yā tāya vācāya viññatti viññāpanā’ti (dha. sa. 636) hi vacanato asotaviññeyyena saddena saha viññatti na uppajjati, tatova cittajopi saddanavako atthī’’ti, tesaṃ vādaṃ paṭikkhipati. Mahāaṭṭhakathāvādopi hi saddova hoti, na sotaviññeyyoti viruddhametanti maññamānehi saṅgahakārehi paṭikkhittova. Ānandācariyo pana mahāaṭṭhakathāvādaṃ appaṭikkhipitvāva tattha adhippāyaṃ vaṇṇeti. Kathaṃ? ‘‘Jivhātālucalanādikaravitakkasamuṭṭhitaṃ viññattisahajameva sukhumasaddaṃ dibbasotena sutvā ādisatī’’ti sutte, paṭṭhāne ca oḷārikaṃ saddaṃ sandhāya sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayabhāvo vuttoti iminā adhippāyena vitakkavipphārasaddassa asotaviññeyyatā vuttāti.
686-7 “令了知”是指:以语声为因,让人知道自己的意图。“自身可了知”是指:顺着执取,或者以语声为因,自身可以被了知。“它的”是指“表”这个词。“两种语法角色(因与业)”是指:能令了知的就是表,被了知的就是表——这样,在因或业的意义上,它的生起、产生,就是这个意思。那么,这两种表是心等起的,还是业等起的呢?所以说“不是两种表”等等。就像八种色法一样:意思是,就像各自色聚中的八种色法一样。因为两种表被放在一起说,而身表俱生的色聚里找不到声音,所以即使语表的色聚里有声音,也把它放下,只说“八种”。巴利
686-7.Viññāpanatoti vacīghosena adhippāyaviññāpanahetuttā. Sayaṃ viññeyyatoti gahaṇānusārena vacīghosena vā hetunā sayaṃ viññeyyattā. Tassāti viññattisaddassa. Sambhavo kārakadvayeti viññāpayatīti viññatti, viññāyatīti viññattīti evaṃ hetumhi, kammani vā tassa sambhavo nibbatti hotīti attho. Kiṃ panetaṃ viññattidvayaṃ cittasamuṭṭhānaṃ, udāhu kammādisamuṭṭhānanti āha ‘‘na viññattidvaya’’ntiādi. Aṭṭha rūpāni viyāti sakasakakalāpagataaṭṭharūpāni viya, viññattidvayassa ekato vuccamānattā kāyaviññattisahajakalāpe saddo na labbhatīti vacīviññattikalāpe labbhamānampi taṃ hitvā ‘‘aṭṭha’’icceva vuttaṃ.
通过如前所说的变异的把握方式,“此人想要做此事”这样,具有该意愿者的意愿就被了知,因此说“以显示意愿为味”。由于作为身体动作之因的风界之变异,它就以身体动作之因这种形态呈现出来,因此说“以身体……为呈现”。因为风界的作用最为突出,所以说“其近因是心等起风界”。所谓“以语声的因性为呈现”,就是按照前面所说的方式,以称为语声的心生声音的因性为呈现。巴利
Yathāvuttavikāraggahaṇamukhena ‘‘ayaṃ idaṃ nāma kātukāmo’’ti taṃsamaṅgino adhippāyo viññāyatīti āha ‘‘adhippāyappakāsanarasā’’ti. Kāyavipphandanahetubhūtāya vāyodhātuyā vikārattā tassā kāyavipphandanassa hetubhāvākārena paccupaṭṭhānanti vuttaṃ ‘‘kāya…pe… paccupaṭṭhānā’’ti. Vāyodhātuyā kiccādhikatāya āha ‘‘cittasamuṭṭhānavāyodhātupadaṭṭhānā’’ti. Vacīghosassa hetubhāvapaccupaṭṭhānāti vuttanayeneva vacīghosasaṅkhātassa cittajasaddassa hetubhāvapaccupaṭṭhānā.
不过,这里有些人说:“既然说‘以撞击为缘’,那就是在撞击之后声音才生起,所以心等起的地界只是对所执受的(色法)做撞击而已;在撞击的那一刹那,只有时节等起的声音才生起,而那个声音因为是以心为缘,所以间接地被称为‘心等起’。”按照他们的主张,纯粹由心生起的声音就根本得不到了。因此,不应该这样理解,而应该这样把握:就像烧水的时候,声音是在水的内部生起一样,当所执受的(色法)受到撞击时,与心等起的地界生起的同时,就在那个色聚当中,作为第九种法,内在的、由(四大)所造的声音便生起了。所以,心等起的声音也是依语表的方式而生起的;而弹指等声音,因为没有语表,就只是以心为缘的时节等起而已。巴利
Keci panettha ‘‘ghaṭṭane paccayoti vuttattā ghaṭṭanānantaraṃ saddassa uppatti hotīti gahetvā cittasamuṭṭhānapathavīdhātu upādinnaghaṭṭanamattaṃ karoti, ghaṭṭitakkhaṇe utusamuṭṭhānova saddo uppajjati, so pana cittapaccayattā pariyāyena cittasamuṭṭhānoti vuccatī’’ti vadanti. Tesaṃ matena cittajasaddoyeva na labbhati, tasmā evaṃ aggahetvā udakatāpanakāle antoudakeyeva uppajjanakasaddo viya upādinne ghaṭṭetvā uppajjamānacittasamuṭṭhānapathavīdhātuyā uppattisamakālameva tasmiṃ kalāpe navamaṃ hutvā antoyeva bhūtikasaddo uppajjatīti gahetabbaṃ, tasmā cittasamuṭṭhānasaddopi vacīviññattivaseneva uppajjati, accharāpaharaṇādisaddo pana vacīviññattiyā abhāvato cittapaccayautusamuṭṭhānoyevāti.
688 因为没有形体,所以不能割、不能切,这就是虚空;它本身就是虚空,所以说“不能割,所以是虚空”。那么,它是什么呢?回答说:“是诸色法的空隙”,意思是耳孔等色法之间的空隙。这是用来说明无碍虚空。而“凡……者,为分界”这句话,则是用来说明这里所指的虚空,不过那个虚空是依照惯用语才被称为虚空的。巴利
688. Viggahābhāvato na kassati, kasituṃ chindituṃ na sakkotīti akāso, soyeva ākāsoti āha ‘‘na kassatīti ākāso’’ti, ko panesoti āha ‘‘rūpānaṃ vivaro’’ti, kaṇṇacchiddādirūpānaṃ antaranti attho. Anena ajaṭākāsamāha. Yo…pe… paricchedoti pana iminā idhādhippetamākāsaṃ, so pana ruḷhīvasena ākāsoti pavuccati.
它划分诸色,或者自己又被那些色所划分,或者只是那些色的分界,所以叫“色之分界”;这是它的特相,所以说“以色之分界为特相”。因为它就像是在划分每一个色聚一样,所以说“它的作用是显示色的边际”。意思是:“这是诸色的下边际,这是上边际”——这样把它显示出来的作用,就是它的功能。从义理上说,由于它只是作为诸色的分界而被把握,所以说“以色法的界限为现起”。这里有人问:那么,这个虚空界在划分诸色时,是从四等起色聚来划分,还是从一等起多个色聚来划分,还是从一一等起一一色聚来划分,还是从一一色来划分呢?应当知道,是从一一等起一一色聚来划分的。巴利
Rūpāni paricchindati, sayaṃ vā tehi paricchijjati, tesaṃ vā paricchedamattanti rūpaparicchedo, taṃ lakkhaṇametassāti rūpaparicchedalakkhaṇo. Ayañhi taṃ taṃ rūpakalāpaṃ paricchindanto viya hoti. Tenāha ‘‘rūpapariyantappakāsanaraso’’ti. ‘‘Ayaṃ rūpānaṃ heṭṭhimo pariyanto, ayaṃ uparimo’’ti evaṃ vibhāvanakiccoti attho. Atthato pana yasmā rūpānaṃ paricchedamattaṃ hutvā gayhati, tasmā vuttaṃ ‘‘rūpamariyādapaccupaṭṭhāno’’ti. Etthāha – kiṃ panesa rūpe paricchindanto catusamuṭṭhānakalāpato paricchindati, atha ekasamuṭṭhānabahukalāpato, udāhu ekekasamuṭṭhānaekekakalāpato, ekekarūpato vāti? Ekekasamuṭṭhānaekekakalāpatoti daṭṭhabbaṃ.
如果它从四等起色聚来划分,或者从一等起多个色聚来划分,那么在这种情况下,它要么会以“被触”的状态作为现起,要么就会导致不同色聚中的色法也像同一色聚中的色法一样,成为不可分离的状态。又或者,如果它从一一色法来划分,那么在这种情况下,同一色聚中的色法也会像不同色聚中的色法一样,变成互相分离的状态。但这两种结果都不可意,因此应当理解为:它是从一一等起一一色聚来划分的。巴利
Yadi hi catusamuṭṭhānakalāpato, ekasamuṭṭhānabahukalāpato vā paricchindati, evaṃ sati samphuṭṭhabhāvapaccupaṭṭhāno vā paricchindeyya, ekakalāpagatarūpānaṃ viya nānākalāpagatarūpānampi avinibbhogavuttitā vā āpajjeyya. Atha vā ekekarūpato paricchindati, evaṃ sati ekekakalāpagatarūpānampi nānākalāpagatarūpānaṃ viya aññamaññavinibbhogavuttitāpasaṅgo siyā, ubhayampi panetaṃ aniṭṭhaṃ, tasmā ekekasamuṭṭhānaekekakalāpato paricchindatīti daṭṭhabbaṃ.
所谓“以未触状态和孔隙间隙状态而现起”,意思就是说“以未触状态而现起”,或者说“以孔隙间隙状态而现起”。其中,在某个色聚里,诸大种之间有界限划分,正由于以不被那些大种所触的状态而现起,所以说“以未触状态而现起”。虽然不同色聚中的诸大种确实互相接触,并且以单一坚实团块的方式生起,但在法上,它们彼此之间是分离的、不混杂的。它们彼此之间的这种分离、不混杂,就是界限划分。它就像不被其他大种所触一样,也不被这些大种所触;如果不是这样,由于诸大种会变成互相遍满,它们就不可能有什么被划分出来的界限。因为不互相遍满,就是未触。因此,世尊在解释这个含义时说:“不被四大种所触。”巴利
Asamphuṭṭhabhāvachiddavivarabhāvapaccupaṭṭhāno vāti asamphuṭṭhabhāvapaccupaṭṭhāno vā chiddavivarabhāvapaccupaṭṭhāno vāti vuttaṃ hoti. Tattha yasmiṃ kalāpe bhūtānaṃ paricchedo, teheva asamphuṭṭhabhāvena paccupaṭṭhānato asamphuṭṭhabhāvapaccupaṭṭhāno. Kiñcāpi hi kalāpantarabhūtā kalāpantarabhūtehi samphuṭṭhāva ekaghanapiṇḍabhāvena pavattattā, tathāpi dhammato aññamaññaṃ vivittattā asaṃkiṇṇā eva. Tesaṃ yā vivittatā aññamaññaṃ asaṃkiṇṇatā, ayaṃ paricchedo. Bhūtantarehi viya tehi so asamphuṭṭhova, itarathā paricchinnatā na siyā tesaṃ bhūtānaṃ byāpibhāvāpattito. Abyāpibhāvo hi asamphuṭṭhatā. Tenāha bhagavā imassa niddese ‘‘asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehī’’ti (dha. sa. 637).
或者也可以说:由于属于其他色聚的大种以彼此不混杂的方式呈现,所以说“以不触的状态而呈现”;由于以耳孔、口腔空隙等方式呈现出孔隙空隙的状态,所以说“以孔隙空隙的状态而呈现”。因为当色法被划分界限时,就有孔隙空隙的状态。对哪些色法作了划分,就在那里以它们被划分的状态而获得,所以说“以被划分的色法为近因”。巴利
Atha vā kalāpantarabhūtānaṃ aññamaññaṃ asaṃkiṇṇabhāvena paccupaṭṭhānato asamphuṭṭhatāpaccupaṭṭhānabhāvo vutto, kaṇṇacchiddamukhavivarādivasena chiddavivarabhāvassa paccupaṭṭhānato chiddavivarabhāvapaccupaṭṭhānatā vuttā. Rūpaparicchede hi sati chiddavivarabhāvo hoti. Yesaṃ rūpānaṃ paricchedo, tattheva tesaṃ paricchedabhāvena labbhatīti vuttaṃ ‘‘paricchinnarūpapadaṭṭhāno’’ti.
