Kāmāvacarakusalapadabhājanīya解释
311 段
欲界善法句分别注释显示巴利原文
Kāmāvacarakusalapadabhājanīyavaṇṇanā
1 “Appetuṃ”意为“为了引入”。在说明“未说句分别”通过句分别之语而成就了引入的包含之后,为了阐明句分别之语的理由,便说“以自性”等。其中,在“有触”等句中,“有”(hoti)与“存在”(atthi)意义相同,基于此意趣而说“以第二个hoti词”。先依注释书的意趣说明之后,为了显示论师自己的意趣——即所引巴利文段的引入之包含已经成立,而说“以简略”等。显示巴利原文
1.Appetunti nigametuṃ. ‘‘Padabhājanīyaṃ na vutta’’nti padabhājanīyāvacanena appanāvarodhaṃ sādhetvā padabhājanīyāvacanassa kāraṇaṃ vadanto ‘‘sarūpenā’’tiādimāha. Tattha ‘‘phasso hotī’’tiādīsu hoti-saddo atthi-saddena anānatthoti adhippāyena vuttaṃ ‘‘dutiyena hoti-saddenā’’ti. Pubbe aṭṭhakathādhippāyena vatvā yathāvuttassa pāḷippadesassa appanāvarodho samatthitoti attano adhippāyaṃ dassento ‘‘saṅkhepenā’’tiādimāha.
“欲知者”是为了显示所问之相的特征而说的。“以任何”是指与见等特殊方式结合,或与其他方式结合。因为状态的差别即是智的见、衡量与审察。在“于未见”等语句中,应连接“说”,并且于一切处都应连接“相”,因为在这里,相是主要的。所谓“未见依此而照亮”,意即“见与此相合”便是“见合”;所谓“依此断除疑惑”即是“断疑”——这些词的词义也是依理趣而显示的,但就义理而言,应知所有这些都是如此转起的言说,或是产生它的心生起。显示巴利原文
Ñātuṃicchitoti lakkhaṇassa pucchāvisayataṃ dassetuṃ vuttaṃ. Yena kenacīti dassanādivisesayuttena, itarena vā. Avatthāviseso hi ñāṇassa dassanatulanatīraṇāni. ‘‘Adiṭṭhata’’ntiādīsu āhāti yojetabbaṃ, sabbattha ca lakkhaṇassāti. Tañhettha adhikatanti. Adiṭṭhaṃ jotīyati etāyāti etena diṭṭhaṃ saṃsandati etāyāti diṭṭhasaṃsandanā. Vimatiṃ chindati etāyāti vimaticchedanāti etāsampi saddattho nayato dassito, atthato pana sabbāpi tathāpavattaṃ vacanaṃ, taduppādako vā cittuppādoti veditabbaṃ.
“互相被区分”即是差别、特殊,依此差别。虽然由于依时、地、种姓、所缘、自性等而作无余差别的把握,故说“诸法的开示”即是解说开示,但此处所意指的差别,只是包含于善等论母句中的特殊,故说“差别……开示”。因此,注释书中说:“善……阐明已,有触……无散乱”。而“触是触”等,正是以差别详尽解说了具有差别者,这并非论母中所说的差别,故显示具有差别者即是解说。以“此所说者”等,说出了“为了显示差别……”此句的概括义。如果诸法本身是应问、应答的,为何说出善等差别之语?为此说“然而他们……”。因为无差别则无具有差别者。以“这些法是善”等,通过“有触”、“触是触”等,已解答了所列举、所解说诸法的善性,基于此意趣而说“在‘这些法是善’的解答中”。此中的“hi”字是原因义。由此,因为应开示的正是法,而他们应开示为善等差别,故如此连接。以“正是诸法”显示简别的结果,即“从言说开示”。以“及诸义”的“及”字,包含了“触是触”等如此的自性词源,以及如前所说的法智等。“如是,此应令转起、应令回转”,如此种种应被施设。显示巴利原文
Aññamaññato pabhijjatīti pabhedo, viseso, tena pabhedena. Dhammānaṃ desananti kiñcāpi samayabhūmijātiārammaṇasabhāvādivasena anavasesappabhedapariggahato niddesadesanāva vattuṃ yuttā, tathāpi kusalādimātikāpadasaṅgahitavisesoyeva idha pabhedoti adhippetoti vuttaṃ ‘‘pabheda…pe… desanaṃ āhā’’ti. Tenevāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kusala…pe… dīpetvāti phasso hoti…pe… avikkhepo hotī’’ti (dha. sa. aṭṭha. dhammuddesavāra phassapañcamakarāsivaṇṇanā). ‘‘Phasso phusanā’’tiādinā ca pabhedavantova sātisayaṃ niddiṭṭhā, na pana mātikāyaṃ vuttappabhedoti pabhedavantadassanaṃ niddeso. Idaṃ vuttaṃ hotītiādinā ‘‘pabhede…pe… dassanattha’’nti imassa vākyassa piṇḍatthamāha. Yadi dhammā eva pucchitabbā vissajjetabbā ca, kasmā kusalāti pabhedavacananti āha ‘‘te panā’’tiādi. Na hi pabhedehi vinā pabhedavanto atthīti. ‘‘Ime dhammā kusalā’’ti etena ‘‘phasso hotī’’ti, ‘‘phasso phusanā’’ti ca ādinā uddiṭṭhaniddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ kusalabhāvo vissajjito hotīti iminā adhippāyena ‘‘ime dhammā kusalāti vissajjanepī’’ti āha. Imasmiñhīti hi-saddo kāraṇattho. Tena yasmā dhammāva desetabbā, te ca kusalā…pe… bhedā desetabbā , tasmāti evaṃ vā yojanā. Dhammānamevāti avadhāraṇaphalaṃ dasseti ‘‘avohāradesanāto’’ti. Atthānañcāti ca-saddena ‘‘phasso phusanā’’ti evamādisabhāvaniruttiṃ yathāvuttadhammādiñāṇañca saṅgaṇhāti. ‘‘Iti evaṃ ayaṃ pavattetabbo nivattetabbo cā’’ti tathā tathā vidhetabbabhāvo itikattabbatā, tāya yutto iti…pe… yutto, tassa vidhetabbassāti attho, visesanattā pabhedassāti adhippāyo.
因为解说应与“应如此作”相结合,而应被简别,且解说以法为主,所以在那里,由于法应被简别,便形成了“善法”这样的词序。问则以疑惑为主,因为它是为了对那不欲作出决断者而应令转起的。由此显示:即使对于已断除一切法中疑随眠者,问也是将应被开示的有情所起的疑惑归于自身,而如同由陷入疑惑者那样转起。如同欲界等差别,善等差别以善等性而存在,但以法性则是确定的,故当说“法”时,由于无决断,会有“是善呢,还是不善呢”等疑惑,因此说“然而善等差别是可疑的”。但法性在善等中是一向的,故是已决断的,因此说“而法性不是可疑的”。由此显示:在此,可疑的、以应被决断的状态为主的,是善性,而法性并非如此,故说“法、善”。显示巴利原文
Itikattabbatāyuttassa visesitabbattā uddeso dhammappadhāno, tasmā tattha dhammassa visesitabbattā ‘‘kusalā dhammā’’ti ayaṃ padānukkamo kato. Pucchā saṃsayitappadhānā anicchitanicchayanāya pavattetabbattā. Tena sabbadhammesu samugghāṭitavicikicchānusayānampi pucchā desetabbapuggalagatasaṃsayāpattiṃ attani āropetvā saṃsayāpannehi viya pavattīyatīti dasseti. Kāmāvacarādibhedo viya kusalādibhāvena kusalādibhedo dhammabhāvena niyatoti dhammāti vutte nicchayābhāvato ‘‘kusalā nu kho akusalā nu kho’’tiādinā saṃsayo hotīti āha ‘‘kusalādibhedo pana saṃsayito’’ti. Dhammabhāvo pana kusalādīsu ekantikattā nicchitoyevāti vuttaṃ ‘‘na ca dhammabhāvo saṃsayito’’ti. Tena saṃsayito nicchetabbabhāvena padhāno ettha kusalabhāvo, na tathā dhammabhāvoti dhammā kusalāti vuttanti dasseti.
“心生起时”即心产生的时候。“然后存在于……”中的“然后”一词,其义为“之后”。为了显示由进食、行走等而有的部分时间差异后,再显示其余差异,而说“集合等”。“被简别”以此开示了“被限定”一词的意义,因此,其义为:由于应由前述之心来简别,故为“时”。所谓“如所意指的”,即与欲界等差别相结合者。在“彼时”中,应由心生起所简别的时,被那正在生起的心所简别;而彼心本身在“于何时”中,则成为能简别的状态。同样,在“彼时”中,作为能简别的心,为了利益应由自己来简别的时,而在“于何时……心”中成为应被简别的状态。所谓“利益”,应视为相互的能限定与所限定的状态。在前法灭尽的同时,或灭尽之后无间,后法生起,这是前后无间断,不被任何事物所间隔。由于存在方面的强有力,如同被遮蔽一般不显现非存在方面,故凡夫多执着“彼即是此”而生起颠倒,此义以火轮譬喻最为明显。因此说“如同成为一体者”。以同一集合而如同成为一体者般地转起,是集合密集;以难知的、作用差别而如同成为一体者般地转起,是作用密集──如此连接。在此,以缘与缘生的状态而显示巴利原文
Cittuppādasamayeti cittassa uppajjanasamaye. ‘‘Atha vijjamāne’’ti ettha atha-saddassa atthamāha ‘‘pacchā’’ti. Bhojanagamanādīhi samayekadesanānattaṃ dassetvā avasesanānattaṃ dassetuṃ ‘‘samavāyādī’’ti vuttaṃ. Visesitāti etena ‘‘niyamitā’’ti padassa atthaṃ vivarati, tasmā yathāvuttacittavisesitabbato samayatoti attho. Yathādhippetānanti kāmāvacarādivisesayuttānaṃ. ‘‘Tasmiṃ samaye’’ti cittuppattiyā visesitabbopi samayo yena cittena uppajjamānena visesīyati, tasseva cittassa ‘‘yasmiṃ samaye’’ti ettha sayaṃ visesanabhāvaṃ āpajjati. Tathā ‘‘tasmiṃ samaye’’ti ettha visesanabhūtaṃ cittaṃ attanā visesitabbasamayassa upakāratthaṃ ‘‘yasmiṃ samaye…pe… citta’’nti visesitabbabhāvaṃ āpajjati. Upakāroti ca aññamaññaṃ avacchedakāvacchinditabbabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Purimadhammānaṃ bhaṅgasamakālaṃ, bhaṅgānantarameva vā pacchimadhammānaṃ uppatti purimapacchimānaṃ nirantaratā kenaci anantaritatā. Yāya bhāvapakkhassa balavabhāvena paṭicchādito viya hutvā abhāvapakkho na paññāyatīti tadevetanti gahaṇavasena pacurajano vipariyesito, soyamattho alātacakkena supākaṭo hoti. Tenevāha ‘‘ekībhūtānamivā’’ti . Ekasamūhavasena ekībhūtānamiva pavatti samūhaghanatā, dubbiññeyyakiccabhedavasena ekībhūtānamiva pavatti kiccaghanatāti yojanā. Ettha ca paccayapaccayuppannabhāvena pavattamānānaṃ anekesaṃ dhammānaṃ kālasabhāvabyāpārārammaṇehi dubbiññeyyabhedatāya ekībhūtānamiva gahetabbatā yathākkamaṃ santatighanatādayoti daṭṭhabbaṃ.
“共因的审察和合”故为“时”(samaya),即“集合”之义。为显示samaya一词有此“集合”义,故说“缘之聚合”。梵行之道与承载它的行人于此集会、合聚,故为“时”,即刹那。诸法于此、或依此集会、合聚,与俱生法以生起等方式相会,故为“时”,即时间。因为仅就法的流转而言,时间虽非真实存在,却被假立为法流转的所依,如同器具一般,唯以施设成就的形态而称说。诸支分平等地、或共同地运行、转起、安住,故为“时”,即集合,如说“集起”。集合,即是诸支分平等安住。果依其他缘的和合而从此生起、流转,故为“时”,即因,亦如说“集起”。结系缚于此结合,于自境中转起;或诸结依此而行,故为“时”,即见。因为众生被见结极度地系缚。和合、交会、融合为“时”,即获得。作为平等灭尽之乘,或正乘、离去、不转起,故为“时”,即断除。以现前的方式应被正确地了知、现证、通达,即不颠倒的自性,此为“现等觉”。或以现前的方式正确地前往、了知,即不错失地觉了诸法之不颠倒自性,此为“现等觉”。此处,由于前缀仅起显明作用,故即使带前缀,所说的仍是显示巴利原文
Sahakārīkāraṇasannijjhaṃ sametīti samayo, samavetīti atthoti samaya-saddassa samavāyatthataṃ dassento ‘‘paccayasāmaggi’’nti āha. Sameti samāgacchati ettha maggabrahmacariyaṃ tadādhārapuggalehīti samayo, khaṇo. Samenti ettha, etena vā, samāgacchanti dhammā sahajātadhammehi uppādādīhi vāti samayo, kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ karaṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūho. Paccayantarasamāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti sambandho eti savisaye pavattati, sambandhā vā ayanti etenāti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti. Samayanaṃ saṅgati samodhānanti samayo, paṭilābho. Samassa nirodhassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamo appavattīti samayo, pahānaṃ. Abhimukhabhāvena sammā etabbo abhisametabbo adhigantabboti aviparīto sabhāvo abhisamayo. Abhimukhabhāvena sammā vā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo, avirādhetvā dhammānaṃ aviparītasabhāvāvabodho. Ettha ca upasaggānaṃ jotakamattattā tassa tassa atthassa vācako samaya-saddo evāti saupasaggopi vutto. Tānevāti pīḷanādīneva. Vipphārikatā seribhāvena kiriyāsu ussāhanaparinipphanno.
“于某些”是指于不善异熟等中。刹那不存在,即是离彼无有,故说“岂非”等。所谓“唯法”,即是无有其他差别。正是借由那决定而遮遣的差别,显示了“非彼之转起处”等。或以任何方式:世间依时间而转起或还灭,或名为“时间”的存在,其特相即是转起,为诸存在提供转起之空间——无论如何。在此,最上因根本不存在,故遮止因、因之共因及一般因。遮止彼缘性、多缘性。显示巴利原文
Kesucīti akusalavipākādīsu. Khaṇassa asambhavo tena vinābhāvoti āha ‘‘nanū’’tiādi. Dhammenevāti visesantararahitena. Taṃyeva hi avadhāraṇena nivattitaṃ visesaṃ dasseti ‘‘na tassa pavattitthā’’tiādinā. Yathā vā tathā vāti kālena loko pavattati nivattatīti vā kālo nāma bhāvo vattanalakkhaṇo bhāvānaṃ pavattiokāsadāyakoti vā yena tena pakārena. Idha uttamahetuno sambhavo eva natthīti hetuhetusādhāraṇahetūyeva paṭisedheti. Tappaccayataṃ anekapaccayataṃ.
“自然论、自在天论”的提及应视为仅是举例。生主论、原人论、时间论等也属于“一因论”。通过“或”字,也应将这些包含在内。支分等被说为“给予者”,因为通过支分法而施设总聚,譬如说“等量之粉末”、“庄严的天授”。不成就,即是无有成就、无因性。而对于不能成就者,纵使千种其他缘和合,也绝无能力,故说“具成就能力者”。其中,果的生起依赖于共因,诸缘法互相观待,故说为“观待”,应视为如同观待一般。显示巴利原文
Pakatissaravādaggahaṇaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Pajāpatipurisakālavādādayopi ‘‘ekakāraṇavādo’’ti. Vā-saddena vā tesampi saṅgaho daṭṭhabbo. Avayava…pe… dāyo vutto avayavadhammena samudāyassa apadisitabbattā, yathā ‘‘samaṃ cuṇṇaṃ, alaṅkato devadatto’’ti ca. Anipphādanaṃ nipphādanābhāvo ahetubhāvo. Nipphādetuṃ asamatthassa pana paccayantarānaṃ sahassepi samāgate nattheva samatthatāti āha ‘‘nipphādanasamatthassā’’ti. Ettha ca sahakārīkāraṇāyattā phaluppādanā paccayadhammānaṃ aññamaññāpekkhāti vuttāti apekkhā viyāti apekkhā daṭṭhabbā.
于无功用、无造作处。在“一一”之中,注释书揭示了重复词的省略指代。若有重复,则多义方得成立。对于“百盲者见”,则是将反身语依简择转为处格,故说“于百盲中”。同样,以“一一”显示各自不能,故“百盲者见”即是总聚而见——此义自然成立,故说“意指百盲者合集而见”。若非如此,便成依文取义。因为……于抬轿等事中成立,故此义不须再立。如今为显彼义极为明显、不须另立,故说“各别”等语。显示巴利原文
Nibyāpāresu abyāvaṭesu. Ekekasminti aṭṭhakathāyaṃ āmeḍitavacanassa luttaniddiṭṭhataṃ dasseti. Sati ca āmeḍite siddho bahubhāvoti. Andhasataṃ passatīti ca paccattavacanaṃ niddhāraṇe bhummavasena pariṇāmetvā ‘‘andhasate’’ti āha. Tathā ekekasminti iminā visuṃ asamatthatā jotitāti andhasataṃ passatīti samuditaṃ passatīti atthato ayamattho āpannoti āha ‘‘andhasataṃ sahitaṃ passatīti adhippāyo’’ti. Aññathāti yathārutavasena atthe gayhamāne. Yasmā asā…pe… siddho sivikubbahanādīsu, tasmā nāyamattho sādhetabbo. Idāni tassatthassa supākaṭabhāvena asādhetabbataṃ dassento ‘‘visu’’ntiādimāha.
以此方便:即由此名为“刹那”的“时”,显示善法生起之难得。在“由自难得故”中,或者“刹那”义的samaya一词,即是名为“刹那”的“时”。以此为方便,以此理趣。应作连接——此处的连接是:“合集”……显示转起,因其自身即是诸缘聚合故;或者“合集”义的samaya一词,即是名为“合集”的“时”。彼依“若有彼缘聚合”此义的显明,显示诸法由多因而转起。“时节”……显示极少,因其自身极微少故。“合集”……显示俱生,因其自身为诸法之总聚故。“因”……显示依彼而转,因唯有在自存在时,自果方为可能故。在义理及词源方面,为令了知“于极微少之时、于某法之总聚、于某因存在时”此义,而显示依彼、赖彼之善法转起的难可通达、多法之俱生及依他而起。显示巴利原文
Etenupāyenāti yoyaṃ khaṇasaṅkhāto samayo kusaluppattiyā dullabhabhāvaṃ dīpeti. Attano dullabhatāyāti ettha khaṇattho vā samaya-saddo khaṇasaṅkhāto samayoti attho vutto. Etena upāyabhūtena nayabhūtena. Yojanā kātabbāti etthāyaṃ yojanā – samavāya…pe… vuttiṃ dīpeti sayaṃ paccayasāmaggibhāvato, samavāyattho vā samaya-saddo samavāyasaṅkhāto samayo. So yāya paccayasāmaggiyā satīti imassa atthassa pakāsanavasena dhammānaṃ anekahetuto vuttiṃ dīpeti. Kāla…pe… parittataṃ dīpeti attano atiparittatāya. Samūha…pe… sahuppattiṃ dīpeti sayaṃ dhammānaṃ samudāyabhāvato. Hetu…pe… vuttitaṃ dīpeti sati eva attani attano phalānaṃ sambhavatoti. Atthapakkhe ca saddapakkhe ca yasmiṃ atiparitte kāle yasmiṃ dhammasamudāye yamhi hetumhi satīti etassa atthassa ñāpanavasena tadādhārāya tadadhīnāya ca kusaladhammappavattiyā duppaṭivijjhataṃ anekesaṃ sahuppattiṃ parādhīnappattiñca dīpetīti.
“坚定法者、持弓者”,即拥有坚固弓的射手。所谓坚固弓,指具有两千力的弓。“两千力”的意思是:将弓拉开并缚上弦后,若将铅头等重物挂于杖上,举起至与箭等高,弓方从地面被提起。“已学”,指在师匠门下修习了十年或十二年技艺。“手熟”,指对弓已达到娴熟自在的状态。有些人虽学了技艺,但手不熟,此处即显示这些人并非如此。“已示技艺”,指曾在王室等处展示过技艺。“应立于四方”的意思是:并非仅于一处,而是依凭一根柱、一棵树等任何支撑物,面朝四方而立。如此所说的“疾速之人”,除菩萨外,过去未曾有。因为菩萨在过去作疾速天鹅时,曾行如此之事。而在经典中,则是以非真实的假设方式,仅作为譬喻而引用。“以其为务”,即全然专注于被称为“因”的时节所支配的状态,其质是专一勤行。至于那些读作“以其为务”者,其释义为:因为揭示了依缘而转,故“以其为务”即指被称为“因”的时节,因而说它显示了彼之支配状态。在显示依整体而转时,称为“以其为务”;在显示依部分而转时,则不称为“以其为务”,因此说“非显示巴利原文
Daḷhadhammā dhanuggahāti daḷhadhanuno issāsā. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati. Dvisahassathāmanti ca yassa āropitassa jiyābaddho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. Sikkhitāti dasadvādasavassāni ācariyakule uggahitasippā. Katahatthāti dhanusmiṃ ciṇṇavasībhāvā. Koci sippameva uggaṇhāti, katahattho na hoti, ime pana na tathāti dasseti. Katupāsanāti rājakulādīsu dassitasippā. Catuddisā ṭhitā assūti ekasmiṃyeva padese thambhaṃ vā rukkhaṃ vā yaṃ kiñci ekaṃyeva nissāya catuddisābhimukhā ṭhitā siyunti attho. Evaṃ vuttajavanapurisassāti na evarūpo puriso koci bhūtapubbo aññatra bodhisattena. So hi javanahaṃsakāle evarūpamakāsi. Sutte pana abhūtaparikappanavasena upamāmattaṃ āhaṭaṃ. Tapparabhāvāti tapparabhāvato hetusaṅkhātassa samayassa parāyattavuttidīpane ekantabyāvaṭasabhāvatoti attho. Ye pana ‘‘tapparabhāvo’’ti paṭhanti, tesaṃ paccayāyattavuttidīpanato tapparabhāvo hetusaṅkhātassa samayassa, tasmā tassa parāyattavuttidīpanatā vuttāti yojanā. Samudāyāyattatādīpane tapparo, tadekadesāyattatādīpane tapparo na hotīti āha ‘‘atapparabhāvato’’ti.
难道依于彼彼所施设的时间,仅仅是假名而已吗?它又如何能成为此处所说诸法的所依呢?因此说“时间也……”等。如果说行为以另一行为为相,存在以存在为相,那么在这里,什么是作为相的行为呢?因此说“这里也……”等。“与作为相的存在相结合”中的“iti”一词是表因之义。这是说:由于被称为众生的作为相的行为与时间相结合,故那里是对地的解说。显示巴利原文
Nanu ca taṃ taṃ upādāya paññatto kālo vohāramattako, so kathaṃ ādhāro tattha vuttadhammānanti āha ‘‘kālopi hī’’tiādi. Yadi kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ, kā panettha lakkhaṇakiriyāti āha ‘‘ihāpī’’tiādi. Lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti iti-saddo hetuattho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā sattāsaṅkhātāya lakkhaṇakiriyāya yutto samayo, tasmā tattha bhūminiddesoti.
“以摄颂而言”,意思是若以简略方式来说。难道不正如同其余烦恼等一样,烦恼欲也因可享受性而被归入事欲,如同智与所知一样,因此简略而言,应只有一种欲吗?对此质问,说“烦恼欲……”等。“俱行”是指以境与有境的关系而存在。虽然“以摄颂而言有二欲”已总摄一切欲,但由于以“四恶趣……”等对境作了简别,所以这里将属于下分的烦恼欲贪取为烦恼欲,因此说“因此……”等。质疑者未解其意,以“难道不是……”等发问。另一方则以“多烦恼者……”等阐明己意。显示巴利原文
Uddānatoti yadi saṅkhepatoti attho. Nanu ca avasiṭṭhakilesādayo viya kilesakāmopi assādetabbatāya vatthukāme samavaruddho ñāṇaṃ viya ñeyyeti saṅkhepato ekoyeva kāmo siyāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘kilesakāmo’’tiādi. Sahitassāti visayavisayibhāvena avaṭṭhitassa. ‘‘Uddānato dve kāmā’’ti kiñcāpi sabbe kāmā uddiṭṭhā, ‘‘catunnaṃ apāyāna’’ntiādinā pana visayassa visesitattā orambhāgiyakilesabhūto kāmarāgo idha kilesakāmoti gahitoti ‘‘tenā’’tiādimāha. Codako tassa adhippāyaṃ ajānanto ‘‘nanu cā’’tiādinā anuyuñjati. Itaro pana ‘‘bahalakilesassā’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati.
在欲界法中,或指天宫、如意树之类的种类,或指微小的善等。难道不是由于以“四恶趣”简别了境,所以不可能摄入色界、无色界吗?并非如此,因为“以摄颂而言有二欲”是毫无剩余地总摄了一切欲。虽然已经总摄,但在欲的总聚中,如何只取其中一分,为显示此义,说“有二种……”等。欲贪是对五种欲乐的贪。欲爱是以欲界法为境的爱。灭爱是与断见相应的贪。这里是指在十一种处。如果意指无余现行,则不应说“此有二种”,因为事欲的一部分在此处并不现行。针对此质问,为了显示由于多数如此而说为无余,或显示为似无余,所以说“事欲也……”等。此处与无余相似,是因为某一法在本质上不同而说为无余。其意思是:烦恼欲与事欲以无余圆满的方式而被标示。将“ca”字简缩,是为了显示“欲界”一词中已包含了表因之义。显示巴利原文
Kāmāvacaradhammesu vimānakapparukkhādippakāresu parittakusalādīsu vā. Nanu ca ‘‘catunnaṃ apāyāna’’nti visayassa visesitattā rūpārūpadhātuggahaṇassa asambhavoyevāti? Na, ‘‘uddānato dve kāmā’’ti niravasesato kāmānaṃ uddiṭṭhattā. Uddiṭṭhepi hi kāmasamudāye yathā tadekadesova gayhati, taṃ dassetuṃ ‘‘duvidho’’tiādimāha. Kāmarāgo pañcakāmaguṇiko rāgo. Kāmataṇhā kāmāvacaradhammavisayā taṇhā. Nirodhataṇhā ucchedadiṭṭhisahagato rāgo. Idhāti ekādasavidhe padese. Yadi anavasesappavatti adhippetā, ‘‘duvidhopeso’’ti na vattabbaṃ vatthukāmekadesassa idha appavattanatoti anuyogena yebhuyyabhāvato anavaseso viya anavasesoti vā attho gahetabboti dassento ‘‘vatthukāmopī’’tiādimāha. Anavasesasadisatā cettha sabhāvabhinnassa kassaci anavasesato. Evañca katvāti kilesakāmavatthukāmānaṃ anavasesaparipuṇṇabhāvena abhilakkhitattāti attho. Cāsaddassa rassattaṃ katanti kāmāvacarasadde hetukattuattho antonītoti dasseti.
“于境”指在事物中,即所诠之义。以“无相”显示,在通称中是为了区分其作用,而非指自性作用。“善性”指依《本生经》《婆希提经》及阿毗达摩教法所说的善性。“彼”指乐异熟性。因为想说明它的现起,故指出“无过乐异熟相”中的“乐”字,即是可爱之义。想与慧的作用是标记与通达,离此二者,所缘的获得即称为“了别”,因此说“想……乃至……执取”。难道心不是具有不同于触等作用的特殊作用吗?确实如此。然而那种特殊并非如想、慧、识三者那样难以理解,因此以与想、慧作用不同的特相来说明识的特相。以无间诸法的熟练强盛性为因而转起,称为“积聚相续”。而如此转起即是习行缘性,因此说“以习行缘性而积聚”。显示巴利原文
Visayeti vatthusmiṃ abhidheyyattheti attho. Nimittaviraheti etena ruḷhīsu kiriyā vibhāgakaraṇāya, na attakiriyāyāti dasseti. Kusalabhāvanti jātakabāhitikasuttaabhidhammapariyāyena kathitaṃ kusalattaṃ. Tassāti sukhavipākabhāvassa. Tassa paccupaṭṭhānataṃ vattukāmatāyāti etena ‘‘anavajjasukhavipākalakkhaṇa’’nti ettha sukhasaddo iṭṭhapariyāyo vuttoti dasseti. Saññāpaññākiccaṃ saññāṇakaraṇapaṭivijjhanāni, tadubhayavidhurā ārammaṇūpaladdhi ‘‘vijānātī’’ti iminā vuccatīti āha ‘‘saññā…pe… gahaṇa’’nti. Nanu ca phassādikiccatopi visiṭṭhakiccaṃ cittanti? Saccametaṃ, so pana viseso na tathā duravabodho, yathā saññāpaññāviññāṇānanti saññāpaññākiccavisiṭṭhalakkhaṇatāya viññāṇalakkhaṇamāha. Anantaradhammānaṃ paguṇabalavabhāvassa kāraṇabhāvena pavattamāno santānaṃ cinoti nāma. Tathāpavatti ca āsevanapaccayabhāvoti āha ‘‘āsevanapaccayabhāvena cinotī’’ti.
“仅是心”即仅指行与识。“种种差别之分别”,于此,“分别”应与种种等分别搭配。分别是决断、不相混杂。由此,被确定的法即名为决定,故说“决定性”。“性别等种种”,于此,依男女形相而有性别种种;依天、人、畜生等而有女性之种种,男性亦然。于诸天等差别中,于女性,依彼此相异的性质(称为种种身)及依处等差别的殊胜,应知其分类;男性亦然。或者,依令性别生起的业之如前所述的种种等,来配合性别之种种等。由于在性别种种等中辗转而起,故有想等之种种等,故说:“实由业之种种等所生”。通过无性等不同之显示,已显示了性别种种。于此显示之后,想之种种等也已显示,这即归入有轮;为显示此,故说:“未来……乃至……结合”。女性、男性等——识所依止的色蕴,是其安布之殊胜。以想为首,说其余四蕴。并且以世俗的语言,显示了五蕴随世俗施设而转起;那是以渴爱、见、执著为因,为显示此义,故说:“性别等……乃至……他们种种”。显示巴利原文
Cittakatamevāti abhisaṅkhāraviññāṇakatameva. Nānattādīnaṃ vavatthānanti ettha vavatthānaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ. Vavatthānaṃ paricchedo asaṅkarabhāvo. Tena ca dhammo nicchito nāma hotīti āha ‘‘nicchitatā’’ti. Liṅganānattādīnīti ettha itthipurisasaṇṭhānavasena liṅganānattaṃ. Devamanussatiracchānādivasena itthiliṅgassa puthuttaṃ, tathā purisaliṅgassa. Devādibhede itthiliṅge paccekaṃ nānattakāyatāsaṅkhātassa aññamaññavisadisasabhāvassa desādibhedabhinnassa ca visesassa vasena pabhedo veditabbo. Tathā purisaliṅge. Liṅganibbattakassa vā kammassa yathāvuttanānattādivasena liṅgassa nānattādīni yojetabbāni. Liṅganānattādīsu pavattattā saññādīnaṃ nānattādīni. Tenevāha ‘‘kammanānattādīhi nibbattāni hi tānī’’ti. Apadādinānākaraṇadassanena liṅganānattaṃ dassitaṃ. Tasmiñca dassite saññānānattādayo dassitā evāti āvattati bhavacakkanti dassento āha ‘‘anāga…pe… ghaṭento’’ti. Itthiliṅgapurisaliṅgādi viññāṇādhiṭṭhitassa rūpakkhandhassa sannivesaviseso. Saññāsīsena cattāro khandhā vuttā. Vohāravacanena ca pañcannaṃ khandhānaṃ voharitabbabhāvena pavatti dīpitā, yā sā taṇhādiṭṭhiabhinivesahetūti imamatthaṃ dassento ‘‘liṅgādi…pe… yosānānī’’ti āha.