689-91 当讲到色的轻快性、色的柔软性、色的适业性这三者的解释时,意思是:说的就是这个。正如在非色的轻快性等当中,按照“身的轻快状态就是身轻快性”等所说的方式,这里也应当同样按照“色的轻快状态就是轻快性”等,以与色相关联的方式来了知色的变化。色的轻快状态就是轻快性,它以色的沉重状态的止息为特征,以破除沉重状态为作用,以不迟钝为显现,以轻快的色为近因。色的柔软状态就是柔软性,它以色的僵硬状态的止息为特征,以破除僵硬状态为作用,以在一切作用中无障碍为显现,以柔软的色为近因。色的适业状态就是适业性,它以色的不适业状态的止息为特征,以破除不适业状态为作用,以在身体动作中随顺为显现,以适业的色为近因。这里的含义,应依照我们在各处所说的来理解。为了显示这三者是色的变化状态,所以称为“色的变化”,因此说“三者……分别说明”。巴利
689-91.Rūpassalahutādittayaniddeseti rūpassalahutā rūpassamudutā rūpassakammaññatāti imassa rūpalahutādittayassa niddese sampatte idaṃ vuccatīti adhippāyo. Heṭṭhā vuttanayenevāti arūpassa lahutādīsu ‘‘kāyalahubhāvo kāyalahutā’’tiādinā vuttanayānusāreneva ‘‘rūpassa lahubhāvo lahutā’’tiādinā rūpasambandhībhāvena rūpavikārāpi viññātabbā. Rūpassa lahubhāvo lahutā, sā rūpassa garubhāvavūpasamalakkhaṇā, garubhāvanimmaddanarasā, adandhatāpaccupaṭṭhānā, lahurūpapadaṭṭhānā. Rūpassa mudubhāvo mudutā, sā rūpassa thaddhabhāvavūpasamalakkhaṇā, thaddhabhāvanimmaddanarasā, sabbakiriyāsu avirodhitāpaccupaṭṭhānā, mudurūpapadaṭṭhānā. Rūpassa kammaññabhāvo kammaññatā, sā rūpassa akammaññabhāvavūpasamalakkhaṇā, akammaññabhāvanimmaddanarasā, sarīrakiriyāsu anukūlabhāvapaccupaṭṭhānā, kammaññarūpapadaṭṭhānāti. Attho panettha tattha tattha amhehi vuttānusārena veditabbo. Imā pana tisso rūpānaṃ vikārabhāvato ‘‘rūpavikārā’’ti vuccantīti dassetuṃ ‘‘tisso…pe… vibhāvinā’’ti vuttaṃ.
这三者应当依次理解为:由对治“使色变得迟缓的界动乱”的缘所生;由对治“使色变得僵硬的界动乱”的缘所生;由对治“使色在身体动作中不随顺的界动乱”的缘所生。其中,“界动乱”指风、胆、痰的紊乱,或者味等界的变异状态。虽然这里分成两种来说,但从意义上看,应当知道这只是地界等的变异。对治缘就是适宜的时节、食物,以及心不散乱。不过,这是就它们各自变异的特殊情况而说的;从一般意义上说,它们都是(轻性、软性、适业性)这三者的缘,因为这三者任何时候都不互相分离。可是,不互相分离的东西,其差别很难分辨,为了说明这种差别,才说了“这些”等话。连接关系是:按顺序举例说明。因为轻性以无病的人为例子,软性以揉熟的皮革为例子,适业性以炼净的黄金为例子。巴利
Yathākkamaṃ panetā rūpassa dandhattakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhānā, thaddhattakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhānā, rūpānaṃ sarīrakiriyāsu ananukūlabhāvakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhānāti veditabbaṃ. Tattha dhātukkhobhoti vātapittasemhapakopo, rasādidhātūnaṃ vā vikārāvatthā, dvidhā vuttāpi atthato pathavīdhātuādīnaṃyeva vikāroti daṭṭhabbaṃ. Paṭipakkhapaccayā sappāyautuāhārāvikkhittacittatā, sā ca taṃtaṃvikārassa visesapaccayabhāvato vuttā, avisesena pana sabbesaṃ paccayā, tathā hi te kadācipi aññamaññaṃ na vijahanti. Tathā avijahantānaṃ pana dubbijānīyaṃ nānattanti taṃpakāsanatthaṃ ‘‘etāsa’’ntiādi vuttaṃ. Kamatova nidassananti sambandho. Lahutāya hi arogī nidassanaṃ, mudutāya madditacammaṃ, kammaññatāya sudhantasuvaṇṇaṃ.
这里,先说以无病者作例子是合适的,因为他的色法相续被根所摄;但揉熟的皮革和炼净的黄金又怎么能作例子呢?在非根所摄的色法相续中,轻性等确实不可能存在,因为缺少对治界动乱的缘,不是吗?确实如此。这只是用类似的东西来显示软性和适业性的样子,并不是说那些东西里真有这里所说的软性和适业性的自性。如果是这样,那棉絮等物中的轻性等又是怎么回事呢?在究竟意义上,那里并没有轻性等;但因为缺少重性等,所以那里就假立了轻性等说法。巴利
Nanu cettha arogino tāva nidassanaṃ yuttaṃ tassa indriyabaddhasantānattā, suparimadditacammasudhantasuvaṇṇānaṃ pana kathaṃ. Na hi anindriyabaddharūpasantāne lahutādīni sambhavanti tathā dhātukkhobhapaṭipakkhapaccayābhāvato? Saccaṃ, mudukammaññasadisarūpanidassanamattametaṃ, na pana tattha idhādhippetamudutākammaññatāsabhāvato. Yadi evaṃ, kathaṃ tūlapicuādīsu lahubhāvādikanti? Na tattha paramatthato lahubhāvādikaṃ atthi, garubhāvādihetūnaṃ pana abhāvato tattha lahubhāvādivohāro.
它不能完全造作这个业,因为必须观待它们当下的缘;否则,轻性等就应该一直存在。无迟缓性是它的特征,也就是没有重性的状态。去除、驱逐、遣散重性,是它的作用,所以叫破除重性之味。虽然它不能去除诸色的重性,但由于对治重色的无迟缓色发生了变异,就像生起令其生起等说法一样,这是依方便说它去除了重性。因为当它存在时,所生起的色确实只是无重性而已。软性和适业性也是同样的道理。不过,心所的轻性等是以摧毁各自对立的种种不善法的方式生起的,由于它们只是变异的状态,所以应当知道,它们的作用是直接成立的。以轻快转起为现起,意思是像无迟缓、无病的人一次又一次地来回走动那样,以无迟缓的转起而现起。哪种色有轻性,就在那里以变异的状态被认知,所以是以轻色为近因。其余二者也是这样。不僵硬性就是不坚硬性。以自身的柔软性,在一切作用中都不违逆而现起,所以是无违逆现起。因为柔软在任何地方都不违逆。在这三处中,前缀a-表示对立的意思。有些人说:轻性等是由迟缓性等的对治缘所产生的。另一些人说:它排除存在。被称为身体作用随顺的适业状态,是它的特征,所以是身体作用随顺适业性之特征。不适业就是衰弱,因此适业性被说为无衰弱状态的现起。巴利
Kammaṃ kātuṃ na sakkoti ekantena tāsaṃ paccuppannapaccayāpekkhattā, itarathā sabbadābhāvinīhi lahutādīhi bhavitabbaṃ siyāti. Adandhatālakkhaṇāti agarubhāvalakkhaṇā. Garubhāvassa vinodanaṃ khipanaṃ apanayanaṃ kiccametissāti garubhāvavinodanarasā. Kiñcāpi hi ayaṃ rūpānaṃ garubhāvaṃ vinodetuṃ na sakkoti, garurūpapaṭipakkhānaṃ pana adandharūpānaṃ vikārattā ‘‘jāti naṃ uppādetī’’tiādīsu viya pariyāyena garubhāvaṃ vinodeti nāma. Tassañhi vijjamānāyaṃ uppannarūpānaṃ agarubhāvoyevāti. Esa nayo mudutākammaññatāsu. Cetasikalahutādayo pana attano attano paccanīkānaṃ taṃtaṃakusaladhammānaṃ viddhaṃsakabhāvena pavattantīti vikāramattabhāvato nippariyāyeneva tāsaṃ taṃkiccatā labbhatīti daṭṭhabbaṃ. Lahuparivattitapaccupaṭṭhānāti adandhassa arogīpurisassa aparāparaṃ saṅkanti parivattanaṃ viya adandhaparivattanaṃ hutvā paccupaṭṭhānāti attho. Yassa rūpassa lahutā, tattheva vikārabhāvena upalabbhanato lahurūpapadaṭṭhānā. Evamitarāsupi. Athaddhatāti akathinatā. Attano mudubhāveneva sabbakiriyāsu aviruddhā hutvā paccupaṭṭhātīti avirodhitāpaccupaṭṭhānā. Mudu hi katthaci na virujjhati. Tīsupi ṭhānesu paṭipakkhatthe a-kāro. Dandhatādihetūnaṃ paṭipakkhasamuṭṭhānattā lahutādīnanti keci. Apare pana sattāpaṭisedheti vadanti. Sarīrena kattabbakiriyānaṃ anukūlatāsaṅkhāto kammaññabhāvo lakkhaṇametissāti sarīrakiriyānukūlakammaññabhāvalakkhaṇā. Akammaññaṃ dubbalaṃ nāma hotīti kammaññatā adubbalabhāvapaccupaṭṭhānā vuttā.
692 在“色的积集”等说法中,所谓ācaya,是指已生成之色从最初开始的聚集,或者说,就像依各自的缘从各处汇聚而来一样,被称为ācaya的色之初生与增长;因为在“upaññattaṃ upasittaṃ”等说法里,前缀upa-表示最初和后续之义,所以它在总说中被叫作upacaya。而那些同样的色以不断延续的方式、以不断延续之力而进行,这被称为相续。因为在结生刹那,色的生起等具有最初聚集的性质,所以叫ācaya;此后直到第十七个心生起,由于具有增长的性质,所以叫upacaya。因为那时色只有由业、心、时节所生的增长,并没有减损。或者,直到由食生起的色生起,或者眼等生起为止,叫upacaya;此后直到死亡为止,叫相续。这样说明之后——巴利
692.Rūpānamācayo yotiādīsu yo nipphannarūpānaṃ ādito cayo, yathāpaccayaṃ tato tato āgatassa viya cayoti vā ācayasaṅkhāto rūpānaṃ paṭhamuppādo vaḍḍhi ca, so upacayoti uddese vutto ‘‘upaññattaṃ upasitta’’ntiādīsu viya upa-saddassa paṭhamūpariatthadassanato. Yā pana tesaṃyeva rūpānaṃ anuppabandhatā anuppabandhavasena pavatti, sā santatīti pavuccati. Paṭisandhikkhaṇe hi rūpuppattiādicayabhāvato ācayo nāma, tato paraṃ yāva sattarasamacittuppādā vaḍḍhibhāvato upacayo nāma. Tadā hi rūpassa kammacittautūhi cayoyeva, na hāni. Atha vā yāva āhārasamuṭṭhāna rūpuppādo, cakkhādiuppādo vā, tāva upacayo nāma, tato paraṃ pana cutipariyosānaṃ santati nāma. Evañca katvā –
凡是诸处的积集,就是色的积集;色的积集,就是色的相续。巴利
‘‘Yo āyatanānaṃ ācayo, so rūpassa upacayo. Yo rūpassa upacayo, sā rūpassa santatī’’ti (dha. sa. 641-642) –
为了说明积集和相续在含义上并无差别,注释书中这样引述了经文:巴利
Evaṃ upacayasantatīnaṃ atthato nānattābhāvadīpanatthaṃ vuttāya pāḷiyā aṭṭhakathāyaṃ –
先说明“积集”就是生起,“累积”就是增长,“相续”就是转起;接着又说:就像在河边挖的井里,水开始涌出的阶段,就是“积集”生起;水充满的阶段,就是“累积”增长;水漫出来往外流的阶段,就是“相续”转起。巴利
‘‘Ācayo nāma nibbatti, upacayo nāma vaḍḍhi, santati nāma pavattī’’ti vatvā ‘‘nadītīre khatakūpasmiñhi udakuggamanakālo viya ācayo nibbatti, paripuṇṇakālo viya upacayo vaḍḍhi, ajjhottharitvā gamanakālo viya santati pavattī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 641; visuddhi. 2.444) –
比喻已经说过了。这里“色法的积集”这个说法用的是复数形式,意思是:“生起”就是正在生起的诸色法的变化。既然有变化,那么由于变化本身与具有变化的法并非一体,即使在同一刹那,众多正在生起的色法,它们的生起变化也是各自各别的,而不是一个整体聚合成一个变化——这一点已经表明了。而且,不只是色法的生起是这样的,非色法的生起、色法与非色法的老性、无常性,以及色的轻快性、柔软性、适业性,也应当这样理解。巴利
Upamā vuttā. ‘‘Rūpānamācayo’’ti cettha bahuvacananiddesena uppādo nāma uppajjamānānaṃ vikāro. Vikāratte ca sati attano vikāravantadhammabhedabhinnattā ekakkhaṇepi uppajjamānānaṃ bahūnampi rūpānaṃ visuṃ visuṃyeva uppādavikārabhāvo, na piṇḍassevāti dīpitaṃ hoti. Na kevalañca rūpānameva uppatti īdisī, atha kho arūpadhammānampi uppādo rūpārūpadhammānaṃ jaratā, aniccatā, rūpassa lahumudukammaññatā cāti daṭṭhabbaṃ.