如“诸比丘,凡任何不善、属不善之法,一切皆以意为先导”及“诸法以意为先导”等语,说明业以心为因,故说“盖业由心而生”。如其次第,即是从业生性别,从性别生想之义。并非如前一种分别那样,从业生性别之想、从性别生性别之想,此处是显示双转。在“此女或此男将破散”之语中,对“破散”的特指,以女性等状态所应施设者,即是此“破散”,故说“到达女性、男性等施设”。依二时,即依过去与现在二时。功德遍满而称扬,故说“百千展开”。若无业之异相,则无从業生起之异相,故说“由业……乃至……异相”。无所逆转之处即不可能,或亦指往趣之时。欲界的行业识生于色界的眼识等,由于无余地,不生彼果分(彼所缘),于此应指出。由于以偶尔的心之作用为所欲,因眼根等不具足,不生眼识等之业识,于其余缘不具时,应视为无落脚处。这也包括了死时等,由“等”字所摄。这里说:“俱作因不具足,果报毕竟不得余地;其余者得果报一分之餘地,这即是它们的差别”,这是依果报得地时,无俱作因不具足之义而说的。显示巴利原文
‘‘Ye keci, bhikkhave, dhammā akusalā akusalabhāgiyā, sabbete manopubbaṅgamā’’ti (a. ni. 1.56-57), ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti (dha. pa. 1, 2) ca evamādivacanato cittahetukaṃ kammanti āha ‘‘kammañhi cittato nibbatta’’nti. Yathāsaṅkhyanti kammato liṅgaṃ liṅgato saññāti attho. Na purimavikappe viya kammato liṅgasaññā liṅgato liṅgasaññāti ubhayato ubhayappavattidassanavasena. ‘‘Bhedaṃ gacchanti itthāyaṃ purisoti vā’’ti bhedassa visesitattā itthādibhāvena voharitabbabhāvo idha bhedoti ‘‘itthipurisādivohāraṃ gacchantī’’ti vuttaṃ. Addhadvayavasenāti atītapaccuppannaddhadvayavasena. Guṇābhibyāpanaṃ kittīti āha ‘‘patthaṭayasata’’nti. Kammanānākaraṇena vinā kammanibbattanānākāraṇābhāvato ‘‘kammajehi…pe… nānākaraṇa’’nti vuttaṃ. Avipaccanokāso aṭṭhānabhūtā, gatikālopi vā. Kāmāvacaraṃ abhisaṅkhāraviññāṇaṃ rūpadhātuyā cakkhuviññāṇādiṃ janetvā anokāsatāya tadārammaṇaṃ ajanentaṃ ettha nidassetabbaṃ. Ekaccacittakaraṇassa adhippetattā cakkhādivekallena cakkhuviññāṇādīnaṃ ajanakaṃ kammaviññāṇaṃ avasesapaccayavikale anogadhaṃ daṭṭhabbaṃ. Tadapi kālagatipayogādīti ādi-saddena saṅgahitanti. Ettha ca ‘‘sahakārīkāraṇavikalaṃ vipākassa accantaṃ okāsameva na labhati, itaraṃ vipākekadesassa laddhokāsanti, idametesaṃ nānatta’’nti vadanti, taṃ vipākassa okāsalābhe sati sahāyakāraṇavikalatāva natthīti adhippāyena vuttaṃ.
且令存在而后灭去为「存在已去」,体验而后灭去,则如何不说?故说「已体验之存在」等。因此,由「已体验」一词所说之义,唯「存在」一词为能表,非「随」词,而「随」词为照了(修饰),显示此义。因为词与接头词如枝之折断。且接头词由多义故,于词根由他们所表义之照了性而截断差别,即由词根所能说之种种差别义,他们之共通者为无异,于彼异中安立各自之殊异,唯是照了,故说:「共通……乃至……殊异」。「已体验」一词多见于业处(受格)义,为显示此中具有作者义,故说:「又已体验一词」等。虽一切心之生起皆有应被感受之性,于所缘之受用中,然于颠倒之相续,由心行之转起,从无记中殊胜,为善不善之胜妙所缘受用状态,此义于此为所意欲,显示此故说:「依所意欲而说」。依说「存在已去之性」之意,说善不善之牵引方便。显示巴利原文
Bhavatu tāva bhavitvā apagataṃ bhūtāpagataṃ, anubhavitvā apagataṃ pana kathanti āha ‘‘anubhūtabhūtā’’tiādi. Tena anubhūta-saddena yo attho vuccati, tassa bhūta-saddoyeva vācako, na anu-saddo, anu-saddo pana jotakoti dasseti. Sākhābhaṅgasadisā hi nipātopasaggāti. Kiriyāvisesakattañca upasaggānaṃ anekatthattā dhātusaddānaṃ tehi vattabbavisesassa jotanabhāveneva avacchindananti yattakā dhātusaddena abhidhātabbā atthavisesā, tesaṃ yaṃ sāmaññaṃ aviseso, tassa visese avaṭṭhāpanaṃ tassa tassa visesassa jotanamevāti āha ‘‘sāmañña…pe… visesīyatī’’ti. Anubhūta-saddo bahulaṃ kammatthe eva dissatīti tassa idha kattuatthavācitaṃ dassetuṃ ‘‘anubhūtasaddo cā’’tiādimāha. Satipi sabbesaṃ cittuppādānaṃ savedayitabhāvato ārammaṇānubhavane, savipallāse pana santāne cittābhisaṅkhāravasena pavattito abyākatehi visiṭṭho kusalākusalānaṃ sātisayo visayānubhavanākāroti ayamattho idhādhippetoti dassento ‘‘vattuṃ adhippāyavasenā’’ti āha. Bhūtāpagatabhāvābhidhānādhippāyenāti kusalākusalassa ākaḍḍhanupāyamāha.
由于它完成了已生起的作用,又与已生起的状态相似,故说为“已起”。既然说“已发勤令生起”,即使对于未来的法也以“已生”一词来表述,这便是它的原因。于此,以贪染等门受用所缘之味是胜妙的,而不善与善在生起后又灭去这一点上是共通的,因此说“一切有为法存在已去”。然而,在《迷惑消散》中则说:“由异熟受用故,为彼所缘。未成熟之异熟,一切皆未去;唯因已去的性质,业才名为存在已去。”因此,该处只提到了依地而起的异熟。但在此处,也提到了业。由于成为所缘的缘故,此处存在的烦恼种类即是地,故说取蕴。犹如执取火一般,这是在显示获得地之后应说的方法。“此”者,即是业;“于此”者,是说异熟,应当如此理解。显示巴利原文
Uppatitakiccanipphādanato uppatitasadisattā ‘‘uppatita’’nti vuttaṃ. Uppajjituṃ āraddhoti anāgatassapi tasseva uppanna-saddena vuttatāya kāraṇamāha. Ettha ca rajjanādivasena ārammaṇarasānubhavanaṃ sātisayanti akusalañca kusalañca uppajjitvā niruddhatāsāmaññena ‘‘sabbasaṅkhataṃ bhūtāpagata’’nti vuttaṃ. Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘vipākānubhavanavasena tadārammaṇaṃ. Avipakkavipākassa sabbathā avigatattā bhavitvā vigatatāmattavasenakammañca bhūtāpagata’’nti vuttaṃ. Teneva tattha okāsakatuppannanti vipākamevāha. Idha pana kammampīti. Ārammaṇakaraṇavasena bhavati ettha kilesajātanti bhūmīti vuttā upādānakkhandhā. Aggiāhito viyāti bhūmiladdhanti vattabbatāya upāyaṃ dasseti. Etenāti kammaṃ. Etassāti vipāko vuttoti daṭṭhabbaṃ.
“未被镇伏”意为未被驱除。“自地”即在自己的地。“断绝”指不再给予其生起的机会。将“刹那三时的一部分”说为“刹那三时”,这是说明前述譬喻具有近说(upacāra)的性质。由此显示“已生起的法即是现在法”这一譬喻在此是恰当的。“以精勤”即处于精勤的状态。为了显示“说法时,心为前导”,也就是说,当开示世间法时,世尊以心为前导而说法,这是适宜的。或者,这是为了显示世间法的自性——诸法以心为首、以心为前导而转起。由此便说明了如此说法的原因,其义为:一切不善法皆以心为过失。有些注释者认为此处指诵者。触等,以“pi”字包含了贪等。即便没有时间上的差别,由于作为缘而被期待的法,被说成如同先前已成就一般,故说“如同最初生起”。为了显示它的前导性并非近行,而说“无间缘意”等。因为有“渴爱之网已尽”等语句,与作为网的渴爱相应的心被称为引导者,所以说“或者与渴爱相应”。显示巴利原文
Avikkhambhitattāti avinoditattā. Sabhūmiyanti sakabhūmiyaṃ. Vicchinditvāti puna uppajjituṃ adatvā. Khaṇattayekadesagataṃ khaṇattayagatanti vuttanti yathāvuttassa udāharaṇassa upacārabhāvamāha. Tena uppannā dhammā paccuppannā dhammāti idamettha udāharaṇaṃ yuttanti dasseti. Padhānenāti padhānabhāvena. Desanāya cittaṃ pubbaṅgamanti lokiyadhamme desetabbe cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā desanā bhagavatā ucitāti dasseti. Dhammasabhāvaṃ vā sandhāyāti lokiyadhammānaṃ ayaṃ sabhāvo yadidaṃ te cittajeṭṭhakā cittapubbaṅgamā pavattantīti dasseti. Tena tesaṃ tathādesanāya kāraṇamāha, sabbe akusalā dhammā cittavajjāti attho. Kecīti padakārā. Phassādayopīti pi-saddena rāgādayo sampiṇḍeti. Kālabhedābhāvepi paccayabhāvena apekkhito dhammo purimanipphanno viya voharīyatīti āha ‘‘paṭhamaṃ uppanno viyā’’ti. Anupacaritamevassa pubbaṅgamabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘anantarapaccayamana’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Khīṇā bhavanettī’’tiādivacanato (dī. ni. 2.155; netti. 114) nettibhūtāya taṇhāya yuttaṃ cittaṃ nāyakanti āha ‘‘taṇhāsampayuttaṃ vā’’ti.
既然在“那时,凡是心的乐”中被标举出来,喜受的本性是乐,所以说“依本性而说”。就非迂回的意义而言,“甘美之声”本是某种特殊味道的同义词;此处因可喜状态之通性而以近喻的方式说,所以说“如同甘美”。从胜义谛来看,没有脱离渴爱的喜贪,或不存在脱离渴爱的喜贪状态,因此说“在此处,并非有以‘相应’为意义的俱行状态”,而说“喜贪俱行”。由此可知:“俱行一词表明了渴爱的喜贪状态。”或者,saha-一词是表示状态差别的词,正如在“有见”等词中那样;为表明在一切状态下都不舍弃喜贪的自性,而说渴爱已到达喜贪的状态,即“喜贪俱行”。又或者,如同在“见取”等词中那样,gata-词没有别的意义,因此将渴爱具有喜贪自性称为“喜贪俱行”,意即喜贪为其自性。在本注中也是如此。在此“喜俱行”一词中也是如此。此义即是“相应”。此处引用于注释中的“相应”一词,正如已显示的那样,是在解义过程中从圣典中引来的相应一词。“俱生”,即是俱生的意义。显示巴利原文
‘‘Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sāta’’nti niddiṭṭhattā somanassavedanā sātasabhāvāti āha ‘‘sabhāvavasena vutta’’nti. Nippariyāyena madhura-saddo rasavisesapariyāyo, iṭṭhabhāvasāmaññena idha upacārena vuttotiāha ‘‘madhuraṃ viyā’’ti. Paramatthato taṇhāvinimutto nandirāgo nandirāgabhāvo vā natthīti ‘‘na ettha sampayogavasena sahagatabhāvo atthī’’ti, ‘‘nandirāgasahagatā’’ti ca vuccati. Tena viññāyati ‘‘sahagatasaddo taṇhāya nandirāgabhāvaṃ jotetī’’ti. Avatthāvisesavācako vā saha-saddo ‘‘sanidassanā’’tiādīsu viya, sabbāsupi avatthāsu nandirāgasabhāvāvijahanadīpanavasena nandirāgabhāvaṃ gatā nandirāgasahagatāti taṇhā vuttā. Gata-saddassa vā ‘‘diṭṭhigata’’ntiādīsu viya atthantarābhāvato nandirāgasabhāvā taṇhā ‘‘nandirāgasahagatā’’ti vuttā, nandirāgasabhāvāti attho. Idhāpīti imissaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Imasmimpi padeti ‘‘somanassasahagata’’nti etasmimpi pade. Ayamevatthoti saṃsaṭṭho eva. Yathādassitasaṃsaṭṭhasaddoti atthuddhārappasaṅgena pāḷito aṭṭhakathāya āgatasaṃsaṭṭhasaddo. Sahajāteti sahajātatthe.
为了显示不观待时间差别的、以业为成就的ābhaṭṭha一词,是“已说”的同义词,故说“未被说的状态即未被引述的状态”。在圣典中,即在此第一心生起的圣典中。正因未被说,即因无行的状态未被说出。由于vatthu一词是原因的同义词,从缘的状态的通性来说,作为门的诸法也可以有vatthu的同义语,因此说“门被称为vatthu”。由此显示:如同vatthu一样,门也是vatthu。作为意门的诸法大多与心所依处一同转起,因此以门而说心所依处,如同说“矛在行进”一般。以自作用的状态,即以自己作用的状态,或者说以具有作用。不与其他共通的,这说明了sa-词的意义。因为自己的味即是自味。显示巴利原文
Kālavisesānapekkho kammasādhano ābhaṭṭha-saddo bhāsitapariyāyoti dassento āha ‘‘abhāsitabbatā anābhaṭṭhatā’’ti. Pāḷiyanti imissā paṭhamacittuppādapāḷiyaṃ. Abhāsitattā evāti asaṅkhārikabhāvassa avuttattā eva. Kāraṇapariyāyattā vatthusaddassa paccayabhāvasāmaññato dvārabhūtadhammānampi siyā vatthupariyāyoti āha ‘‘dvāraṃ vatthūti vutta’’nti. Tena vatthu viya vatthūti dasseti. Manodvārabhūtā dhammā yebhuyyena hadayavatthunā saha carantīti dvārena…pe… hadayavatthu vuttanti āha yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti. Sakiccabhāvenāti attano kiccabhāvena, kiccasahitatāya vā. Aññāsādhāraṇoti sa-saddassa atthamāha. Sako hi raso sarasoti.
因为以无间心为因,所以说心有一俱起;因为以俱生的心触为因,所以说心所法有二俱起。正如经中所说:“心俱起之法,比丘们,触而感受,触而想,触而思。”显示巴利原文
Anantaracittahetukattā cittassa ekasamuṭṭhānatā vuttā, sahajātacittaphassahetukattā cetasikānaṃ dvisamuṭṭhānatā. ‘‘Cittasamuṭṭhānā dhammā, phuṭṭho bhikkhave vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) hi vuttaṃ.
“微细王等色”,是指极微细的色。至于极微色,则无可言说。所谓“依处之有限性”,即说明:众多色处,由多个聚集体聚合,依协同作用,如同抬轿的道理,成为眼识的所缘缘,而非单一或少数几个色处。难道这样一来,眼识就成了以聚合体为所缘吗?并非如此,因为在胜义上并不存在所谓的聚合体。实际上,凡是安住于适当位置的那些色处,在其他缘和合时,依前述之理,便成为眼识的所缘缘,因为眼识是无分别的。然而,由彼引生的意识在多次生起时,依先前已成立的假立,以集合的形态、形状等而转起。因此,不应诘问:眼识的所缘是一个色处,还是多个?因为在现量境中,寻求推理是不恰当的。再者,由于在一弹指顷有数亿心识生起,心识极其迅速地转变,因此,即使瓶、碗等色安住于适当处所,依先前的作意,首先由某一意识相续分别‘瓶’或‘碗’,随后另一者被眼识路间隔而分别。然而,由于不了知此差别,便臆想瓶、碗等的认知无有差别。应知此处的诘难实非诘难。所谓‘刹那之有限性’,是指相续刹那的短暂性。因为就相续而言,诸色法、非色法在相违或不相违的缘和合时,有速灭或缓灭,故有短时、长时之分;但依自性相显示巴利原文
Sukhumarajādirūpanti aṇutajjārirūpamāha. Paramāṇurūpe pana vattabbameva natthi. Vatthuparittatāyāti etena anekakalāpagatāni bahūniyeva rūpāyatanāni samuditāni saṃhaccakāritāya sivikubbahanañāyena cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo, na ekaṃ katipayāni vāti dasseti. Nanu ca evaṃ sante cakkhuviññāṇaṃ samudāyārammaṇaṃ āpajjatīti? Nāpajjati samudāyasseva abhāvato. Na hi paramatthato samudāyo nāma koci atthi. Vaṇṇāyatanameva hi yattakaṃ yogyadese avaṭṭhitaṃ, sati paccayantarasamāyoge tattakaṃ yathāvuttena ñāyena cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo hoti avikappakattā tassa. Tadabhinihaṭaṃ pana manoviññāṇaṃ anekakkhattuṃ uppajjamānaṃ purimasiddhakappanāvasena samūhākārena saṇṭhānādiākārena ca pavattatīti kiṃ cakkhuviññāṇassa ekaṃ vaṇṇāyatanaṃ ārammaṇaṃ, udāhu anekānīti na codetabbametaṃ. Na hi paccakkhavisaye yuttimagganā yuttā. Kiñca bhiyyo accharāsaṅghātakkhaṇena anekakoṭisaṅkhāya cittuppattiyā pavattanato cittassa lahuparivattitāya samānepi ghaṭasarāvādivaṇṇānaṃ yogyadesāvaṭṭhāne purimamanasikārānurūpaṃ ‘‘ghaṭo’’ti vā ‘‘sarāvo’’ti vā paṭhamaṃ tāva eko manoviññāṇasantānena paricchijjati, pacchā itaro cakkhuviññāṇavīthiyā byavahitenāti avisesavidutāya pana ghaṭasarāvādibuddhiyā abhedāpattiparikappanāti. Īdisīpettha codanā acodanāti daṭṭhabbā. Khaṇaparittatāyāti pabandhakkhaṇassa ittaratāya. Pabandhavasena hi paccekaṃ rūpārūpadhammā virodhiavirodhipaccayasamāyoge lahuṃ dandhañca nirujjhanato parittakālā dīghakālā ca honti, sabhāvalakkhaṇavasena pana ekaparicchedā evāti. Yathā ca rūpāyatanaṃ, evaṃ itarānipi. Saddādayopi hi vatthuparittatādibhāvena labbhantīti. Accāsannāditāyāti ādi-saddena anāvajjanaṃ kenaci paṭicchannatāti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Visayidhammaṃ visesato sinoti bandhatīti visayoti anaññatthabhāvāpekkho visayoti āha ‘‘visayo anaññatthabhāvenā’’ti. Na hi cakkhuviññāṇādayo rūpāyatanādito aññasmiṃ ārammaṇe pavattantīti. Gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viyāti gocaroti sambahulacāritāpekkho gocaroti āha ‘‘gocaro tattha caraṇenā’’ti. Bahulañhi cakkhuviññāṇādīhi rūpādayo gayhanti, na tathā manoviññāṇenāti. Tesanti manoviññāṇena gayhamānānaṃ rūpāyatanādīnaṃ. ‘‘Vacanassa anupapattito’’ti kasmā vuttaṃ, nanu pañcadvāre pavattamanoviññāṇadhātuṃ sandhāya tesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotīti vacanaṃ upapajjatiyevāti? Na, niyamābhāvato. Na hi pañcadvārābhinihaṭaṃyeva mano idha ‘‘mano’’ti vuttanti niyamahetu atthīti, etaṃyeva vā codanaṃ manasi katvā dibbacakkhuñāṇādiggahaṇaṃ kataṃ. Evaṃvaṇṇotiādivacanato pubbenivāsaatītānāgataṃsañāṇādayopi idha sambhavanti. Itarathāti rūpaṃ saddantiādinā.
“饮食……精进等”,这是对令色身适业的那种适业性之缘的例示。因为当饮食正确消化、适时适宜的食物得以正确受用、名为正勤的身心精进被策发时,由于轻快性等的存在,身体便堪任作业,随顺一切行动。或者,“饮食……精进等”也是说明身体适业及不适业之因的言说。因为由不均衡饮食的不消化等,会产生损害身体的风等。“随转者”一词,应如“胜者生怨”等句中那样,理解为表因义。因为此处随转是觉醒之因。或者,“随转者”是显示:依恒常所见等而转起的所缘、亲依止所生的适业等,以及身乐等的存在。因为对于不随转身适业等的人,由于缺乏上述亲依止之作意,便不会有上述的转起。将心安置于所经验的色等境上,即是转向、心专注。与所经验的色等相似、不相似,以及与彼相关联的相似不相似等,其见等即是相似不相似关联见等;心专注与相似不相似关联见等,以及心专注见等,这些是缘,应如此连接。“界扰动等”的“等”字,包含天神附身等。彼相似性,即所见所闻的相似性。彼相应性,即系属于所见所闻。由某人所说,以此表示由信而生的传闻。“观察行相”,即对诸义现起行相的观察。于某显示巴利原文
Bhojana…pe… ussāhādīhīti idaṃ yāya kammaññatāya rūpakāyassa kallatā hoti, tassā paccayanidassanaṃ. Bhojane hi sammāpariṇate sappāye ca utubhojane sammupayutte sammāpayogasaṅkhāte kāyikacetasikavīriye ca samāraddhe lahutādisabbhāvena kāyo kammakkhamo hoti sabbakiriyānukūloti. Atha vā bhojana…pe… ussāhādīhīti idaṃ kāyassa kalyatāya viya upaddutatāyapi kāraṇavacanaṃ. Visamabhojanāpariṇāmādito hi kāyassa upaddavakarā vātādayo uppajjantīti. Anuvattantassāti padaṃ ‘‘jayaṃ veraṃ pasavatī’’tiādīsu (dha. pa. 201) viya hetuatthavasena veditabbaṃ. Jāgaraṇanimittañhi idha anuvattanaṃ adhippetanti. Atha vā anuvattantassāti idaṃ pakatiyā diṭṭhādivasena āpāthagamanupanissayānaṃ kalyatādinibbattānaṃ kāyikasukhādīnaṃ sambhavadassanaṃ. Kāyakalyatādiṃ ananuvattantassa hi yathāvuttaupanissayābhogābhāvena vuttappakāraṃ āpāthagamanaṃ na siyāti. Yathānubhūte rūpādivisaye cittassa ṭhapanaṃ āvajjanaṃ cittapaṇidahanaṃ. Yathānubhūtena rūpādinā sadisaṃ asadisaṃ sambandhañca sadisāsadisasambandhaṃ, tassa dassanādi sadisāsadisasambandhadassanādi, cittapaṇidahanañca sadisāsadisa…pe… dassanādi ca citta…pe… dassanādayo te paccayāti yojetabbaṃ. Dhātukkhobhādīti ādi-saddena devatūpasaṃhārādiṃ saṅgaṇhāti. Taṃsadisatā diṭṭhasutasadisatā. Taṃsampayuttatā diṭṭhasutapaṭibaddhatā. Kenaci vutteti iminā saddhāya anussavanibbattataṃ āha. Ākāravicāraṇanti tesaṃ tesaṃ atthānaṃ upaṭṭhānākāravicāraṇaṃ. Katthaci atthe.
“已决定者”,即如是决定:“我唯应生起善法”。无净信、无爱润,乃因多瞋所致,故说粗躁之人多瞋。显示巴利原文
Niyamitassāti kusalameva mayā uppādetabbanti evaṃ niyamitassa. Pasādasinehābhāvo dosabahulatāya hotīti lūkhapuggalā dosabahulāti āha.
“处之体性”,即因之体性。显示巴利原文
Āyatanabhāvatoti kāraṇabhāvato.
“当有施物存在时”——此言为遮止某些人的偏激之说:“即便不实际舍离施物,仅凭内心的生起,便已积集了布施所成之善。”显示巴利原文
Vijjamānavatthusminti etena ‘‘vināpi deyyadhammapariccāgena cittuppādamatteneva dānamayaṃ kusalaṃ upacitaṃ hotī’’ti kesañci atidhāvanaṃ nivattitaṃ hotīti.
“法听闻之宣告”,即对法听闻的宣告。它是指:“我将施予音声”,为此而运作钟、鼓等发声之物,这些是作为音声之基的事物。“思惟”,是如其所如地生起心念。所谓“另处”,指经中。所谓“他处”,指阿毗达摩论典之文。未摄者,乃对此词之义释,如“受用味”等义释,虽见于后来众多典籍的记载,但应只引用于适当之处。其中,就胜义而言,相施设不存在,故不属(此处)范围;而六内处并未被法处所摄,应如此关联。显示巴利原文
Dhammasavanassa ghosanaṃ dhammasavanaghosanaṃ. Tassāti ‘‘saddadānaṃ dassāmī’’ti saddavatthūnaṃ ṭhānakaraṇabheriādīnaṃ sasaddappavattikaraṇassa. Cintanaṃ tathā tathā cittuppādanaṃ. Aññatthāti suttesu. Aparatthāti abhidhammapadesu. Apariyāpannāti padassa atthavaṇṇanā ‘‘paribhogaraso’’tiādikāya atthavaṇṇanāya parato bahūsu potthakesu likhīyati, yathāṭhāneyeva pana ānetvā vattabbā. Tattha paramatthato avijjamānattā lakkhaṇapaññattiyo aññāyatanattā cha ajjhattikāyatanāni asaṅgahitā dhammāyatanenāti yojetabbaṃ.
“单门业于异门生起”,为何这样说呢?对于色等所缘,心取一所缘为境时,便不会另取他缘,因为此处所指是某一特定心;同理,当所指为特定业时,于身门等生起的单门业,即于彼处完结,不会在另一门生起。然若指业的总类,则“于色等,心以一所缘为境”这个例子便不成立了吗?并非如此,因为这是为了显示不相似的性质而举的例子。若非如此,心作为意识体,于六种境皆能转起,便得说“所缘不固定”;如此,门也会如所缘一般,可说为“不固定”。然而,虽然业也有在不同门中转起的情况,但此处是依多数转起及以何者为主,来说明身门业等的定相。因此,以杀生等状态的共相,由统一之理把握业时,由于业在语门等中亦有转起,故说“业不固定”,并依此说“于身门等,单门业并非不在异门生起”。而对于色等所缘,心取一所缘为境,即是被该所缘所限定,此被把握为特殊的情况,所以唯说“所缘是固定的”。这里所把握的,是特定的心,而非心的总类。 [引文] “难道不是‘或以色为所缘……乃至以法为所缘,或无论何种’显示巴利原文
‘‘Ekadvārikakammaṃ aññasmiṃ dvāre uppajjatī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu rūpādīsu ekārammaṇaṃ cittaṃ yathā na aññārammaṇaṃ hoti cittavisesassa adhippetattā, evaṃ kammavisese adhippete kāyadvārādīsu ekadvārikakammaṃ aññasmiṃ dvāre na uppajjati tattheva pariyositattā, atha kammasāmaññaṃ adhippetaṃ, rūpādīsu ekārammaṇanti idaṃ udāharaṇaṃ na siyāti? Na, asadisabhāvavibhāvanavasena udāhaṭattā, itarathā manoviññāṇabhūtaṃ idaṃ cittaṃ chasupi visayesu pavattanato anibaddhārammaṇanti ārammaṇaṃ sadisūdāharaṇabhāvena vucceyya ārammaṇaṃ viya dvārampi anibaddhanti. Yasmā pana satipi kammānaṃ dvārantaracaraṇe yebhuyyena vuttiyā tabbahulavuttiyā ca dvārakammānaṃ aññamaññaṃ vavatthānaṃ vakkhati, tasmā pāṇātipātādibhāvasāmaññena kammaṃ ekattanayavasena gahetvā tassa vacīdvārādīsu pavattisabbhāvato kammassa anibaddhattāti vuttanti āha ‘‘kāyadvārādīsu ekadvārikakammaṃ aññasmiṃ dvāre na nuppajjatī’’ti. Rūpādīsu pana ekārammaṇaṃ cittaṃ tenevārammaṇena paricchinnanti visiṭṭhameva gahitanti ārammaṇameva nibaddhanti vuttanti cittaviseso eva gahito, na cittasāmaññaṃ. ‘‘Nanu ca rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panā’’ti ārammaṇampi aniyameneva vuttanti? Saccametaṃ, tattha pana yaṃ rūpādīsu ekārammaṇaṃ cittaṃ, taṃ tena vinā nappavattati, kammaṃ pana kāyadvārikādibhedaṃ vacīdvārādīsu na nappavattatīti imassa visesassa jotanatthaṃ pāḷiyaṃ ārammaṇameva gahitaṃ, dvāraṃ na gahitanti imamatthaṃ dasseti ‘‘ārammaṇameva nibaddha’’ntiādinā. Vacīdvāre uppajjamānampi pāṇātipātādīti attho.
欲界善显示巴利原文
Kāmāvacarakusalaṃ
身业门论注释显示巴利原文
Kāyakammadvārakathāvaṇṇanā
“业门等”这段文字,既显示了应阐明的内容本身,也显示了其阐明的方法。“依确定色与色”,是指依《法集》中所阐述的确定色与色。否则,由业所生的身体中,心所依处也可能被包含在内。此处所取的,是属于同一相续的执受身。因此,当说“眼处等”时,不能说“其中一法是心所依处”,因为“眼处等,乃至以命根为限”这句话,已明确其组合。显示巴利原文
Kammadvārānantiādinā pakāsetabbassa sarūpaṃ pakāsanupāyañca dasseti. Niyatarūparūpavasenāti dhammasaṅgahe niddiṭṭhaniyatarūparūpavasena. Aññathā kammasamuṭṭhānikakāye hadayavatthupi gahetabbaṃ siyā. Ekasantatipariyāpanno upādinnakakāyo idha gahitoti cakkhāyatanādīti vuttesu eko bhāvo hadayavatthu ca gahitanti na sakkā vattuṃ ‘‘cakkhāyatanādīni jīvitapariyantānī’’ti sannivesassa vibhāvitattā.
在执取颤动之色时,因意欲同时执取表色,有时或会生疑:呈现运动相的风界,是否即伴有表色的变化?为断此疑,故说“由第一速行等起”。以成为他处生起之因的方式使之动转——以此表明:他处生起即是运动,于此因上,“作者”的作用仅为假说。否则,诸法的刹那性与无作用性便不能成立。“朝向彼方的变化状态”中,“朝向彼方”意为面向彼方,此状态即是朝向彼方的状态——这本身就是变化;具足此变化的风界,即“具有朝向彼方之变化”。现在,为显此朝向彼方之变化即是表色性,故说“与意图俱生”等。依“如是作已”等句,显示了此义释所得的功德。其中,“转向的”指意门转向。由“因为三十二”等句,表明不可否定它是表色的等起者。显示巴利原文
Vipphandamānavaṇṇaggahaṇānantaraṃ viññattiggahaṇassa icchitattā calanākārāva vāyodhātu viññattivikārasahitāti kadāci āsaṅkeyyāti tannivattanatthaṃ ‘‘paṭhamajavanasamuṭṭhitā’’ti āha. Desantaruppattihetubhāvena cāletunti etena desantaruppatti calanaṃ, taṃnimitte ca kattubhāvo upacaritoti dasseti, aññathā khaṇikatā abyāpāratā ca dhammānaṃ na sambhaveyyāti. Tadabhimukhabhāvavikāravatīti taṃdisamabhimukho tadabhimukho, tassa bhāvo tadabhimukhabhāvo, so eva vikāro, taṃsamaṅginī vāyodhātu tadabhimukhabhāvavikāravatī. Idāni tadabhimukhabhāvavikā rassa viññattibhāvaṃ dassento āha ‘‘adhippāyasahabhāvī’’tiādi. Evañca katvātiādinā imissā atthavaṇṇanāya laddhaguṇaṃ dasseti. Tattha āvajjanassāti manodvārāvajjanassa. Yato bāttiṃsātiādinā tassa viññattisamuṭṭhāpakatā na sakkā paṭisedhetunti dasseti.
“能成为缘”——此句说明,在成就前述风界的坚住与运动等作用时,那种行相的特殊性是助成因。如同无见有对等,那种行相的特殊性只是大种的一种特定状态,在胜义谛上并非实有,故说“显示了胜义上的无有”。由此,胜义上的心等起性便被否定。然而,业等起等性更无可能,因此,若前述变化在胜义上实有,则将成无因生,因为它不从任何事物等起。色法不可能无因,若无因,则成常恒,而除涅槃外,无任何真实法是常恒的。如同心等起性一样——以此显示:表色的心等起所造色性,是依假说而成立的。显示巴利原文
Paccayo bhavituṃ samatthoti etena yathāvuttavāyodhātuyā thambhanacalanasaṅkhātakiccanipphādane tassa ākāravisesassa sahakārīkāraṇabhāvamāha. Anidassanasappaṭighatādayo viya mahābhūtānaṃ avatthāvisesamattaṃ so ākāravisesoti paramatthato na kiñci hotīti ‘‘paramatthato abhāvaṃ dassetī’’ti āha. Paramatthato cittasamuṭṭhānabhāvo paṭisedhito. Kammasamuṭṭhānādibhāvassa pana sambhavoyeva natthīti yathāvuttavikārassa paramatthato sabbhāve nakutocisamuṭṭhitattā appaccayattaṃ āpannaṃ. Na hi rūpaṃ appaccayaṃ atthi, appaccayatte ca sati niccabhāvo āpajjati, na ca nibbānavajjo attho sabhāvadhammo nicco atthi. Cittasamuṭṭhānabhāvo viyāti viññattiyā cittasamuṭṭhānaupādārūpabhāvo upacārasiddhoti dasseti.