693 “生色”在注释书里被解释为:因为两者都具有色法生起的本质,这是(注释者的)意图。如果真是这样,那为什么(世尊)要分别解说呢?因为世尊正是那样教导的。那世尊又为什么那样教导呢?回答说“因为所说的行相差别”等等。行相的差别在前面已经阐明过了。字的初次生起是“积集”,反复生起是“相续”。应当这样理解三种所生起的色法,他们就是这样说明这些(色法)的行相差别的。或者,是随顺所化众生的根机而说的:据说当时听众心里生起了这样的想法:“这个‘生’是一切法的根源,而它自身却不从任何地方生起,就像自性论者所说的‘自性’那样。”为了破除他们这种错误的执取,也为了显示:所谓“生”并不是别的什么,它只是依积集与相续而安立的色法生起,只是被如此称呼而已;而这一生起,对生起者来说,也只是依于诸缘而获得“已生”的同义语。因此,论师们把它分成积集和相续两部分来教导。巴利
693.Jātirūpanti dīpitaṃ aṭṭhakathāsu ubhayassapi rūpuppādasabhāvattāti adhippāyo. Yadi evaṃ, kasmā vibhajja vuttaṃ? Bhagavatā tatheva desitattā. Bhagavatāpi kasmā tathā desitanti āha ‘‘vuttamākāranānattā’’tiādi. Ākāranānattaṃ heṭṭhā vibhāvitameva. Akkharassa paṭhamuppatti upacayo, punappunaṃ uppatti santati. Evaṃ tisamuṭṭhānarūpānampi daṭṭhabbanti evaṃ tesaṃ ākāranānattaṃ vaṇṇenti. Veneyyānaṃ vasena vāti tadā kira sotūnaṃ evaṃ cittaṃ uppannaṃ, ayaṃ jāti sabbesaṃ dhammānaṃ pabhavo, sayaṃ pana na kutoci jāyati, yathā taṃ ‘‘pakativādīnaṃ pakatī’’ti. Tesaṃ micchāgāhaṃ vidhamento ‘‘jāti nāma na aññā, upacayasantativasena ṭhitā rūpuppattiyeva pana tathā vuccati, sā ca yassa uppādo , tassa paccayeheva jātapariyāyaṃ labbhatī’’ti dassanatthaṃ upacayo santatīti dvidhā bhinditvā desetīti ācariyā.
从过去方面、从过去的部分来说,意思就是从未来存在的状态来说。当色法正在生起时,生起就像把它从未来刹那中冒出来一样,所以说“有令冒出的作用”。就像在说“请接受这些色法”而把它们交出去一样,它被理解为,所以说“有交出去的现起”。圆满状态的现起,应当依照“向上堆集故为积集”这个意思来理解。就像到达生起刹那的色法,依最初之业、依彼缘之力而被称为“已生”,同样,处于生起刹那的色法被称为“已积集”,所以说“以已积集的色为近因”。巴利
Pubbantato pubbakoṭṭhāsato, anāgatabhāvatoti attho. Uppajjamāne rūpadhamme uppādo anāgatakkhaṇato ummujjāpento viya hotīti vuttaṃ ‘‘ummujjāpanaraso’’ti. ‘‘Ime rūpadhammā sampaṭicchatha ne’’ti niyyātento viya gayhatīti vuttaṃ ‘‘niyyātanapaccupaṭṭhāno’’ti. Paripuṇṇabhāvapaccupaṭṭhānatā upari cayo upacayoti imassa atthassa vasena veditabbā. Yathā uppādakkhaṇappattaṃ uppannaṃ nāma hoti ādikamme tappaccayavasena, evaṃ uppādakkhaṇagataṃ upacitaṃ nāma hotīti vuttaṃ ‘‘upacitarūpapadaṭṭhāno’’ti.
以持续生起为特征:应当理解为,那些以相续不断的方式正在生起的色法,它们的持续生起就是其特征。以相续不断为作用:就是以先后相续的方式起作用。因为如果生起不存在,就不会有以先后方式相续不断。正因为相续不断的作用本身应当被理解为无间断,所以说“以无间断为现起”。因为它在以先后方式组合起来的色法中被观察到,所以说“以相续不断的色法为近因”。巴利
Pavattilakkhaṇāti anuppabandhato uppattivasena pavattamānarūpānaṃ pavattananti lakkhitabbā. Anuppabandhanarasāti pubbāparavasena anuppabandhanakiccā. Asati hi uppāde pubbāparavasena anuppabandho na siyā. Anuppabandharasattāyeva anupacchedavasena gahetabbato āha ‘‘anupacchedapaccupaṭṭhānā’’ti. Pubbāparavasena ghaṭitarūpesu upalabbhanato vuttaṃ ‘‘anuppabandharūpapadaṭṭhānā’’ti.
694 “老”就是衰老的状态,意思是年轻状态的丧失。巴利
694.Jīraṇanti jiṇṇabhāvo, abhinavabhāvahānīti attho.
色法中的老是明显的,因为从牙齿等处的破损等变化可以看出来;而其他(非色法的老)因为不具备这种变化,所以不明显。当然,色法的刹那老也是隐蔽的,它也被称为“无间老”。不过,为了显示非色法的老极其隐蔽,才不加区分地说“在色法中明显”。但破损等变化在刹那老中并不存在。色的成熟就是色法的衰老,达到衰老的必然坏灭,所以说“引近的作用”,意思是指向坏灭的作用。即使自性没有消失,比如坚硬等自性没有消失——因为住刹那中名为老,而那时并不舍弃法之自性。新状态是生起的状态,以它的离去而把握,所以说“以新状态的离去为现起”。如同稻谷的陈旧状态——即使稻谷的状态没有消失,也如同稻谷的陈旧状态能令新状态离去。稻谷的陈旧状态能除去一切状态,而这个(老)仅仅除去生起的状态。从各方面、从一切处坏灭,应当这样理解,所以是“遍破损相”。常名为恒久,然而色由于刹那坏灭故非常,即无常,其状态为无常性。而它令达到住时的色以住时即坏灭的方式好像下沉一样,所以是“下沉的作用”。又因为它从坏灭的状态以尽与灭的方式被把握,所以说“以尽灭状态为现起”。次第的毁灭名为尽,如同灯芯与油一起灭尽,一起灭尽名为灭,他们这样说。巴利
Pākaṭā rūpadhammesu khaṇḍiccādibhāvena dantādīsu vikāradassanato, itarā tadabhāvato apākaṭā. Kāmaṃ rūpadhammānampi khaṇikajarā paṭicchannā eva, yā ‘‘avīcijarā’’ti vā vuccati. Arūpadhammānaṃ pana jarāya suṭṭhu paṭicchannabhāvadassanatthaṃ ‘‘pākaṭā rūpadhammesū’’ti avisesena vuttaṃ. Khaṇḍiccādivikāro pana khaṇikajarāya natthi. Rūpaparipāko rūpadhammānaṃ jiṇṇatā, jaraṃ pattassa bhaṅgo avassaṃbhāvīti vuttaṃ ‘‘upanayanarasā’’ti, bhaṅgūpanayanakiccāti attho. Sabhāvānapagamepītikakkhaḷattādisabhāvānapagamepi, ṭhitikkhaṇe hi jarā nāma, na ca tadā dhammasabhāvaṃ vijahati. Navabhāvo uppādāvatthā, tassā apagamabhāvena gayhatīti āha ‘‘navabhāvāpagamapaccupaṭṭhānā’’ti. Vīhipurāṇabhāvo viyāti vīhibhāvānapagamepi abhinavabhāvāpagamanakaro vīhipurāṇabhāvo viya. Vīhipurāṇabhāvo sabbāvatthāni apaneti, ayaṃ pana kevalaṃ uppādāvatthameva apaneti. Parito sabbato bhijjananti lakkhitabbāti paribhedalakkhaṇā. Niccaṃ nāma dhuvaṃ, rūpaṃ pana khaṇabhaṅgitāya na niccanti aniccaṃ, tassa bhāvo aniccatā. Sā pana ṭhitippattarūpaṃ ṭhitiyameva vināsanabhāvena saṃsīdentī viya hotīti saṃsīdanarasā. Yasmā ca sā bhaṅgabhāvato khayavayākāreneva gayhati, tasmā vuttaṃ ‘‘khayavayabhāvapaccupaṭṭhānā’’ti. Anukkamena vināso khayo nāma, dīpavaṭṭikāya saha telassa viya saha nirodho vayoti vadanti.
696-7 “聚合”是指聚集。所谓“有些人”,是指无畏山寺的住众。他们主张昏沉是色法,或者说持有昏沉之论,所以被称为昏沉论者。所谓“昏沉色法”,是指由时节、心和食物三种缘所生的、名为昏沉的色法。上下文的意思是:这些人应当被驳斥。怎样驳斥呢?就说“牟尼……”等偈颂。没有盖障:因为入流道断除了疑盖,不来道断除了欲贪盖、嗔恚盖和恶作盖,阿拉汉道断除了昏沉睡眠盖。这里的意思是:如果昏沉是色法,那它就不应被断除。色蕴是应当被了知、应当被遍知的,而不是应当被断除、应当被修习、应当被证得的。按照《法集论》(1407)所说:“哪些法不是由见所断、也不是由修所断?四地中的善法、四地中的果报、三地中的唯作无记、色法与涅槃——这些法不是由见所断、也不是由修所断。”因为色法没有断除这回事。如果这样,那它作为盖障的性质就相违了,因为盖障是应当被断除的。盖障不可能不被断除——巴利
696-7.Samodhānatoti rāsito. Kecīti abhayagirivāsino. Middharūpassa vadanasīlā, middhavādo vā etesanti middhavādino. Middharūpaṃ nāmāti utucittāhāravasena tisamuṭṭhānaṃ middhaṃ nāma rūpaṃ. Te paṭikkhipitabbāti sambandho. Kathaṃ paṭikkhipitabbāti āha ‘‘munīsī’’tiādi. Natthi nīvaraṇāti sotāpattimaggena vicikicchānīvaraṇassa, anāgāmimaggena kāmacchandabyāpādakukkuccanīvaraṇānaṃ, arahattamaggena thinamiddhanīvaraṇānañca pahīnattā. Ayañhettha adhippāyo – yadi middhaṃ rūpaṃ siyā, appahātabbaṃ bhaveyya. Rūpakkhandho abhiññeyyo pariññeyyo na pahātabbo na bhāvetabbo na sacchikātabbo. ‘‘Katame dhammā nevadassanenanabhāvanāyapahātabbā. Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca nibbānañca, ime dhammā nevadassanenanabhāvanāyapahātabbā’’ti (dha. sa. 1407) vacanena rūpadhammānaṃ pahānābhāvato. Evañca sati tassa nīvaraṇabhāvo virujjheyya nīvaraṇānaṃ pahātabbattā. Na hi nīvaraṇānaṃ appahātabbatte –
“ 我过去心里的疑惑,那位具眼者已经为我讲清楚了。
你确实是牟尼、正自觉者,你已没有诸盖。”巴利
‘‘Yā me kaṅkhā pure āsi, taṃ me akkhāsi cakkhumā; Addhā munīsi sambuddho, natthi nīvaraṇā tavā’’ti. (su. ni. 546) –
以断除诸盖来称扬世尊,这才说得通。如果有人问:“照‘比丘们,色不是你们的,应当舍弃它’这类经文来看,不是也说明色是应当被断除的吗?”并不是这样,因为那里指的是断除对色这一所缘的欲贪。所以世尊说:“比丘们,对色调伏欲贪,就是在那里的断除。”然而,也不能说“这里并非只是依断除对彼所缘的欲贪而说的”,因为这里有能证成的经文,而且这里并不意指断除欲贪等。所以,由于与“你已无诸盖”等说法相违,昏沉不是色。巴利
Nīvaraṇappahānena bhagavato thomanaṃ yujjeyya. Yadi siyā, ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahathātiādivacanato (ma. ni. 1.247; saṃ. ni. 3.33-34) rūpassa pahātabbatāpi paññāyatīti? Taṃ na, tabbisayachandarāgappahānassa tattha adhippetattā. Tenāha bhagavā ‘‘yo, bhikkhave, rūpe chandarāgavinayo, taṃ tattha pahāna’’nti. Na ca panetaṃ na sakkā vattuṃ etthāpi ‘‘tabbisayachandarāgappahānavaseneva vutta’’nti sādhakavacanabhāvato, kāmacchandādīnaṃ tattha pahānassa anadhippetattā ca, tasmā ‘‘natthi nīvaraṇā tavā’’tiādivacanehi virujjhanato na middhaṃ rūpanti.
如果对方又顽固地执取自己的主张,认为这里所说的断除盖,就是依断除对那所缘境的欲贪而说的,那么为了驳斥他,论师再次引出昏沉睡眠盖与无明盖相应的说法,而说“昏沉睡眠盖”等话。应当理解为:昏沉睡眠盖和无明盖都与盖相应。这里说的是:依据“四种相应”的说法,只有非色法才能互相相应,色法既不能互相相应,也不能与非色法相应。因此,如果睡眠是色法,它就不配用“相应”这个词。假如有人想:这里可以像“碎石堆、鱼群,或行或住”等说法那样,理解为按现有情况来说。正如在“碎石堆、鱼群,或行或住”等说法中,碎石堆本身不能行走,行走是就鱼群而言,住则就两者而言,这样按现有情况来搭配;同样,这里“相应”是就昏沉而言,“盖”是就两者而言吗?这也不对,因为色法的体性本身就不成立。只有色法的体性成立时,由于相应不可能存在,按现有情况来搭配才说得通。仅凭这些,睡眠的非色法体性已经成立,但为了让像两次捆缚成为牢固之缚那样,成为由众多经典证成、不可破坏的定论,论师又引出《发趣大论》中该分别里所说的“于无色……生起”的无色有生起,而说“大论发趣”等。禅定爱味等从法上说属于贪等,与欲贪盖等无别,所以说“欲贪盖”等。巴利
Yadi pana paro daḷhamūḷhaggāhitāya taṃvisayachandarāgappahānavaseneva nīvaraṇappahānaṃ adhippetanti sakavādaṃ oḍḍeyya, tassa tannisedhanatthaṃ puna thinamiddhanīvaraṇassa avijjānīvaraṇena saha sampayogavacanañca āharanto āha ‘‘thinamiddhanīvaraṇa’’ntiādi. Thinamiddhanīvaraṇañceva avijjānīvaraṇañca nīvaraṇena sampayuttanti sambandho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘catūhi sampayogo’’ti (dhātu. 3) vacanato arūpadhammānameva aññamaññassa sampayogo labbhati, na rūpadhammānaṃ aññamaññaṃ arūpena vā, tasmā yadi middhaṃ rūpaṃ siyā, na taṃ sampayogavacanamarahatīti. Atha siyā – yathālābhavacanamettha sakkā viññātuṃ, ‘‘sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampī’’tiādīsu (dī. ni. 1.249) viya. Yathā hi ‘‘sakkharakathalikaṃ macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampī’’tiādīsu sakkharakathalikassa caraṇāyogato macchagumbāpekkhāya caraṇaṃ, ubhayāpekkhāya ṭhānanti evaṃ yathālābho yojīyati, evamidhāpi thināpekkhāya sampayogavacanaṃ, ubhayāpekkhāya nīvaraṇavacananti? Tampi na, rūpabhāvasseva asiddhattā. Siddhe hi rūpabhāve asambhavato yathālābhayojanā yujjeyyāti. Ettakeneva middhassa arūpabhāve siddhepi yathā dvikkhattuṃ bandhaṃ subandhaṃ hoti, evamanekasuttasādhitaṃ appadhaṃsiyaṃ hotīti paṭṭhānappakaraṇe ‘‘nīvaraṇaṃ dhammaṃ paṭicca…pe… paccayā’’ti (paṭṭhā. 3.8.8) imassa vibhaṅge ‘‘arūpe…pe… uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 3.8.8) vuttaṃ arūpabhavuppattimpi āharanto āha ‘‘mahāpakaraṇapaṭṭhāne’’tiādi. Jhānanikantiādīnampi dhammato lobhādibhāvato kāmacchandanīvaraṇādīhi abhinnattā vuttaṃ ‘‘kāmacchandanīvaraṇa’’ntiādi.
这里可能会有人提出:在“比丘们,有这五种障碍、盖”(《增支部》5.51)等经文里,昏沉睡眠是作为盖一起被提到的,所以这里也把它合在一起说为“昏沉睡眠盖”;可是在无色界中,只有昏沉生起,那昏沉和睡眠两者都会生起吗?这种说法站不住脚,因为恶作并没有被纳入。如果仅仅因为在那边是一起提到的,这里也就应该一起纳入,那么恶作在那边也是一起说的,这里也就有可能被纳入,但这里并没有这样,而只说了掉举盖。因此,不能阻止它在无色界中生起。用“等”字所收摄的经文有:“比丘们,这纯粹是不善聚,也就是五盖”(《增支部》5.52);“舍弃了这五盖,就是离昏沉睡眠者;因为那昏沉睡眠已被舍弃、吐弃、解脱、断除、出离,所以称为离昏沉睡眠者;此心从这昏沉睡眠中净化、清净、遍净、解脱、令解脱、遍解脱”(《分别论》551)等等。巴利
Ettha siyā – ‘‘pañcime, bhikkhave, āvaraṇā nīvaraṇā’’tiādīsu (a. ni. 5.51) thinamiddhassa nīvaraṇabhāvena ekato āgatattā idhāpi ‘‘thinamiddhanīvaraṇa’’nti ekato vuttaṃ, thinameva ca pana arūpabhave uppajjati thinamiddhanti? Tayidamasāraṃ, kukkuccassa na gahitattā. Yadi hi ekato gahitamatteneva idhāpi ekato gahaṇaṃ siyā, kukkuccassapi tattha ekato vuttassa idha gahaṇaṃ sambhaveyya, na ca panevaṃ atthi uddhaccanīvaraṇantveva vuttattā, tasmā na tassa arūpabhavuppattiṃ sakkā paṭibāhitunti. Ādi-saddena ‘‘kevalo hāyaṃ, bhikkhave, akusalarāsi, yadidaṃ pañca nīvaraṇā (a. ni. 5.52), ime pañca nīvaraṇe pahāya, vigatathinamiddhoti tassa thinamiddhassa cattattā vantattā muttattā pahīnattā paṭinissaṭṭhattā, tena vuccati vigatathinamiddhoti, idaṃ cittaṃ imamhā thinamiddhamhā sodheti visodheti parisodheti moceti vimoceti parimoceti vā’’ti (vibha. 551) evamādiṃ pāḷiṃ saṅgaṇhāti.
即使睡眠可以分为两种:色法和非色法。其中,非色法的那种,在诸盖的教说中已经说到了,难道不是吗?那也不是,因为没有特别区分说明。确实,在诸盖的教说中并没有特别区分睡眠而说:“比丘们,凡是惛沉,那也是盖;凡是睡眠,那也是盖;惛沉睡眠是盖”——因为这段总说是不加区分的,所以即使设想睡眠有两种,也不能否定它作为盖的性质。因为可以说:那种被设想为不同于非色法的睡眠,由于具有睡眠的本性,也同样像另一个盖一样是盖。如果你们不接受睡眠有色的性质,那么世尊的睡眠又是怎么回事呢?难道不是因为《分别论》中以“睡眠、昏昏欲睡”等说法,已经成立了睡眠就是睡眠的性质吗?并非如此。就像阴性词等的情况一样,因为睡眠是睡眠的因,所以以睡眠的特征来分别解说。即便如此,如果作为睡眠之因的睡眠不存在,那世尊的睡眠又是怎么回事呢?不能说“世尊没有那种睡眠”,因为经中说“火种,我了知……白天睡觉”,所以世尊的睡眠不是由睡眠引起的,而是由身体的不适所致;也不能说“世尊没有那种身体不适”,因为经中说“我的背痛,我要伸展一下”。在这里不应执定“只有睡眠才是睡眠之因”,因此还有别的睡眠之因。那是什么呢?是身体的不适。所以应当知道:世尊的睡眠不是以睡眠为因的。巴利
Yadipi siyā duvidhaṃ middhaṃ rūpaṃ, arūpañca. Tattha yaṃ arūpaṃ, taṃ nīvaraṇesu desitaṃ, na rūpanti? Tampi na, visesavacanābhāvato. Na hi visesetvā middhaṃ nīvaraṇesu desitaṃ ‘‘yadapi, bhikkhave, thinaṃ, tadapi nīvaraṇaṃ, yadapi middhaṃ, tadapi nīvaraṇaṃ, thinamiddhaṃ nīvaraṇanti iti hidaṃ uddesaṃ āgacchatī’’ti avisesena vuttattā, tasmā middhassa duvidhataṃ parikappetvāpi na sakkā nīvaraṇabhāvaṃ nivattetuṃ. Sakkā hi vattuṃ yaṃ taṃ arūpato aññaṃ middhaṃ parikappitaṃ, tampi nīvaraṇaṃ middhasabhāvattā itaraṃ nīvaraṇaṃ viyāti. Yadi middhassa rūpabhāvaṃ na sampaṭicchatha, kathaṃ bhagavato niddā hoti, nanu middhassa ‘‘niddā pacalāyikā’’tiādinā vibhaṅge vuttattā niddābhāvo siddhoti? Nayidamevaṃ, itthiliṅgādīsu viya niddāhetuno middhassa niddābhāvena vibhattattā. Evampi niddāhetuno middhassa abhāvato kathaṃ bhagavato niddāti ce? Sā bhagavato natthīti na sakkā vattuṃ ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ aggivessana…pe… divā supitā’’tiādivacanato (ma. ni. 1.387) na niddā bhagavato middhena, atha kho sarīragelaññena, tañca bhagavato natthīti na sakkā vattuṃ ‘‘piṭṭhi me āgilāyati, tamahaṃ āyamissāmī’’ti (ma. ni. 2.22; saṃ. ni. 4.243) vacanato. Na cettha evamavadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘middhameva niddāhetū’’ti, tasmā aññopi atthi niddāhetu. Ko pana soti? Sarīragelaññaṃ, tasmā na bhagavato niddā middhahetukāti daṭṭhabbaṃ.
698 逐一显示它们各自不存在,也就是从风界等开始,逐一显示它们各自没有。那么,该怎么显示呢?回答说“风界”等等。其中,所谓身力,从意义上说是风界活动方式的一种特别状态,因为它属于风界的扩散。愚人把它说成“力量”,所以说“取了风界,就等于取了力色”。产生,在欲界中是某些有情根成熟的缘,是水界活动方式的一种特别状态,所以说“水界的产生色”。取了它,就等于取了,这是句子的连接。没有离开增长和相续的色法生起,而且在生起的阶段,也没有别的所谓“生”,所以说“以增长和相续为生色”。即使是业所生的疾病,它的近因也是由不适条件所引起的界扰动,更不用说其他的了。从意义上说,它可能只存在于色法成熟的阶段,也就是住位和坏灭的刹那,所以说“以老、无常等,疾病色被取到”。巴利
698.Visuṃ visuṃ abhāvaṃ dassetvāti vāyodhātuādito visuṃ visuṃ natthibhāvaṃ dassetvā. Kathaṃ pana so dassitabboti āha ‘‘vāyodhātuyā’’tiādi. Tattha kāyabalaṃ nāma atthato vāyodhātuyā pavattiākāraviseso tassā vipphārabhāvato. Yato bālānaṃ balanti vadantīti vuttaṃ ‘‘vāyodhātuyā gahitāya balarūpaṃ gahitamevā’’ti. Sambhavo kāmadhātuyaṃ ekaccasattānaṃ indriyaparipākapaccayo āpodhātuyā pavattiākāravisesoti āha ‘‘āpodhātuyā sambhavarūpa’’nti. Gahitāya gahitamevāti sambandho. Upacayasantativinimutto rūpuppādo natthi, uppādāvatthāya ca aññā jāti nāma natthevāti vuttaṃ ‘‘upacayasantatīhi jātirūpa’’nti. Kammasamuṭṭhānassapi rogassa visabhāgapaccayasamuppanno dhātukkhobho āsannakāraṇaṃ , pageva itarassa. So atthato rūpadhammānaṃ pākāvatthā ṭhitibhaṅgakkhaṇesu eva siyāti vuttaṃ ‘‘jaratāaniccatādīhi rogarūpaṃ gahita’’nti.
699-704 色法由这些生起、产生,所以这些就是色法的生起因。那么这些是什么呢?回答说:时节、心、食、业。巴利
699-704. Rūpāni samuṭṭhahanti jāyanti etehīti rūpasamuṭṭhānāni. Kāni pana tānīti āha ‘‘utucittāhārakammānī’’ti.