作为表色的造作者。所谓“造作”,即心的作用、心的运作。“因表色而被认知”——即“此人令作此”这种意图的显示,这在没有表色变化的树动等中无法见到,而在手动等中则可看到。因此可以了知:存在一种不同于颤动之色的变化,它名为身造作,是意图的令知者。而令知者作为因,是自身先了知后,才令所令知之义被了知,并非仅凭存在便能令知。因此,在执取颜色之后,也能执取变化。正如声音只有成为所缘境时才能显示义,否则便不能。故说“因为表色并非……”等。若心等起色的运动形相即是表色,那么眼识缘取颤动之色时,也可能执取到表色。为排除此疑,故说“眼识的……”等。显示巴利原文
Viññattiyā karaṇabhūtāya. Yaṃ karaṇanti yaṃ cittakiriyaṃ cittabyāpāraṃ. Viññattiyā viññātattanti idamesa kāretīti yadetaṃ adhippāyavibhāvanaṃ, etaṃ viññattivikārarahitesu rukkhacalanādīsu na diṭṭhaṃ, hatthacalanādīsu pana diṭṭhaṃ, tasmā vipphandamānavaṇṇavinimutto koci vikāro atthi kāyikakaraṇasaṅkhātassa adhippāyassa ñāpakoti viññāyati. Ñāpako ca hetu ñāpetabbamatthaṃ sayaṃ ñātoyeva ñāpeti, na sabbhāvamattenāti vaṇṇaggahaṇānantaraṃ vikāraggahaṇampi viññāyati. Tathā hi visayabhāvamāpanno eva saddo atthaṃ pakāseti, netaro. Tenevāha ‘‘na hi viññattī’’tiādi. Yadi pana cittajarūpānaṃ calanākāro viññatti, cakkhuviññāṇassa vipphandamānavaṇṇārammaṇattā tenapi sā gahitā siyāti āsaṅkāya nivattanatthaṃ āha ‘‘cakkhuviññāṇassā’’tiādi.
“如棕榈叶等色”等语,表明意图由表色被了知,以及唯由意识被了知。以之而了知,故称为‘想’;对水等的想,名为‘彼想’;彼想的相状,名为‘彼想相’;它既是与水等俱行的方式,又是彼想相,因此称为‘水……乃至……相’,即执取、了知彼相。‘彼相’即显示水等之相。如果仅仅以把握所述之变化,便成为把握意图之因,那么,为何未把握先前约定的关联时,就不能把握意图呢?可见,并非仅仅以把握变化为把握意图之因,而是另有其他原因,所以经文说‘然而对此’等。显示巴利原文
Tālapaṇṇādirūpānītiādināpi viññattiyā viññātabbataṃ manoviññāṇeneva ca viññātabbataṃ dasseti. Sañjānāti etenāti saññāṇaṃ, tassa udakādino saññāṇaṃ taṃsaññāṇaṃ, tassa ākāro taṃsaññāṇākāro, udakādisahacārippakāro ca so taṃsaññāṇākāro cāti udakā…pe… kāro, taṃ gahetvā jānitvā. Tadākārassāti udakādiñāpanākārassa. Yadi yathāvuttavikāraggahaṇaṃyeva kāraṇaṃ adhippāyaggahaṇassa, atha kasmā aggahitasaṅketassa adhippāyaggahaṇaṃ na hotīti? Na kevalaṃ vikāraggahaṇameva adhippāyaggahaṇassa kāraṇaṃ, kiñcarahīti āha ‘‘etassa panā’’tiādi.
而‘然而’等语,则显示了表色应由推理来把握。‘与意图……无间’,是指在伴随意图的变化之后,无间生起的那称为执取俱生色处的眼门识相续。‘意图的把握’,是指于第三速行中确定意图的速行心。如云:‘若无伴随意图的变化,则无意图的把握’,以此成立:由把握意图即可推知所述之变化。复以‘如是存在时’等,结示所推度之义。其中,‘仅以执取水等’,是指执取棕榈叶等色后,依先前已建立的关联,仅仅由了知水等即存在于彼处。正如棕榈叶等与水等俱行的方式——‘想相’,确实被了知,而并非作为无间缘;同样,执取颤动之色后,依先前已建立的关联,仅仅由了知想要去等意图,表色便被了知。若无彼表色,便无此意图的了知——这是譬喻的连结。显示巴利原文
Atha panātiādinā viññattiyā anumānena gahetabbataṃ dasseti. Sādhippāya…pe… nantaranti adhippāyasahitavikārena sahajātavaṇṇāyatanaggahaṇasaṅkhātassa cakkhudvārikaviññāṇasantānassa anantaraṃ. Adhippāyaggahaṇassāti adhippāyavavatthāpakassa tatiyavāre javanassa. Adhippāyasahabhū vikārābhāve abhāvatoti etena yathāvuttavikāraṃ adhippāyaggahaṇena anuminoti. Evaṃ satītiādinā yathānumitamatthaṃ nigamanavasena dasseti. Tattha udakādiggahaṇenevāti tālapaṇṇādīnaṃ vaṇṇaggahaṇānantarena purimasiddhasambandhānuggahitena udakādīnaṃ tattha atthibhāvavijānaneneva. Yathā tālapaṇṇādīnaṃ udakādisahacārippakārataṃ saññāṇākāro viññātoyeva hoti nānantariyakattā, evaṃ vipphandamānavaṇṇaggahaṇānantarena purimasiddhasambandhānuggahitena gantukāmatādiadhippāyavijānaneneva viññatti viññātā hoti tadabhāve abhāvatoti upamāyojanā.
‘自性存在’,即随其含义而存在。‘二种’,指从令知与所知两方面而分。为了表明:当身表如此转起时,那称为‘思’的业,其作为‘身业’的性质即得以成立,因为应当以这身表为特征来辨识,而非以二十四缘中的任何缘为缘,所以论中说‘于彼门成立’等。由此,也包含了于语门生起的杀生等,显明其间包含的关系。或者,依于身门生起、成为身业的思,说为‘由彼门应被了知’;依于该思在其他门生起,说为‘由彼门而得名’。由于还确定了意门转向具有令表色生起的作用,因而说‘十一种唯作心’。显示巴利原文
Sabhāvabhūtanti anvatthabhūtaṃ. Dvidhāti viññāpanato viññeyyato ca. Kāyaviññattiyā tathāpavattamānāya cetanāsaṅkhātassa kammassa kāyakammabhāvo nipphajjati tāya upalakkhitabbattā, na pana catuvīsatiyā paccayesu kenaci paccayabhāvatoti dassento ‘‘tasmiṃ dvāre siddhā’’tiādimāha. Tena vacīdvāruppannāpi pāṇātipātādayo saṅgahitāti tesaṃ saṅgahitabhāvaṃ dasseti. Atha vā kāyadvāruppannāya kāyakammabhūtāya cetanāya vasena ‘‘tena dvārena viññātabbabhāvato’’ti vuttaṃ, tassāyeva dvārantaruppannāya vasena ‘‘tena dvārena nāmalābhato’’ti. Manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakabhāvo nicchitoti ‘‘ekādasannaṃ kiriyacittāna’’nti āha.
“行于他门者”,指以他门的状态而转起者。“门的混杂”,指门的混淆。因为,当一门取得他门的状态时,身门便会成为语门等,语门亦成为身门等,依此,于各门生起的诸业也会混杂,故说“业的混杂亦然”。如此,则身业……乃至……的确定便不可能。若业行于他业之门,由于身业等会成为语业等,故“业的混杂即是门的混杂”——身业即此身业门,这样的相互确定便不可能,为说明此义,说“于业行于他业时,此理亦然”。“行于他业”,即以他业为特征,故说“以门的状态”。“行于他门”,即于他门生起。“于门”,指于自己之门。“于他”,指于他门。“诸业”,指各门之业。“他者”,指他门之业。“门不行于门”,指不以他门的状态转起,或不转移至他门。虽然表色在二十四缘中,不以任何缘而为思的缘,然而,唯有当表色如此转起时,才有杀生等,否则不然,因此表色可说是思的因,故说“以诸门为因”。或者,就身业、语业的确定而言,说“以诸门为因”。虽然已说“以门确定业”,但由于也说了“相互确定”,故“以业亦确定门”此义亦得成立,为显示此,说“不仅”等。“不行”显示巴利原文
Dvārantaracārinoti dvārantarabhāvena pavattanakā. Dvārasambhedāti dvārānaṃ saṅkaraṇato. Dvārānañhi dvārantarabhāvappattiyā sati kāyadvārassa vacīdvārādibhāvo, vacīdvārassa ca kāyadvārādibhāvo āpajjatīti taṃtaṃdvāruppannakammānampi saṅkaro siyā. Tenāha ‘‘kammasambhedopī’’ti. Evaṃ sati kāyakammaṃ…pe… vavatthānaṃ na siyā. Yadi kammāni kammantaracārīni honti, kāyakammādikassa vacīkammādikabhāvāpattito ‘‘kammasambhedā dvārasambhedopī’’ti kāyakammaṃ kāyakammadvāranti aññamaññavavatthānaṃ na siyāti imamatthamāha ‘‘kammānampi kammantaracaraṇe eseva nayo’’ti. Kammantaracaraṇaṃ kammantarūpalakkhaṇatā. Tenevāha ‘‘dvārabhāvenā’’ti. Dvārantaracaraṇaṃ dvārantaruppatti. Dvāreti attano dvāre. Aññasminti dvārantare. Kammānīti taṃtaṃdvārikakammāni. Aññānīti aññadvārikakammāni. Dvāre dvārāni na carantīti dvārantarabhāvena nappavattanti, dvārantaraṃ vā na saṅkamanti. Kiñcāpi viññattiyā catuvīsatiyā paccayesu yena kenaci paccayena cetanāya paccayabhāvo natthi, tathā pana viññattiyā pavattamānāya eva pāṇātipātādi hoti, nāññathāti siyā viññattiyā hetubhāvo cetanāyāti vuttaṃ ‘‘dvārehi kāraṇabhūtehī’’ti. Kāyakammaṃ vacīkammanti kammavavatthānasseva vā kāraṇabhāvaṃ sandhāya ‘‘dvārehi kāraṇabhūtehī’’ti vuttaṃ. Yadipi ‘‘dvārehi kammānī’’ti vuttaṃ, ‘‘aññamaññaṃ vavatthitā’’ti pana vuttattā kammehipi dvārāni vavatthitānīti ayamatthopi siddhoyevāti dassetuṃ ‘‘na kevala’’ntiādi vuttaṃ. Advāracārīhīti dvārānaṃ sayaṃ vavatthitabhāvamāha, na pana avavatthānaṃ, vavatthānamevāti adhippāyo. Idāni taṃ vavatthānaṃ vibhāveti kammānapekkhātiādinā. Tattha samayaniyamitena cittena samayo viya dvāraniyamitehi kammehi dvārāni niyamitānīti ayaṃ saṅkhepattho.
“如是自性故”,因为具有以作为门的身等为特征的自性。“令知……意”,显示了身业和语业应由语表和身表来显示。“以身等”,指以身表和语表。“故”,因为即使行于他门的业,也唯以自门为特征而转起。“业亦非门所有”,指业并非属于它所行于的他门所有。“即彼彼门”,指唯自门。“业之”,指各自之业。若门由业确定,那么“业无固定”此话如何成立?故说“然而先前”等。显示巴利原文
Evaṃsabhāvattāti dvārabhūtehi kāyādīhi upalakkhaṇīyasabhāvattā. Āṇatti…pe… mānassāti kāyavacīkammānaṃ vacīkāyaviññattīhi pakāsetabbataṃ āha. Kāyādīhīti kāyavacīviññattīhi. Tasmāti yasmā dvārantare carantānipi kammāni sakena dvārena upalakkhitāneva caranti, tasmā. Nāpi kammaṃ dvārassāti yasmiṃ dvārantare kammaṃ carati, tassa dvārassa anattaniyassa. Taṃtaṃdvāramevāti sakadvārameva. Kammassāti sakasakakammassa. Yadi kammehi dvārāni vavatthitāni, ‘‘kammassa anibaddhattā’’ti idaṃ kathaṃ nīyatīti āha ‘‘pubbe panā’’tiādi.
“彼”,指表色。“彼之”,指业之。“以某种方式”,指以二十四缘中的某种缘的方式。“与彼俱生”等,以此显示:唯有当身表存在时,身业才存在,否则不然,由此间接表明表色是业的因。故说“以生起与住立的状态而说”。“依所述之决定”等,说明当业以生起与住立为状态时,并无变异。其中,“依所述之决定”,指依注释书中所说、称为确定之理的决定。“于门行”,指于他门而行。显示巴利原文
Sāti viññatti. Tassāti kammassa. Kenaci pakārenāti catuvīsatiyā paccayappakāresu kenaci pakārena. Taṃsahajātāti etena kāyaviññattiyā sabbhāveyeva kāyakammassa sabbhāvo, nāññathāti pariyāyena viññattiyā kammassa kāraṇabhāvaṃ vibhāveti. Tenevāha ‘‘uppattiṭṭhānabhāvena vuttā’’ti. Yathāvuttaniyamenātiādinā kammassa uppattiṭṭhānabhāve byabhicārābhāvamāha. Tattha yathāvuttaniyamenāti aṭṭhakathāyaṃ vuttappakārena vavatthānayuttisaṅkhātena niyamena. Dvāracaraṇeti aññadvāracaraṇe.
语业门论注释显示巴利原文
Vacīkammadvārakathāvaṇṇanā
以四支而说,是为了显示经中所说诸支——即“只说善语,不说恶语;只说法、只说可爱语、只说真实语,不说虚妄语”(《相应部》1.213;《经集·善语经》)——的思心所自性,而说“善语之说”等。所谓“如是转起”,即依善语之说等方式转起。“俱生”即一同生起,因为语表离开声音便不存在。正如所说:“由彼语而有表。”在说了并非极微细声音的“语”“言”“路”等(《法集论》636)语词之后,以“由彼语而有表”将语表与彼声音结合起来说明。因此,声处如同色处,由于依处有限等缘故,也有非根所行的境界;正是基于这一意趣,而说“由彼语……而表”。显示巴利原文
Catūhi aṅgehīti ettha ‘‘subhāsitaṃyeva bhāsati, no dubbhāsitaṃ. Dhammaṃyeva, piyaṃyeva, saccaṃyeva bhāsati, no alika’’nti (saṃ. ni. 1.213; su. ni. subhāsitasutta) yāni aṅgāni sutte vuttāni, tesaṃ cetanāsabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘subhāsitabhāsanā’’tiādi vuttaṃ. Tathāpavattāti subhāsitabhāsanādibhāvena pavattā. Saha sambhūtattāti saheva uppannattā. Na hi vacīviññatti saddarahitā atthi. Tathā hi ‘‘yā tāya vācāya viññattī’’ti vuttaṃ. ‘‘Vācāgirā byapatho’’tiādinā (dha. sa. 636) nātisukhumaṃyeva saddavācaṃ vatvā ‘‘yā tāya vācāya viññattī’’ti, tāya saddhiṃ yojetvā vacīviññattiyā vuttattā rūpāyatanaṃ viya vatthuparittatādinā saddāyatanampi anindriyagocaro atthīti ca adhippāyena ‘‘yā tāya…pe… viññāyatī’’ti āha.
为显示《大注》所说“寻的扩散之声非耳识所识”与圣典相违,而说“心等起”等,因圣典中已通论心等起之声为耳识所缘。如是,基于结集者的意趣,显示《大注》之说应被驳斥后,再站在自宗意趣上为简除彼说,而说“然而在《大注》中……”等。由于诸界以撞击方式转起而作为声的依处,故声与撞击俱生。“彼缘之状态”,即是成为对所执受之撞击的缘的状态。心等起大种中,有一种特殊行相,能成为心所生地界对所执受撞击的缘;正是以彼行相,这地界才撞击所执受。此义应依所述之理而了知,故在说了“应依所述之理而了知”后,以“他们之变异……”等显明所述之理。在此,“互相为缘的状态”即指彼缘之状态。其他一切方法,即自己所说的“非心等起者,以此显示胜义上的无有”等方法。然而,注疏中所说的方法,即“应依前文所述之理而了知”,也就是注疏中已说的。显示巴利原文
Idāni avisesena cittasamuṭṭhānasaddassa sotaviññāṇārammaṇatā pāḷiyaṃ vuttāti vitakkavipphārasaddo na sotaviññeyyoti mahāaṭṭhakathāvādassa pāḷiyā virodhaṃ dassetuṃ ‘‘cittasamuṭṭhāna’’ntiādi vuttaṃ. Evaṃ saṅgahakārassa adhippāye ṭhatvā mahāaṭṭhakathāvādassa paṭisedhetabbataṃ dassetvā idāni attano adhippāye ṭhatvā taṃ pariharituṃ ‘‘mahāaṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādimāha. Saṅghaṭṭanākārena pavattānaṃ bhūtānaṃ saddassa nissayabhāvato saṅghaṭṭanena saheva saddo uppajjati. Tappaccayabhāvoti upādinnakaghaṭṭanassa paccayabhāvo. Cittajapathavīdhātuyā upādinnakaghaṭṭane paccayo bhavituṃ samattho cittasamuṭṭhānamahābhūtānaṃ eko ākāraviseso atthi. Tadākārattā hi tesaṃ pathavīdhātu upādinnakaṃ ghaṭṭetīti imamatthaṃ vuttānusārena veditabbattā ‘‘vuttanayeneva veditabbo’’ti vatvā tameva vuttanayaṃ ‘‘tabbikārāna’’ntiādinā vibhāveti. Tattha aññamaññassa paccayabhāvo tappaccayabhāvo vuttoti attho. Aññampi sabbaṃ vidhānanti ‘‘na cittasamuṭṭhānāti etena paramatthato abhāvaṃ dassetī’’tiādinā attanā vuttavidhānaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttavidhānaṃ ‘‘heṭṭhā vuttanayeneva veditabba’’nti aṭṭhakathāyaṃ vuttamevāti.
各个依自缘所生法于他处的辗转生起,称为他处辗转生起性。“已得习行”,即已得先前之加行。“唯以心”,即唯依第一心。他们驳斥了“七个速行心生七个字母”之说,而主张属于一个速行轮转的诸心仅生一个字母。虽然依第一心也能成就撞击,但仅一心多次转起便有某种差别,因此,由前速行等起的诸撞击已得习行,由第七速行等起的撞击则生起清晰的字母,并非没有支持的作用。然而,由于已得加行,即使以第一心,撞击也有力,所以注疏中或许说“没有支持的作用”;这一切都应审察后而接受。显示巴利原文
Attano attano paccayuppannassa desantare pārampariyena uppādanaṃ desantaruppādanaparamparatā. Laddhāsevanenāti laddhapubbābhisaṅkhārena. Cittenevāti paṭhamacitteneva. ‘‘Satta javanāni satta akkharāni nibbattentīti vādaṃ paṭikkhipitvā ekajavanavārapariyāpannāni cittāni ekamakkharaṃ nibbattentī’’ti vadanti. Kiñcāpi paṭhamacittenapi ghaṭṭanā nipphajjati, ekasseva pana bahuso pavattanena atthi koci visesoti purimajavanasamuṭṭhitāhi ghaṭṭanāhi paṭiladdhāsevanena sattamajavanena samuṭṭhitā ghaṭṭanā paribyattamakkharaṃ nibbattetīti upatthambhanaṃ natthīti na sakkā vattuṃ. Laddhābhisaṅkhārena pana paṭhamacittenapi ghaṭṭanā balavatī hotīti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘upatthambhanakiccaṃ natthī’’ti vuttaṃ siyā, sabbametaṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.
意业门论注释显示巴利原文
Manokammadvārakathāvaṇṇanā
为显示“正如一切身表、语表都有身门、语门那样,一切心也有意门的状态是可能的”,注疏中先说“不应说‘此心不是意门’”,继而为了显示那以意为门之法,又说“此名为思”等,因此说“为了显示那以意为门者”。然而,正如由于三种、四种的身业、语业成为门,便说为身业门、语业门;同样,由于所说的贪欲等成为门,作为轮回之因的世间善与不善相应心,即被确定为意业门,应作如是观。当思开始其作用时,相应诸法也各各开始其作用,因此思令它们于各自的作用中转起。当它们如此转起时,思令相应法在同一所缘上不散乱,并使其发挥作用。为了显示相应法如此所说的不散乱、合拢、聚集、令作用、发挥作用的作用——即聚集与思的差别,而说“触等诸法”等。所谓“如是作”,即如触等各各致力于各自的作用那样而作。正是因此,应知以如上所述不散乱的方式,对相应法所起的作用即是转起。所谓“由于是业灭尽者”,意谓业已灭尽的心具有业门状态是不合理的,这是其意趣。因此他们说“业道论唯是世间的”。显示巴利原文
‘‘Sabbāyapi kāyavacīviññattiyā kāyavacīdvārabhāvo viya sabbassapi cittassa manodvārabhāvo sambhavatī’’ti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ayaṃ nāma mano manodvāraṃ na hotīti na vattabbo’’ti vatvā taṃdvāravantadhammadassanatthaṃ ‘‘ayaṃ nāma cetanā’’tiādi vuttanti āha ‘‘yassa dvāraṃ mano, taṃ dassanatthaṃ vutta’’nti. Yathā pana tividhacatubbidhakāyavacīkammānaṃ dvārabhāvato kāyakammadvāravacīkammadvārāni vuttāni, evaṃ manokammanti vuttaabhijjhādīnaṃ dvārabhāvato vaṭṭahetubhūtalokiyakusalākusalasampayuttamano eva manokammadvāranti sanniṭṭhānaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Cetanāya attano kiccaṃ āraddhāya sampayuttāpi taṃ taṃ sakiccaṃ ārabhantīti sā ne sakicce pavatteti nāma, tathā pavattentī ca sampayutte ekasmiṃ ārammaṇe avippakiṇṇe karoti byāpāreti cāti vuccati, tathā sampayuttānaṃ yathāvuttaṃ avippakiṇṇakaraṇaṃ sampiṇḍanaṃ āyūhanaṃ byāpārāpādanaṃ byāpāraṇaṃ cetayananti āyūhanacetayanānaṃ nānattaṃ dassento ‘‘phassādidhammehī’’tiādimāha. Tathākaraṇanti yathā phassādayo sakasakakicce pasutā bhavanti, tathā karaṇaṃ. Teneva yathāvuttena avippakiṇṇabyāpāraṇākārena sampayuttānaṃ karaṇaṃ pavattananti daṭṭhabbaṃ. Kammakkhayakarattāti kammakkhayakaramanassa kammadvārabhāvo na yujjatīti adhippāyo. Yato ‘‘kammapathakathā lokiyā evā’’ti vadanti.
业论注释显示巴利原文
Kammakathāvaṇṇanā
即便因果作用同时发生,也完全可以如同有前后时间那样来表述。例如,在缘起中,为说明“依于眼与色而生起眼识”,而说了“或者”等。所谓“推动作用”,是指两种表色。因为这种作用由心等起的身、语——即身表与语表,或由之前的身表与语表所推动,所以说“以身和语作推动作用”,这是由于那些被改变的四大种如此转起的缘故。或者,“以身和语”是指以身表与语表。“推动作用”则指使色身僵硬、移动的作用,以及对所执受色的撞击作用。因为这种作用被说为“能成为使色身僵硬、移动的缘”,以及“能成为对所执受色撞击的缘”,所以是由身表和语表产生的。这样便成立了“作为推动作用所依的身与语”以及“以身为工具,作推动、贪欲等作用,如同以斧头等作砍伐等”的说法。为了显示这不只在维持的状态时存在,而且是在道未断除的状态下存在,故说“在未灭尽时”。应知,身的未断除,正是由于以彼为所依的烦恼未被断除。“以身为工具,作推动、贪欲等作用”这句话,乃是通过推动、贪欲等作用生起之门,来说明思的生起。基于这一意图,而说“这样……是合理的”。显示巴利原文
Samānakālāpi kāraṇaphalakiriyā pubbāparakālā viya vattuṃ yuttāyeva. Seyyathāpi paṭiccasamuppāde ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādimāha. Copanakiriyanti viññattidvayaṃ āha. Tassā hi cittasamuṭṭhānakāyasaddavācāhi kāyavacīviññattīhi eva vā purimapurimāhi pavattetabbattā ‘‘kāyavācāhi copanakiriyaṃ karotī’’ti vuttaṃ tabbikārānaṃ bhūtānaṃ tathāpavattanato. Atha vā kāyavācāhīti kāyavacīviññattīhi . Copanakiriyanti rūpakāyassa thambhanacalanakiriyaṃ upādinnakaghaṭṭanakiriyañca. Esā hi kiriyā ‘‘rūpakāyaṃ thambhetuṃ cāletuṃ paccayo bhavituṃ samattho’’ti, ‘‘upādinnakaghaṭṭanassa paccayabhūto’’ti ca vuttattā kāyavacīviññattīhi nipphajjatīti. Evañca katvā ‘‘copanakiriyānissayabhūtā kāyavācā’’ti, ‘‘kāyādīhi karaṇabhūtehi copanābhijjhādikiriyaṃ karonti vāsiādīhi viya chedanādi’’nti ca idampi vacanaṃ samatthitaṃ bhavati. Na kevalaṃ dharamānatāva sabbhāvo, atha kho maggena asamucchinnatāpīti dassento ‘‘anirodhitevā’’ti āha. Asamucchinnatā ca kāyādīnaṃ tadupanissayakilesāsamucchedenevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kāyādīhi karaṇabhūtehi copanābhijjhādikiriyaṃ karontī’’ti etena copanābhijjhādikiriyānibbattidvārena cetanānibbattiyeva vuttāti iminā adhippāyena ‘‘evañca…pe… yujjantī’’ti āha. Evañca katvā kāye sati vācāya satītiādivacanaṃ anulomitaṃ hoti. Yāya cetanāyāti karaṇaniddeso pana kāyādīnaṃ copanābhijjhādikiriyāya ca cetanāhetukattadassanatthaṃ vuttoti.
就自性、助益作用以及道存在时的状态而言,觉支都包含在道中,因此说“并非不能”等。显示巴利原文
Sabhāvato upakārakato magge sati sabbhāvato ca bojjhaṅgā magge antogadhāti āha ‘‘na ca na sakkā’’tiādi.
未达到业道的不善思等,也依各自的门而归类——若如此说,即与注释书相违,且第二义亦不存在。因此,“依各自的门而归类”是指:未达到业道的不善思等,在哪个门中生起,便依那个门而得名;说它们摄属于那里,是因为使其成为该门的所属。正如已达到业道的、称为身业等的思,纵使在别的门中生起,也仍得身业等名;而未达到业道的则不然。它们在哪个门中生起,便依那个门而得“身恶行”“语恶行”等名。如此得名,即说为使其成为该门的所属。正因如此,注释书说:“虽然在语门中达到了推动的业道,但由于未达到,故不是身业,只名为语恶行。”显示巴利原文
Kammapathaṃ appattānampi taṃtaṃdvāre saṃsandananti yathā kammapathaṃ pattānaṃ, evaṃ kammapathaṃ appattānampi satipi dvārantaruppattiyaṃ yathāsakaṃ dvāreheva nāmaggahaṇanti vadanti, evaṃ sati aṭṭhakathāya virodho. Dutiyatthassa ca abhāvo siyā, tasmā taṃtaṃdvāre saṃsandananti yasmiṃ yasmiṃ dvāre kammapathaṃ appattā akusalacetanādayo pavattā, tāsaṃ tena teneva dvārena nāmaggahaṇaṃ. Taṃ pana taṃtaṃdvārapakkhikabhāvakaraṇato tattha avarodhananti vuttaṃ. Yathā hi kammapathaṃ pattā kāyakammādisaṅkhātā cetanā dvārantare uppannāpi kāyakammādināmameva labhanti, na evaṃ kammapathaṃ appattā. Tā pana yattha yattha dvāre uppajjanti, tena teneva dvārena kāyaduccaritaṃ vacīduccaritantiādināmaṃ labhanti. Evaṃ nāmaggahaṇameva hi tesaṃ taṃtaṃdvārapakkhikakaraṇaṃ vuttaṃ. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kiñcāpi vacīdvāre copanappattaṃ kammapathaṃ, appattatāya pana kāyakammaṃ na hoti, kevalaṃ vacīduccaritaṃ nāma hotī’’ti vuttaṃ.
尽管杀生等思也会在语门等中生起,但如先前所说,依其多分、常行而转起,从而确定身业等性质,以及确定身等为各各门的性质,这便是业门的不杂乱。因为那是将业门以不混杂的状态确立下来。关于这一点,注释书将在“由命令而生起的当中”予以说明。然而有些人说:“在每个门中显示多种业的转起,也是一种门的结合。”为了显示如所转起的瞋恚即是业道,而显示了“愿这些有情被杀害”这样的瞋恚转起。由于它是身门思的俱生因,故得到身业的称谓;而贪欲等则是以将他人物归于己的方式转起,并非以“愿这些有情被杀害”等方式转起,故无心业的称谓;或者,由于并非思的自性,故不以杀生等来称谓——即不应以杀生等的性质来说。此处,是指在不予称谓的状态中。显示巴利原文
Satipi pāṇātipātādicetanāya vacīdvārādīsu pavattiyaṃ yathāvuttayebhuyyatabbahulavuttiyā kāyakammādibhāvavavatthāpanaṃ kāyādikassa taṃtaṃdvārabhāvavavatthāpanañca kammadvārābhedanaṃ. Tañhi kammadvārānaṃ asaṃkiṇṇabhāvena patiṭṭhāpanaṃ. Yaṃ sandhāya ‘‘āṇattisamuṭṭhitesū’’ti aṭṭhakathāyaṃ vakkhati. Keci pana ‘‘ekekasmiṃ dvāre anekesaṃ kammānaṃ pavattidassanampi dvārasaṃsandana’’nti vadanti. Yathā pavatto byāpādo kammapatho hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘ime sattā haññantū’’ti pavatti byāpādassa dassitā. Kāyadvārikacetanāya sahakārīkāraṇabhāvato kāyakammavohāralābhā, abhijjhādīnaṃ parasantakassa attano pariṇāmanavasena ‘‘ime sattā haññantū’’tiādinā ca appavattattā manokammavohāravirahā, acetanāsabhāvato vā pāṇātipātādivasena abbohārikā, pāṇātipātādibhāvena na vattabbāti attho. Etthāti abbohārikabhāve.
十种神通……其广释即是此意。显示巴利原文
Dasavidhā iddhi…pe… tabbā vitthārenāti adhippāyo.
所谓“所意图的”,是指说“不善语业于心门中生起”者所意指的。为什么说“不是在布萨犍度中所说”呢?难道他不是从布萨犍度中引用了经文吗?虽然引用了,但实际上那里并未宣说,而他却以为那里说了。为阐明此义,故说“正是在那里未说”等。显示巴利原文
Tenādhippetanti ‘‘akusalaṃ vacīkammaṃ manodvāre samuṭṭhātī’’ti vadantena adhippetaṃ. ‘‘Na uposathakkhandhake vutta’’nti kasmā vuttaṃ, nanu tena uposathakkhandhakato suttaṃ āhaṭanti? Kiñcāpi āhaṭaṃ, tattha avuttoyeva pana so tena vuttoti gahitoti dassento ‘‘tattha avuttamevā’’tiādimāha.
他们说:执取“往生善趣与恶趣并非由所造善恶业所致,而是由五蕴等所致”,并以“无施与”等邪见执持的缘故,而说“邪见……乃至作诸诤论”。所谓“以贪等为主”,是借此显示:即使存在嗔恚等,当身门与语门中的思强而有力,其他烦恼并非如此时,此时的思由于为主的状态,便获得身业与语业的名称。而那为主的状态,可借由杀生等业道的完成而了知。然而,当在身语门中贪等烦恼强而有力,思并非如此时,此时存在于彼处的思,由于不为主的状态,即不能获得身业与语业的名称。再者,贪等由于为主的状态,即使被摄属身门与语门,也依其自身的界定而被称为“意业”,以此显示。然而,若有人说:“由于在三门中未达到业道的状态,以及意业与三门所起之思同时转起,故此思不被称为业”,此说应是指贪等为主的本质而言。或者,由于思在无施设(直接)意义上是业,则不应违背其在施设(间接)意义上的业,故说“不共(abbohārikā)”。然而,依其自性,在此意门它也被称为业。正如所说:“诸比丘,我说思即是业”等。在注释中亦显示巴利原文
‘‘Sugatiduggatīsu upapajjanaṃ sukatadukkaṭakammato na hoti, khandhasivādīhi pana hotīti gahetvā ‘natthi dinna’ntiādinā parāmasantassa vasena ‘micchādiṭṭhi…pe… paribhaṇḍādīni karotī’ti vutta’’nti vadanti. Abhijjhādipadhānattāti etena vijjamānesupi byāpādādīsu yadā kāyavacīdvāresu cetanā balavatī hoti, na tathā itare, tadā padhānabhāvato cetanā kāyakammaṃ vacīkammanti ca vohāraṃ labhati. So kho panassā padhānabhāvo pāṇātipātādisiddhiyā viññāyati. Yadā pana tesuyeva dvāresu abhijjhādayo balavanto honti, na tathā cetanā, tadā tattha vijjamānāpi cetanā apadhānabhāvato kāyakammaṃ vacīkammanti ca vohāraṃ na labhati. Abhijjhādayo pana padhānabhāvato satipi kāyaṅgavācaṅgacopane sakena vavatthānena manokammantveva vuccantīti dasseti. Ye pana ‘‘tīsupi dvāresu kammapathabhāvena appattiyā dvārattayepi kammapathappattamanokammena saha pavattiyā ca cetanā ettha kammanti na vuccatī’’ti vadanti, tehi abhijjhādīnaṃ padhānasabhāvaṃyeva sandhāya vuttaṃ siyā. Atha vā cetanāya nippariyāyakammabhāvato pariyāyakamme anavarodhetabbattā ‘‘abbohārikā’’ti vuttaṃ. Attano sabhāveneva pana sā etthāpi kammanti vuccati. Yathāha ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmī’’tiādi (kathā. 539). Aṭṭhakathāyañca ‘‘tasmiṃ dvāre siddhā cetanā’’tiādinā cetanāyeva padhānaṃ katvā vuttaṃ. Tenevāha ‘‘sabhāveneva sā manokamma’’ntiādi. Atha vā kammapathappattaabhijjhādīhi kāyavacīdvāre sahajātā cetanā kāyavacīkammavasena abbohārikā cetanāsaṅkhātamanokammattāti. Yadi abhijjhādayo padhānā, na cetanā, evaṃ sati abhijjhādayo cettha kammaṃ, na cetanā, abhijjhādipakkhikā vā sā siyāti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘tividhā, bhikkhave’’tiādi. ‘‘Cetanāpi…pe… manodvāre eva samuṭṭhahantī’’ti idaṃ manodvāre cetanāya abhijjhādīhi manokammabhāve nibbisesabhāvadassananti katvā ‘‘cetanā…pe… adhippāyo’’ti āha. Cetanā cetanākammaṃ, abhijjhādayo cetanāsampayuttakammanti ettakameva hi ettha visesoti. Ettha ca cetanāya kāyavacīkammabhāvo siyāti āsaṅkāya abhāvato manodvāre akusalakāyavacīkammānaṃ anuppattito ca abbohārikāti na vuttanti daṭṭhabbaṃ.
“离贪所离”意指,依于离,说明了思为主的状态。其中,在“诸比丘,有三种身思”等经典中,显示了“它是杀生等的对治”。由于在《发趣论》中,只有思被称为“业缘”,而非离,亦非贪等,因此应知:在直接意义上,业即是“思”,贪等则非;或者说,它们是“思相应(思派)的”。在不混淆地界定业门时,说为“守护”;相反则说为“破坏”,意为未舍弃守护与破坏而作宣说。显示巴利原文
Virativisiṭṭhāti viratito cetanāya padhānabhāvamāha. Tattha ‘‘tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā’’tiādinā (kathā. 539) āgamamhi ‘‘pāṇātipātādipaṭipakkhabhūtā’’ti yuttiṃ dasseti. Yasmā ca paṭṭhāne cetanāva ‘‘kammapaccayo’’ti vuttā, na virati, abhijjhādayo vā, tasmā nippariyāyena kammaṃ ‘‘cetanā’’ti anabhijjhādayo ‘‘cetanāpakkhikā vā’’ti vuttāti veditabbaṃ. Asaṅkarato kammadvārāni vavatthapento ‘‘rakkhatī’’ti, vipariyāyena ‘‘bhindatī’’ti vuttoti rakkhaṇabhindanāni anāsetvā nāsetvā ca kathananti vuttānīti.
第三种分别只在第一与第四意识门中可得,其他门中则不可得,因为并未提及“耳”“鼻”等门;或者,在未加分别的略说中也可获得。别解脱律仪依律仪之力而生起,若遭到破坏即是恶行,故说:“恶行即杀生等之思”。其余的不善法则是脱离律仪、伴随贪忧、以他们为主,以及与念对治的不善法。依所缘与心解脱之力转起的不善心,便是放逸。掉举与昏沉睡眠因具有被精进所遣除的性质而称为“懈怠”;或者说,以掉举与昏沉睡眠为主的心生起,即是懈怠。显示巴利原文
Tatiyo vikappo paṭhamacatutthaviññāṇadvāresuyeva labbhati, na itarattha ‘‘sotaṃ ghāna’’ntiādinā avuttattā, itarathāpi vā avibhattike niddese labbhati. Yato saṃvaravasena pātimokkhasīlaṃ pavattati, taṃ dussīlyanti āha ‘‘dussīlyaṃ pāṇātipātādicetanā’’ti. Itarā saṃvaravinimuttā abhijjhādomanassayuttā tappadhānā vā akusaladhammā satipaṭipakkhā akusalā dhammā. Ārammaṇe cittavossaggavasena pavatto akusalacittuppādo pamādo. Vīriyapanodanabhāvato thinamiddhaṃ ‘‘kosajja’’nti vuttaṃ, thinamiddhappadhāno vā cittuppādo.
“不纯”即非纯粹,被其他所混杂。因为一门成为另一门中间之业的门,便像是被它混杂了。因此说:“妄语等也有在身门转起的性质。”然而有人这样说:“由于不可知的中间门心不在中间转起,故说为‘纯’。”这是考虑到许多速行心的系列,以身业等状态的连续转起而作的解说。“不相违”是指:在确定为不善身业等之后说为“不律仪”,接着又说明它在不律仪语门等中生起;即使生起于其他门,依身门特征而说的不律仪也唯是“身门的”,如此解说时并不相违,这就是它的意思。现在,以“不律仪”等来阐明那不相违的道理。“在自门”即在自己的门中。虽于其他门生起不律仪,亦称为于自门生起。由此应知:即使于语不律仪门中生起,身不律仪也是就其所依之身的不律仪门生起而说的。于其他情形,理亦同此。“业在其他门”则是为了使业在其他门中运作的情形变得明显而说。显示巴利原文
Asuddhatāti akevalatā aññena sammissatā. Dvārañhi dvārantarikakammassa dvāraṃ hontaṃ tena missitaṃ viya hoti. Tenevāha ‘‘musāvādādinopi kāyadvāre pavattisabbhāvā’’ti. Keci pana ‘‘aviññeyyamānantarānaṃ dvārantaracittānaṃ antarantarā appavattito suddhanti vutta’’nti vadanti, taṃ anekassapi javanavārassa kāyakammādibhāvena pabandhanavasena pavatti atthīti katvā vuttaṃ. Aviruddhaṃ hotīti akusalakāyakammādibhāvena avadhāretvā asaṃvaraṃ vatvā puna tasseva vācāasaṃvaradvārādīsu uppattivacanaṃ kāyadvārūpalakkhito asaṃvaro dvārantare pavattopi kāyadvāriko evāti evaṃ saṃvaṇṇanāya sati na virujjhatīti attho. Idāni taṃ avirujjhanākāraṃ ‘‘asaṃvaro hī’’tiādinā vibhāveti. Sadvāreti attano dvāre. Asaṃvaro dvārantare uppajjamānopi sadvāravasena uppannoti vuccatīti etena vācāasaṃvaradvāre uppannopi kāyiko asaṃvaro copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppannotveva vuttoti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo itaratthāpi. Kammaṃ aññadvāreti kammassa dvārantaracaraṇaṃ pākaṭanti katvā vuttaṃ.
“如是,在称为动摇的身不防护门中,仅执取‘不防护’这一分。”注释书中说,只有达到业道状态的才称为业,故说“由达到业道状态而成为语业、意业”。“其余”是指未在其他门中被辨识的。所谓“不如此说”,意思是“不称为身业”。将于彼处——即与业道相关的说明中——加以说明。因为“那在身门中达到动摇的不善即是身业”等,以及“依动摇的身不防护门而生起的不善即是身业”等,而当语业等达到业道、成为不防护的身业等时,通过“四种语恶行即不善的语业”等的遮遣而否定,应作如是观。他这样说,是意有所指。其意趣是:应视为包含在内,因为依止于资具的活命遍净戒,是以智与精进而成就的。显示巴利原文
Evaṃsatīti copanasaṅkhāte kāyaasaṃvaradvāre asaṃvaroti ettake eva gahite. Kammapathabhāvappattasseva kammabhāvo aṭṭhakathāyaṃ vuttoti āha ‘‘kammapathabhāvappattatāya vacīmanokamma’’nti. Sesanti dvārantarānupalakkhitaṃ. Tathā na vuccatīti kāyakammanti na vuccatīti attho. Tattheva vakkhāmāti kammapathasaṃsandane vakkhāma. ‘‘So hi kāyadvāre copanappatto akusalaṃ kāyakammaṃ hotī’’tiādinā (dha. sa. aṭṭha. kammapathasaṃsandanakathā) ‘‘copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppanno akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādinā ca vacīkammādīnañca kammapathappattānaṃ asaṃvarabhūtānaṃ kāyakammādibhāve āpanne ‘‘catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ akusalaṃ vacīkammameva hotī’’tiādinā apavādena nivatti daṭṭhabbāti evaṃ vakkhamānataṃ sandhāyāha. Antogadhatā daṭṭhabbā paccayasannissitaājīvapārisuddhisīlānaṃ ñāṇavīriyehi sādhetabbattāti adhippāyo.
不善业道论注释显示巴利原文
Akusalakammapathakathāvaṇṇanā
“以自性”即以其自身本质。当某一思运作时,对于作为命根之缘的诸大种,若加以造作的因,使那些依彼大种为缘而生起的大种不再生起,那么这种策发如此加行的思,即名为杀生。因为已遭受加行的大种,不像先前的大种那样清晰有力,故不能作为同类大种的因。即使仅一次加行,由于速行心多回生起,从而成就其作用并得到习行,依那令其完成的思,加行便成为重大。纵然有时对微小和巨大的有情,加行是相等的,但杀害巨大有情的思更为强烈,这是所缘的重大。这两者都因思的力量强大而成立,因此说“依加行……等”。“即使如所说的缘相反时”,即加行、所缘等缘不重大时。“由种种缘”即由具德等缘。在此,应知所杀对象的具德性导致大罪,如同所缘的重大。依烦恼与加行二者的柔和与强烈,可配以小罪和大罪。有情、有情感想、杀心、前分资具,以及由杀思所发起的加行——具足这五支的杀生思,应视为不离此五支。此理亦适用于不与取等。显示巴利原文
Sarasena attano sabhāvena. Yāya cetanāya pavattamānassa jīvitindriyassa paccayabhūtesu mahābhūtesu upakkamakaraṇahetu taṃmahābhūtapaccayā uppajjanakamahābhūtā nuppajjissanti, sā tādisapayogasamuṭṭhāpikā cetanā pāṇātipāto nāma. Laddhupakkamāni hi bhūtāni na purimabhūtāni viya visadānīti samānajātiyānaṃ bhūtānaṃ kāraṇaṃ na hontīti. Ekassapi payogassa sahasā nipphādanavasena kiccasādhikāya bahukkhattuṃ pavattajavanehi laddhāsevanāya ca sanniṭṭhāpakacetanāya vasena payogassa mahantabhāvo. Satipi kadāci khuddake ceva mahante ca pāṇe payogassa samabhāve mahantaṃ hanantassa cetanā tibbatarā uppajjatīti vatthussa mahantabhāvoti tadubhayaṃ cetanāya balavabhāveneva hotīti āha ‘‘payoga…pe… bhāvato’’ti. Yathāvuttapaccayavipariyāyepīti payogavatthuādipaccayānaṃ amahattepi. Taṃtaṃpaccayehīti guṇavantatādipaccayehi. Ettha ca hantabbassa guṇavantatāya mahāsāvajjatā vatthumahantatāya viya daṭṭhabbā. Kilesānaṃ upakkamānaṃ dvinnañca mudutāya tibbatāya ca appasāvajjatā mahāsāvajjatā ca yojetabbā. Pāṇo pāṇasaññitā vadhakacittañca pubbabhāgasambhārā, upakkamo vadhakacetanāsamuṭṭhāpito, pañcasambhāravatī pāṇātipātacetanāti sā pañcasambhāravinimuttā daṭṭhabbā. Esa nayo adinnādānādīsupi.
通过念诵咒语而夺取他人所有物,是明咒所成;不依咒语,而以身语的加行,或依某种神变力而牵引他人所有物,是神通所成的加行。如此,不与取也有亲手等六种加行,应当了知。显示巴利原文
Mantaparijappanena parassa santakaharaṇaṃ vijjāmayo, vinā mantena parasantakassa kāyavacīpayogehi ākaḍḍhanaṃ tādisaiddhiyogena iddhimayo payogoti adinnādānassapi cha payogā sāhatthikādayo veditabbā.
以强力征服而违犯时,邪淫是大罪;若双方情投意合,则非如此。有人说:“因为说有四支,所以即使以强力征服而违犯,若被征服者对于以道非道而行予以忍受,由于没有先前生起的受乐、欲求和加行,被征服者不构成邪淫。”然而,只要有受乐的心,加行的缺失并不成为决定因素,因为女人大多没有主动的受乐加行。实际上,大多只有男人才有主动的受乐加行。如果女人先起受乐心而躺下,也不构成邪淫,那就会导致过失。因此,应知从男人的角度,以最上标准而说有四支。否则,当女人主动执行男人的事务时,男人也没有主动的受乐加行,那就不构成邪淫了。又有些人说:“依自己意愿而发生的,有三支;以强力而发生的,有三支;如此,以未摄与摄的方式,总共有四支。”应审察后接受。显示巴利原文
Abhibhavitvā vītikkamane micchācāro mahāsāvajjo, na tathā ubhinnaṃ samānacchandabhāve. ‘‘Cattāro sambhārāti vuttattā abhibhavitvā vītikkamane satipi maggenamaggapaṭipattiadhivāsane purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvato micchācāro na hoti abhibhuyyamānassā’’ti vadanti. Sevanacitte sati payogābhāvo na pamāṇaṃ itthiyā sevanappayogassa yebhuyyena abhāvato. Purisasseva hi yebhuyyena sevanappayogo hotīti itthiyā puretaraṃ sevanacittaṃ upaṭṭhāpetvā nipannāyapi micchācāro na siyāti āpajjati, tasmā purisassa vasena ukkaṃsato cattāro sambhārā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Aññathā itthiyā purisakiccakaraṇakāle purisassapi sevanappayogābhāvato micchācāro na siyāti. Keci pana ‘‘attano ruciyā pavattitassa tīṇi aṅgāni, balakkārena pavattitassa tīṇīti sabbāni aggahitaggahaṇena cattārī’’ti vadanti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.
对于心怀嗔恚而意图不令对方死者,以粗暴的身、语加行所发起的粗暴思,即是粗恶语。然而,若意图令对方死,则依目的达成与否,便成为杀生与嗔恚。粗恶语乃是针对面前之人而发起的。有说:“对背后之人,亦存在粗恶语。”显示巴利原文
Duṭṭhacittassa amaraṇādhippāyassa pharusakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā pharusacetanā pharusavācā. Maraṇādhippāye pana sati atthasiddhitadabhāvesu pāṇātipātā byāpādā ca hontīti. Yaṃ pati pharusavācā payujjati, tassa sammukhāva sīsaṃ eti. ‘‘Parammukhepi pharusavācā hotī’’ti vadanti.
如果因为思并非任何时候都具有业道性,其业道性便属不定,因而未在业道品类中予以宣说,那么,贪等也因存在未达业道的情况,其业道性同样不定,是否也不应在业道品类中宣说呢?并非如此,因为贪等是以业道性及其同类分而于该处被宣说的。若如此,思也应于彼处宣说否?确实如此,然而,思即是杀生等,其业道性显而易见,故可能因此未予宣说。因为通过“比丘们,我说思即是业”、“比丘们,有三种身思是不善的身业”等语,已揭示了思的业性。而业本身作为通往善趣、恶趣及其所生苦乐之道而转起,故称为业道,其业道性是显而易见的。然而,贪等则是以思的策励状态而成为善行、恶行,并以由思所生的系缚状态而成为通往善趣、恶趣及其所生苦乐之道,其业道性并非如此显而易见,故它们才以业道品类的形式被宣说。或者,由于种类不同,思可能不与它们一并宣说。应当审察而后接受此说。显示巴利原文
Yadi cetanāya sabbadā kammapathabhāvābhāvato aniyato kammapathabhāvoti kammapatharāsimhi avacanaṃ, nanu abhijjhādīnampi kammapathaṃ appattānaṃ atthitāya aniyato kammapathabhāvoti tesampi kammapatharāsiyaṃ avacanaṃ āpajjatīti? Nāpajjati, kammapathatātaṃsabhāgatāhi tesaṃ tattha vuttattā. Yadi evaṃ cetanāpi tattha vattabbā siyāti? Saccametaṃ, sā pana pāṇātipātādikāti pākaṭo tassā kammapathabhāvoti na vuttaṃ siyā. Cetanāya hi ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi,’’‘‘tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā akusalaṃ kāyakamma’’ntiādivacanehi kammabhāvo dīpito. Kammaṃyeva ca sugatiduggatīnaṃ taduppajjanasukhadukkhānañca pathabhāvena pavattaṃ kammapathoti vuccatīti pākaṭo tassā kammapathabhāvo. Abhijjhādīnaṃ pana cetanāsamīhanabhāvena sucaritaduccaritabhāvo, cetanājanitataṃbandhatibhāvena sugatiduggatitaduppajjanasukhadukkhānaṃ pathabhāvo cāti na tathā pākaṭo kammapathabhāvoti te eva kammapatharāsibhāvena vuttā. Atathājātiyattā vā cetanā tehi saddhiṃ na vuttā siyā. Vicāretvā gahetabbaṃ.
杀生等(不善法)的所缘,即是离他们的所缘,因此说五学处唯是有限所缘。此语遮止了“不与取等以有情为所缘”的说法。因为后面将会说:“所谓离,确实唯是离应违犯之事。”而“自己将会避免”一语,是就《学处分别》中的《问难注释》而说。因为在那里说:“由于它以被执为‘有情’的诸行为所缘,故被称为有限所缘。”显示巴利原文
Pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva tabbiratiārammaṇānīti pañca sikkhāpadā parittārammaṇā evāti vacanena adinnādānādīnaṃ sattārammaṇatāvacanassa virodhaṃ codeti. Tathā hi vakkhati ‘‘vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hotī’’ti. Sayameva pariharissatīti sikkhāpadavibhaṅge pañhapucchakavaṇṇanaṃ sandhāya vadati. Tattha hi ‘‘yasmā sattoti saṅkhyaṃ gate saṅkhāreyeva ārammaṇaṃ karoti, tasmā parittārammaṇāti vuccantī’’ti vuttaṃ.
“恶趣等”:以“等”字含摄了“不得利得、已得灭失、所欲财物难以获得、与国王等共享受用、苦住、怖畏住”等义。然而,有些人说:“现法中的财富损失等是等流果。”显示巴利原文
Duggatatādīnīti ādi-saddena ‘‘aladdhālābho laddhavināso icchitānaṃ bhogānaṃ kicchapaṭilābho rājādīhi sādhāraṇabhogatā dukkhavihāro sāsaṅkavihāro’’ti evamādayo saṅgahitā. Keci pana ‘‘diṭṭheva dhamme bhogajāniādayo nissandaphala’’nti vadanti.
善业道论注释显示巴利原文
Kusalakammapathakathāvaṇṇanā
再者,那些远离与思相应,因此,经由思这一门径,善趣、恶趣及他们苦乐的生起成为道,是合理的——此为意旨。显示巴利原文
Tāsañca viratīnaṃ cetanāsampayuttattā cetanādvārena sugatiduggatitaduppajjanasukhadukkhānaṃ pathabhāvo yuttoti adhippāyo.
业道对照论的注释。显示巴利原文
Kammapathasaṃsandanakathāvaṇṇanā
“如是”指达到业道者。“有些人”是针对法喜长老而说。因为他主张:对于达到业道者的恶戒等与善戒等,从义理上显示它们与业道并无差别,或者通过不与它们的触门等相违来阐明,这便是业道的对照。以“没有业道性”一句,显示在如前所述的关于未防护与防护的论说中,它们并未被纳入业道对照。而对于那些被纳入者,为了显示执取它们没有意义,所以说“三种……略……以显示”。如此,先略说前一分过失后,为了说第二分,而说“并非恶行”等。由此显示:那些被随行的恶行、善行、未防护、防护,被规定为身业等。因为经中说:“由五触门生起的未防护,即是恶的心业”等。以“如果”等句,说明没有无余遍取。不应说生起:对于主张“业道……略……”的人来说,不应说“心业由六触门生起”,这是含义。或者,如果注释师们说达到业道者的恶戒等是依身业等之名而说,那么注释师们就不应说心业由六触门生起,这是含义。因为已说各别业的状态:即“三种身恶行即是恶的身业”等(《分别论》913)。显示巴利原文
Tathāti kammapathappattānaṃ. Kecīti dhammasirittheraṃ sandhāyāha. So hi kammapathappattānameva dussīlyādīnaṃ susīlyādīnañca kammapathehi atthato nānattābhāvadassanaṃ, tesaṃ vā phassadvārādīhi avirodhabhāvena dīpanaṃ kammapathasaṃsandananti vadati. Kammapathatā natthīti etena yathāvuttānaṃ asaṃvarasaṃvarānaṃ tesaṃ vāde kammapathasaṃsandane asaṅgahitataṃ dasseti. Ye pana saṅgahaṃ labhanti, tesaṃ gahaṇe payojanābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tividha…pe… dassanenā’’ti vuttaṃ. Evaṃ purimapakkhe saṅkhepato dosaṃ vatvā dutiyapakkhepi vattuṃ ‘‘na ca duccaritāna’’ntiādimāha. Tena ye duccaritasucaritaasaṃvarasaṃvarā anucarīyanti, tesaṃ kāyakammāditā vidhīyatīti dasseti. ‘‘Pañcaphassadvāravasena uppanno asaṃvaro akusalaṃ manokammameva hotī’’tiādinā hi vuttanti. Yadi cātiādinā anavasesapariyādānābhāvamāha. Uppatti na vattabbāti kammapatha…pe… vadantehi ‘‘manokammaṃ chaphassadvāravasena uppajjatī’’ti na vattabbanti attho. Atha vā yadi kammapathappattāneva dussīlyādīni kāyakammādināmehi aṭṭhakathāyaṃ vuttānīti evaṃ vadantehi aṭṭhakathācariyehi manokammassa chaphassadvāravasena uppatti na vattabbāti attho. Taṃtaṃkammabhāvassa vuttattāti ‘‘tividhaṃ kāyaduccaritaṃ akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādiṃ (vibha. 913) sandhāyāha.
“业门也应是该门之业”:这是对杀生等成为语业等的情形表示疑惑。“因此”:因为某些未防护与防护不具有业道性;显示身恶行等与业道无差别也无意义;恶行等并未依触门生起而得到阐明;这一规定亦非无余含摄;诸业会混杂;而且注释书中有前后矛盾——因此,这是含义。同名性即身业等性。不弃通名即不舍身业等状态。“两者”指业道与非业道。“因为没有生起异门之说”:以此显示,虽然触门、未防护门等与该门之业在义理上没有差别,但应依各自转起的教说而作考察。“恶的身业不由五触门生起”等是第二决断。显示巴利原文
Kammantarampi taṃdvārikakammameva siyāti pāṇātipātādikassa vacīkammādibhāvamāsaṅkati. Tasmāti yasmā kesañci asaṃvarānaṃ saṃvarānañca kammapathatā natthi, kāyaduccaritādīnañca kammapathehi nānattābhāvadassanena payojanaṃ natthi, na ca duccaritādīnaṃ phassadvārānaṃ vasena uppatti dīpitā, na cāyaṃ vidhi niravasesasaṅgāhikā, kammānañca saṅkaro āpajjati, aṭṭhakathāyañca pubbāparavirodho, tasmāti attho. Samānanāmatā kāyakammāditā. Sāmaññanāmāvijahanaṃ kāyakammādibhāvāvijahanaṃ. Ubhayesanti kammapathākammapathānaṃ. Uppattipariyāyavacanābhāvatoti etena phassadvāraasaṃvaradvārādīnaṃ taṃdvārikakammānañca atthato nānattābhāvepi tathā tathā pavattadesanāvasena te vicāritāti dasseti. ‘‘Akusalaṃ kāyakammaṃ pañcaphassadvāravasena na uppajjatī’’tiādiko dutiyavinicchayo.
“于身与语……成就”:以此,为了将已达现行的恶的心业与未达现行者加以区分而显示,故说“身语业”,但并非表示它就是身语业。由此应知,此处摄取身、语,正是为了阐明如前所述的已达现行者。因此他说:“已达现行的恶,于身门与语门是心业。”当说“彼”字时,由于“所”字表示不偏离的关联,故说“所生”。以仅限生起而限定者,即指六触门之业。以“仅”字遮遣差别之义,遮遣了心业性的差别。由于没有加“唯”字作限定,所以没有说“唯是身语业”。现在,为了显示由不作限定而得的功德,而说“然而并非所有”等。显示巴利原文
Kāye vācāya ca…pe… siddhitoti etena copanappattaṃ akusalaṃ manokammaṃ copanaṃ appattato visesetvā dassetuṃ ‘‘kāyavacīkamma’’nti vuttaṃ, na pana kāyavacīkammabhāvatoti dasseti. Tena kāyavacīgahaṇaṃ yathāvuttacopanappattaṃ eva vibhāvetīti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha – ‘‘copanappattaṃ akusalaṃ kāyadvāre vacīdvāre ca manokammaṃ hotī’’ti. Taṃ-sadde vutte yaṃ-saddo abyabhicāritasambandhatāya vuttoyeva hotīti katvā ‘‘yaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Uppādamattaparicchinnenāti chaphassadvārikakammenāti attho. Matta-saddena visesanivattiatthena manokammatāvisesaṃ nivatteti. Niyamassa eva-saddassa akatattā ‘‘kāyavacīkammameva hotī’’ti avuttattā. Idāni niyamākaraṇena laddhaguṇaṃ dassento ‘‘na pana sabbampī’’tiādimāha.
“因为未作限定”等,是指前一种理趣。随顺所欲说之义而转起的声音:在复合句中,即使一部分也会因增上之义而被牵引,以此意旨而说“仅以业字作关联”。而“然而有些人说”等,是显示此处拘泥于字句者的不合理。其中,“属于思的一类”指属于作为身语业之思的一类。“存在”指相同者。“以及各各门之业道”:这是就此心以业道状态转起之时而说,并非一切时,因为是以业道状态转起故。或者,以“及”字,应知包含了非业道。或者,“各各门”与“各各门之业道”合为“各各门之业道”,以“各各门”一词,应知包含了非业道的防护。“以彼自性”:指以心业为门,而非以自己为门,这是意旨。如是,此处也是:由心所生、与心相应之业,其门性亦假立于心,这是含义。不必说:因为没有作为无间缘的、离于心而存在的心。显示巴利原文
‘‘Niyamassa akatattā’’tiādi purimanayoti adhippeto. Vattuadhippāyānurodhinī saddappavattīti samāsapade ekadesopi ākaḍḍhīyati adhikāravasenāti adhippāyena ‘‘kamma-saddamattena sambandhaṃ katvā’’ti vuttaṃ. Yaṃ pana vadantītiādinā ettha padakāramatassa ayuttataṃ dasseti. Tattha cetanāpakkhikānanti kāyavacīkammabhūtacetanāpakkhikānaṃ. Satanti samānānaṃ. Taṃtaṃdvārakammapathānañcāti idaṃ imassa cittassa kammapathabhāvena pavattaṃ kālaṃ sandhāya vuttaṃ, na sabbadā, kammapathabhāveneva pavattanato. Ca-saddena vā akammapathasaṅgaho daṭṭhabbo. Atha vā taṃtaṃdvārā ca taṃtaṃdvārakammapathā ca taṃtaṃdvārakammapathāti ‘‘taṃtaṃdvārā’’ti padena akammapathānaṃ saṃvarānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tena sabhāvenāti manokammassa dvārabhāvena, na attanoti adhippāyo. Evamidhāpīti cittajanito cittasampayuttassa kammassa dvārabhāvo cittepi upacaritoti attho. Vattabbameva natthi anantarapaccayabhūtamanorahitassa cittassa abhāvatoti.
“当没有业之无规定时,一切所缘等”:其中以“等”字摄尽余类。因主要者中无此可能,故说明非主要者被执取——此即其义。显示巴利原文
Kamābhāvaniyamābhāve sabbārammaṇatādīti ādi-saddena saṅgaṇhāti. Na hi…pe… atthīti padhāne asambhavato appadhānaṃ adhikarīyatīti dasseti.
法说轮论显示巴利原文
Dhammuddesavārakathā
触等五法聚的注释显示巴利原文
Phassapañcamakarāsivaṇṇanā
“于彼时有触”等圣典,在显示触等的欲界性等方面,并非以此为务;唯在显示其自性时,才以此为务。“因为触等并非……”等语,正是要说明这个道理。显示巴利原文
‘‘Tasmiṃ samaye phasso hotī’’tiādikāya pāḷiyā phassādīnaṃ kāmāvacaratādidassane na tapparabhāvo, sabhāvadassane eva pana tapparabhāvoti dasseti ‘‘na hi phassādīna’’ntiādinā.
“心行现行”是指心的作用现起。触的生起即是觉知的生起。所谓“成为聚合而转起的缘”,是在显示:触乃是心与所缘聚合的原因,因此说“心与所缘的聚合”。触确实是经由触的方式,在心对所缘上转起,故被称为“令他们所缘聚合而转起的缘”。而它这种以触的方式转起,在诸如望见站在树枝上的人,而站在地面上的人小腿晃动;见到他人吃酸芒果等,自己口中便生津;悲悯者见他人被伤害而身体颤抖等情形中,会变得明显。所谓“其殊胜的色法”,如同在依撞击而生起、彼此更为靠近的殊胜色法中,“撞击”是触的同义语;同样地,心与所缘的能缘、所缘关系的成就,也是以撞击的方式发生。而那个依于心、以撞击为同义语所说的殊胜法,也正说明“如是”等。然而,有些人说:“触的作用是撞击,唯限于五门,非于其他,因为没有所依与所缘的撞击。”那并不合理,因为“撞击”只是依譬喻而施设的。否则,连五门的触也不可能有撞击的作用了。当根与作意照常转起时,识于各所缘上生起,它们的这种转起本身,就是识对境的成就。显示巴利原文
Cittakiriyābhāvenāti cittabyāpārabhāvena. Phassassa sampajjanamuppajjanameva. Sannipatitappavattiyā paccayo hotīti etena cittārammaṇasannipātakāraṇaṃ phasso cittārammaṇasannipātoti vuttoti dasseti. Phasso hi cittassa ārammaṇe phusanākāreneva pavattito tassa ārammaṇe sannipatitappavattiyā paccayoti ca vuccati. Sā cassa phusanākārappavatti sākhagge ṭhitaṃ disvā bhūmisaṇṭhitassa avīrakapurisassa jaṅghacalanaṃ, ambilaambapakkādiṃ khādantaṃ disvā mukhe kheḷuppatti, dayālukassa paraṃ haññamānaṃ disvā sarīrakampananti evamādīsu paribyattā hoti. Tabbisesabhūtā rūpadhammāti yathā paṭihananavasena aññamaññaṃ āsannataraṃ uppajjamānesu rūpadhammavisesesu saṅghaṭṭanapariyāyo, evaṃ cittārammaṇānaṃ visayakaraṇavisayabhāvappatti paṭihananākārena hoti. So ca cittanissito dhammaviseso saṅghaṭṭanapariyāyena vutto, yadāha ‘‘eva’’ntiādi. Keci pana ‘‘saṅghaṭṭanaraso phasso pañcadvārikova, na itaro vatthārammaṇasaṅghaṭṭanābhāvato’’ti vadanti, taṃ na yujjati upacārasiddhattā saṅghaṭṭanassa. Itarathā pañcadvārikassapi taṃ na sambhaveyyāti. Indriyamanasikāresu yathāpavattamānesu taṃtaṃārammaṇe viññāṇaṃ uppajjati, tesaṃ tathāpavattiyeva viññāṇassa visayabhāvakaraṇaṃ.
“比丘们,凡依这五种欲功德而生起的快乐与喜悦,这就称为于欲的满足”等语故,乐受即是满足,因此说“由于是满足的状态”。以触等方式执取所缘,是一种部分的体验——这是在说触等未遍计的体验作用。显示巴利原文
‘‘Yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ vuccati kāmānaṃ assādo’’tiādivacanato (a. ni. 9.34) sukhavedanāva assādoti āha ‘‘assādabhāvato’’ti. Phusanādibhāvena ārammaṇaggahaṇaṃ ekadesānubhavananti anupacaritameva phassādīnaṃ anubhavanakiccamāha.
“相”是指蓝色等相以及长等相。“以此方法”表示:如同在以智为主的心生起时,想随顺于智;同样地,在以定为主的心生起时,定随顺于想——以此显示。显示巴利原文
Nimittenāti nīlādinā dīghādinā ca nimittena. Etenupāyenāti yathā ñāṇappadhāne cittuppāde saññā ñāṇamanuvattati, evaṃ samādhippadhāne samādhinti dasseti.
“连结”是指将相应法安置、使其安住于各自的作用。正是为了阐明这一意义,才说“令转起”。显示巴利原文
Pabandhatīti paṭṭhapeti sampayuttadhamme sakasakakicce paṭṭhapeti. Teneva hi tadatthaṃ vivaranto ‘‘pavattetī’’ti āha.