在这里要加入“iti”这个词,意思是:业、时节、心和食,这些是色的因。“色的因”意思是色的生起因缘。因此说“正是由这些”等等。它们每一种都只有一种生起,所以叫“具单一生起”。问:难道不是从单一的缘,所生之法就不能生起吗?答:确实不能。这里的意思是,在诸生色因缘之中,从一种缘生起。八根,就是眼等五根、男女二根和命根,共八根。依身表和语表而有二种表色。巴利
Āhāro rūpahetuyoti ettha iti-saddo pakkhipitabbo, kammaṃ, utu ca cittañca āhāroti ime rūpahetuyoti. Rūpahetuyoti ca rūpassa janakapaccayāti attho. Tenāha ‘‘etehevā’’tiādi. Ekamekaṃyeva samuṭṭhānaṃ etesanti ekasamuṭṭhānā. Nanu ekato eva paccayato paccayuppannassa uppatti natthīti? Saccaṃ natthi, rūpajanakapaccayesu ekatoti ayamettha abhisandhi. Aṭṭhindriyānīti cakkhādīni pañca, itthipurisindriyadvayaṃ, jīvitañcāti aṭṭhindriyāni. Kāyavacīviññattivasena viññattidvayaṃ.
“由两种”是指:有的由心,有的由时节,这样就是两种。因为同一个东西在同一刹那不可能有两个缘。其余各类也是这样。“由时节、食……所作”:是说每一种都由时节、食、心三者所作。“四大种”:就是四大元素。因为它们以无有情、无灵魂的意义而被称为“界”。由业等四种而生起,所以叫“四种生”。“二种”:就是老性与无常性。巴利
Dvīhīti koci cittena, koci utunā cāti evaṃ dvīhi. Na hi ekasseva dve ekakkhaṇe paccayā honti. Evaṃ sesesupi. Utuāhāra…pe… katanti ekekaṃ utunā, āhārena, cittena cāti tīhi kataṃ. Catasso cāpi dhātuyoti cattāri mahābhūtāni. Tāni hi nissattanijjīvaṭṭhena dhātūti vuccanti. Kammādīhi catūhi bhavantīti catubbhavā. Dveti jaratā aniccatā.
705-6 现在,为了说明即使把各种混合生起的色法合在一起计算,也要按照它们各自的缘来限定数量,所以说了“由业”等这段话。其中,八根、心所依处、纯八法聚、相续、增长、虚空,这二十种是业所生。两种表色、声音、轻快性等三种、纯八法聚等十一种,这十七种由心生起,意思是心所生。声音、轻快性等三种、纯八法聚等十一种,这十五种由时节生起。轻快性等三种、纯八法聚等十一种,这十四种由食生起。再加上老性和无常性,总共是六十八种,这就是这里的关联。巴利
705-6. Idāni missakasamuṭṭhānānipi gahetvā taṃtaṃpaccayajātānaṃ gaṇanaparicchedaṃ dassetuṃ ‘‘kammenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha aṭṭhindriyāni vatthu suddhaṭṭhakaṃ santatyūpacayākāsāti vīsati kammajā. Viññattidvayaṃ saddo lahutādittayaṃ suddhaṭṭhakādayo ekādasāti sattarasa cetasā jāyare, cittajāti attho. Saddo lahutādittayaṃ suddhaṭṭhakādayo ekādasāti dasapañceva pannarasa utunā jāyare. Lahutādittayaṃ suddhaṭṭhakādayo ekādasāti cuddasa āhārato. Jaratāaniccatāhi te aṭṭhasaṭṭhi ca hontevāti sambandho.
707-8 说了“老……等生起”之后,为了进一步说明其中的道理,又说“已生的”等等。其中,已生者的成熟坏灭性:老性是已生之法的成熟性,无常性则是坏灭性,这就是其含义。这里说的是:老性和无常性属于已经生起的法,而不属于正在生起的法。如果它们属于正在生起的法,那么把它们也说成“正在生起”就说得通了。然而,对于已生之法,它们是在生起之后才存在的,所以可以说它们不生起。如果有人反驳说:“即使它们也有已生的状态,那又有什么矛盾?”为了破除他这种错误的执取,就说“会生起”等等。就算它们也有成熟和坏灭,那又有什么矛盾?于是说“不”等等。成熟并不完全成熟,这就是文句的连接,由此表明不坏灭;因为已成熟的事物,其坏灭是决定的。或者说,坏灭并不坏灭,这里也提到了成熟的状态;因为未成熟的事物不会坏灭,否则就会导致生与灭没有差别的过失。“没有”:就是说成熟与坏灭之法的烹熟、坏灭是不存在的。这是把前面所说的意思总结起来讲。巴利
707-8. ‘‘Jaratā…pe… samuṭṭhitā’’ti vatvā puna tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘jātassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha jātassa pākabhedattāti jaratāya jātadhammassa pākattā, aniccatāya ca bhedattāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – jaratāaniccatā nāma uppannadhammassa honti, no uppajjamānassa. Yadi hi uppajjamānassa siyuṃ, tadā tāsampi jāyamānattapariyāyo yujjeyya. Uppannadhammassa pana jātito paraṃ imāsaṃ sambhavato na jāyantīti vattuṃ vaṭṭatīti. Yadi pana koci tesampi jātabhāve ko virodhoti paṭipajjeyya, tassa taṃ duggāhaṃ vidhamento āha ‘‘jāyeyyu’’ntiādi. Hontu nāma tesampi pākabhedā, tadāpi ko virodhoti āha ‘‘na hī’’tiādi. Pāko na paripaccatīti sambandho, etena na bhijjatīti dīpitaṃ hoti. Pakkassa hi bhaṅgo niyato. Bhedo vā na ca bhijjatīti etthāpi pākabhāvopi vuttova. Na hi apakkaṃ bhijjatīti, aññathā uppādabhaṅgānaṃ anaññattappasaṅgato. Natthi tanti pākabhedānaṃ paccanaṃ bhijjanaṃ natthīti vuttamevatthaṃ saṅkhipitvā āha.
说到这里,到底说明了什么呢?如果老性和无常性是由某种缘而产生的,那么对于已经生起的事物,就应该有老和坏灭;这样一来,它们的老性和无常性也应该存在。可是这些根本找不到。为什么呢?因为老性不是靠另一个老而变老或坏灭的,坏灭也不是靠另一个坏灭而坏灭或变老的。否则的话,那个老也会靠另一个老和坏灭而变老、坏灭,那个坏灭也会靠另一个老、另一个坏灭而变老、坏灭,这样就会陷入无穷无尽的过失。这就是上面所说的意思。巴利
Ettāvatā ca kiṃ vuttaṃ hoti? Yadi jaratāaniccatā kenaci paccayena jāyeyyuṃ, tadā uppannassa nāma jarāya, bhaṅgena ca bhavitabbanti tesaṃ jaratāaniccatāpi siyuṃ, na ca panetā upalabbhanti. Kasmā? Yasmā na jaratā aññajarāya jīrati, bhijjati vā, na ca bhaṅgo aññena bhaṅgena bhijjati, jīrati vā, itarathā sāpi jarā aparāya jarāya, bhaṅgena ca jīrati, bhijjati, so ca bhaṅgo aññāya jarāya, aññena bhaṅgena jīrati, bhijjatīti anavaṭṭhānappasaṅgatoti vuttaṃ hoti.
709-10 “已生者”等是总结语。或者,是为了回应进一步可能提出的责难而安立结论。“可能在某些地方有”等,是对他宗观点的审察。此处,即在这个“老性与无常性二者不成熟、不被坏灭”的论题中。“色的积集”中的“iti”是“等”的意思,因此意思是说,通过“色的积集、色的相续”这样的说法。同样地,应当联系“令熟者成熟,令坏者坏灭”来理解。然而这里的意图是:就像在解说业等所生色法时,通过“什么是所取色?眼处……乃至……身处、女根、男根、命根,或者其他由业所生的色,色处……乃至……触处、空界、色的积集、色的相续、段食”等,已经说明了积集与相续,因此表明“生”是生起的,即使没有后来的生。同样地,即使没有后来的老与坏灭,老去与坏灭也应当被承认。否则,生的坏灭也会落入同样的情形。巴利
709-10.‘‘Jātassā’’tiādi nigamanaṃ. Atha vā uttari vattabbacodanāya phalaṭhapanaṃ. ‘‘Siyā katthacī’’tiādi paramatāsaṅkanaṃ. Etthāti etasmiṃ ‘‘jaratāaniccatādvayaṃ na paccati, na bhijjati vā’’ti adhikāre. Rūpassūpacayotīti iti-saddo ādiattho, tena ‘‘rūpassa upacayo santatī’’ti vacanenāti attho. Evaṃ pākopi paccatu, bhedopi paribhijjatūti sambandho. Ayaṃ panettha adhippāyo – yathā kammādīhi uppajjanakarūpaniddese ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ upādinnaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro’’tiādinā (dha. sa. 652) upacayasantatīnaṃ niddiṭṭhattā jāti jāyatīti dīpitaṃ hoti tassā aparajātiyā abhāvepi. Evaṃ jarābhaṅgānaṃ aparajarābhaṅgābhāvepi jīraṇaṃ, bhijjanañca sampaṭicchitabbaṃ, itarathā jātiyāpi bhedanā tadavatthāyevāti.
711 “并非”等语,是为了驳斥对所设想的胜义的执取。如果“它生起”不可了知,那为什么在解说中还要说它呢?所以接着说了“正在生起者”等话。这里的意思是:即使生并不具有正在生起性,但由于正在生起的诸法确实有现起的状况,所以许有“其为彼缘”的世俗言说,解说就是依据这个而说的,并不是从胜义上有正在生起性。因为对正在生起者来说,仅仅现起本身就是“生”,所以这不过是用一个尚未成立的东西去成立另一个尚未成立的东西。巴利
711.‘‘Nacevā’’tiādi yathāsaṅkitaparamatassa paṭikkhipanaṃ. Yadi jāyatīti na viññātabbaṃ, evañca sati niddese kasmā vuttanti āha ‘‘jāyamānassā’’tiādi. Idaṃ vuttaṃ hoti – asatipi jātiyā jāyamānatte jāyamānānaṃ dhammānaṃ abhinibbattibhāvato tassā tappaccayabhāvavohāro anumatoti tattha vuttā, na pana paramatthato jāyamānattā. Jāyamānassa hi abhinibbattimattaṃ jāti, tasmā asiddhena asiddhasādhanametanti.
712-7 对于“在那里”等语,他又一次对胜义提出疑问并加以否定。在这里,对于那些法,其“生”确实获得了“以彼为缘的称谓”以及“现起的共许”——这就是句子的关联。“如此”的意思是:就像确实获得那样。因为“yaṃ taṃ”这两个词表示不可分离的关联。“这些法的缘属于它”,所以叫“以彼为缘”;它的状态就是“以彼为缘性”;以彼为缘性而施设的称谓就是“以彼为缘的称谓”,意思是业缘状态等的称谓。“现起的共许”是指“现起、出生”这样依现起而施设的共许。“业等所生”是指由业等四种缘共同生起。能生的诸缘,在它们的作用刹那生起之时并不存在——这就是句子的关联。不过这里的意思是:那些能生色法的缘,它们对产生色法的作用从不间断;而那个以缘为特征的作用刹那,则在诸法正在生起时被获得,作为它们的变化状态。针对所教化的个人,从缘的角度认可了“生”的已生性,因为在此之前和之后都不可得。这样做了之后,才说“然而,生是可以获得的”。但老与坏灭在缘的作用刹那之后,于住位和坏灭刹那中都可获得,所以不能这样认可;而“生”却可以获得那种称谓,这就是意图所在。“以彼为缘的称谓”等两颂是作为总结而说的。巴利
712-7.‘‘Tatthā’’tiādinā punapi paramatāsaṅkaṃ katvā paṭikkhipati. Tattha yesaṃ dhammānaṃ yā jāti, sā tappaccayattavohāraṃ, abhinibbattisammutiñca labhatevāti sambandho. Tathāti yathā labhateva, tathā. Yaṃtaṃ-saddā hi abyabhicāritasambandhā. Tesaṃ dhammānaṃ paccayā etissāti tappaccayā, tassā bhāvo tappaccayattaṃ, tappaccayattena pavatto vohāro tappaccayattavohāro, taṃ kammapaccayabhāvādivohāranti attho. Abhinibbattisammutinti abhinibbattati jāyatīti evaṃ abhinibbattivasena pavattasammutiṃ. Kammādisambhavanti kammādicatupaccayasamuṭṭhānaṃ. Janakānaṃ paccayānaṃ ānubhāvakkhaṇuppāde abhāvatoti sambandho. Ayaṃ panettha attho – ye te rūpānaṃ janakapaccayā, tesaṃ taduppādanaṃ pati anuparatabyāpārānaṃ yo so paccayūpalakkhaṇiyo kiccānubhāvakkhaṇo, tadā jāyamānānaṃ dhammānaṃ vikārabhāvena labbhamānataṃ sandhāya vineyyapuggalavasena jātiyā paccayato jātattaṃ anuññātaṃ tato pure , pacchā ca anupalabbhamānattā, evañca katvā vuttaṃ ‘‘jātiyā pana labbhatī’’ti. Jarābhaṅgānaṃ pana paccayānubhāvakkhaṇato uttari ṭhitibhaṅgakkhaṇesu labbhamānattā na evaṃ anuññātuṃ sakkāti, jātiyā pana labbhati so vohāroti adhippāyo. Tappaccayattavohārantiādigāthādvayaṃ nigamanavasena vuttaṃ.