“有”是表示存在性的词,而诸行的存在性若没有生起即不存在,因此说“心并非如那样从意义上不生起”。由此,因为心并非不生起,而是确实生起,所以说“心存在”——这是此注释的含义。如此确立时,“存在”与“生起”这些词因意义相同,似乎不见有任何作用。或者,所谓“有”是指有情,而有情是以生起等而具备的,因此在“触存在”等表述中,以“存在”一词说明触等是包含于三刹那之中的。其中,那具备生起的状态,并非不被称为“存在”,因此以“生起”一词所说的意义,并非不能用“存在”一词来表达。然而,在“已生起而存在”中,虽然以“已生起”一词已说其具备生起等,但“存在”一词则说其不超越该状态,因为“已生起”一词也可用于超越三刹那之后,所以此处并非像显示与“生起”一词意义相同那样,也并非显示相违,而是为了令意义明了的作用。否则,若说“心已生起而存在”即已显示心的存在性,那又何必再以存在性的显示来表述呢?并非不能说,因为依时位的确定而说的心虽有差别,但为了显示它与触等俱生而更善巧无差别地加以阐明,故再次说心。而且,在此处的广说分中,仅是对已列举的诸显示巴利原文
Vijjamānatāvācī hoti-saddo, vijjamānatā ca saṅkhatadhammānaṃ uppajjanena vinā natthīti ‘‘cittaṃ na tathā atthato nuppajjatī’’ti vuttaṃ. Tena yasmā cittaṃ na nuppajjati uppajjati eva, tasmā cittaṃ hotīti vuttanti ayamettha aṭṭhakathāya attho. Evamavaṭṭhite hoti-uppajjati-saddānaṃ samānatthattena na kiñci payojanaṃ dissati. Atha vā bhavanaṃ nāma sattā, sattā ca uppādādinā samaṅgitāti phassādīnaṃ khaṇattayapariyāpannatā ‘‘phasso hotī’’tiādīsu hoti-saddena vuttā. Tattha yo bhāvo uppādasamaṅgī, na so na hoti nāma, tasmā uppajjati-saddena vuccamānassa atthassa hoti-saddavacanīyatā na na sambhavati. Uppannaṃ hotīti ettha pana kiñcāpi uppanna-saddeneva uppādādisamaṅgitā vuccati, tabbhāvānativatti pana hoti-saddena vuttā khaṇattayavītivattepi uppanna-saddassa vattanato, tasmā na ettha uppajjati-saddena samānatthatāsabbhāvadassanaṃ viya uppajjatidassanampi virujjhati pākaṭakaraṇabhāvato. Itarathā ‘‘cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti imināva cittassa vijjamānabhāvo dassitoti kiṃ puna vijjamānabhāvadassanenāti na na sakkā vattuṃ, samayavavatthānavasena savisesaṃ vuttampi cittaṃ phassādīhi sahuppattiyā suṭṭhutaraṃ nibbisesanti dassetuṃ cittassa puna vacanaṃ. Uddiṭṭhadhammānaṃyeva cettha niddesavāre vibhajanaṃ, na vibhaṅge viya pāḷiyā āruḷhasabbapadānanti ‘‘uddesavāre saṅgaṇhanatthaṃ niddesavāre vibhajanattha’’nti ayampi attho niccalo. Tathā hi ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’tiādīsu maggādayo na vibhattā. Apica adhipatibhāvena indriyesu viya phassavedanāsaññācetanāhi saha sabbacittuppādasādhāraṇarāsiyaṃ gahetabbattā samayavavatthāne vuttampi cittaṃ phassapañcamake vuttanti daṭṭhabbaṃ.
禅那支聚的注释显示巴利原文
Jhānaṅgarāsivaṇṇanā
“寻”是指寻的作用,而那只是寻依其自身的诸缘而转起而已,因此将它解说为“修习”,是为了遮除它是自在的误解。在使心投向某个所缘时,寻令该所缘成为可执取的状态,仿佛在敲击、翻搅一般,因此说它具有“敲击”的特相、“击打”的作用。而这是依于作用来说明此特相的。因为诸法并没有脱离自性的任何作用,同样也没有那所谓可被执取的状态可言。然而,为了随顺应当被觉悟的人们,从胜义上说虽为同一自性的自性法,却如同同义词般,以种种安立的方式而被阐明。正因为如此,它就被善巧地阐明了。显示巴利原文
Vitakkananti vitakkanakiriyā, sā ca vitakkassa attano paccayehi pavattimattamevāti bhāvaniddeso vasavattibhāvanivāraṇāya hoti. Yasmiṃ ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti, taṃ tassa gahaṇayogyaṃ karonto vitakko ākoṭento viya parivattento viya ca hotīti tassa ākoṭanalakkhaṇatā pariyāhananarasatā ca vuttā. Idañca lakkhaṇaṃ kiccasannissitaṃ katvā vuttaṃ. Dhammānañhi sabhāvavinimuttā kāci kiriyā nāma natthi, tathā gahetabbākāro. Bodhaneyyajanānurodhena pana paramatthato ekasabhāvopi sabhāvadhammo pariyāyavacanehi viya samāropitarūpehi bahūhi pakārehi pakāsīyati. Evañhi so suṭṭhu pakāsito hotīti.
所谓“波动”,是指“寻”对治昏沉与睡眠,即于所缘不退缩、不蜷缩的状态。然而,由于寻有投向所缘的作用,便如同动摇一般,基于这一用意而说“有波动”即与动摇相应。在近行与安止中,寻是依相续而转起的——由此说明:如同面对未曾经验的所缘而初次投向时,寻是有波动的;但在同一所缘上以无间相续的方式转起时,则并非那样,那时它没有过多的波动,而成为安止的状态。因此说“成为不动”等。显示巴利原文
Vipphāro nāma vitakkassa thinamiddhapaṭipakkho ārammaṇe anolīnatā asaṅkoco, so pana abhiniropanabhāvato calanaṃ viya hotīti adhippāyena ‘‘vipphāravāti vicalanayutto’’ti vuttaṃ. Upacārappanāsu santānena pavattiyanti etena yathā apubbārammaṇe paṭhamābhinipātabhūto vitakko vipphāravā hoti, na tathā ekasmiṃyeva ārammaṇe nirantaraṃ anuppabandhavasena pavattiyaṃ, nātivipphāravā pana tattha hoti sannisinnabhāvatoti dasseti. Tenevāha ‘‘niccalo hutvā’’tiādi.
由“以喜乐灌注”等语可知,喜的遍满以身(为)境。为了说明它如同以殊胜之色遍满的情形,故说“以殊胜的色”。显示巴利原文
‘‘Pītisukhena abhisandetī’’tiādivacanato (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.427) pītiyā pharaṇaṃ kāyavisayanti yathā taṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘paṇītarūpehī’’ti vuttaṃ.
与散乱、狂乱状态相对的本性是“不散乱”,并非仅仅指“无散乱”。“不散乱”与“不掉举”皆具有令心等持的意义,虽然在义理上没有差别,但为了显示二者是依整体与相应部分而说,故说“不散乱……掉举”。“殊胜”应理解为“以超胜的方式”或“以极度的方式”。因为乐是定的殊胜之因,如经云:“心有乐者得定。”显示巴利原文
Visārassa byaggabhāvassa paṭipakkho sabhāvo avisāro, na visārābhāvamattaṃ. Avisārāvikkhepānaṃ samādhānabhāvato atthato visesābhāvepi samukhena sampayuttamukhena ca ubhayaṃ vuttanti dassetuṃ ‘‘avisā…pe… vikkhepo’’ti vuttaṃ. Visesatoti atisayenāti vā attho gahetabbo. Sukhañhi samādhissa visesakāraṇaṃ ‘‘sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (dī. ni. 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato.
根聚的注释显示巴利原文
Indriyarāsivaṇṇanā
“于此”,即指在称为“信”的、以胜解为特相的状态中。“人信”一句也表明:那些被信所赋予殊胜的、与信相应的法,在“信”的作用中,只是作为作者而呈现。因为局部的作用被施设于整体之上。为显示不仅在可净信的对象上生起不信的行相是不善的“不信”,而且在不可净信的对象上生起信的行相也是不善的,故说“邪胜解”。由此指出对富兰那等外道的信也是不信。“是净信”以此遮除“是不净信的不信”。“依于所缘”以此遮除邪胜解。又为显明“是净信的决定”这句所阐明之义,而说“非犹豫胜解”。无混浊即是净信,因其不可动摇,故说“无浊性”。因为信在安住于相应法时,以无混浊而现起。如此,当以胜解的方式把握时,则以胜解为现起。“佛等所缘”在此应知也包含此世、他世、业果关联等。依“大名称,圣弟子有信手”、“信是此世人最上之财”(《相应部》1.246;《经集》184)、“信为种子,苦行为雨”(《相应部》1.197;《经集》77)等语,应知信在执持善法等中,如同手等。显示巴利原文
Tatthāti saddahanasaṅkhāte adhimokkhalakkhaṇe. Puggalo saddahatīti imināpi saddhāya āhitavisesānaṃ taṃsampayuttadhammānaṃ saddahanakiriyāya kattubhāvameva vibhāveti. Avayavabyāpāro hi samudāye voharīyatīti. Na kevalaṃ pasādanīyavatthusmiṃ appasādanākārappavattameva akusalaṃ assaddhiyaṃ, atha kho appasādanīyavatthusmiṃ pasādanākārappavattampīti dassetuṃ ‘‘micchādhimokkho’’ti vuttaṃ. Tena pūraṇādīsu pasādassa assaddhiyatamāha. Pasādabhūtoti etena appasādabhūtaṃ assaddhiyaṃ nivatteti. Vatthugatoti iminā micchādhimokkhaṃ. ‘‘Pasādabhūto nicchayo’’ti iminā pana vibhāvitamevatthaṃ pākaṭaṃ karonto ‘‘na yevāpanakādhimokkho’’ti āha. Akālussiyaṃ pasādo, taṃ pana asaṅkhobhabhāvato ‘‘anāvilabhāvo’’ti vuttaṃ. Tañhi sampayuttesu vidahantī saddhā akālussiyapaccupaṭṭhānā. Evametanti adhimuccanākārena pana gahetabbattā adhimuttipaccupaṭṭhānā. Buddhādivatthūnīti ettha idhalokaparalokakammaphalasambandhāpi saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Saddhāhattho, mahānāma, ariyasāvako’’ti, ‘‘saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’nti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 184), ‘‘saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhī’’ti (saṃ. ni. 1.197; su. ni. 77) evamādivacanato kusaladhammānaṃ ādānādīsu hatthādayo viya saddhā daṭṭhabbā.
“在此,比丘有应做之事。他便这样想:‘我将有应做之事,然而在做此事时,便不容易去作意佛陀的教法。来吧,我应发起精进,为获得所未获得,证得所未证得,实现所未实现。’”(《长部》3.335)显示巴利原文
‘‘Idha bhikkhunā kammaṃ kattabbaṃ hoti. Tassa evaṃ hoti ‘kammaṃ kho me kattabbaṃ bhavissati, kammaṃ kho pana me karontassa na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’’’ti (dī. ni. 3.335) –
初始的相应观察。显示巴利原文
Ādikā anurūpapaccavekkhaṇā.
‘以彼为根本的’是指以所应行之道等为根本。此处,‘道应被行’等说法,仅是依注释书的说明方式而说,并非依巴利圣典中的出现次第,应当这样理解。显示巴利原文
Taṃmūlakānīti gantabbamaggādimūlakāni. Ettha ca maggo gantabbo hotītiādayo aṭṭhakathāyaṃ dassanavaseneva vuttā, na pāḷiyaṃ āgatānukkamenāti daṭṭhabbaṃ.
如同在造作等时,念令久时所行等所缘变得明晰而转起,它趋近该所缘而安住,且不放弃。若所缘被忘失,便如同漂浮而去、动摇不定;为彰显与此相反的不忘失之义,故说‘如水中葫芦’等。其中,‘忆念’一词说明‘他们依此而忆念’之义。因为在忆念作用中转起的诸法中,念以增上的方式成为缘。当念如此成为缘时,那些法便成为被忆念、不忘失、不漂浮的。‘依这些因、这些缘,这些法生起’故,从生起而言;‘产生此果’故,从果而言,诸法因生起与成熟而被称为‘已成就的’。‘为所依’是指为所缘。显示巴利原文
Karaṇādikāle viya cirakatādiārammaṇaṃ vibhūtaṃ katvā pavattantī sati taṃ upagantvā tiṭṭhantī anissajjantī ca hoti. Yaṃ ārammaṇaṃ sammuṭṭhaṃ, taṃ pilavitvā gataṃ viya calitaṃ viya ca hoti, tappaṭipakkhabhāvena pana asammuṭṭhanti imamatthaṃ dassento ‘‘udake alābu viyā’’tiādimāha. Tattha sāraṇanti etena ‘‘saranti tāyā’’ti imamevatthaṃ vibhāveti. Saraṇakiriyāya hi pavattamānānaṃ dhammānaṃ tattha ādhipaccabhāvena sati paccayo. Tassā hi tathā paccayabhāve sati te dhammā sāritā asammuṭṭhakatā apilāvitāhontīti. ‘‘Imehi nāma hetūhi paccayehi ca ete dhammā sambhavantī’’ti sambhavato. ‘‘Imaṃ nāma phalaṃ nibbattentī’’ti phalato dhammā uppajjanena vipaccanena ca nipphannā nāma hontīti. Vatthubhūtāti ārammaṇabhūtā.
虽然一切有所缘的法皆执取所缘,但念并不能如心那样分别而执取,故说‘以分别获得的方式而知’,是指心。因为在心所中,有些不能分别执取境,有些则仅止于分别,并不能如识那样执取境;为显示那些可能被怀疑的心所并无此种(如心般的)执取,故说‘非想……非以贯穿的方式’。显示巴利原文
Satipi sabbesaṃ sārammaṇadhammānaṃ ārammaṇaggahaṇe na cittaṃ viya pare paricchijjagāhinoti ‘‘paricchinnopaladdhivasena jānātī’’ti cittaṃ vuttaṃ. Cetasikesu hi keci visayaṃ paricchijja gahetuṃ na sakkonti, keci pana paricchedamatteyeva tiṭṭhanti, na viññāṇaṃ viya visayaṃ gaṇhantīti ye āsaṅkitabbā, tesu tadabhāvaṃ dassento ‘‘na saññā…pe… vijjhanavasenā’’ti āha.
“喜具有悦之体性”——这是就喜与悦两者结合而说的,即“喜与悦”合称为“喜悦”。然而,正如“良骏车”的表述,与喜结合的悦才称为“喜悦”,这是以主要之分为说,并非指喜具有悦的体性。因为在主要之分存在的情况下,非主要之分并不被取用;此处于“喜”有所言及,是由于与喜结合的悦大多存续且作用显著而作如是说,并非不包含无喜的悦。因为惯用语的作用并非绝对。为了显示以喜为特征于此义极为恰当,故说“或以喜所标记的”等。显示巴利原文
Pītiyā ca somanassabhāvo āpajjatīti idaṃ pīti ca somanassañca pītisomanassanti pītisomanassānaṃ tulyayogaṃ sandhāya vuttaṃ. Somanassasseva pana ‘‘ājaññaratho’’ti viya pītiyuttaṃ somanassaṃ pītisomanassanti padhānabhāvo icchitoti na pītiyā somanassabhāvappatti. Na hi padhāne vijjamāne appadhānaṃ upayujjati, pītiggahaṇañcettha pītiyuttassa somanassassa yebhuyyena bhāvato paribyattakiccato ca kataṃ, na ca nippītikasomanassassa asaṅgaho. Ruḷhīsaddesu kiriyāya anaccantikabhāvato. Pītiyā pana upalakkhaṇabhāvena ayamattho suṭṭhu yujjatīti dassento āha ‘‘pītiupalakkhitaṃ vā’’tiādi.
“转起的”是指已执取的诸蕴。“是长久住立的”——以此显示:命根不单是应被守护的诸法刹那住立的因,也是其相续不断的因。若非如此,寿尽而死便不合理了。“无差别地”是指不观待因的差别,仅就共通命根状态而言。虽然在无色界及无想有情的生存中,色法与非色法并不转起,但依它们在此前与此后的生存中,最后的法与最初的法由于同一种类而无间隔,故说“直至般涅槃无间断地转起”。“守护等”即指守护、转起、住立。“因为是有情存活差别的缘”是指:因为对俱生法而言,它是有情存活差别之缘。与根结合的色法之所以不同于时节生等色法,而业生色法也不同于时节生等色法,其差别正是由命根所造成的。显示巴利原文
Pavattaṃ upādinnakkhandhaṃ. Ciraṭṭhitikaṃ hotīti etena na kevalaṃ anupāletabbadhammānaṃ khaṇaṭṭhitiyāyeva, atha kho pabandhānupacchedassapi jīvitaṃ kāraṇanti dasseti. Aññathā hi āyukkhayamaraṇaṃ na yujjeyyāti. Avisesenāti kāraṇavisesānapekkhena jīvitindriyatāsāmaññena. Yadipi arūpāsaññabhavesu rūpārūpadhammā nappavattanti, tehi pana purimapacchimabhavesu carimapaṭhamadhammā samānajātiyena abyavahitatāya nirantarāyeva nāma hontīti ‘‘yāva parinibbānaṃ avicchinnaṃ pavattatī’’ti vuttaṃ. Anupālanādikassāti anupālanapavattanaṭṭhapanāniyeva vadati. Jīvamānavisesappaccayabhāvatoti sahajātānaṃ jīvamānatāvisesassa paccayabhāvato. Indriyabaddhassa hi matarūpato kammajassa ca utujādito viseso jīvitindriyakatoti.
道支聚的注释显示巴利原文
Maggaṅgarāsivaṇṇanā
“以不颠倒的导向性故”——这句话是就“正”字与“见”等词同格的关系,为了用“正”字来限定作为见等之共性的导向性而说的。因为“正”字的意思是不颠倒,而不是导向性。或者,“正”字的意思就是“不颠倒的导向性”。因为虚词往往有多义。同样地,以不颠倒的导向性故。显示巴利原文
Aviparītaniyyānikabhāvenāti idaṃ sammā-saddassa diṭṭhi-ādisaddānañca samānādhikaraṇatāvasena diṭṭhiādīnaṃ avisesabhūtassa niyyānikabhāvassa sammā-saddena visesitabbattā vuttaṃ. Aviparītattho hi sammā-saddo, na niyyānikatthoti. Aviparītaniyyānikattho eva vā sammā-saddo. Anekatthā hi nipātāti. Evamevāti aviparītaniyyānikabhāvena.
力聚的注释显示巴利原文
Balarāsivaṇṇanā
以“承诺即是接受言说”的用意,故说“有承诺、成为承诺以及任何类似于此的尊重”。其中,“于各处以显了的方式”是指:对于内在的出身等、外在的比丘等,以如理省察惭与愧,犹如在有聚组成部分的地等中,地界等的作用昭然一样,使其作用显了。显示巴利原文
Patissavo vacanasampaṭiggahoti adhippāyena ‘‘sappatissavaṃ patissavabhūtaṃ taṃsabhāgañca yaṃ kiñci gārava’’nti āha. Tattha tattha pākaṭabhāvenāti ajjhattabhūtesu jātiyādīsu bahiddhābhūtesu bhikkhuādīsu hirottappānaṃ anurūpapaccavekkhaṇavasena sasambhārapathavīādīsu pathavīdhātuādīnaṃ viya vibhūtakiccabhāvenāti attho.
根聚的注释显示巴利原文
Mūlarāsivaṇṇanā
如此,譬喻才得相应:犹如落入不净中的人,身体虽有所接触,但其状态是不黏著的;同样,无贪在执取所缘时,也以不执著的姿态——即不黏著的状态、不黏著的行相而转起。因为该法本具如是自性。有些恶戒由嗔生起,一切恶戒皆以嗔为依止,故说“由嗔生起、以嗔为依止”。以此表明,无嗔是嗔的直接对立面,并由此成为恶戒的对立面。显示巴利原文
Evañhi upamāya sametīti yathā asucimhi patitapurisassa satipi kāyena allīyane bhāvo anallīno, evaṃ alobhopi ārammaṇakaraṇavasena gahitepi ārammaṇe alaggabhāvena anallīnabhāvo anallīnākāro eva pavattati. Evaṃsabhāvo hi so dhammoti. Kiñci dussīlyaṃ dosasamuṭṭhānaṃ sabbampi dussīlyaṃ dosūpanissayanti ‘‘dosasamuṭṭhānataṃ dosūpanissayatañcā’’ti vuttaṃ. Tena adoso dosasseva ujuvipaccanīko, taṃmukhena dussīlyassāti dasseti.
于此,对已生起的诸法,以不超越义……以习行义,而称为“修习”。即:那种达到专一、由初禅等安止心生起、依近行而成就的殊胜,因净除了盖等障碍而清净,又因无那些障碍的领域,而进入名为安止定的中舍奢摩他相。既如此进入,便在那里趋入、跃入;由于没有应净化的散乱与烦恼杂染,便没有净化、等持、一境性的作用,唯以清净、止、行道、一境性的行相保持中舍,并被与生俱来的中舍性以其作用所滋养的舍所增长。就在那里,生起了称为定与慧的双运法。它们犹如不超越其他法而转起一般,如此修习、增长。同样,在那里,信等诸根因解脱种种烦恼,以解脱味而成为一味转起。又,与那种趋入相应的、适合他们不超越的一味自性法的精进,在那里被策励、转起;以及在那个刹那转起的,称为熟练强力状态的习行。所有这些行相的修习、产生、增长——此即对于已生起的诸法……以习行义,称为“修习”。显示巴利原文
Tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena…pe… āsevanaṭṭhena bhāvanāti yo so ekattupagato paṭhamajjhānādiappanācittuppādo āsannūpacārāhitaviseso nīvaraṇādiparipanthavisuddhiyā visuddho, tadāvaraṇavisayavirahena ca samappavattaappanāsamādhisaṅkhātaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipanno, evaṃ paṭipannattā eva tatthupagamanena tattha ca pakkhando, visodhetabbassa vikkhepassa kilesasaṃsaggassa ca abhāvato visodhanasamādhānaekattupaṭṭhānabyāpāravirahena visuddhisamathapaṭipattiekattupaṭṭhānākāre ajjhupekkhanto abhibyattarūpāya sahajātatatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhito, tasmiṃyeva jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā. Te yathā aññaṃ anativattamānā hutvā pavattanti, evaṃ bhāvanā brūhanā. Tathā yāni tattha saddhādīni indriyāni nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāni hutvā pavattāni. Yañca tattha tadupagaṃ, tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ vāhīyati pavattīyati, yā cassa tasmiṃ khaṇe pavattā paguṇabalavabhāvāpattisaṅkhātā āsevanā. Sabbesaṃ etesaṃ ākārānaṃ bhāvanā uppādanā vaḍḍhanā, ayaṃ tattha jātānaṃ…pe… āsevanaṭṭhena bhāvanā nāma.
然而,此种修习的行相在圣典中已以“初禅的行道清净”等(方式)出现,且应依智慧观见杂染与清净中种种过患与功德,如此次第成就,故说“于如是所说、以慧成就之修习”。“不转起”者,当某一法存在时,如前述之修习即不转起,该法因执取相对反的修习而被称为“非修习”——此是此处之意。因为仅是不存在,并不适于作为无痴的对立面;当知贪等不善法为其对立面。又或,“非修习”是放逸一分。由于它被定义为“对善法不亲近行、不修习、不多作”等。显示巴利原文
Yasmā panāyaṃ bhāvanākāro ‘‘paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādī’’tiādināpi (paṭi. ma. 1.158) pāḷiyaṃ āgato eva, ñāṇena ca saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavaṃ ānisaṃsañca disvā tathā tathā nipphādetabbo, tasmā ‘‘evaṃ vuttāya paññāsādhanāya bhāvanāyā’’ti vuttaṃ. Appavattīti yasmiṃ dhamme sati yathāvuttā bhāvanā nappavattati, so dhammo paṭipakkhabhāvanāparāmasanena abhāvanāti vuttoti adhippāyo. Na hi abhāvamattassa amoho paṭipakkhoti yujjatīti. Tappaṭipakkhabhūtā akusalā kāmacchandādayo daṭṭhabbā. Pamādaviseso vā abhāvanā. So hi ‘‘kusalānaṃ vā dhammānaṃ anāsevanā abhāvanā abahulīkamma’’ntiādinā niddiṭṭhoti.
为表明决定不可得,故说“老法”。诚如经藏中以“诸比丘,有生法的众生,生起如是欲求”等来分别求不得。依无贪之力成就身随观,依无痴之力成就心随观与法随观,此为显然;为令依无嗔之力成就受随观这一不明显之义得以显明,故说“乐之变易”等。而且,这些关联是就无贪等各别缘而说的;但就普遍而言,一切法是一切法之缘。嗔乃因不能忍受自性上及思惟上所生之苦而生起,故为见苦之近对治,不如贪者是远对治。显示巴利原文
Ekantena alabbhaneyyadassanatthaṃ ‘‘jarādhammo’’ti vuttaṃ. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘jātidhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjatī’’tiādinā (ma. ni. 3.373) icchitālābho vibhatto. Alobhānubhāvena kāyānupassanāya, amohānubhāvena cittadhammānupassanāya siddhi pākaṭāyevāti apākaṭaṃ adosānubhāvena vedanānupassanāsiddhiṃ vibhāvento ‘‘sukhavipariṇāme’’tiādimāha. Ayañca yojanā alobhādīnaṃ visesapaccayataṃ sandhāya katā, avisesena pana sabbe sabbesaṃ paccayā. Sabhāvato saṅkappato ca uppannassa dukkhassa asahanavaseneva uppajjatīti doso taṃdassanassa āsannapaṭipakkho, na rāgo viya dūrapaṭipakkho.
业道聚的注释显示巴利原文
Kammapatharāsivaṇṇanā
如贪等一样,无贪等也并非必定是业道,故说“业道性及其随分”。因为,这些法是由于以意业道的方式转起的业,所以才被摄入业道聚中,但并非任何时候皆属业道。由此显示,即便有其他不确定的、以业道方式显现的法,说其具有业道性亦不相违。显示巴利原文
Abhijjhādayo viya anabhijjhādayopi na ekantaṃ kammapathabhūtāyevāti āha ‘‘kammapathatātaṃsabhāgatāhī’’ti. Manokammapathabhāvena pavattanakammabhāvato hi etesaṃ kammapatharāsibhāvena saṅgaho, na sabbadā kammapathāyevāti. Tena yo aññopi dhammo aniyato kammapathabhāvena pākaṭo ca, tassapi kammapathatāvacanaṃ na virujjhatīti dasseti.
轻安等双的注释显示巴利原文
Passaddhādiyugalavaṇṇanā
Samanti sammā:正确、全面地。Cetiyavandanādiatthaṃ:以礼敬塔庙等为目的。对于依止奢摩他、四圣谛、业处及其差别而致力于一切业处修习者,对于依根性软、中、锐等差别的一切瑜伽行者,由于念与正知能于一切时中,依心的昏沉、掉举等时节,如实了知利与不利之法,并如实通达,故应无差别地视其为去除障碍、增长修习之法。正如若无安止善巧,则无奢摩他;若无奢摩他,则无如实知见,因此不同刹那的定与慧互为殊胜之因;同样,在通达时,它们也是同一刹那的。为说明此义,故说“以互为相”。当慧极为明亮地照耀所缘时,定能以同一所缘安止;而当定进入中等的奢摩他相时,慧则能对所缘清晰地进行。Samaṃ pavattā:即平等地转起,以不相互超越而平等、不偏、一味的状态转起。Yuganaddhā:如同被系在同一轭上的一对良马,彼此协作,在牵引瑜伽行者之愿欲之轭时,如同牵引车轭一般,成双配对,以不相互超越的方式连结、系缚在一起,故称“双联”。为了显示“致力于增上心者应平等地结合精进与定”这一特殊意义,虽前文已说显示巴利原文
Samanti sammā. Cetiyavandanādiatthanti cetiyavandanādihetu. Samathacatusaccakammaṭṭhānavasena tabbhedavasena ca sabbakammaṭṭhānabhāvanābhiyuttānaṃ mudumajjhimatikkhindriyatādibhedavasena sabbayogīnaṃ cittassa līnuddhaccādikālavasena sabbadā hitāhitadhammūpalakkhaṇabhāvato yathāsabhāvaṃ paṭivedhabhāvato ca satisampajaññānaṃ pāribandhakaharaṇabhāvanāvaḍḍhanāni avisesato daṭṭhabbāni. Yathā appanākosallena vinā samatho samathamantarena yathābhūtāvabodho ca natthīti nānākkhaṇikā samādhipaññā aññamaññassa visesakāraṇaṃ, evaṃ paṭivedhe ekakkhaṇikāpīti dassento āha ‘‘aññamaññaṃ nimittabhāvenā’’ti. Paññāya hi sātisayaṃ avabhāsiyamāne visaye samādhi ekattavasena appetuṃ sakkoti, samādhimhi ca majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipanne paññā ārammaṇesu visadā vahatīti. Samaṃ pavattāti aññamaññānativattanena samaṃ avisamaṃ ekarasabhāvena pavattā. Aññamaññasahāyabhāvūpagamanena yogino manorathadhurākaḍḍhane rathadhurākaḍḍhane viya ājāneyyayugo yugalako hutvā aññamaññānativattamānena naddhā baddhā viyāti vā yuganaddhā. Adhicittamanuyuttehi vīriyasamādhayo samaṃ yojetabbāti imassa visesassa dassanatthaṃ pubbe gahitāpi te puna gahitāti dassetuṃ vīriyasamādhiyojanatthāyāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Taṃ pana samādhivīriyayogassa vibhāvanaṃ hotīti ‘‘yogavacanatthāyāti attho’’ti āha.
Yevāpanaka 之注释显示巴利原文
Yevāpanakavaṇṇanā
Yathātathā vā:正确地或错误地。Anadhimuccanto:即由于“我将做此,我将做彼”这样转起的前分决意之因,以及加行时的决意,而不能决断。因为凡无决断之处,便无实行。Saṃsappanaṃ:即疑惑。因为它被称为“徘徊、辗转”。即使没有造作,由于中舍性,与之相应的诸法依各自的作用而不过减、不过增,且不昏沉、不掉举地转起,因此中舍性成为它们如此转起的缘。犹如制止了过减与过增的状态,故说其作用为“制止过减过增”。也正因它是如此转起的缘,故说它在那些法中为“中舍”。显示巴利原文
Yathātathā vāti sammā micchā vā. Anadhimuccantoti ‘‘idaṃ karissāmi, etaṃ karissāmī’’ti evaṃ pavattapubbabhāgasanniṭṭhānahetukena payogakālasanniṭṭhānena anicchinanto. Yattha hi anicchayo, tattha appaṭipatti evāti. Saṃsappanaṃ saṃsayo. So hi ‘‘āsappanā parisappanā’’ti vutto. Asatipi byāpāre tatramajjhattatāya sati taṃsampayuttadhammā sakasakakiccavasena anūnānadhikatāya alīnaanuddhatatāya ca saṃvattantīti sā tesaṃ tathāpavattiyā paccayabhūtā ūnādhikabhāvaṃ nivāreti viyāti ūnādhikanivāraṇarasā vuttā. Tathā pavattipaccayattāyeva tesu dhammesu majjhattatāti ca vuttā.
Jhānapadassa:即“禅那”一词的。Tesu:即于五种之中。因为正在注释“禅那一词有五种支”之义,故这是针对此心生起而说。并非在一切心生起中都有五禅支。Padasamūho:即语句,或如触等第五位的法聚,为句分。Vuttaṃ pūritaṃ:即说为“圆满”,以具足五十六等而圆满之义。依触而有受,如“所触者感受,所触者了知”等语所说,故触是受等之缘。虽然欲等因不具备上述法聚的作用,不应在他们中被述及,但考虑到它们以另一法聚的形式存在,故依其自相而应被述及,因此说“虽已说”等。显示巴利原文
Jhānapadassāti jhānasaddassa. Tesūti pañcasu. Pañca hi aṅgāni jhānapadassa atthoti idaṃ saṃvaṇṇiyamānattāyeva imaṃ cittuppādaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi sabbasmiṃ cittuppāde pañceva jhānaṅgāni. Padasamūho vākyaṃ, padakoṭṭhāso vā phassapañcamakādi dhammarāsi. Vuttaṃ pūritanti chapaṇṇāsāditāya pūraṇavasena. Phassapaccayā vedanā ‘‘phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānātī’’tiādivacanato (saṃ. ni. 4.93) phasso vedanādīnaṃ paccayo. Yadipi chandādayo yathāvuttarāsikiccābhāvato tesu na vattabbā, visuṃ rāsiantarabhāvena pana sarūpato vattabbāti codanaṃ manasi katvā ‘‘vuttānampī’’tiādimāha.
欲界善显示巴利原文
Kāmāvacarakusalaṃ
广说品释义显示巴利原文
Niddesavārakathāvaṇṇanā
2 Sante:即依自性而存在。因为触应依境与有境会合的方式而把握,所以说“触”是心于境的会合。如“以思惟义为心,以意量义为意”等所说,心等词是通过思惟等作用而阐明其自身含义,因此说“如心、意等词,不观待作用差别”。如同世间称变异的为“变异的”,称境为“境”,同样,意即是“意”,只是音声之别。又如“青”等词,依于事物等心的清净性而生起“白净”一词,所以说它观待功德差别。如“身乐”意为依身净色,同样,“心乐”意为依心,所以说它观待所依差别。心有于一刹那住与多刹那住,这是其分位差别,因此“心之住”是对分位差别的解说。对于被说为“不贪”的心或个人,以其转起行相为“不贪着”而称为无贪,因此“不贪着”是对其他作用之无差别的解说。同理,“不贪着的状态”即“不贪着性”,这种解说观待于成为其他状态之差别。作者、工具等状态,是依假立于自性法而成立的,而状态解说则不观待假立;正因如此,它摆脱了其他差别,从无命者状态而言,特为自性解说,所以“触”以其“触义”被称为“唯法之显示的自性句”。触境之心的转起行相即是触的作用,所以说“触作用、触行相”。显示巴利原文
2.Santeti sabhāvato vijjamāne. Phassassa visayavisayīnaṃ sannipatanākārena gahetabbattā phusanaṃ visaye cittassa sannipatanaṃ vuttaṃ. ‘‘Cintanaṭṭhena cittaṃ, mananaṭṭhena mano’’tiādinā cittādisaddā cintanādibyāpāramukhena attano atthaṃ vibhāventīti āha ‘‘cittaṃ manotiādīsu viya kiccavisesaṃ anapekkhitvā’’ti. Yathā loke vikatameva vekataṃ, visayo eva vesayanti vuccati, evaṃ mano eva mānasanti saddamattaviseso. Nīlādi-saddā viya vatthādīsu cittesu parisuddhabhāvanibandhanā paṇḍarasaddassa pavattīti tassa guṇavisesāpekkhatā vuttā. Yathā kāyikaṃ sātanti ettha kāyappasādanissitanti attho, evaṃ cetasikaṃ sātanti ettha cetonissitaṃ sātanti nissayavisesāpekkhatā vuttā. Ekakkhaṇikā nānākkhaṇikā ca cittassa ṭhiti nāma, tassa avatthāvisesoti avatthāvisesāpekkho cittassa ṭhitīti evaṃpakāro niddeso. ‘‘Na lubbhatī’’ti vuttassa cittassa, puggalassa vā pavattiākārabhāvena alubbhanāti alobho vuttoti aññassa kiriyābhāvavisesāpekkho alubbhanāti niddeso. Vuttanayeneva alubbhitassa bhāvo alubbhitattanti ayaṃ niddeso aññassa bhāvabhūtatāvisesāpekkho vutto. Kattukaraṇabhāvādayo sabhāvadhammānaṃ ajjhāropanavaseneva sijjhanti , bhāvaniddeso pana ajjhāropanānapekkho, tatoyeva ca visesantaravinimutto vinivatto visesato nijjīvabhāvagibhāvato sabhāvaniddeso nāma hotīti phassoti idaṃ phusanaṭṭhena ‘‘dhammamattadīpanaṃ sabhāvapada’’nti vuttaṃ. Ārammaṇaṃ phusantassa cittassa pavattiākāro phusanabyāpāro hotīti ‘‘phusanakiriyā phusanākāro’’ti vuttaṃ. Samphusanāti saṃ-saddo ‘‘samudayo’’tiādīsu viya samāgamatthadīpakoti āha ‘‘samāgamaphusanā’’ti. ‘‘Phusāmi nekkhammasukha’’ntiādīsu (dha. pa. 272) paṭilābhopi phusanā samphusanāti ca vuccatīti āha ‘‘na paṭilābhasamphusanā’’ti.
以另一种异门。能成就多闻状态的慧,是“慧”的同义词。在技艺等处的熟练状态,是“善巧”的同义词;在任何处敏锐微细的状态,是“聪睿”的同义词;能正确宣说法义的状态,是“分别”的同义词——如这些等,在不同的慧之殊胜中,各自相应的同义词各别运转,这显示了那些慧之殊胜在不同时分可得。其意趣是:其余的同义词也多随顺于此。由于义的不同,即是慧等诸义的差别。像“怒、怒状、已怒”这样的指示,因为是依自性相而显示,所以仅凭文辞便是分别语。而“慧”等词,由于系属于慧之殊胜,是依义而成为分别语——为了说明此义,才说了“或者”等词语。然而,“如此相”不同于前相,这说明了依义而转入分别的原因。显示巴利原文
Aparena vevacanena. Bahussutabhāvasampādikāya paññāya paṇḍiccapariyāyo. Sippāyatanādīsu dakkhatābhūtāya kosallapariyāyo, yattha katthaci tikkhasukhumāya nepuññapariyāyo, sammā dhamme paññapentiyā vebhabyāpariyāyoti evamādinā tesu tesu paññāvisesesu te te pariyāyavisesā visesena pavattāti tesaṃ paññāvisesānaṃ nānākāle labbhamānatā vuttā, itarepi anugatā honti yebhuyyenāti adhippāyo. Atthanānattena paññādiatthavisesena. Kodho kujjhanā kujjhitattanti evaṃpakārā niddesā sabhāvākārabhāvadīpanavasena byañjanavaseneva vibhāgavacanaṃ. Paṇḍiccantiādayo paññāvisesanibandhanattā atthavasena vibhāgavacananti imamatthamāha ‘‘atha vā’’tiādinā. Evamākāro panāti purimākārato viseso atthato vibhattigamanassa kāraṇaṃ vuttaṃ.
遮止、制止、遮止,它的种种不同即是差别,是为遮止之差别。因敬重正法而遮止,即“敬重正法之遮止”;此敬重正法之遮止的不同,即“敬重正法遮止之差别”。而此“敬重正法遮止之差别”,又被敬重嗔等之差别所区分,故说“以敬重嗔等之差别”。被嗔等所区分、所别异的对正法敬重的遮止,即“嗔等差别之遮止”。“敬重嗔等”即是它,以其不同,即敬重正法之敌对的不同——故而敬重嗔是敬重正法的敌对。敬重欺瞒、敬重利养、敬重恭敬,是敬重正法的敌对——由于作为敬重正法之敌对的差别,非正法之敬重即使在其自体上合一,亦走向了不同。然而,嗔在义上即是瞋。欺瞒是以瞋为胜,以破坏他人功德之相而转起的不善蕴。敬重它们,即是以敬重之造作状对它们转起本身。敬重利养是对四资具的敬重恭敬,即是对它们善加成办后的欲求。在这两者上,敬重的行为如此转起,即是欲求本身,所以说“以敬重正法之敌对的不同,非正法走向了不同”。的确,四个非正法如此被宣说。于此“非正法之敬重”,在第一种解释中,“非正法之敬重”即“不是正法之敬重”。显示巴利原文
Paṭikkhipanaṃ paṭisedhanaṃ paṭikkhepo, tassa nānattaṃ viseso paṭikkhepanānattaṃ, saddhammagarutāya paṭikkhepo saddhammagarutāpaṭikkhepo, tena saddhammagarutāpaṭikkhepena nānattaṃ saddhammagarutāpaṭikkhepanānattaṃ. Taṃ saddhammagarutāpaṭikkhepanānattaṃ pana kodhagarutādibhedabhinnanti ‘‘kodhagarutādivisiṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Kodhādīhi visiṭṭho bhinno saddhammagarutāya paṭikkhepo paṭisedhanaṃ kodhādivisiṭṭhapaṭikkhepo. Kodhagarutādiyeva, tassa nānattena saddhammagarutāpaṭipakkhanānattenāti kodhagarutā saddhammagarutāya paṭipakkho. Makkhalābhasakkāragarutā saddhammagarutāya paṭipakkhoti saddhammagarutāya paṭipakkhabhāvavisesena asaddhammagarutā tabbhāvena ekībhūtāpi nānattaṃ gatā. Yasmā pana kodho atthato dosoyeva. Makkho dosappadhānā paraguṇaviddhaṃsanākārappavattā akusalā khandhā. Taggarutā ca tesaṃ sādaraabhisaṅkharaṇavasena pavattanameva. Lābhagarutā catunnaṃ paccayānaṃ sakkāragarutā, tesaṃyeva susaṅkhatānaṃ laddhakāmatā. Tadubhayesu ca ādarakiriyā tathāpavattā icchāyeva, tasmā ‘‘saddhammagarutāpaṭipakkhanānattena asaddhammā nānattaṃ gatā’’ti vuttaṃ. Tathā hi cattāro asaddhammā icceva uddiṭṭhā. Asaddhammagarutāti ettha ca purimasmiṃ vikappe ‘‘na saddhammagarutā’’ti saddhammagarutā na hotīti attho. Dutiyasmiṃ saddhammagarutāya paṭipakkhoti saddhammagarutā eva vā paṭipakkho, tassa nānattena saddhammagarutāpaṭipakkhanānattenāti evamettha attho daṭṭhabbo. Kodhamakkhagarutānañhi saddhammavisesā pavattibhedabhinnā mettā paṭipakkho. Lābhasakkāragarutānaṃ appicchatā santosā. Tena kodhagarutā na saddhammagarutāti kodhagarutā kāyaci saddhammagarutāya paṭipakkhoti ayamattho vutto hoti. Tathā makkhagarutādīsupi. Evañca katvā ‘‘cattāro saddhammā saddhammagarutā na kodhagarutā…pe… saddhammagarutā na sakkāragarutā’’ti (a. ni. 4.44) āgatatantipi samatthitā bhavati. Lobho na hotīti alobho lubbhanā na hotīti alubbhanāti evamādiko alobhotiādīnaṃ lobhādivisiṭṭho paṭikkhepo ‘‘phasso phusanā’’tiādikehi visadisabhāvato ‘‘phassādīhi nānatta’’nti vutto. Phassādīhīti cettha alubbhanādayopi ādi-saddena saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Lobhādipaṭipakkhenāti ‘‘lobhapaṭipakkho alobho’’tiādinā yojetabbaṃ. Sesaṃ purimasadisameva. Alobhādosāmohānaṃ vidhuratāya paṭipakkhabhāvena ca labbhamāno aññamaññavisadiso lobhādivisiṭṭhapaṭikkhepabhāvena lobhādipaṭipakkhabhāvena ca viññāyatīti āha ‘‘alobhā…pe… yojetabba’’nti. Bahūhi pakārehi dīpetabbatthatā mahatthatā. Ādaravasena sotūnaṃ.
3 3. 即使于一刹那中仅有一所缘,但由于可于六所缘中生起,故说“或它们”等。于彼:于悦之乐。已生:为显示此义,而说“以因之状态转起触之义”。此即所说:如同名为心之悦的喜受一同生起,如此以伴随与它相应之触而转起,故说“相应”。令悦:以证得与希求,使不倾向他处。显示巴利原文
3. Yadipi ekasmiṃ khaṇe ekaṃyeva ārammaṇaṃ hoti, chasupi pana ārammaṇesu uppattirahattā ‘‘tehi vā’’tiādi vuttaṃ. Tassāti sātassa sukhassa. Jātāti etassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘kāraṇabhāvena phassatthaṃ pavattā’’ti vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā cetasikasātasaṅkhātā somanassavedanā saheva uppajjati, evaṃ tadanurūpaphassasahitā hutvā pavattā tajjāti vuttā. Sādayatīti adhigamāsīsāya anaññaninnaṃ karoti.
5 5. “非彼相应”者:对于彼意识界,若说“彼所生”或“彼相应”,两种“相应”皆不成立。即使触并非识的殊胜缘,它依然是它的缘——针对“于彼应说‘彼相应意识界触生’”这一诘难,而说“并非即此”等。由“从那些所缘生,故为相应”,以此义亦不能说“相应之意界触生”。然而,对于识,“相应”之施设是可得成立的。确然,由“此复何用”等,他说明了触等亦应如此宣说。显示巴利原文
5.Na tassā tajjatāti tassā manoviññāṇadhātuyā tassāruppā ‘‘tassa jātā’’ti vā ubhayathāpi tajjatā na yujjati. Yadipi phasso viññāṇassa visesapaccayo na hoti, tathāpi so tassa paccayo hotiyevāti tassa tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajatā vattabbāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘na ca tadevā’’tiādi. Tehi ārammaṇehi jātā tajjāti imināpi atthena tajjā manoviññāṇadhātusamphassajāti vattuṃ na sakkā. Viññāṇassa pana tajjatāpaññatti labbhateva. Tathā hi ‘‘kiṃ vā etenā’’tiādinā phassādīnaṃ tathā desetabbataṃ āha.
7 寻是一种转起,其相为将心引向所缘;从义理上说,它犹如把所缘拉向心,故说“将所缘拉引即是寻”。显示巴利原文
7. Cittassa ārammaṇe ānayanākārappavatto vitakko atthato ārammaṇaṃ tattha ākaḍḍhanto viya hotīti ‘‘ārammaṇassa ākaḍḍhanaṃ vitakkana’’nti vuttaṃ.
8 伺是一种转起,其相为对所缘的摩擦;它犹如在彼处盘旋,又犹如从各方周遍巡行,故说“周遍巡行即是伺”。显示巴利原文
8. Ārammaṇassa anumajjanākārappavatto vicāro tattha paribbhamanto viya samantato caranto viya ca hotīti ‘‘samantato caraṇaṃ vicaraṇa’’nti vuttaṃ.
11 如是“仅有未定立的状态”,是指如同杀生等手段仅处于未定立的状态,而并非强而有力的状态。显示巴利原文
11.Tathā avaṭṭhānamattabhāvatoti pāṇavadhādisādhanaavaṭṭhānamattabhāvato, na balavabhāvatoti adhippāyo.
14 由于那法,所缘在心中现起并照耀,因此该法被称为‘现起’与‘照耀’。所以说:‘现起与照耀即是念。’显示巴利原文
14. Yena dhammena citte ārammaṇaṃ upatiṭṭhati jotati ca, so dhammo upaṭṭhānaṃ jotananti ca vuttoti āha ‘‘upaṭṭhānaṃ jotanañca satiyevā’’ti.
16 ‘细腻’之义,即是微细的含义。显示巴利原文
16.Saṇhaṭṭhenāti sukhumaṭṭhena.
30 ‘性’者,即是惭耻。显示巴利原文
30.Bhāvoti hiriyanaṃ vadati.
33 “不应嗔害”者,即说明“无嗔”一词的业格之义。显示巴利原文
33.Nabyāpādetabboti abyāpajja-saddassa kammatthataṃ āha.
42-43 如果说无过失法的轻快性是指能极迅速地转换,那么有过失法的情形如何呢?因此说“无明障碍”等。以“他们沉重故”这一句,表明虽然一切非色法都处于同一刹那,但与痴相应的诸法具有特别迟缓的活动方式。然而,这种迟缓的方式在相续中才明显可见。显示巴利原文
42-43. Yadi anavajjadhammānaṃ sīghasīghaparivattanasamatthatā lahutā, sāvajjadhammānaṃ kathanti āha ‘‘avijjānīvaraṇāna’’ntiādi. Tesaṃ bhāvogarutāti etena satipi sabbesaṃ arūpadhammānaṃ samānakhaṇatte mohasampayuttānaṃ sātisayo dandho pavattiākāroti dasseti. So pana tesaṃ dandhākāro santāne pākaṭo hoti.
44-45 “无抵触”者,即无违逆。显示巴利原文
44-45. Appaṭighāto avilomanaṃ.
46-47 “湿润”,即漏泄之意。显示巴利原文
46-47.Kilinnanti avassutaṃ.
50-51 退转即是谄,也称作过速。覆盖伤口即涂抹疮口。竹,因被认为应施而执取,称为竹施。显示巴利原文
50-51.Paccosakkanaṃ māyā yā accasarātipi vuccati. Arumakkhanaṃ vaṇālepanaṃ. Veḷu eva dātabbabhāvena pariggahito veḷudānaṃ nāma.
部分门论释显示巴利原文
Koṭṭhāsavārakathāvaṇṇanā
58-120 “他们”指触五支等。“依归类而摄”,是说依共通性等某种相似性而摄,并非如触等那样作为独立的法而存在,这是其含义。同样,“因不分散”,是指不像触等那样以自性各别宣说。虽然欲等法在“摄空门”中也未以自性宣说,但为了显示它们包含于蕴、处、界的集合中,故说“然而因为……”等。在“彼解说”中,即在行蕴的解说中。由于蕴在成为处、界时并无异变,因此通过遮止非蕴的状态,也应视为遮止非处、非界的状态。“不应搁置‘或又’”,是就它们包含在蕴等集合中而言。但在注释书的“列举等”中,既说“对于仅以‘或又’而说的那些,同样地摄属是合理的”,又说“除了‘或又’者”。即使未以自性宣说,只要是随心生起的法,其蕴等状态就不应被遮止,因此说“不应搁置‘或又’”,应知这是两者的意旨。显示巴利原文
58-120.Teti phassapañcamakādayo. Saṅgahagamanenevāti sādhāraṇatādinā kenaci sadisatālesena, na phassādayo viya visuṃ dhammabhāvenevāti attho. Tathā avippakiṇṇattāti phassādayo viya sarūpena visuṃ visuṃ avuttattā. Yadipi chandādayo saṅgahasuññatavāresupi sarūpena na vuttā, khandhāyatanadhāturāsīsu pana saṅgahitāyevāti dassetuṃ ‘‘yasmā panā’’tiādimāha. Taṃniddeseti saṅkhārakkhandhaniddese. Khandhānaṃ dhātāyatanabhāve byabhicārābhāvato akhandhabhāvanivāraṇena anāyatanādhātubhāvanivāraṇampi daṭṭhabbaṃ. Na yevāpanakā ṭhapetabbāti khandhādirāsiantogadhataṃ sandhāya vuttaṃ. Uddesādīsu pana ‘‘yevāpanātveva vuttānaṃ tesaṃ tathāyeva saṅgaho yutto’’ti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ṭhapetvā yevāpanake’’ti vuttaṃ. Sarūpena avuttānampi cittuppādapariyāpannānaṃ khandhādibhāvo na vāretabboti na yevāpanakā ṭhapetabbāti vuttanti ubhayesampi adhippāyo veditabbo.
“以称为食缘的”意思是“以称为支持缘的”。这里说食的支持性显著,是因为其支持性明显,而非没有生起的作用。因为对于食生八法色和受等,食具有令它们生起的作用。如果此处所指的是支持缘,那么对于段食姑且可以成立,对于其他食又该如何说呢?因此说“正如……”等。“俱生等缘”指俱生缘、相互缘、依止缘、相应缘、有缘、不离去缘,或者指大四法;以“一种方式”是说以支持的方式助益色法和非色法。而这正是它们的食的作用。由于“行缘识”的说法,思对识的缘力特别强,因此说“识特别地……”。显示巴利原文
Āhārapaccayasaṅkhātenāti upatthambhakapaccayasaṅkhātena. So ca āhārānaṃ upatthambhakabhāvo pākaṭoti katvā vutto, na janakattābhāvato. Ojaṭṭhamakarūpassa hi vedanādīnañca āhāraṇato tesaṃ janakattaṃ labbhatīti. Yadi upatthambhako idha paccayoti adhippeto, kabaḷīkārāhārassa tāva hotu, itaresaṃ kathanti āha ‘‘yathā hī’’tiādi . Sahajātādipaccayeti sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccaye vadati, mahācatukkaṃ vā, ekenākārenāti rūpārūpānaṃ upatthambhakattena upakārakabhāvamāha. So eva ca nesaṃ āharaṇakiccaṃ. ‘‘Saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti vacanato cetanāya viññāṇassa paccayabhāvo sātisayoti āha ‘‘viññāṇaṃ visesenā’’ti.
“如所行道”应视作以因果不分的譬喻而说。具有不同刹那的八正道是它的亲依止,因此称为“八正道亲依止”。当说圣道的“如所行道”这一同义语时,为了阐明其前分所成、依不分譬喻成立的来处阶段,与此并非全然不相似,所以说“前分……显示……”。“识的心差别”即是了别状态的种种差别,因此说“了别即是心差别”。以“受蕴等”中的“等”字,也包含了在“有二处”等中所说的非处等。“彼遮止”即遮止那生起解说的状态。“已作”以此显示:在此心中,无论有多少食、根、禅、道、果、因可得,它们虽未以“有一识食”等宣说,但于义理上已说。此法亦适用于他处。显示巴利原文
Yathāgatamaggoti vutto kāraṇaphalānaṃ abhedūpacārenāti daṭṭhabbaṃ, nānākkhaṇiko aṭṭhaṅgikamaggo upanissayo etassāti aṭṭhaṅgikamaggūpanissayo. Ariyamaggassa yathāgatamaggapariyāyo vuccamāno tassa yā purimakālabhūtā abhedopacārasiddhā āgamanāvatthā tato nātivilakkhaṇāti imamatthaṃ vibhāvetīti āha ‘‘pubbabhāga…pe… dīpitā’’ti. Viññāṇassa cittavicittatā vijānanabhāvavisesā evāti āha ‘‘vijānanameva cittavicittatā’’ti. Vedanākkhandhādīnanti ādi-saddena ‘‘dvāyatanāni hontī’’tiādīsu vuttamanāyatanādayopi saṅgaṇhāti. Tappaṭikkhepoti tassa jātiniddesabhāvassa paṭikkhepo. Kato hotīti etena āhārindriyajhānamaggaphalahetuyo yattakā imasmiṃ citte labbhanti, te sabbepi ‘‘eko viññāṇāhāro hotī’’tiādinā avuttāpi atthato vuttāyevāti dasseti. Esa nayo aññatthāpi.
空性门等释显示巴利原文
Suññatavārādivaṇṇanā
121-145 121-145.“于如所说的时分”意指所说的种类集合。显示巴利原文
121-145.Yathāvuttesamayeti vuttappakārasamūhe.
146 146.“激励”,即派遣、督促。显示巴利原文
146.Ussāhanaṃ pesanaṃ niyojanaṃ.
156-159 156-159.“非极等持”是就种种转向的运用而说。即使对“或又”者,亦显示其无差别,因为悲与喜同样会生起。显示巴利原文
156-159.Nātisamāhitāyāti nānāvajjanūpacāraṃ sandhāya vadati. Yevāpanakehipi nibbisesataṃ dasseti karuṇāmuditānampi uppajjanato.
身语行为即身语的活动,或者即是表色。“未圆满修习”,是指前分的修习。显示巴利原文
Kāyavacīkiriyā kāyavacīpavatti, viññatti eva vā. Asamattabhāvananti pubbabhāgabhāvanamāha.
色界善显示巴利原文
Rūpāvacarakusalaṃ
初禅论释显示巴利原文
Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā
160 省略后分而说“色有即色”,应如“有色者见诸色”(《中部》2.248;3.312;《法集论》248;《无碍解道》1.209)与“色贪”等(《法集论》363)中的用法来理解。对于由加行所成就的色禅,由于它也是超越色有的方便,因此断定“此即导致色界投生之道”并不合理;同样,由于也存在因其他缘缺失等而不能导致色界投生的禅那,因此断定“是导致色界投生之道”也不合理。若如此,则唯有能导致色界投生的相应禅那才是色界善,而不能导致者则非——这一义理便会被提出,故以“并非一切善禅……”等发起论难。其中,通称语依上下文而成为限定性的指示,故说“善禅的道性”。显示巴利原文
160.Uttarapadalopaṃkatvā ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti vutto, ‘‘rūpī rūpāni passati (ma. ni. 2.248; 3.312; dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209), rūparāgo’’tiādīsu (dha. sa. 363) viyāti daṭṭhabbaṃ. Payogasampāditassa rūpajjhānassa rūpabhavātikkamassapi upāyabhāvato yathā rūpūpapattiyā eva maggoti ayaṃ niyamo na yujjati, evaṃ paccayantaravikalatādīhi rūpūpapattiyā anabhinipphādakassapi atthibhāvato rūpūpapattiyā maggo evāti ayampi niyamo na yujjati. Evañca sati yadeva rūpūpapattiyā nipphādakaṃ, tasseva sampayuttassa rūpāvacarakusalabhāvo, na anabhinipphādakassāti ayamattho āpannoti codanaṃ samuṭṭhāpeti na sabbassa kusalajjhānassātiādinā. Tattha sāmaññasaddopi adhikāravasena visesaniddiṭṭho hotīti ‘‘kusalajjhānassa maggabhāvo’’ti vuttaṃ.
具有令色界生起之因的体性,也就是具有令色界有成熟之体性。因此,即使它也具有果报法性,但一切善与不善共通的果报法性之共相,是以譬喻的方式说为“犹如果报法性”,因为共相也会被当作有别于特殊而加以表述。所谓“一切共通”,是指对于色界生起,无论能令成就者还是因其他缘缺失等而不能令成就者,在证得的禅那上都是一切共通的。由此显示了下分句的简别已被把握。通过“除此之外别无他道”这一句,也应理解为:这显示了此禅那是导致色界生起的方法,于同类中为共通,通过遮止异类,则于异类中不共通。其余二者是信与惭。如果由于“修行应以人为先导”的教说,修行者会确定时节,那么对于未具备修行者,是如何说的呢?因此说“某些”等。其中,“某些”是指在奢摩他修习中已作加行者。因为对于他们,在证得道之前未证得禅那者,如同无碍解等一样,仅仅由于证得了道,那些禅那便得以成就。显示巴利原文
Rūpūpapattijanakasabhāvo rūpabhavavipaccanasabhāvoti tassapi vipākadhammabhāve satipi sabbakusalākusalasādhāraṇaṃ vipākadhammabhāvasāmaññaṃ ‘‘vipākadhammabhāvo viyā’’ti udāharaṇabhāvena vuttaṃ. Sāmaññampi hi visesato bhinnaṃ katvā voharīyatīti. Sabbasamānoti rūpūpapattiyā nipphādakassa paccayantaravikalatādīhi anipphādakassa ca sabbassa yathādhigatassa jhānassa sādhāraṇo. Etena uttarapadāvadhāraṇassa pariggahitataṃ dasseti. ‘‘Ito añño maggo nāma natthī’’ti imināpi sajātiyā sādhāraṇo aññajātivinivattiyā anaññasādhāraṇo imassa jhānassa rūpūpapattiyā upāyabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Itare dve saddhā hirī ca. Yadi paṭipadāya sādhetabbato puggalapubbaṅgamāya desanāya bhāventena samayavavatthānaṃ kataṃ. Paṭipadārahitesu kathanti āha ‘‘kesañcī’’tiādi. Tattha kesañcīti samathabhāvanāya katādhikārānaṃ. Tesañhi maggādhigamanato pubbe anadhigatajjhānānaṃ paṭisambhidādayo viya maggādhigameneva tāni samijjhanti.
“其他诸法”是指由圣道成就而得的其他诸法。“于他们中”是指即使于未具足修行者,也由圣道成就故。难道圣道成就者就不依来由而有修行可得吗?否则,“不如欲界那样,不依修行而生起”以及“大多世间禅那也不无修行而成就”等说法便会相违。并非如此,因为这是依多数而取,且是观待补特伽罗的差别。能成就圣道的禅那只于某些人有,因此,其他大多数的世间禅那,对于凡夫及未作加行的圣者,不无修行而成就,正是依此而说。即使圣道成就者的禅那,如同其果报一般,由于与善的圣道不相似,且不是彼之果报,故不依道之来由而有修行是合理的,如此,此禅那的无修行性得以成立。这样确立之后,纯粹的九种教说也就被善巧地贯彻了。同样地,在出世间论中将说“世间禅那亦”等。显示巴利原文
Aññānīti ariyamaggasiddhito aññāni. Tesupīti ariyamaggena siddhattā paṭipadārahitesupi. Nanu ca ariyamaggasiddhassapi āgamanavasena paṭipadā upalabbhatiyeva. Itarathā ‘‘na kāmāvacaraṃ viya vinā paṭipadāya uppajjatī’’ti , ‘‘bahutaraṃ lokiyajjhānampi na vinā paṭipadāya ijjhatī’’ti ca vacanaṃ virujjheyyāti? Na, yebhuyyena gahaṇato puggalavisesāpekkhattā ca. Ariyamaggasamijjhanakañhi jhānaṃ kassacideva hoti, tasmā itaraṃ bahutaraṃ lokiyajjhānaṃ puthujjanassa ariyassa ca akatādhikārassa na vinā paṭipadāya sijjhatīti tesaṃ vasena vuttaṃ. Ariyamaggasiddhassapi jhānassa vipākānaṃ viya kusalena ariyamaggena sadisattābhāvato atabbipākattā ca na maggāgamanavasena paṭipadā yujjati, evamassa paṭipadāviraho siddho. Evañca katvā suddhikanavakadesanāpi suṭṭhu nītā hoti. Tathā ca vakkhati lokuttarakathāyaṃ ‘‘lokiyajjhānampī’’tiādi (dha. sa. mūlaṭī. 277).
以令渴爱减弱,而使对出离之依着增长,此即对轮回依着的特殊缘,故说“以渴爱杂染的净化而滋养依着”。所谓“滋养依着”,是指作为禅那修习之缘,由前加行等所成就的志趣圆满。而此圆满因渴爱热恼的去除而有,故说“以渴爱杂染的净化”。显示巴利原文
Vaṭṭāsayassa visesapaccayabhūtāya taṇhāya tanukaraṇavasena vivaṭṭāsayassa vaḍḍhananti āha ‘‘taṇhāsaṃkilesasodhanena āsayaposana’’nti. Āsayaposananti ca jhānabhāvanāya paccayabhūtā pubbayogādivasena siddhā ajjhāsayasampadā. Sā pana taṇhupatāpavigamena hotīti āha ‘‘taṇhāsaṃkilesasodhanenā’’ti.
昏沉睡眠等:指昏沉、睡眠、掉举恶作、疑。舍:意为能舍断。显示巴利原文
Thinamiddhādīnanti thinamiddhauddhaccakukkuccavicikicchānaṃ. Pahānanti pahāyakaṃ.
“于彼相似者中”:指由于广大性等,而与初禅之定相似者。显示巴利原文
Taṃsadisesūti mahaggatabhāvādinā paṭhamajjhānasamādhisadisesu.
具有喜与乐的禅那被称为“喜乐”,如同称“无病”那样。为了显示此义,故说“喜乐……语尾为说”。或者,就道而言,由于以涅槃为所缘,也应结合“具如实特相的审虑”之义。“不忘失法”,即不毁灭的体性。显示巴利原文
Pītisukhavantaṃ jhānaṃ pītisukhanti vuttaṃ yathā arisasoti dassento ‘‘pītisukha…pe… akāro vutto’’ti āha. Maggassapi vā nibbānārammaṇato tathalakkhaṇūpanijjhānatā yojetabbā. Asammosadhammanti avināsabhāvaṃ.
第二禅论释显示巴利原文
Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā
161-162 已见过患者,在彼彼禅那的刹那,令其不生的法性现起——这就是止息、离染、断除。此处,唯有所意指的寻等作为禅支才被如此操作,而非与之相应的触等,因此,只说寻等的止息等是合理的。然而,正如寻等一样,与之相应的法也由此被视作粗的过患,因此,当无差别地对寻等及其俱生法说止息等时,却只对寻、伺等说止息等,这就称为“增语令知他义”,即借某种言说而显示差别。为显此义,故说“由他们寻、伺”等。尽管寻、伺的超越等言是各别安立的,但通过对所断支解说其共相,以心总括而取,以部分作总聚的觉察,为显此义,故说“他们……彼为能显”。现在,为了显示即便不以部分作总聚的觉察,寻、伺止息之言与喜离染等言在各自范围内也有共同的运作,故说“或者”等。显示巴利原文
161-162. Diṭṭhādīnavassa taṃtaṃjhānakkhaṇe anuppajjanadhammatāpādanaṃ vūpasamanaṃ virajjanaṃ pahānañcāti idhādhippetavitakkādayoyeva jhānaṅgabhūtā tathā karīyanti, na taṃsampayuttaphassādayoti vitakkādīnaṃyeva vūpasamādivacanaṃ ñāyāgataṃ. Yasmā pana vitakkādayo viya taṃsampayuttadhammāpi etena etaṃ oḷārikanti diṭṭhādīnavā eva, tasmā avisesena vitakkādīnaṃ taṃsahajātānañca vūpasamādike vattabbe vitakkavicārādīnaṃyeva vūpasamādikaṃ vuccamānaṃ ‘‘adhikavacanamaññamatthaṃ bodhetī’’ti kiñci visesaṃ dīpetīti taṃ dassento ‘‘yehi vitakkavicārehī’’tiādimāha. Visuṃ visuṃ ṭhitānipi vitakkavicārasamatikkamavacanādīni paheyyaṅganiddesatāsāmaññena cittena samūhato gahetvā avayavena samudāyopalakkhaṇaṃ katanti dassento ‘‘tesaṃ…pe… taṃ dīpakanti vutta’’nti āha. Idāni avayavena samudāyopalakkhaṇaṃ vinā vitakkavicāravūpasamavacanena pītivirāgādivacanānaṃ savisaye samānabyāpārataṃ dassento ‘‘atha vā’’tiādimāha.