718-9 那么,为什么要这样挠喉咙呢?世尊难道不是在经里说过“比丘们,老死是无常的、有为的、缘生的”吗?所以,如果有人这样说:“老性和无常性并不是由任何缘所生起的”,为了揭示并驳斥他的这种想法,才说了“无常”等话。为什么不该这样说呢?回答说:“因为那是方便说。”为了说明这正是方便说,才说了“无常的”等话。用“如是”这个词,就把“有为的”也包含进来了。巴利
718-9. Atha kiṃ imāya gīvākaṇḍūyāya, nanu vuttaṃ bhagavatā suttante ‘‘jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppanna’’nti (saṃ. ni. 2.20), tasmā kathametaṃ vuccati, jaratā aniccatā ceva na kehici samuṭṭhitāti yo vadeyya, tassa vitakkaṃ dassetvā paṭikkhipituṃ ‘‘anicca’’ntiādi vuttaṃ. Kasmā na vattabbanti āha ‘‘sā hi pariyāyadesanā’’ti. Pariyāyadesanattameva vibhāvetuṃ ‘‘aniccāna’’ntiādi vuttaṃ. Tathā-saddena ‘‘saṅkhatāna’’nti saṅgaṇhāti.
720-3 “无常与有为”这个“与”字,包含了“缘生的”意思。这里的意思是:因为老死属于无常、有为的诸法,所以那些法存在时它才存在,那些法不存在时它就不存在。因为未生起的东西不会成熟,也不会坏灭,所以针对“以生为缘”这一点,经中是按方便说才说“老死是有为的、缘生的,因此也是无常的”。就像表色等,虽然按非方便说并不是心所生的,但因为它们是心所生色的变异,所以说是心所生。而“如表色等”应当理解为只是举例,因为轻快性等也被认可为心所生等,只是按方便说才这样讲。按非方便说,只有十八种完成色是由业等所生起的。“三者”是指生、老、坏灭这三种相色。巴利
720-3.Aniccaṃsaṅkhatañcāti ca-saddena ‘‘paṭiccasamuppanna’’nti saṅgaṇhāti. Ayañhettha adhippāyo – aniccasaṅkhatadhammānaṃ jarāmaraṇattā tesu santesu hoti, asantesu na hoti. Na hi ajātaṃ paripaccati, bhijjati vā, tasmā taṃ jātipaccayataṃ sandhāya ‘‘jarāmaraṇaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ, tatoyeva ca anicca’’nti pariyāyena sutte āgataṃ. Yathā viññattiādīnaṃ nippariyāyato cittasamuṭṭhānatābhāvepi cittajānaṃ vikārattā cittasamuṭṭhānabhāvoti. Viññattiyo viyāti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ lahutādīnampi cittajādibhāvassa pariyāyeneva icchitattā. Nippariyāyena aṭṭhāraseva nipphannarūpāni kammādisamuṭṭhānānīti. Tayanti jātijarābhaṅgasaṅkhātānaṃ lakkhaṇarūpattayaṃ.
像空中莲花一样,意思是说就像虚空中的花。正如虚空中的花因为完全不曾生起所以不存在,这个法也同样不存在,这就是它的意思。或者说像常与无为一样,意思是说正如无为的涅槃因为不被任何事物所造作而恒常、稳固,这个法也同样因为不被任何事物所造作而恒常、永恒。然而并非两者兼有,意思是说这个法既不像空中莲花那样完全不存在,也不像涅槃那样是无为的。依止而系属运转,是说正在生起、正在成熟、正在坏灭的诸法,以生等为其存在方式,系属于生起等所依而运转。为了说明这依止而系属运转的性质,才说了地等诸界存在时等话。这里简要的意思是:当地等所依存在时,生等三相就显现,所以并非不存在;而当它们不存在时,三相就不显现,所以并非恒常。应当知道,世尊正是为了否定这两种执著,才说了生的四种情况,以及老死等无常的同义表述。巴利
Khaṃpupphaṃvāti ākāsakusumaṃ viya. Yathā ākāsakusumaṃ sabbaso ajātattā natthi, evamidampi natthīti attho. Niccaṃ vāsaṅkhataṃ viyāti yathā asaṅkhataṃ nibbānaṃ kenaci asaṅkhatattā niccaṃ dhuvaṃ, evamidampi kenaci asaṅkhatattā niccaṃ sassataṃ vāti attho. Nobhayaṃ panidanti idaṃ pana ubhayampi khaṃpupphaṃ viya no natthi, na ca nibbānaṃ viya asaṅkhataṃ vāti attho. Nissayāyattavuttitoti jāyamānaparipaccamānabhijjamānānaṃ jātiādimattabhāvena jāyamānādinissayapaṭibaddhavuttittā. Tameva nissayāyattavuttitaṃ samatthetuṃ ‘‘bhāve pathaviyādīna’’ntiādi vuttaṃ. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – pathavīādīnaṃ nissayānaṃ bhāve jātiādittayaṃ paññāyati, tasmā no natthi, yasmā ca tesaṃ abhāve na paññāyati, tasmā na niccanti imameva ca abhinivesaṃ nisedhetuṃ bhagavatā jātiyā catujattaṃ, jarāmaraṇassa ca aniccādipariyāyo vuttoti daṭṭhabbaṃ.
724-5 “已完成的”是指:因为超越了“色的分界、色的变化、色的相”等分界等状态,依其自身的坚硬等性质而被区分和把握;或者,因为确实是由业等缘直接完成的,所以叫“已完成的”。与此相反的,就是“未完成的”。巴利
724-5.Nipphannāni nāmāti ‘‘rūpassa paricchedo, rūpassa vikāro, rūpassa lakkhaṇa’’ntiādinā paricchedādibhāvaṃ atikkamitvā attano kakkhaḷattādinā sabhāvena paricchijja gahetabbattā, apariyāyeneva kammādipaccayehi nipphannattā vā nipphannāni nāma. Tabbiparītato anipphannā.
听人说到“其余的不是完成色”之后,另一方想引出对方不想要的结论,就说:“如果它们存在……”等等。接着又用“正是那些……”等话加以否定。身体的变化叫身表,语言的变化叫语表,孔洞、缝隙叫空界,轻快状态叫轻快性,柔软状态叫柔软性,适业状态叫适业性,生起叫积集,转起叫相续,衰老的样子叫老性,从有变成没有的样子叫无常性。这样一来,因为这些正是那十八种完成色的变化状态,所以它们既是完成色,也是有为的。而且,既然它们是那些色的变化,又怎么能叫无为呢?将“既是完成色,也是有为的”连属起来之后,注释师们解释其中的意思:如果作为非完成色所依靠的完成色是有为的,那么作为它们变化的非完成色,怎么能叫无为呢?按照他们的意图,“既是完成色”这句话里的va音,应当理解为增音而成的。巴利
Sesakā anipphannāti sutvā paro aniṭṭhaṃ āpādento āha ‘‘yadi hontī’’tiādi. ‘‘Tesamevā’’tiādinā pana taṃ paṭikkhipati. Kāyavikāro kāyaviññatti nāma, vacīvikāro vacīviññatti nāma, chiddaṃ vivaraṃ ākāsadhātu nāma, lahubhāvo lahutā nāma, mudubhāvo mudutā nāma , kammaññabhāvo kammaññatā nāma, nibbatti upacayo nāma, pavatti santati nāma, jīraṇākāro jaratā nāma, hutvā abhāvākāro aniccatā nāmāti evaṃ tesaṃyeva aṭṭhārasannaṃ nipphannarūpānaṃ vikārabhūtattā nipphannā ceva saṅkhatā ca, tesaṃyeva ca rūpānaṃ vikārattā te asaṅkhatā nāma kathaṃ bhaveyyuṃ, nipphannā ceva saṅkhatāti sambandhaṃ katvā yadi anipphannarūpānaṃ nissayabhūtā nipphannarūpā saṅkhatā, tesaṃ pana vikārabhūtā kathaṃ asaṅkhatā nāma hontīti atthaṃ vaṇṇenti. Tesaṃ adhippāyena nipphannā cevāti va-kāro āgamasiddhoti daṭṭhabbaṃ.
726-7 “女性性……等等……已作解说”这一句,是确立结论。“如果这样的话”等语,是对方的诘难。“然而,另一者”等语,是回应。其中,所谓“眼净色与身净色成为单一性”,意思是:如果眼净色中有身净色的性质,身净色中有眼净色的性质,那么前者就能显现触,后者就能显现色,这样一来眼净色与身净色就会变成一体。这只是一种举例说明而已。因为按照同样的道理,耳净色与身净色等等也都会变成单一性。巴利
726-7.Itthibhāvo…pe… vaṇṇitāti phalaṭhapanaṃ. ‘‘Evaṃ sante’’tiādi codanā. ‘‘Aññaṃ panā’’tiādi parihāro. Tattha cakkhukāyapasādānaṃ, ekattaṃ upapajjatīti cakkhupasāde kāyapasādabhāvassa, kāyapasāde cakkhupasādabhāvassa sabbhāvato purimassa phoṭṭhabbāvabhāsanaṃ, itarassa ca rūpāvabhāsanaṃ hotīti cakkhukāyapasādānaṃ ekībhāvo bhaveyyāti attho. Nidassanamattañcetaṃ. Sotakāyapasādādīnampi hi vuttanayena ekattaṃyevāti.
728-30 “然而,一者在另一者中并不存在”——这是说,除了以彼此不可分离的方式生起之外,从究竟真实来说,一种色并不存在于另一种色中,因为它们属于不同的色聚,所依也不同。眼净色依于以欲见之思为因的业所生的大种,身净色依于以欲触之思为因的业所生的大种。“不混杂”就是不相杂乱。如果这样的话,那是不是一切处都没有身处的色等呢?从究竟真实来说,那也不存在。因为把它们分离开之后,根本无法安立它们之间的差别。为了说明这一点,才说了“以彼此不相离的方式”等话。“以彼此……而转起”:就是以彼此在相续上不可分离、不相混杂的方式而转起。但这里的意思并不是“以不可分离色为方式”。因为不能宣说同一色聚中的眼净色和身净色,其不可分离色有处所的差别。就像色与味等,因为无法区分而说它们彼此遍满,但从究竟真实来说,色中并没有味。如果有的话,那么取色的时候就应该也取到味了。同样,身处等从究竟真实来说也并非存在于一切处,任何懂得时机的人都不能说“这个在这里,这个在那里”,作出这样的处所区分。“因此有身净色”中的“iti”这个词是“因此”的意思,所以他说“因此”。“如此所说”就是于一切处如此所说。巴利
728-30.Aññaṃ pana aññasmiṃ na catthīti ṭhapetvā aññamaññāvinibbhogavasena pavattiṃ aññaṃ rūpaṃ aññasmiṃ rūpe paramatthato nevatthi bhinnanissayabhāvena kalāpantaragatattā. Cakkhupasādo hi daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhitabhūtanissito, kāyapasādo phusitukāmatānidānakammajabhūtanissito. Asaṅkaranti asaṃkiṇṇaṃ. Yadi evaṃ, na sabbattha kāyāyatanādikanti? Tampi natthi paramatthato. Vinibbhujitvā hi nesaṃ nānākaraṇaṃ paññāpetuṃ na sakkā, taṃ dassetuṃ ‘‘aññamaññāvinibbhogavasenā’’tiādi vuttaṃ. Aññamaññā…pe… pavattitoti aññamaññaṃ santānato avinibbhujjanavasena avisaṃsaṭṭhavasena pavattanato. Avinibbhogarūpavasenāti pana attho na hoti. Na hi cakkhukāyapasādānaṃ ekakalāpagataavinibbhogarūpā ṭhānantaraṃ vattuṃ sakkāti . Yathā rūparasādīnaṃ vivecetuṃ asakkuṇeyyatāya aññamaññabyāpitā vuccati, na ca paramatthato rūpe raso atthi. Yadi siyā, rūpaggahaṇeneva rasaggahaṇaṃ gaccheyya. Evaṃ kāyāyatanādīnampi paramatthato na sabbattha atthitā, ‘‘idaṃ ettha, idaṃ etthā’’ti ṭhānantaraṃ pana samayaññunā kenaci na sakkā vattunti. Atthi kāyapasādotīti itisaddo ‘‘tasmā’’ti imassa atthe. Tenāha ‘‘tasmā’’ti. Evamudīritanti sabbaṭṭhānikanti evamudīritaṃ.
731-2 “依特征等”也是指依照前面所说的特征、作用、现起、近因来说的。“诸旗之影……已达到”:意思是说,由青等五种颜色的线织成的五色旗,每一面旗各自以一种颜色为特征,这些旗的影子达到了、获得了对它们的譬喻状态、譬喻性。有些人则说:“这些法的影就是譬喻,所以叫‘影譬喻’;影譬喻的状态就是‘影譬喻性’,这些法已经达到了这个状态。”不过,这大概是他们以为:这里“已达到影譬喻性”只是依照多财释才用了短音。其实应当看作是为了偈颂的韵律结构才用短音。因为在“第四颂”等地方,论师连格位词尾都省略了来展示,可见他在这种地方并不特别在意文字表达。至于那些不愿意把下面的“他们”和上面的“诸法”联系起来的人,他们说的“已得种种性”,在这里即使不愿意也必须联系起来。因为“已得种种性”不可能不期待“他们”。即使他们假设这里读作“已得种种性”,但在典籍中看不到这种读法,只是靠假设的读法来让自己满意罢了。这里的意旨是这样的:就像五色旗被集中竖立起来时,它们的影子虽然看起来连成一片,但彼此并不混杂;同样,这些一切处所造色虽然看起来连成一片,但从特征上说,彼此体性各别,绝不混杂。因为即使在同一聚当中,从特征上说体性也各别,何况在不同聚当中呢?巴利
731-2.Lakkhaṇādivasenāpīti yathāvuttalakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasenāpi. Dhajānaṃ…pe… gatāti pañcavaṇṇānaṃ nīlādipañcavaṇṇasuttamayānaṃ ekamekassa vā ekekavaṇṇavasena dhajānaṃ chāyā tesaṃ upamataṃ upamābhāvaṃ gatā sampattāti attho. Keci pana ‘‘chāyā upamā etesanti chāyāupamā, chāyāupamānaṃ bhāvo chāyāupamatā, taṃ gatā ete dhammā’’ti vadanti. Taṃ pana tehi ‘‘chāyāupamataṃ gatā’’ti ettha bahubbīhivaseneva rassattanti maññamānehi vuttaṃ bhaveyya. Gāthābandhatthaṃ pana rassattanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Catutthadū’’tiādīsu hi vibhattilopampi katvā dassento ācariyo na īdisesu ṭhānesu byañjane ādaraṃ janeti. Yaṃ pana ‘‘tesa’’nti heṭṭhāpadaṃ, ‘‘dhammāna’’nti uparipadaṃ vā sambandhituṃ anicchantehi vuccati tattha ‘‘nānattaṃ samupāgata’’nti. Taṃ ettha akāmāpi sambandhitabbameva. Na hi nānattaṃ samupāgataṃ tesanti nāpekkhatīti. Athāpi tattha ‘‘nānattaṃ samupāgatā’’ti pāṭhaṃ parikappeyyuṃ, hotu tāva potthakesu adissamānampi pāṭhaṃ parikappetvā tesaṃ tuṭṭhi. Ayaṃ panettha adhippāyo – yathā pañcavaṇṇānaṃ dhajānaṃ ekato katvā ussāpitānaṃ kiñcāpi chāyā ekābaddhā viya hoti, aññamaññaṃ pana asammissāva, evameva ime sabbaṭṭhānikarūpā kiñcāpi ekābaddhā viya honti, lakkhaṇato pana aññamaññaṃ bhinnasabhāvā asammissāyeva. Ekakalāpaṭṭhāpi hi lakkhaṇato bhinnasabhāvā, kiṃ pana nānākalāpaṭṭhāti.
733 733. 被自己的诸缘系缚于世间,或者已被了知,所以叫世间;它的状态就是世间性。使相应的一堆法由此而生起、停留,所以叫因;从根本义上说,就是能起帮助作用的贪等和无贪等;不是这样的因,就叫非因。依靠自己的诸缘而被造作、被构造,所以叫有为。从有顶或从种姓流出,所以叫漏;与漏同在,所以叫有漏,意思是能被漏所缘取。被缘所系属而转起,也就是依各自的缘而转起,所以说是有缘。这只是一个例子。同样,由于是欲界、是无因、与因不相应、是结缚、是系缚、是取着、是暴流、是轭、是盖、是杂染、是被执取、是非心所、与心不相应、不是色界、不是无色界、不是出世间、不导向出离、是无常等等理由,也可说为一类。巴利
733. Attano paccayehi loke niyuttaṃ, viditanti vā lokikaṃ, tassa bhāvo lokikattaṃ. Hinoti patiṭṭhahati sampayuttadhammarāsi etenāti hetu, mūlaṭṭhena upakārako lobhādiko ca alobhādiko ca, tādiso hetu na hotīti nahetu. Attano paccayehi saṅkhataṃ abhisaṅkhatanti saṅkhataṃ. Ābhavaggā, āgotrabhu vā savantīti āsavā, saha āsavehīti sāsavaṃ, āsavehi ālambitabbanti attho. Paccayāyattavuttitoti attano attano paccayādhīnappavattitāya sappaccayattāti vuttaṃ hoti. Nidassanamattametaṃ. Kāmāvacarattā ahetukattā hetuvippayuttattā saṃyojaniyattā ganthaniyattā upādāniyattā oghaniyattā yoganiyattā nīvaraṇiyattā saṃkilesikattā parāmaṭṭhattā acetasikattā cittavippayuttattā na rūpāvacarattā na arūpāvacarattā na apariyāpannattā aniyyānikattā aniccattāti evamādināpi kāraṇena ekavidhamevāti.
734-8 像这样用“一类”的方式说明之后,现在为了用“等”这个字来说明其中所含的“二类”等方式,就以“内与外”等开始,展开内二等法。其中,在内二法里,先说“我慢安立在这里”,这就是自我,是个体存在;因为它是缘着、针对这个自我而转起的,所以叫“内”,也就是系属于根的诸法;存在于这些法中,或存在于自我中,就是“内”。虽然还有其他内生的法,但依照惯用语,只有眼等才被称为“内”。或者,就像有人说“如果我们不存在,你就会像木片柴薪一样”,因为它们对自体有特别大的帮助,所以它们特别得到“内”这个名称。根与非根:以增上义为根,其余因为没有这个义,所以是非根。其中应当知道,眼等五根在眼识等中有增上作用,因为眼识等随顺它们敏锐、迟钝等状态;男女二根是男女相等等的因;命根则护持俱生色。粗与细:因为是有境与有境者的关系,通过撞击而被执取,所以是粗;与此相反的是细。所执受:就是被业所执取。因为业所生者,就像被那个业执取为“这是我的果”一样。巴利
734-8. Evaṃ ekavidhanayaṃ dassetvā idāni ādi-saddena saṅgahitaduvidhatādinayaṃ dassetuṃ ‘‘ajjhattikabahiddhā’’tiādinā ajjhattikadukādayo āraddhā. Tattha ajjhattikaduke tāva āhito ahaṃ māno etthāti attā, attabhāvo, taṃ attānaṃ adhikicca uddissa pavattattā ajjhattā, indriyabaddhadhammā, tesu bhavāni, attani vā bhavāni ajjhattikāni. Kāmaṃ aññepi ajjhattasambhūtā atthi, ruḷhīvasena pana cakkhādīneva ‘‘ajjhattikānī’’ti vuccanti. Atha vā ‘‘yadi mayaṃ na homa, tvaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamo bhavissasī’’ti vadantā viya attabhāvassa sātisayaṃ upakārakānīti tāneva visesato ajjhattikanāmaṃ labhanti. Indriyānindriyāti ādhipaccaṭṭhena indriyāni, sesaṃ tadabhāvato anindriyaṃ. Tattha cakkhādīnaṃ pañcannaṃ cakkhuviññāṇādīsu adhipateyyaṃ tesaṃ paṭumandabhāvādianuvattanato, itthindriyapurisindriyadvayassa itthiliṅgādihetubhāve, jīvitindriyassa ca sahajarūpānupālaneti daṭṭhabbaṃ. Visayavisayībhāvato ghaṭṭanavasena gahetabbattā oḷārikaṃ, tabbiparītattā sukhumaṃ. Upādinnanti kammunā gahitaṃ. Kammanibbattañhi ‘‘mametaṃ phala’’nti tena kammunā gahitaṃ viya hoti.
十一……有对:因为不是眼识所能认知的,也没有可见性,所以是不可见;但因为彼此撞击,所以是有对;把这两者都排除,就是不可见无对。从业而生:这里,完全由业所生的有八根和所依处,共九种色。而在十一种四等起当中,由业所生的也有十一种色,这样共二十种色,因为是从业生起的,所以是业生。因为无论已生、正生、将来生,这一切都称为业生,就像牛乳一样。从业之外的是非业,不是从业所生的是非业生,这里的“非”字用在别的意义上。所以说从其他缘而生。也就是从业以外的其他缘——时节、心、食——所生。心唯生等,可以按照前面所说的方式配合,所以没有另外显示。巴利
Ekādasa…pe… sappaṭighanti cakkhuviññāṇāviññeyyattā sanidassanattābhāvato anidassanaṃ, aññamaññaṃ patanavasena pana paṭighasabbhāvato sappaṭighaṃ, ubhayapaṭikkhepena anidassanaappaṭighaṃ. Kammato jātanti ettha yaṃ ekantato kammasamuṭṭhānaṃ aṭṭhindriyāni, vatthu cāti navavidhaṃ rūpaṃ. Yañca ekādasavidhe catusamuṭṭhāne kammasamuṭṭhānaṃ ekādasavidhameva rūpanti evaṃ vīsatividhampi kammato uppajjanato kammajaṃ. Yañhi jātaṃ, yañca jāyati, yañca jāyissati, taṃ sabbampi ‘‘kammaja’’nti vuccati yathā ‘‘duddha’’nti. Kammato aññaṃ akammaṃ, akammato jātaṃ akammajaṃ. Aññatthe hi ayaṃ a-kāro. Tenāha ‘‘tadaññapaccayājāta’’nti. Kammato aññapaccayato jātaṃ, utucittāhārajanti attho. Cittajattikādīni vuttānusārena yojetuṃ sakkāti na dassitāni.
在“所见”这一组四类里,应当被见到的,就叫“所见”。无论是已经看见过的色处、将来会看见的色处、正在看见的色处,还是可能看见的色处,这一切都称为“所见”,因为它们都没有超出这种性质,就像说“可爱的”一样。这个道理也适用于“所闻”等。“所见”就是色处,因为它是眼识所识知的。“所闻”就是声处,因为它是耳识所识知的。“所觉”就是香处、味处、触处这三处,因为要通过觉知、接触来把握,或者因为它们与净色相关联;因为确实说它们是取至境的所缘。“所知”就是其余的法处,因为它们只能由意识来识知。巴利
Diṭṭhacatukke daṭṭhabbanti diṭṭhaṃ. Yaṃ rūpāyatanaṃ adakkhi, yañca dakkhissati, yañca dakkhati, yañca passeyya, taṃ sabbaṃ diṭṭhaṃ nāma taṃsabhāvānativattanato yathā ‘‘iṭṭha’’nti. Esa nayo sutādīsupi. Diṭṭhaṃ nāma rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇaviññeyyattā. Sutaṃ nāma saddāyatanaṃ sotaviññāṇaviññeyyattā. Mutaṃ nāma gandharasaphoṭṭhabbāyatanattayaṃ mutvā patvā gahetabbato , pasādena saha sambandhanato vā. Tathā hetaṃ sampattaggāhakavisayaṃ vuttaṃ. Viññātaṃ nāma avasesaṃ kevalaṃ manoviññāṇaviññeyyattā.
所依之四
既是门又是所依:对于依自身而起的眼识等,以及依其他缘而起的领受等,因为它们是生起的入口,所以是门;又因为它们是依自身者的依托处,所以是所依。只是门而不是所依:仅仅作为业门,所以只是门;因为不存在依它而生起的心,所以不是所依。只是所依而不是门:因为作为意界和意识界的依止处,所以只是所依;就像眼等对于依其他缘而生起的心,不是生起的门,所以不是门。其余二十一种色,按照前面所说的反过来,既不是门也不是所依。在第四个四法中:是指所依四法。第三句:是指“唯所依而非根”一句。巴利
Dvārañcevavatthu cāti attanissitānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ, aññanissitānaṃ sampaṭicchanādīnañca pavattimukhabhāvato dvārañceva attanissitānaṃ ādhārabhāvato vatthu ca. Dvārameva hutvā na vatthūti kevalaṃ kammadvārabhāvato dvārameva, tannissitassa cittuppādassa abhāvato na vatthu. Vatthumeva hutvā na dvāranti manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayabhāvato vatthumeva, cakkhādayo viya saparanissitānaṃ pavattidvārābhāvato na dvāraṃ. Sesaṃ ekavīsatividhaṃ rūpaṃ vuttavipariyāyato neva dvāraṃ na vatthu ca. Catutthacatukketi vatthucatukke. Tatiyapadanti ‘‘vatthumeva hutvā nevindriya’’nti padaṃ.