此义在禅那分别中,以“凡是信、信解”等语句显示净信时,即已表明。所谓“同一所依的解说”,正是在该分别的论题摘句等处,将信与禅那同说为“净信”,借此同一所依的表述来说明。显示巴利原文
Tasmiṃ dassiteti ‘‘yā saddhā saddahanā’’tiādinā jhānavibhaṅge sampasādane dassite. Samānādhikaraṇaniddesenevāti tattheva vibhaṅge uddesapaduddhārādīsu saddhājhānānaṃ ‘‘sampasādana’’nti ekādhikaraṇatāvacaneneva.
以粗显的禅支为门,所谓“彼随法之念”,即对种种禅那之欲求的镇伏,此义由“寻、伺止息”等言说所显,故说“这些的止息,即是渴爱的断除”。既然“寻、伺止息”之说旨在显示对寻、伺的离染,为何还要再显示二者(寻与伺)的不存在呢?为说明此义,乃有“而凡”等文。显示巴利原文
Oḷārikaṅgamukhena ‘‘tadanudhammatā satī’’ti vuttāya taṃtaṃjhānanikantiyā vikkhambhanaṃ vitakkavicāravūpasamavacanādīhi pakāsitanti āha ‘‘taṇhāppahānaṃ etesaṃ vūpasamana’’nti (vibha. 799). Yato vitakkavicāresu virattabhāvadīpakaṃ vitakkavicāravūpasamavacananti tadubhayābhāvadīpanaṃ puna katanti dassetuṃ ‘‘ye cā’’tiādi vuttaṃ.
第三禅论释显示巴利原文
Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā
163 所谓“精进与舍”,这是说:“于策励和抑制中,因不作功用而保持中舍。”以于执取中保持中舍的态度,对诸行保持中舍,故称“行舍”;如此生起的观慧,即是行舍智。而行舍智在对象上的差别,已由《无碍解道》等中以“八种行舍”等所说的经典阐明;为显示该经典的余义,故说“初禅”等。其中,“生起”指由过去业为缘而在此处生起。“转起”指如此生起后的持续。“相”指一切行法唯以相的方式呈现。“积集”指作为未来结生之因的业。“结生”指未来的再生。“趣”指结生所依之趣。“出生”指诸蕴的出生。“再生”指如“入定者或再生者”所说的异熟转起。“生”指作为老等之缘的、以有为缘的生。老、死等是明白的。在此,前五种——生起等,是就行舍智的对象来说的;其余的是作为它们的同义词来说的。因为“出生”与“生”二者是“生起”与“结生”的同义词;“趣”与“再生”二者是“转起”的同义词;老等则是“相”的同义词。显示巴利原文
163.Vīriyaṃ upekkhāti vuttaṃ ‘‘paggahaniggahesu byāpārākaraṇena upekkhiyatī’’ti. Gahaṇe majjhattabhāvena saṅkhāre upekkhatīti saṅkhārupekkhā, tathāpavattā vipassanā paññā. Tassā pana visayato pabhedo ‘‘aṭṭha saṅkhārupekkhā’’tiādinā (paṭi. ma. 1.57) yassaṃ pāḷiyaṃ vutto, taṃ pāḷisesaṃ dassento ‘‘paṭhamajjhāna’’ntiādimāha. Tattha uppādanti purimakammapaccayā idha uppattiṃ. Pavattanti tathā uppannassa pavattiṃ. Nimittanti sabbampi saṅkhāragataṃ nimittabhāvena upaṭṭhānato. Āyūhananti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Paṭisandhinti āyatiṃ upapattiṃ. Gatinti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Nibbattinti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattinti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti evaṃ vuttaṃ vipākappavattiṃ. Jātinti jarādīnaṃ paccayabhūtaṃ bhavapaccayā jātiṃ. Jarāmaraṇādayo pākaṭā eva. Ettha ca uppādādayo pañceva saṅkhārupekkhāñāṇassa visayavasena vuttā, sesā tesaṃ vevacanavasena. ‘‘Nibbatti jātī’’ti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ. ‘‘Gati upapatti cā’’ti idaṃ dvayaṃ pavattassa. Jarādayo nimittassāti.
“已存在的”,指的是五蕴。“由这些”,指的是由禅那心所等起的色法。显示巴利原文
Bhūtassāti khandhapañcakassa. Etehīti jhānacittasamuṭṭhitarūpehi.
五分法释显示巴利原文
Pañcakanayavaṇṇanā
167 “行相差别”意指行相的特殊性。因为诸法有多种行相,而这些行相已被世尊无余、如实地完全证悟。正如所说:“一切法以一切行相,出现在佛陀世尊的智门之前。”(《大义释》156;《小义释·莫伽罗阇童子问经释》85;《无碍解道》3.5)其意思是:那些属于第二禅支分的,并非属于第一禅支分。因此他说“因为第一禅本身……”等。从义理上说,四法道与五法道是相互融摄的。在五法道中,可能会有这样的疑惑:第二禅究竟是因为有伺而属于第一禅支分,还是因为无寻而属于第二禅支分?为了消除这一疑惑,才说此语。以“为什么?”等阐明了其中的理由。其关联是:在经典教说中,它们归属于第二禅本身。而其中的“ca”字,则是为了表明:不仅在此时此处,而且在经典教说等其他教说中,上述禅那也不具有第一禅支分的性质。现在为了显示其归属,故宣说“寻的止息……”等。由此显示,在经典中也能获得五法道。显示巴利原文
167.Ākārabhedanti ākāravisesaṃ. Anekākārā hi dhammā, te ca niravasesaṃ yāthāvato bhagavatā abhisambuddhā. Yathāha – ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. 3.5). Dutiyajjhānapakkhikaṃ na paṭhamajjhānapakkhikanti adhippāyo. Tenevāha ‘‘paṭhamajjhānameva hī’’tiādi. Atthato hi catukkapañcakanayā aññamaññānuppavesino. Pañcakanaye dutiyajjhānaṃ kiṃ savicāratāya paṭhamajjhānapakkhikaṃ udāhu avitakkatāya dutiyajjhānapakkhikanti siyā āsaṅkāti tadāsaṅkānivattanatthamidaṃ vuttaṃ. Kasmātiādinā tattha kāraṇamāha. Suttantadesanāsu ca dutiyajjhānameva bhajantīti sambandho. Ca-saddena na kevalaṃ idheva, atha kho suttantadesanāsupīti desanantarepi yathāvuttajjhānassa paṭhamajjhānapakkhikattābhāvaṃ dasseti. Idāni bhajanampi dassetuṃ ‘‘vitakkavūpasamā’’tiādi vuttaṃ. Tena suttantepi pañcakanayassa labbhamānataṃ dasseti.
难道在经典中不是只分别了四种禅那,而没有五法道吗?并非如此。因为通过“有寻有伺定”等三种定的安立,可以证得五法道。然而,依四法道而安立五法道加以分别,在这里也应抉择出五法道。因为“寻与伺的止息”这句话,可以理解为:寻的止息,伺的止息,以及寻与伺二者的止息。同样地,“无寻无伺”也可包含三种情况:通过断除寻而成为无寻但仍有伺;通过断除伺而成为无伺但仍有寻;以及既无寻也无伺。显示巴利原文
Nanu ca suttante cattāriyeva jhānāni vibhattānīti pañcakanayo natthiyevāti? Na, ‘‘savitakkasavicāro samādhī’’tiādinā samādhittayāpadesena pañcakanayassa labbhamānattā. Catukkanayanissito pana katvā pañcakanayo vibhattoti tatthāpi pañcakanayo niddhāretabbo. Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti hi vitakkassa vicārassa vitakkavicārānañca vitakkavicārānanti sakkā vattuṃ. Tathā avitakkaavicārānanti ca vinā saha ca vicārena vitakkappahānena avitakkaṃ saha vinā ca vitakkena vicārappahānena avicāranti avitakkaṃ avicāraṃ avitakkaavicārañcāti vā tividhampi sakkā saṅgaṇhituṃ.
而“第二”这一教说,通于无寻的以及无寻无伺二者。因为即使仅无伺,由于它与通过断除二者而证得的禅那具有相同的法性,故亦可证得为第二。如此,在五法道的解说中,第二禅虽已止息了寻,但因同伴伺尚未止息,故未完全止息;为显示如同在无寻无伺的禅那中,仅由伺的止息而使寻止息,以及其余法的相同性,故将第三禅分别说为:“由寻与伺的止息,内净信,心一境性,无寻无伺,定生喜乐,成就第三禅而住。”这与四法道中的第二禅无差别。因为两者都因缺乏同伴、断除寻而成为无寻,且定生喜乐相同,故因法性相同而解说为“第二”。即使仅无伺,也如同无寻无伺一样,被分别说为:“于某时,为生于色界而修道,成就无寻唯伺、定生喜乐的第二禅而住。”即无寻、定生喜乐。或者,对于初禅俱行的寻与伺,超越其一而住于第二禅,但见到其中有过失,因而同时超越两者,这在五法道中被称为第三禅,因为应被证得为第三。然而,它从初禅无间而生,也具第二禅的性质。为何在此不称它为第二禅呢?显示巴利原文
Dutiyanti ca vitakkarahite vitakkavicāradvayarahite ca ñāyāgatā desanā. Dutiyaṃ adhigantabbattā vicāramattarahitepi dvayappahānādhigatasamānadhammattā. Evañca katvā pañcakanayaniddese dutiye vūpasantopi vitakko taṃsahāyavicārāvūpasamena na sammāvūpasantoti vitakkavicāradvayarahite viya vicāravūpasameneva tadupasamaṃ sesadhammasamānatañca dassentena ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti tatiyaṃ catukkanaye dutiyena nibbisesaṃ vibhattaṃ. Duvidhassapi sahāyavirahena aññathā ca vitakkappahānena avitakkattaṃ samādhijaṃ pītisukhattañca samānanti samānadhammattāpi dutiyanti niddeso. Vicāramattampi hi vitakkavicāradvayarahitaṃ viya ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti avitakkavicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti avitakkaṃ samādhijaṃ pītisukhanti vibhattaṃ. Paṭhamajjhāne vā sahacārīsu vitakkavicāresu ekaṃ atikkamitvā dutiyampi tatraṭṭhameva dosato disvā ubhayampi sahātikkamantassa pañcakanaye tatiyaṃ vuttaṃ tatiyaṃ adhigantabbattā. Paṭhamato anantarabhāvena panassa dutiyabhāvo ca uppajjati. Kasmā panettha sarūpato pañcakanayo na vibhattoti? Vineyyajjhāsayato. Yathānulomadesanā hi suttantadesanāti.
行道四法等释显示巴利原文
Paṭipadācatukkādivaṇṇanā
176-180 “随顺彼”是指与那初禅等相应的自性。当禅修者见到已证得的禅那为寂静、殊胜而生起爱乐时,与之相应的诸蕴,或作为其守护的念本身,由于契合那禅那,故被称为“随顺法之念”。“有时”是指:在首先证得初禅后,保持同样坐姿,无需其他加行便证得第二禅等之时。显示巴利原文
176-180.Tadanurūpatāti tassa paṭhamādijjhānassa anurūpasabhāvā. Yathāladdhajjhānaṃ santato paṇītato disvā assādayamānā nikanti taṃsampayuttā khandhā vā tadārakkhabhūtā satiyeva vā tassa jhānassa anucchavikatāya ‘‘tadanudhammatā satī’’ti vuttāti. Kadācīti yadā paṭhamaṃ adhigantvā yathānisinnoyeva vinā payogantaraṃ dutiyādīni adhigacchati, īdise kāleti attho.
186 因证得善的禅那,故说为“有学”。“他们并不生起(那些禅那)”,这是就色界禅那在圣道刹那不会生起而说的。显示巴利原文
186. Kusalajjhānassa adhigatattā ‘‘sekkhā’’ti vuttaṃ. Na hi te uppādenti nāmāti ariyamaggakkhaṇe rūpāvacarajjhānānaṃ anuppajjamānataṃ sandhāyāha.
遍论释显示巴利原文
Kasiṇakathāvaṇṇanā
203 这也显示了无色定是其基础,因为若离无色定,便无灭尽定。确实,若不依无色定为基础,他们便没有灭尽定。对于想要化现的事物,依化现而能迅速安止、观察、思惟与通达,故称“迅速安止”。此状态即是“迅速安止状态”,所以说“迅速见、迅速证知”。显示巴利原文
203.Āruppapādakatāca dassitā vinā abhāvato. Na hi tesaṃ āruppapādakatāya vinā nirodhapādakatā atthīti. Nimminituṃ icchitassa vatthuno nimmānavasena khippaṃ nisanti nisāmanaṃ ālocanaṃ adhigamo etassāti khippanisanti. Tabbhāvo ‘‘khippanisantibhāvo’’ti āha ‘‘khippadassanaṃ khippābhiññatā’’ti.
胜处论释显示巴利原文
Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā
204 以似相为体、名为“遍所缘”的处为因,此即称为遍处,也就是禅那。或者,由所缘无余遍满之义故为“遍”,且此“处”是瑜伽行者殊胜之乐的依止处,又属意处与法处,因此与相应法俱的禅那便称为遍处。由此故说“即使胜处亦有遍处性”。修习之相即修习相,也就是所缘的有限量与极清净的青色等,此即是差异。或者,前分的修习本身即是修习相,其差异便是修习相差异。因为前分修习在上述所缘上,由于行相差别而各有不同的自性。遍处相于胜处中的修习相差异,即是遍处与胜处的差异,应参照该处连贯理解。显示巴利原文
204. Paṭibhāganimittabhūtaṃ kasiṇārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ kāraṇaṃ etassāti kasiṇāyatanaṃ, jhānaṃ. Atha vā ārammaṇassa anavasesapharaṇaṭṭhena kasiṇañca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cāti sasampayuttaṃ jhānaṃ kasiṇāyatanaṃ. Tenevāha ‘‘satipi abhibhāyatanānaṃ kasiṇāyatanatte’’ti. Bhāvanāya nimittaṃ bhāvanānimittaṃ, ārammaṇassa parittappamāṇatā suvisuddhanīlāditā ca, tadeva nānattaṃ. Bhāvanā eva vā pubbabhāgabhūtā bhāvanānimittaṃ, tassa nānattaṃ bhāvanānimittanānattaṃ. Pubbabhāgabhāvanā hi yathāvuttavisese ārammaṇe pavattiākāravisesato nānāsabhāvāti. Kasiṇanimittassa abhibhavanakabhāvanānimittanānattaṃ kasiṇa…pe… nānattaṃ, tatoti yojetabbaṃ.
其中,前四种胜处以四大遍为所缘,而在四大遍中,无法指称妙色或丑色。转起于他们所缘的胜处中,第一和第三胜处于一切处皆以无色彩作意而转起,第二和第四胜处则以色彩遍为所缘。若如此,第二、第四胜处与第五等有何差别?答言:“第五胜处等在色彩上更为殊妙,其余则非。”前四种胜处也唯以八遍为所缘,故说“于八遍中”,这只不过是一些人的主张。在解脱中,第一、第二解脱以八遍为所缘,第三解脱以色彩遍为所缘。或者,第一、第二解脱也唯以色彩遍为所缘,因为经中说:“以天眼观察外部的青遍等色。”由于所缘的可意性,它们在其中以不出离的方式转起。如此成立时,第三解脱与其余二者有何差别?在于妙色之作意。唯有第三解脱是以“妙”的作意方式转起,其余则否。显示巴利原文
Ettha ca purimāni cattāri abhibhāyatanāni bhūtakasiṇārammaṇāni, bhūtakasiṇesu ca yaṃ suvaṇṇaṃ dubbaṇṇanti ca na sakkā vattuṃ. Tattha pavattitāni sabbattha vā vaṇṇābhogarahitena pavattitāni paṭhamatatiyābhibhāyatanānīti dutiyacatutthāni vaṇṇakasiṇārammaṇāni. Yadi evaṃ dutiyacatutthehi pañcamādīnaṃ ko visesoti ‘‘pañcamādīni vaṇṇato ramaṇīyatarāni, na tathā itarānī’’ti vadanti. Purimānipi cattāri aṭṭha kasiṇārammaṇāneva, tasmā taṃ nesaṃ matimattaṃ ‘‘aṭṭhasu kasiṇesū’’ti vuttattā. Vimokkhesu ca paṭhamadutiyavimokkhā aṭṭha kasiṇārammaṇā. Tatiyo vaṇṇakasiṇārammaṇo. Paṭhamadutiyāpi vā vaṇṇakasiṇārammaṇā eva ‘‘bahiddhā nīlakasiṇādirūpāni jhānacakkhunā passatī’’ti vuttattā. Ārammaṇamanuññatāya hi tattha aniggatitabhāvena tesaṃ pavattīti. Evaṃ sante tatiyassa itarehi ko visesoti? Subhākārābhogo. Tatiyo eva hi subhanti ābhujanavasena pavattati, na itareti.
智即安止慧。以“存在时”中的 api 字,亦显示“不存在时”之义。有限量是胜伏的原因,这是此四胜处中的用意。难道不是因为处处说“妙色、丑色”,便唯取有色彩作意者吗?为显示并非如此,故说“其中”等。其中,即在诸圣典中。同样,“无量”即无色彩作意的一切无量妙色、丑色,这是其含义。若是如此,如何将有色彩作意的殊胜者与无色彩作意者合为一处作意?并非合为一处,而是对它们各别作意。若各别,如何说为一?由有限性的共通性。若是如此,“对妙色、丑色的执取便是多余的”,为显示并非多余,故说“确有此种理趣”等。其中,不取由色彩作意所生的差别,而以有限的共通性归为一类,说“胜伏有限者”后,再为显示其中所摄法的分类,依所化之机而说“若他们有时依色彩而被作意,则胜伏妙色、丑色”。因此,对无色彩作意者与有色彩作意者各别作意之后,于两处皆取有限胜伏的共通性——即无色彩作意的有限胜伏与有色彩作意的有限胜伏——而说为一。确有此种理趣,这是其用意。显示巴利原文
Ñāṇaṃ appanāpaññā. Vijjamānepīti api-saddena avijjamānepīti dasseti. Parittappamāṇatā abhibhavanassa kāraṇaṃ imesu catūsu abhibhāyatanesūti adhippāyo. Nanu ca sabbattha ‘‘suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vacanato vaṇṇābhogasahitāniyeva gahitānīti? Na gahitānīti dassento ‘‘tattha cā’’tiādimāha. Tatthāti āgamesu. Tathā appamāṇānīti vaṇṇābhogarahitāni ca sabbāni appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānīti attho. Yadi evaṃ kathaṃ visiṭṭhānaṃ vaṇṇābhogena rahitānaṃ sahitānañca ekajjhaṃ manasi karoti? Na ekajjhaṃ, visuṃyeva pana tesu manasikāro. Yadi visuṃ kathamekanti? Parittabhāvasāmaññato. Yadi evaṃ ‘‘suvaṇṇadubbaṇṇaggahaṇaṃ atiricchatī’’ti, nātiricchatīti dassento ‘‘atthi hi eso pariyāyo’’tiādimāha. Tattha yadidaṃ vaṇṇābhogajanitaṃ visesaṃ aggahetvā parittasāmaññena ekattaṃ netvā ‘‘parittāni abhibhuyyā’’ti vatvā puna tadantogadhadhammappabhedaṃ vineyyavasena dassetuṃ ‘‘tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyā’’ti vattabbatāya vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca visuṃ manasi katvā ubhayatthāpi vaṇṇābhogarahitaparittābhibhavane taṃ sahitaparittābhibhavane ca parittābhibhavanassa sāmaññaṃ gahetvā ekanti vacanaṃ, eso pariyāyo vijjatīti ayamadhippāyo.
如此显示了依经与论典文句的差别之后,注释并无矛盾;现在为了通过显示意图来表明经与论文句的无矛盾,故说“其中”等。如此,在论藏中,无色彩作意者与有色彩作意者被各别宣说;然而在经中,却说“两者合为一处”。这如何理解?谓“此即”等。其中,“所来者”即经中所说者,因为经中有“内有色想”之说。“由不说”即由论藏中不说。虽然解脱被各别教导,然而如同有遍处性,胜处亦有解脱的作用。考虑到“胜处与解脱在此也有混杂,难以避免”的责难,故说“由是一切解脱作用共通之说故”。由此显示:正如在胜处教说中,胜处的作用被无余宣说,同样在解脱教说中,解脱的作用也被宣说,故在此它们绝无混杂。显示巴利原文
Evaṃ suttantābhidhammapāṭhavisesato aṭṭhakathāya virodhābhāvaṃ dassetvā idāni suttantābhidhammapāṭhānaṃ avirodhaṃ adhippāyavibhāvanena dassetuṃ ‘‘tatthacā’’tiādimāha. Evaṃ abhidhamme vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca visuṃ vuttāni. Suttante pana ‘‘ubhayāni ekajjha’’nti vuttaṃ, taṃ kathaṃ viññāyatīti āha ‘‘tadeta’’ntiādi. Tattha āgatassāti suttante āgatassa. Tattha hi ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgataṃ. Avacanatoti abhidhamme avacanato. Yadipi vimokkhā visuṃ desitā, kasiṇāyatanabhāvo viya pana abhibhāyatanānaṃ vimokkhakiccatāpi atthīti abhibhāyatanavimokkhānaṃ idhāpi saṅkaro dunnivāroti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato’’ti. Tena yathā abhibhāyatanadesanāyaṃ abhibhāyatanakiccāni niravasesato vuttāni, evaṃ vimokkhadesanāyaṃ vimokkhakiccānīti idha tesaṃ asaṅkaroyevāti dasseti.
若有人不接受如上所述之界定,则他们应当对经与论之文本差异说出其他理由。对此有何可说?难道注释中不是先说了“然而为何在经中如此……”等,然后给出“因为内在色不可被超越”这一理由吗?为表明那并非该理由的陈述,故说“内在色”等。其中,“yanti”在此是就经中所说“他见外色”之语而说,因为唯有外色才是可被超越的。“以他因”指由于说法之巧妙而有其他可被超越之因,故称“以他因”。其义为:仅依内在无色之想,而非如经中那样亦依内在色之想。说“因不明显故”,这是考虑到:对于智慧殊胜者而言,伴随相之生起而引发安止,所缘之超越,若无明显之状态则不可能发生。难道注释中不是说,两种文本之差异,其说法之巧妙被作为理由而陈述吗?因此说:“而说法之巧妙,应依如上所述之界定来理解。”所谓说法之巧妙,实为随顺所化有情之意乐,对实际存在的同义语进行阐明,而非对任何事物皆如此。其中,以“因为是同义语之说法”等所表述之方式的界定,说明了说法之巧妙所依。因为正是如此,前文已阐明了说法之巧妙。显示巴利原文
Ye ca yathāvuttaṃ vavatthānaṃ na sampaṭicchanti, tehi suttantābhidhammapāṭhabhede aññaṃ kāraṇaṃ vattabbaṃ siyā. Kimettha vattabbaṃ, nanu aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kasmā pana yathā suttante’’tiādiṃ vatvā ‘‘ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti kāraṇaṃ vuttanti. Na taṃ tassa kāraṇavacananti dassento ‘‘ajjhattarūpāna’’ntiādimāha. Tattha yanti idha suttante ca ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti (a. ni. 8.65) vuttavacanaṃ sandhāyāha. Bahiddhā rūpāniyeva hi abhibhavanīyānīti. Aññahetukanti desanāvilāsato aññaṃ abhibhavanīyahetu etassāti aññahetukaṃ. Ajjhattaarūpasaññitāya eva, na suttante viya ajjhattarūpasaññitāya cāti attho. Avibhūtattāti idaṃ ñāṇuttarānaṃ saha nimittuppādanena appanānibbattanaṃ ārammaṇassa abhibhavo na suṭṭhu vibhūtabhāvamantarena sambhavatīti katvā vuttaṃ. Nanu ca aṭṭhakathāyaṃ pāṭhadvayavisesassa desanāvilāso kāraṇabhāvena vuttoti āha ‘‘desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo’’ti. Desanāvilāso hi nāma vineyyajjhāsayānurūpaṃ vijjamānasseva pariyāyassa vibhāvanaṃ na yassa kassacīti. Tattha ca ‘‘pariyāyadesanattā’’tiādinā vuttappakāravavatthānaṃ desanāvilāsanibandhanamāha. Tathā ceva hi purato desanāvilāso vibhāvito.
解脱论释显示巴利原文
Vimokkhakathāvaṇṇanā
248 248.“那”指“属于自身相续之色”,即所说之发等颜色。然而,由于它如同打谷场等一样,是禅那的间接之因,故说“作为禅那之因”。“以彼”指以所述之色之差别。“以殊胜”指以极为殊胜的、如“色之再生”等中那样省略后词而说的“色”所指的色界禅那。因为以“以殊胜”一词,表明“有色”是指具有殊胜之色。如“他证得初禅而住,地遍……”等,是诸禅那以遍相之方式而转起。在经中,诸所缘以遍相之方式而转起,如“有人感知地遍……”等。显示巴利原文
248.Tanti ‘‘sasantatipariyāpannarūpa’’nti vuttakesādivaṇṇamāha. Taṃ pana yasmā khalamaṇḍalādi viya paramparāya jhānassa kāraṇaṃ, tasmā ‘‘jhānassa hetubhāvenā’’ti āha. Yenāti yathāvuttarūpavisesena. Visiṭṭhenāti atisayappattena ‘‘rūpūpapattiyā’’tiādīsu (dha. sa. 160 ādayo; vibha. 625) viya uttarapadalopena ‘‘rūpa’’nti vuttena rūpajhānena. ‘‘Visiṭṭhenā’’ti iminā hi atisayarūpayutto rūpīti vuttoti dasseti. ‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇa’’ntiādinā (dha. sa. 499) jhānānameva kasiṇabhāvena pavattā. Sutte ārammaṇānaṃ kasiṇabhāvena pavattā ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānātī’’tiādinā (dī. ni. 3.360; a. ni. 10.25).
梵住论释显示巴利原文
Brahmavihārakathāvaṇṇanā
251 251. 因为在《破迷惑》中将说道:“即使与无明相应的舍受,也称为无明舍;所谓舍,即是与无明相应的舍受;无明舍也同样是这些的名称。”即使对一部分有情或少数有情各别地转起,并于限定的色等所取境中转起,为什么还被称为无量行境呢?因此说“非依世俗谛故”等。若再问:即便如此,就像虽然没有有情是化生者,然而依于有情的邪见,也可依取蕴而被说为以诸行为所缘;同样地,依有情而转起的慈等,是否也可能以诸行为所缘呢?答:否。为了表明依不执取的方式转起的慈等,不可能执取有取蕴,因此说“不执取”等。显示巴利原文
251. Aññāṇasampayuttāpi vā upekkhāvedanā aññāṇupekkhā, upekkhāti aññāṇasampayuttā upekkhāvedanā, aññāṇupekkhātipi etāsaṃyeva nāmanti (vibha. aṭṭha. 947) hi sammohavinodaniyaṃ vakkhatīti. Appaṭibhāganimittattepi ekaṃ katipaye vā satte odissa pavattā paricchinnarūpādiupādānavisaye pavattattā kathamappamāṇagocarāti āha ‘‘na ca sammutisaccavasenā’’tiādi. Evampi yathā natthi sattā opapātikāti sattavasena pavattāyapi micchādiṭṭhiyā saṅkhārārammaṇatā vuccati upādānavasena, evaṃ sattavasena pavattānampi mettādīnaṃ saṅkhārārammaṇatāpi siyāti ce? Na, aparāmasanavasena pavattānaṃ mettādīnaṃ saupādānaggahaṇāsambhavatoti dassento āha ‘‘aparāmāsā’’tiādi.
不净论注释显示巴利原文
Asubhakathāvaṇṇanā
263 263. 依“死一日或死二日”等所说的九种冢墓中,由颜色而转起的禅那,即是冢墓颜色禅那。难道这不应当归入颜色遍,而非归入不净吗?并非如此,因为这是以冢墓颜色为比喻,在未曾舍离对自身身体产生厌恶的前提下,依颜色而转起。因此说“由于厌恶作意的共通性”。为了阐明此义也适用于冢墓颜色禅那,所以说了“那也”等。显示巴利原文
263. ‘‘Ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā’’tiādinā (dī. ni. 2.379; ma. ni. 1.112) vuttāsu navasu sivathikāsu vaṇṇavasena pavattajjhānaṃ sivathikāvaṇṇajjhānaṃ. Nanu cetassa vaṇṇakasiṇehi gahaṇaṃ yuttaṃ, na asubhehīti? Na, sivathikāvaṇṇaṃ upamaṃ katvā attano kāye paṭikūlattaṃ amuñcitvāva vaṇṇavasena pavattanato . Tenevāha ‘‘paṭikūlamanasikārasāmaññenā’’ti. Ayamattho sivathikāvaṇṇajjhānassāti etthāpi yojetabboti vibhāvento ‘‘tampī’’tiādimāha.
无色界善法论注释显示巴利原文
Arūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā
265 “色相”——以色为因、以色为所依。于“色相与无色相”一句中,是指色法以及地遍等相。于“以彼为所缘之禅那”一句中,此处“彼”字指色相,或亦指色,因为色界禅那同样可以色法为所缘。“于色等”——即于色相、无色相、以彼为所缘之禅那,以及与色相关诸法中。“不欲转向等”一句中,“等”字含摄不欲入定等。显示巴利原文
265.Rūpanimittanti rūpahetu rūpādhikaraṇaṃ. Rūpārūpanimittesūti rūpadhammesu ca pathavīkasiṇādinimittesu ca. Tadārammaṇajjhānesūti ettha taṃ-saddena rūpanimittaṃ paccāmasati rūpampi vā rūpadhammārammaṇānampi rūpāvacarajjhānānaṃ sambhavato. Rūpādīsūti rūpārūpanimittatadārammaṇajjhānesu rūpapaṭibaddhadhammesu ca. Anāvajjitukāmatādināti ādi-saddena asamāpajjitukāmatādiṃ saṅgaṇhāti.
“死殁之后,无再生之可能……乃至……以证得不生法而超越”——这是为了表明:就应当被超越这一点而言,由于未能证得,色界善法与色界异熟、唯作之间并无差别。为了开显那些在修习无色时,可被超越的色想等,故说:“若无无色修习,则死殁之后,无再生之可能。”那些称为“yā”者,是指依止于一种色的其余有限异熟想等。显示巴利原文
Cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ…pe… anuppattidhammatāpādanena samatikkamoti etena samatikkamitabbattena rūpāvacarakusalānaṃ rūpāvacaravipākakiriyehi visesābhāvaṃ dasseti anadhigatabhāvato. Yesañhi rūpasaññādīnaṃ arūpabhāvanāya samatikkamādiko labbhati, te dassetuṃ ‘‘arūpabhāvanāya abhāve cutito uddhaṃ uppattirahāna’’nti vuttanti. Yāti ekantarūpanissitā avasiṭṭhaparittavipākasaññādayo.
为了说明:受用不动、寂静等至之乐,往生殊胜之生存状态等,是无色等至的义利,故说:“于色想……乃至……非义利。”显示巴利原文
Āneñjasantasamāpattisukhānubhavanabhavavisesūpapajjanādayo āruppasamāpattīnaṃ atthāti āha ‘‘rūpasaññā…pe… na attho’’ti.
此处意旨为:由于以展开遍相的方式而说,故有有限与无限,这属于非间接的教导。若如此,在有限遍被展开时,为何又说“空无边处”呢?答:因为那里也有遍满无限的存在。因此说“因有遍满无限之存在”。如果一切处都有遍满无限,那么为什么不说“虚空无限”呢?因此说“时节设定”等。其中,“行道”指禅那修习的方式。显示巴利原文
Idha ugghāṭitakasiṇavasena parittānantatā hoti nippariyāyadesanattāti adhippāyo. Yadi evaṃ parittakasiṇugghāṭite kathamākāsānañcāyatanavacananti? Tatthāpi anantapharaṇasabbhāvato. Tenevāha ‘‘anantapharaṇatāsabbhāve’’ti. Yadi sabbattha anantapharaṇatā atthi, atha kasmā ‘‘ananto ākāso’’ti na vuttanti āha ‘‘samayavavatthāpanā’’tiādi. Tattha paṭipattīti jhānabhāvanākāramāha.
266 “已拔除之状态”意指“可拔除的”。正如“已成熟的”意指“可成熟的”。显示巴利原文
266. Ugghāṭabhāvo ugghāṭimaṃ. Yathā pākimaṃ.
268 为了通过理证与教证阐明“以超越在虚空中转起的识而称为第三”这一词句的提取之义,故说“因为超越彼故”等句。无色等至由于是通过超越所缘而证得的,因此特别地观察所缘的过患,认为“应当超越彼所缘”,这是理证;而当所缘被超越时,以彼为所缘的禅那也自然被超越。在修习中,所缘的离弃、移除──这就是阐明。所谓“圣典”即指《分别论》。难道在圣典中不是以“彼识”这一无差别的方式说“非空无边处识”吗?为了显示“通过‘非彼识’这一有差别的说法,此义得以成立”,而说“识无边处”等。显示巴利原文
268. Ākāse pavattitaviññāṇātikkamato tatiyāti paduddhāraṃ katvā yuttito āgamato ca tadatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tadatikkamato hī’’tiādimāha. Āruppasamāpattīnaṃ ārammaṇātikkamena pattabbattā visesato ārammaṇe dosadassanaṃ tadeva atikkamitabbanti ayaṃ yutti, ārammaṇe pana atikkante tadārammaṇaṃ jhānampi atikkantameva hoti. Bhāvanāya ārammaṇassa vigamanaṃ apanayanaṃ vibhāvanā. Pāḷiyanti vibhaṅge. Nanu ca pāḷiyaṃ ‘‘taññeva viññāṇa’’nti avisesena vuttaṃ ‘‘na ākāsānañcāyatanaviññāṇa’’nti. ‘‘Na taññevaviññāṇanti visesavacanena ayamattho siddho’’ti dassento ‘‘viññāṇañcāyatana’’ntiādimāha.