739-40 再说,“五种”是连接语。“四生”已经说明过了,因为只从四种生起。巴利
739-40. Puna pañcavidhanti sambandho. Catujanti pakāsitaṃ catūhiyeva samuṭṭhānato.
色处是眼识所认识的,因为它能被眼识执取,但并不是只靠眼识就能认识。因为它是通过转向等作用以及意门速行来认识的。这个道理也适用于耳识所认识的对象等。而意识所认识的对象,则只能由意识来认识。因为眼识等并不会在色等之外生起。巴利
Cakkhuviññāṇaviññeyyaṃ rūpāyatanaṃ tena gahetabbato, na pana cakkhuviññāṇeneva viññeyyato. Tathā hetaṃ āvajjanādīhi ceva manodvārikajavanehi ca viññāyatīti. Esa nayo sotaviññeyyādīsupi. Manoviññāṇaviññeyyaṃ pana kevalaṃ manoviññāṇeneva viññātabbaṃ. Na hi rūpādito aññattha cakkhuviññāṇādīni pavattanti.
按六种所依和无所依的区分来说,就是六种所依与无所依的分别。意界所识的,是色等五法。巴利
Chavatthuavatthubhedatoti channaṃ vatthūnaṃ, avatthussa ca bhedato. Manodhātuviññeyyaṃ rūpādipañcakaṃ.
因为意处没有色法,而法处有一部分属于色法,所以说“从处的分类来看有十一种”。巴利
Manāyatanassa arūpattā, dhammāyatanassa ca ekadesato rūpattā āha ‘‘āyatanabhedato ekādasavidha’’nti.
743-5 无色界里没有色法的生起,无想有又属于色有,所以才说“在欲有和色有二有中”。“排除地居天”是指把地居天排除在外,因为他们在生类划分上跟人相似。“前三种”指卵生、胎生、湿生。这三种在前述的分类中找不到;把它们排除掉,也就等于认可了最后一种化生。其中“地狱”也包括近边地狱,因为即使在无间大地狱里,昆虫之类的众生出生时身体也是先小后大、后来才长大的;饥渴饿鬼因为一直受苦而没有贪欲,所以不入胎,因此那里没有卵生和胎生。有人说,因为子宫被火烧灼,胎儿无法在其中安住。又因为投生者要凭恶业之力承受大苦,所以必须有大身体,因此他们也没有湿生;还有人说,由于身体被火焰烧灼,出生时在湿润的花等地方无法和合生起,所以根本没有湿生。因此,他们只有化生,所以说“饥渴饿鬼”。那么,湿生和化生有什么区别呢?湿生最初是微小的身体,依附莲花胎等出生,然后渐渐长大;化生则在出生的地方就已经具有确定大小的身体,诸根肢体圆满显现,就像十六岁的少年一样。巴利
743-5. Arūpabhave rūpuppattiyā abhāvato, asaññībhavassa ca rūpabhavapariyāpannattā vuttaṃ ‘‘kāmarūpabhavadvaye’’ti. Bhummavajjesūti bhummadevānaṃ vajjanaṃ yonivibhāgaṃ patvā tesaṃ manussasadisattā. Purimā tissoti aṇḍajajalābujasaṃsedajayoniyo. Tā hi yathāvuttappabhedesu na labbhanti, tāsañca paṭikkhepena pacchimā opapātikayoni anuññātāti atthato āpannameva hotīti. Tattha nirayeti ussadānampi gahaṇato avīcimahāniraye kīṭapāṇakānampi sarīraṃ pacchā vaḍḍhanakaṃ hutvāva nibbattati, nijjhāmataṇhikapetānaṃ niccāturatāya kāmassa abhāvato gabbhaggahaṇaṃ na hoti, tasmā aṇḍajajalābujayoniyo tattha na santi, ādittattā kucchiyaṃ gabbhaṃ na patiṭṭhātīti keci. Nibbattamānānañca pāpakammānubhāvena mahādukkhassa pattabbatāya mahanteneva sarīrena bhavitabbanti saṃsedajayonipi tesaṃ na hoti, aggijālāya santappamānasarīrattā tesaṃ nibbattakāle allaṭṭhāne pupphādīsu sambhavābhāvato saṃsedajatā natthevātipi vadanti. Tena tesaṃ opapātikāva yonīti āha ‘‘nijjhāmataṇhike’’ti. Atha saṃsedajaopapātikayonīnaṃ ko visesoti? Saṃsedajo tāva khuddakasarīro hutvā padumagabbhādiṃ nissāya nibbatto kamena vaḍḍhati. Itaro pana yattha yattha nibbattati, tattha tattha paricchinnappamāṇasarīrova soḷasavassuddesiko viya paripuṇṇaṅgapaccaṅgo pāturahosi.
除了天趣和地狱趣之外,剩下的人、饿鬼、畜生这三趣,就叫“其余三趣”。在人当中,有些是卵生的,比如衮塔普塔双胞胎长老那样;有些是湿生的,比如生在莲花胎里的沸伽罗娑罗婆罗门等人;有些是化生的,比如庵婆婆利等人。至于那些除饥渴饿鬼以外的其余饿鬼,以及所有四足、有翼、长类等各类畜生,则全都属于四生。巴利
Sese gatittayeti ṭhapetvā devagatiṃ, nirayagatiñca avasesamanussapetatiracchānasaññite gatittaye. Manussesu hi keci aṇḍajāpi honti kuntaputtadvebhātikattherā viya, keci saṃsedajāpi honti padumagabbhe nibbattapokkharasātibrāhmaṇādayo viya, keci opapātikāpi honti ambapāligaṇikādayo viya. Nijjhāmataṇhikāvasesapetā pana sabbacatuppadapakkhijātidīghajātiādayo sabbepi tiracchānā ca catuyonikāvāti.
746-7 所谓“胎卧者”,就是躺在母胎里、住在母亲子宫中的人;因为他在色等诸法上还是以有情的方式存在,所以就是胎卧有情。这个胎卧有情的三十种色,是指身十法、性根十法、所依十法,也就是正好三十种业生色。因为那时候并没有心生色,结生心不能生起色法;也没有时节生色,因为先前生起的时节还不存在。时节要到达住位才能生起色法;也没有食生色,因为那时身体里还没有吞进食物。所以在结生那一刹那,只有业所生的这三十种色生起,它们被称为“羯罗蓝”。当这团色聚凝结时,就像用一根发丝挑起澄清的胡麻油,挂在发尖上的那一滴,清澈明净,如同澄清的油滴一样。正如所说——巴利
746-7. Gabbhe mātukucchiyaṃ setīti gabbhaseyyako, soyeva rūpādīsu sattatāya gabbhaseyyakasatto. Tassa gabbhaseyyakasattassa. Tiṃsa rūpānīti kāyabhāvavatthudasakavasena samatiṃsa kammajarūpāniyeva. Tadā hi neva cittajarūpamatthi paṭisandhicittassa rūpasamuṭṭhāpakattābhāvato, nāpi utujaṃ purimuppannautuno abhāvā. Utu hi ṭhānappattaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti, na ca āhārajaṃ tasmiṃ kāye ajjhohaṭassa abhāvato, tasmā kammasamuṭṭhānāniyeva tiṃsa rūpāni paṭisandhikkhaṇe nibbattanti, yānī ‘‘kalalarūpa’’nti pavuccanti, paripiṇḍitāni ca tāni jātiuṇṇāya ekassa aṃsuno pasannatilatele pakkhipitvā uddhaṭassa paggharitvā agge ṭhitabindumattāni acchāni vippasannāni pasannatelabindusamānāni honti. Yathāhu –
“ 就像胡麻油的一滴,
像醍醐一样清澈无浊;
如是具相似色相者,
说名羯罗蓝。”巴利
‘‘Tilatelassa yathā bindu, Sappimaṇḍo anāvilo; Evaṃ vaṇṇapaṭibhāgaṃ, Kalalanti pavuccatī’’ti. (vibha. aṭṭha. 26);
“唯具性者”这个限定词表明:因为无性者没有“有性十法”,所以三十种色不可能生起。因此说“无性……中略……依身与所依”。有些人认为,“无性卧胎者”这一说法是为了表明无性化生者并非如此。但应当理解,前面已经说了具性者的卧胎者,为了排除他们,才说“无性卧胎有情”。前面用“卧胎”一词已经包含了卵生,这里另外单独说,是依照牛与牡牛理趣,并不是为了排除那些卵生者的无性有。否则,就和二十色的说法相矛盾。这里的无性有,应当从论说上下文来理解卵生的情形。因为“无性”一词已与“卧胎者”组成复合词,不能把它拿到这里来用。巴利
Sabhāvassevāti avadhāraṇena abhāvakassa bhāvadasakābhāvato tiṃsarūpānaṃ asambhavaṃ dīpeti. Tenāha ‘‘abhāva…pe… kāyavatthuvasena tū’’ti. Abhāvagabbhaseyyānanti iminā abhāvaopapātikānaṃ na evanti dassetīti keci. Pubbe sabhāvakagabbhaseyyakassa pana vatvā tato nivattanatthaṃ ‘‘abhāvagabbhaseyyakasattāna’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Pubbe gabbhaseyyaka-ggahaṇena aṇḍajānampi gahaṇe idha visuṃ vacanaṃ gobalībaddañāyavasenāti daṭṭhabbaṃ, na pana tesaṃ abhāvakabhāvanivattanatthanti. Itarathā hi vīsatirūpānaṃ vacanaṃ virujjhati. Abhāvakabhāvo panettha aṇḍajānaṃ pakaraṇato daṭṭhabbo. Na hi gabbhaseyyaka-saddena samāsabhūtaṃ abhāva-saddaṃ idha ānetuṃ sakkāti.
748 这里,“已取与未取”的意思是:在一个色聚中已取的色法,在另一个色聚中则算作未取。因此,纯粹八法聚、命根、身净色、心所依色——对于无性根者,在结生刹那有十一种色法;而对于有性根者,在男女二性中与其中一性相应时,就有十二种色法。在已说和将说的结生刹那诸色聚中,当以“未取之取”来把握色法时,应当知道也是同样的道理。巴利
748.Gahitāgahaṇenettha, ekādasa bhavanti teti ekasmiṃ kalāpe gahitarūpānaṃ aparakalāpe aggahaṇavasena suddhaṭṭhakaṃ, jīvitaṃ, kāyapasādo, vatthurūpanti abhāvakassa paṭisandhikkhaṇe ekādasa rūpāni bhavanti, sabhāvakassa pana dvīsu bhāvesu ekena saha dvādasa rūpāni honti. Eseva ca nayoti vuttesu, vakkhamānesu ca paṭisandhikkhaṇikakalāpesu aggahitaggahaṇena rūpaggahaṇe nayo eseva ñeyyo.
749 既然已经说过“在一切十法聚中”,那这些十法聚又该怎么认识呢?所以接着说“以命根等”。所谓纯八法聚,就是四大种以及依靠它们的色、香、味、食素,这是不与命根等混杂的纯八法聚。这八种色法,在某些情况下即使以不可分离的方式存在,也被称为不可分离色,从最低限度来说叫作一个色聚。不过阿阇梨护光长老说:“按完成色与非完成色来分,十种色法以不可分离的方式存在,就是一个色聚。”接着为了说明这个意思,又这样说:巴利
749. Nanu ca ‘‘sabbesu dasakesū’’ti vuttaṃ, kathaṃ pana te dasakā jānitabbāti āha ‘‘jīvitenā’’tiādi. Suddhakamaṭṭhakanti cattāri mahābhūtāni, tannissitā ca vaṇṇagandharasaojāti idaṃ jīvitādinā asammissaṃ suddhaṭṭhakaṃ. Imāniyeva hi aṭṭha katthaci avinibbhogavasenapi pavattito avinibbhogarūpāni avakaṃsato eko kalāpoti ca vuccati. Ācariyajotipālattherena pana ‘‘nipphannānipphannavasena dasa rūpāni avinibbhogavuttikāni eko kalāpo’’ti vatvā puna taṃsamatthanatthaṃ idaṃ vuttaṃ –
1 2 3