三地善法注释显示巴利原文
Tebhūmakakusalavaṇṇanā
269 “以七大章节”指依缘、俱生缘、依止缘、结缚、相应等诸问分,以及顺、逆、顺逆、逆顺等方法。世间有婆罗堕若种等四十八种姓为其根本,同样,木束等四十八种亦为行仪,故说“四十八”等。其中“他们”指堪能者与不堪能者。以门为首而总摄诸有门者,依此意趣说言“彼彼诸门,即身等”。以轻慢心所作,为劣;以漠然心所作,为中;以恭敬心所作,为胜。或以贪求资具利养等因所作,为劣;以希求福果所作,为中;以“此是所应作”而住圣位者所作,为胜。或以希求生存圆满而发起,为劣;以无贪意乐而发起,为中;为利益他人而发起,为胜。或仅作少许者,为劣;作适量者,为中;作增上者,为胜。于广大心中,仅得者为劣,未善修习者为中,善修习而得自在者为胜。复次,当知于此一一劣等之中,亦依积集差别等而有劣等之分。由相应法之力,即心所引发之心相应法以心为主宰之状态,彼现起于彼所缘心上;或可如此理解此义。显示巴利原文
269.Sattahimahāvārehīti paṭiccasahajātapaccayanissayasaṃsaṭṭhasampayuttapañhāvārehi anulomapaccanīyaanulomapaccanīyapaccanīyānulomādinayā anulomādinayā. Bhāradvājagotamādayo aṭṭhacattālīsa loke gottāni mūlabhūtāni, tathā kaṭṭhakalāpādayo aṭṭhacattālīseva caraṇānīti āha ‘‘aṭṭhacattālīsa’’ntiādi. Tattha tesanti bhabbābhabbānaṃ. Dvārasīsena dvāravantāni gayhantīti adhippāyenāha ‘‘taṃtaṃdvārāni vā kāyādīnī’’ti. Acittīkārena vā kataṃ hīnaṃ, ajjhupekkhanena kataṃ majjhimaṃ, sakkaccakataṃ paṇītaṃ. Āmisakiñjakkhādihetu vā kataṃ hīnaṃ, puññaphalakāmatāya kataṃ majjhimaṃ, kattabbamicceva ariyabhāve ṭhitena kataṃ paṇītaṃ. Bhavasampattilobhena vā pavattitaṃ hīnaṃ, alobhajjhāsayena pavattitaṃ majjhimaṃ, parahitāya pavattitaṃ paṇītaṃ. Parittakataṃ vā hīnaṃ, mattaso kataṃ majjhimaṃ, adhimattaso kataṃ paṇītaṃ. Mahaggatesu pana paṭiladdhamattaṃ hīnaṃ, nātisubhāvitaṃ majjhimaṃ, subhāvitaṃ vasippattaṃ paṇītaṃ. Imesupi ekekassa hīnādikassa āyūhananānattādivasena hīnādibhedo labbhatiyevāti daṭṭhabbaṃ. Sampayuttadhammānaṃ vasenāti yo cittappabhāvito cittasampayuttānaṃ cittādhipateyyabhāvo, so taṃnimitte citte upacaritoti evaṃ vā ettha attho.
出世间善法注释显示巴利原文
Lokuttarakusalavaṇṇanā
277 “以何义为出世间”等文,引自注释书所援之《无碍解道》。故其中以“三种无上法超越世间”等所摄义,为配合三句而显明,乃说“超越世间故,以此”等。一一句中皆应配合,因为于道等中亦可获得世间究竟边际等义。或谓,三种义唯应结合于道,此是其关联所在。“等”字含摄“不超越”等三句,即诸根一味性、精进随彼运载、习行此三种修习差别。又因这些修习差别,是在杂染与清净、轮回与还灭中,由观察彼彼过患与利益之先前分慧所成之别智而生起,故说“相互……增长”。显示巴利原文
277. ‘‘Kenaṭṭhena lokuttara’’ntiādi paṭisambhidāvacanaṃ (paṭi. ma. 2.43) aṭṭhakathāya ābhataṃ, tasmā tattha ‘‘tividhopi anuttaradhammo lokaṃ taratī’’tiādinā saṅgahitoti taṃ tīhi padehi yojetvā dassetuṃ ‘‘lokaṃ taratīti etenā’’tiādimāha. Ekekasmiṃ yojetabbo lokassa antagamanāditāya maggādīsupi labbhamānattā. Maggeyeva vā tividhopi attho yojetabboti sambandho. Anativattanādīti ādi-saddena indriyānaṃ ekarasatā tadupagavīriyavāhanaṃ āsevanāti ime tayo bhāvanāvisese saṅgaṇhāti. Yasmā cete bhāvanāvisesā saṃkilesavodānesu vaṭṭavivaṭṭesu ca taṃtaṃādīnavānisaṃsadassanabhūtāya pubbabhāgapaññāya sampāditena ñāṇavisesena nipphajjanti, tasmā vuttaṃ ‘‘aññamaññaṃ…pe… vaḍḍhetī’’ti.
“为依止”者,其义正如树之于树枝,以支撑体的方式而被称说。果智与果支的依止之说,是就其依止缘而言。正因为有此依止状态,才有安住状态。依止于圣果故,诸圣者虽已所作已办、彻底厌离一切生存,却能较长时间住于世间,以利益他人。诸圣道虽是分断烦恼者,以无差别而成为一切不善与一切善的对治,然对于其他道所应断者,亦以某种断除方式而转起。为显明此断除方式,而说“对于其他者,如闪电光照破黑暗”。由此,在圣典中,下位道智被喻为闪电。若是如此,则上位道所应断之烦恼,即此处所指之“其他”。若说“他们之断灭”,则不合理,因为见道不能断除修习所应断者。倘若有此说,则他们应成为唯见所断。若指彼分断,即所谓“如闪电光照破黑暗”,此唯由先前分观智所成,而谓“出世间道以彼分而断烦恼”亦不合理。于镇伏断,亦同此理,因为随顺智已殊胜地成就彼。又若唯指初道所断烦恼为“其他”,则如此,他们不应有“其他”之性,且并无名为“不堕恶趣”的见所断烦恼,复不应说初道所断烦恼,由彼如闪电光照破黑暗一般而断灭;此应细察。即使是世间禅那,若不行道亦不能成就,此应依意趣而解。显示巴利原文
Nissayo hotīti rukkho viya sākhāya ādhārabhāvena voharīyatīti attho. Phalañāṇaphalaṅgānaṃ nissayavacanaṃ nissayapaccayattā. Tatoyeva nissayabhāvato patiṭṭhābhāvato. Ariyaphalasannissayena hi ariyā katakiccā suṭṭhu nibbinnasabbabhavāpi cirataraṃ loke parahitāya tiṭṭhanti. Kilesānaṃ odhiso pajahanakāpi ariyamaggā avisesena sabbākusalānaṃ sabbakusalapaṭipakkhatāya aññamaggappahātabbesupi kenaci pahānākārena pavattantīti taṃ pahānākāraṃ dassento ‘‘itaresaṃ vijjutobhāsena viya tamassā’’ti āha. Yena pāḷiyaṃ heṭṭhimamaggañāṇānaṃ vijjūpamatā dassitā. Yadi evaṃ uparimaggavajjhā kilesā itareti idhādhippetā. Na tesaṃ samucchedavacanaṃ yuttaṃ. Na hi bhāvanāya pahātabbe dassanamaggo samucchindituṃ sakkoti. Tathā ca sati dassanena pahātabbā eva te siyuṃ. Atha tadaṅgappahānaṃ adhippetaṃ, yena ‘‘vijjutobhāsena viya tamassā’’ti vuttaṃ, taṃ pubbabhāgavipassanāya eva siddhaṃ na ca yuttaṃ lokuttaramaggo tadaṅgavasena kilese pajahatīti. Vikkhambhanepi eseva nayo, anulomañāṇeneva tassa sātisayaṃ sādhitattā. Atha pana paṭhamamaggavajjhā eva kilesā itareti adhippetā, evaṃ sante tesaṃ itarabhāvova na siyā, na ca anapāyagamanīyā nāma kilesā dassanena pahātabbā atthi, nāpi paṭhamamaggavajjhā kilesā tena vijjutobhāsena viya tamo samucchinditabbāti vattuṃ yuttanti upaparikkhitabboyaṃ ‘‘itaresaṃ…pe… samucchedo’’ti. Lokiyajjhānampi na vinā paṭipadāya ijjhatīti idaṃ adhippāyavasena netabbaṃ neyyatthattāti taṃ adhippāyaṃ vibhāvento ‘‘akatādhikārassā’’ti āha. Tena yathāvuttavacanassa ca sappadesataṃ dasseti. Nanu ca katādhikārassa ariyassa maggena samijjhamānampi jhānaṃ maggapaṭipadāvasena paṭipadāsahitamevāti. Na vinā paṭipadāya ijjhatīti sakkā vattuṃ, tenetaṃ vacanaṃ nippadesamevāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘katādhikārassa panā’’tiādi. Idāni tassa vacanassa adhippāyavasena gahetabbatthatā pāḷitopi viññāyatīti dassento āha ‘‘yathāvutta…pe… katā’’ti.
“无论何者”是无差别之言,为指出其无过失,故说“一次、两次”。特取而执受,即是遍知。“名色确定等”,指称名色确定、缘把握、相通达与遍摄喜著。就作用成就而言,这些名色确定等,对某些人或一切人,皆可谓由作用成就。此理亦随顺适用于第二回等。“亦由乐成就”,是说名色确定等由作用成就,虽可作为道之速现起或迟缓之因,却非必然;然而,若伴随观智之诸根迟钝,则成为必然之因。此为所明。显示巴利原文
‘‘Yo kocīti avisesavacana’’nti tassa apavādaṃ dassento ‘‘sakiṃ dvikkhattu’’nti ādimāha. Paricchinditvā gahaṇaṃ parijānanaṃ. Nāmarūpavavatthāpanādīnanti nāmarūpavavatthāpanapaccayapariggahalakkhaṇapaṭivedhanikantipariyādānānaṃ . Kicchasiddhitoti nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ kesañci sabbesampi vā kicchasiddhito. Esa nayo dutiyavārādīsupi yathāsambhavaṃ. Sukhasiddhiyampīti nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ kicchasiddhi maggapātubhāvadandhabhāvassa kāraṇabhāve anekantikā. Vipassanāsahagatindriyānaṃ pana mandatā tassa ekantakāraṇanti dasseti.
“行道之此边故”,即以此说明:由无颠倒之称为行道智见清净的观智,因其长久或不久的转起,故说道之速知与迟知。前者,即前回,或亦即相之通达等。于下端界限三回镇伏烦恼时,则无苦行道,非于其下,决了此义故说“依三回镇伏分位”。其意乃:应知其乐行道是依增上而说。显示巴利原文
Etadantattā paṭipadāyāti etena nippariyāyato paṭipadāñāṇadassanavisuddhisaṅkhātāya vipassanāpaññāya cirācirappavattivasena maggassa khippadandhābhiññatā vuttāti dasseti. Purimānanti purimavārānaṃ, lakkhaṇapaṭivedhādīnaṃyeva vā. Heṭṭhimakoṭiyā tikkhattuṃ kilesavikkhambhane sati dukkhāpaṭipadābhāvo, na tato heṭṭhāti nicchitattā āha ‘‘tikkhattuṃ vikkhambhanavāratāvasenā’’ti. Tassa sukhāpaṭipadā veditabbā ukkaṃsavasenāti adhippāyo.
若于某人转起欺瞒、离间、究竟、义、系缚,他们唯由无染(离贪)而转起,然此人未被摄受,由妄语等有欺瞒等作用故,说其粗劣与不被摄受。由与彼对治之自性相违故,正语之柔软性与摄受性。或由信之殊胜结合,应见其柔软性。“令生”即令转起。或诸活存之有情,或诸相应法由之而净,故自净即“净”。显示巴利原文
Yasmiṃ puggale visaṃvādanabhedanāniṭṭhānatthaniyojanānaṃ pavatti, tattha sinehaviraheneva tesaṃ pavatti, so ca puggalo asaṅgahito hotīti musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhatā ca apariggahatā ca vuttā. Tappaṭipakkhaviruddhasabhāvattā sammāvācāya siniddhabhāvatā pariggāhakasabhāvatā . Saddhāvisesayogato vā tassā siniddhabhāvo daṭṭhabbo. Samuṭṭhāpetīti pavatteti. Jīvamāno vā satto, sampayuttadhammā vā vodāyanti etena sayaṃ vā vodāyatīti vodānaṃ.
285 以渴爱与邪见为所依,以其余烦恼与诸行为积集。以常见为所依,以断见为积集。以昏沉为所依,以掉举为积集。以欲乐随行为所依,以自苦随行为积集。以一切不善行为所依,以一切世间善行为积集。于《越瀑流经注释》所说的诸品类中,此处未提及的部分,也应根据其理趣了知“所依”与“积集”。显示巴利原文
285. Taṇhādiṭṭhīhi patiṭṭhānaṃ. Avasesakilesābhisaṅkhārehi āyūhanā. Sassatadiṭṭhiyā patiṭṭhānaṃ. Ucchedadiṭṭhiyā āyūhanā. Līnavasena patiṭṭhānaṃ. Uddhaccavasena āyūhanā. Kāmasukhānuyogavasena patiṭṭhānaṃ. Attakilamathānuyogavasena āyūhanā. Sabbākusalābhisaṅkhāravasena patiṭṭhānaṃ. Sabbalokiyakusalābhisaṅkhāravasena āyūhanāti oghataraṇasuttavaṇṇanāyaṃ vuttesu pakārantaresu idha avuttānaṃ vasenapi patiṭṭhānāyūhanā veditabbā.
或者,当取烦恼时,即已包含了渴爱、常见与一切不善行,因为它们同分、同一体性的缘故。同样地,当取行时,即包含了其余烦恼、断见与一切世间善行。由于昏沉、掉举、欲乐随行、自苦随行是分别阐述的,因此不应与它们混同。在依烦恼与行说明了所依与积集之后,为了显示渴爱等在此中的特别缘性,故依此二分作连结。或者应视此为理则的显示。如此,其余品类也应当连结。在“诸比丘,具足四支之人”等文中,“支”字应理解为“因”的意义。显示巴利原文
Atha vā kilesaggahaṇena taṇhāsassatadiṭṭhisabbākusalābhisaṅkhārā gahitā taṃsabhāgatāya tadekaṭṭhatāya ca. Tathā abhisaṅkhāraggahaṇena avasesakilesaucchedadiṭṭhisabbalokiyakusalābhisaṅkhārā. Līnuddhaccakāmasukhattakilamathānuyogānaṃ visuṃ vuttattā tehi na yojetabbanti kilesābhisaṅkhāravasena patiṭṭhānāyūhane vatvā taṇhādiṭṭhīnaṃ tattha visesapaccayataṃ dīpetuṃ tadubhayavasenapi yojanā katā. Nayadassanaṃ vā etaṃ tattha daṭṭhabbaṃ. Evamitarepi pakārā yojetabbāti . ‘‘Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato puggalo’’tiādīsu (ma. ni. 4.112, 114) aṅga-saddassa kāraṇatthatā daṭṭhabbā.
299 说妄语等而称为“作”的是什么?将要说明的作用是什么?那又是什么呢?应知这就是“妄语等的作用”,正是此义。这样,此处的连结应如此看待。显示巴利原文
299. Musāvādādīni bhāsamāno karoti nāma kiṃ vakkhamānaṃ kiriyaṃ, kā pana sāti? Musāvādādikiriyāti viditovāyamattho. Evaṃ vā ettha yojanā daṭṭhabbā.
301 “已办之资具”,即衣等资具。“矫诈之事”,即依于恶欲,通过受用粗劣衣等,以“住在你精舍的那位是阿罗汉”等言语,将自己装成具足圣者品德而宣说,为求得殊胜利养以及为自我维护而生起的不善心,这些令他人惊怪之因,即是矫诈之事。显示巴利原文
301.Nipphāditapaccayānanti cīvarādipaccayānaṃ. Kuhanavatthūnīti pāpicchataṃ nissāya lūkhacīvarādisevanavasena ‘‘yo te vihāre vasati, so arahā’’tiādinā (pārā. 224) attānaṃ ariyaguṇasāmantaṃ katvā bhaṇanavasena visesalābhino viya attano pariharaṇavasena ca pavattā akusalacittuppādā paresaṃ vimhāpanakāraṇāni kuhanavatthūni.
343 即使以有胜德为所缘,道也不得无相之名;并非无颠倒的观即是无相,由随顺故,道不得无相之名,所以说“然非以有胜德之所缘……成就”。然而,由随顺而名为空与无愿,已得这些名称的道,从胜德与所缘而言,彼名称的缺失并非一切时皆有,这是为了说明由三名圆满、由随顺而得此名,故说“由名圆满成就故”。“一切”指入一切解脱门之诸道。“三名之结合”即空、无愿、无相的结合,决定无杂。显示巴利原文
343. Satipi saguṇārammaṇehi maggassa animittanāmalābhe na nippariyāyena vipassanā animittanāmikāti āgamanato maggo animittanāmaṃ na labhatīti āha ‘‘na pana saguṇārammaṇehi…pe… siddhaṃ hotī’’ti. Yasmā pana āgamanato suññataṃ appaṇihitanti laddhanāmassa maggassa saguṇato ārammaṇato ca taṃnāmābhāvo na kadācipi atthi, tasmā nāmattayapāripūrihetuāgamanato nāmalābhoti adhippāyenāha ‘‘paripuṇṇanāmasiddhihetuttā’’ti. Sabbesanti sabbavimokkhamukhāgatānampi maggānaṃ. Nāmattayayogoti suññatāpaṇihitānimittanāmayogo. Vavatthānaṃ asaṅkaro.
350 诸行是有相之法,它们似有相、有形而显现。为了显示未修习者与已修习者对此的显现方式,故说“以众等”等。由此,说“以解脱而信根增上”,而非说“于彼解脱中”,因此说“无相解脱是指无常随观”。其余义理也依此而行。为何说“无相的无相性并非不存在”呢?岂非以权说而说无常随观为无相解脱,以实说而说其无相性确实不存在吗?若如此,则“无相的无相命名之不存在”也不能说,这样譬喻的配合更为合理;同样,以无相而说道的无相性也本来并不成立。因此,他说“在胜义上不能给予名称”吗?这是真实的,然而正是以权说所成立的无常随观的无相性,为了净化道而作此论究:“无相解脱的无相性不存在,这似乎相违”。如此作已,他将自说“无相……被阐明”。以共相说譬喻与所譬喻的关联。“非道增上”的意思是:道为增上称为道增上,而于欲、心所,并无此种共称。又,“非由他们而道”的意思是:对于欲、心所,道是此的增上称为道增上,这种共称对于道是不存在的。为什么呢?因为那些欲、心所并非道支。显示巴利原文
350. Nimittadhammā saṅkhārā tehi sanimittā saviggahā viya upaṭṭhahantīti tesaṃ abhāvitabhāvanassa bhāvitabhāvanassa ca upaṭṭhahanākāraṃ dassento ‘‘samūhādī’’tiādimāha. Tena ca ‘‘vimokkhena saddhindriyaṃ adhimattaṃ hotī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350) vuttaṃ, na ‘‘tasmiṃ vimokkhe’’ti, tasmā ‘‘animittavimokkhoti aniccānupassanaṃ āhā’’ti vuttaṃ. Itaratthāpi eseva nayo. Animittassa animittabhāvābhāvo natthīti kasmā vuttaṃ, nanu ca aniccānupassanāya animittavimokkhabhāvo pariyāyenāti nippariyāyadesanāya tassā animittabhāvābhāvo atthi eva, evañca sati ‘‘animittassa animittanāmadānābhāvo’’ti ca na na sakkā vattunti upamāsaṃsandanaṃ suṭṭhutaraṃ yujjati, tathā animittena maggassa animittabhāvo na yujjatiyeva. Tenāha ‘‘paramatthato nāmaṃ dātuṃ na sakkotī’’ti? Saccametaṃ , pariyāyasiddhaṃyeva pana aniccānupassanāya animittabhāvaṃ gahetvā maggasodhanavasenāyamanuyogo kato ‘‘animittavimokkhassa animittabhāvābhāvo natthītiviruddhaṃ viya hotī’’ti. Evañca katvā ‘‘animittaṃ…pe… dīpito hotī’’ti sayameva vakkhatīti. Sāmaññanti upamopamitabbānaṃ sambandhamāha. Na maggādhipatīti maggo adhipati maggādhipatīti chandacittānaṃ ayaṃ samaññā natthīti attho. Na ca tehi maggassāti chandacittehi maggo adhipati etassāti maggādhipatīti ayaṃ samaññā maggassa natthi. Kasmā? Tesaṃ chandacittānaṃ amaggaṅgattā.
由于禅那具有空性等名称,由此可知,根、力等因与道相应,也获得了空性等名称,应如此看待。即使有所对治的随眠,道的那种对治作用也不如自性明显,故说“以自性为主”。“两种”,即自性与对治。“不依其他”,即不依来由。因此,如果仅依自性而得名,便无决定性,一切道就会获得一切名称;所以,以自性为主的道,由此显示并不存在从对治得名或从来由得名的情况。在自性之外的其他情况,即无相等状态。伴随对治的自性,就是空性、无愿的状态及其来由。遮止执取相,是因为未能遮止对诸行相的执取。由于只提到了空性与无愿的道,从无常生起的道可能未被包含在内,为遣此疑而说“无常随观”等。应非从诸行出起,唯应是从诸相出起,这是意趣所在;意思是,不应有诸相的证得,因为不以彼为所缘。对于诸行,在已生还灭、生灭、逼迫、不得自在的状态中,便有“无常”等相的名称。显示巴利原文
Jhānassa suññatādināmakattāti etena indriyabalādīnampi maggasampayogato suññatādināmakatā dassitāti daṭṭhabbaṃ. Satipi paccanīkāmasane na tassa maggassa taṃ paribyattaṃ yathā sarasatāti āha ‘‘sarasappadhāno’’ti. Dvīhīti sarasapaccanīkehi. Aññanirapekkhehīti āgamananirapekkhehi. Tasmāti yasmā sarasatova nāmalābhe avavatthānāpatti sabbassa maggassa sabbanāmabhāvāpatti hoti, tasmā. Attābhi…pe… maggāti tena āgamanato nāmalābhassa paccanīkato nāmalābhabhāvaṃ dasseti. Sarasantareti animittabhāvādike. Paccanīkasahitena sarasenāti suññatāppaṇihitabhāvehi tadāgamanehi. Nimittaggahaṇānivāraṇāti saṅkhāranimittaggāhassa anisedhanato. Suññatāppaṇihitasseva maggassa vuttattā aniccato vuṭṭhahantassa maggo idha asaṅgahito siyāti āsaṅkitvā āha ‘‘aniccānupassanā’’tiādi. Saṅkhārehi vuṭṭhānaṃ na siyā, lakkhaṇehi eva vuṭṭhānaṃ siyāti adhippāyo, lakkhaṇapaṭivedho na siyā atadārammaṇattāti attho. Saṅkhārānañhi hutvā abhāvaudayabbayapaṭipīḷanāvasavattanākāresu aniccatādilakkhaṇavohāro.
当执取具有行相的事物时,那行相本身也必然被执取,因此说“由于执取了彼行相的诸行,诸相亦得以通达”。依如前所说的意趣,即以“无常”等及“于诸行”等表述方式的意趣。“离”,即从诸行转离。显示巴利原文
Ākāravantesu gahitesu tadākāropi gahitoyeva hotīti āha ‘‘lakkhaṇānipi paṭividdhāni honti tadākārasaṅkhāraggahaṇato’’ti. Yathāvuttādhippāyenāti ‘‘anicca’’ntiādinā ‘‘saṅkhāresū’’tiādināva vuttappakārādhippāyena. Visunti saṅkhārehi vinivattetvā.
出世间善显示巴利原文
Lokuttarakusalaṃ
杂论注释显示巴利原文
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā
以五种方式解说“相”:将五取蕴依“内二种”与“色二种”,有时分析、有时不作分析,即以“相”一词来解说。因为即使转起的诸行也不会超越诸行相的状态,而且由于应当出起的共性。因此,即使依已执取和未执取而将存在分为二种加以说明,最终还是以“这是关于相的确定”而归结于相。在此处,相有内有外,而“存在”唯是内的,这是它们的差别。觉支等的差别,是指觉支、禅支、道支的不相似。名为“不欲入定的寻等离欲修习”,即是不欲入定的离欲修习。其余者,即基础禅那等。由于非彼状态,即由于没有前述那种离欲修习。以下是所说:如同在道邻近的观中,由于喜俱,道有初禅等性;由于舍俱,有第五禅性。依此,觉支等有其差别。在它们的决定中,近因和主因是至出起观,而基础禅那等则不然。显示巴利原文
Pañcadhāuddisati pañcupādānakkhandhe ajjhattadukavasena rūpadukavasena ca bhinditvā abhinditvā ca nimittavacaneneva uddisati pavattassapi saṅkhāranimittabhāvānativattanato vuṭṭhātabbatāsāmaññato ca. Teneva upādinnānupādinnavasena pavattaṃ dvidhā katvā niddisitvāpi ‘‘ayaṃ tāva nimitte vinicchayo’’ti nimittavaseneva nigameti. Ettha ca nimittaṃ ajjhattabahiddhā, pavattaṃ pana ajjhattamevāti ayametesaṃ viseso. Bojjhaṅgādivisesanti bojjhaṅgajhānaṅgamaggaṅgānaṃ asadisataṃ. Asamāpajjitukāmatāsaṅkhātā vitakkādivirāgabhāvanā asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanā. Itarassāti pādakajjhānādikassa. Atabbhāvatoti yathāvuttavirāgabhāvanābhāvassa abhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā maggāsannāya vipassanāya somanassasahagatatte maggassa paṭhamādijjhānikatā ca upekkhāsahagatatte pañcamajjhānikatā eva ca tabbasena ca bojjhaṅgādīnaṃ visesoti tesaṃ niyame āsannakāraṇaṃ padhānakāraṇañca vuṭṭhānagāminivipassanā, na evaṃ pādakajjhānādayoti.
现在,为阐明此义:无基础初禅与有基础杂诸行初禅,在观照之后所生起的道,由于必定具有初禅性,因此观的确定在此是决定性的,且是主要的,故说“唯以观的确定”等。其中,“其他”即第二禅等道。超越基础禅那诸支、成为不欲入定的离欲修习之至出起观,由作为基础的基础禅那赋予差别,遂成为道之禅支等差别的决定者,故说“以基础禅那和观的确定”。又,如同依于作为基础的基础禅那,同样,依于作为所缘的所观禅那,当两者俱在时,由意乐赋予差别的观即能决定,故说“在其余论中……应如此配合”。显示巴利原文
Idāni apādakapaṭhamajjhānapādakānaṃ pakiṇṇakasaṅkhārapaṭhamajjhānāni sammasitvā nibbattitānañca maggānaṃ ekantena paṭhamajjhānikabhāvato vipassanāniyamoyevettha ekantiko padhānañcāti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘vipassanāniyamenevā’’tiādimāha. Tattha itareti dutiyajjhānikādimaggā. Pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanābhūtā vuṭṭhānagāminivipassanā adhiṭṭhānabhūtena pādakajjhānena āhitavisesā maggassa jhānaṅgādivisesaniyāmikā hotīti ‘‘pādakajjhānavipassanāniyamehī’’ti vuttaṃ. Yathā ca adhiṭṭhānabhūtena pādakajjhānena, evaṃ ārammaṇabhūtena sammasitajjhānena ubhayasabbhāve ajjhāsayavasena āhitavisesā vipassanā niyametīti āha ‘‘evaṃ sesavādesupi…pe… yojetabbo’’ti.
在基础禅那的诸行中,即在初禅的诸行中,因为有“以初禅为基础”之说。由于没有对寻等之离染与不离染的修习,即没有彼彼离欲与不离欲的修习。由此,他说所缘禅那也对观有着赋予差别的亲依止缘。显示巴利原文
Pādakajjhānasaṅkhāresūti paṭhamajjhānasaṅkhāresu. ‘‘Paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350) hi vuttaṃ. Taṃtaṃvirāgāvirāgabhāvanābhāvenāti vitakkādīnaṃ virajjanāvirajjanabhāvanābhāvena. Tena ārammaṇajjhānassapi vipassanāya visesādhānaṃ upanissayatamāha.
基础禅那与所观禅那本身就是觉支等差别之亲依止缘,故称为基础禅那与所观禅那之亲依止;当其存在时。由于其不存在而不存在,即由于彼意乐的不存在而不存在。显示巴利原文
Pādakajjhānasammasitajjhānāniyeva bojjhaṅgādivisesānaṃ upanissayo kāraṇanti pādakajjhānasammasitajjhānupanissayo, tassa sabbhāve. Tadabhāvābhāvatoti tassa ajjhāsayassa abhāvābhāvato.
于第四禅之道,无色界中的无色禅那本身即可作为基础,故说“除第四禅者”。圣道中的第二禅等,既是超越粗重支分的观禅之近依止,又堪称观禅的所缘基础。所谓“五支”,即五禅支。其用意是:随各自之说而施设的基础禅那等,因与言说相伴而行,故称“言说”,因此说“此三者于言说中”。或者说,基础禅那等是能言说的工具,故称为言说。显示巴利原文
Catutthajjhānikassa maggassa āruppe arūpajjhānameva pādakaṃ siyāti āha ‘‘catutthajjhānikavajjāna’’nti. Ariyamaggassa oḷārikaṅgātikkamanūpanissayā vipassanāya adhiṭṭhānārammaṇabhūtā dutiyajjhānādayo. Pañcahi aṅgehīti pañcahi jhānaṅgehi. ‘‘Taṃtaṃvādehi paññāpiyamānāni pādakajjhānādīni vādasahacāritāya ‘vādā’ti vuccantī’’ti adhippāyena ‘‘tayopete vāde’’ti āha. Vadanti etehīti vā vādakaraṇabhūtāni pādakajjhānādīni vādā.
“异熟相续……善组织故”:此言表明,业在某一相续中生起时,便于该相续中生起之际,即赋予某种特殊的作用。是故,业的异熟唯于彼相续中生起,而非别处。显示巴利原文
Vipākasantānassa…pe…susaṅkhatattāti etena yasmiṃ santāne kammaṃ uppajjati, tattha uppajjamānameva kiñci visesādhānaṃ karotīti dīpeti. Yato tasmiṃyeva santāne tassa vipāko, nāññattha.
“如前随顺”是指:犹如在种姓位生起的随顺智之后,前一个随顺智跟随那个在种姓位生起的随顺智。此在种姓位生起的随顺智,也可能跟随另一个随顺智,在其无间生起。“彼地为地”是指:那个名为五取蕴、作为烦恼生起之处的地。“执取为一有而说”,此乃表明:所谓“七有”“二有”之类,亦应依意趣而理解,并非依字面。此中意趣是:一次生于欲界天,一次生于人中,如此参杂受生,仅就其中一种受生而有此限定。而所谓“他们不取第八有”,亦就欲界有而言。据说,于广大有中,此限定并不存在。同样地,“除二有之外”亦是就欲界天与人有的参杂而说,因此,欲界中所谓的二有,即依欲界天与人而说的二有。在先前的选项中,依人的差别而分判行道,说“某人动摇,某人不动摇”,这是未作“唯动摇”限定而说的意义。然而,由于注释书中说:“如同行道,增上亦唯动摇”,故当不加简别、总括一切行道时,则决定性地存在动摇,因此第三个选项是“唯动摇”的限定,即“唯说动摇,而不说不动摇”。显示巴利原文
Purimānulomaṃ viya tanti yathā gotrabhuṭṭhāne uppannānulomato purimaanulomañāṇaṃ taṃ gotrabhuṭṭhāne uppannānulomaṃ anubandhati, evaṃ. Tadapīti gotrabhuṭṭhāne uppannānulomañāṇampi aññaṃ anulomañāṇameva anubandheyya, tassa anantaraṃ uppajjeyya. Sā bhūmīti sā pañcupādānakkhandhasaṅkhātā kilesānaṃ uppattiṭṭhānatāya bhūmi. Eko bhavoti gahetvā vuttanti etena satta bhave dve bhaveti idampi adhippāyavasena netabbatthaṃ, na yathārutavasenāti dasseti. Tatthāyaṃ adhippāyo – ekavāraṃ kāmāvacaradevesu ekavāraṃ manussesūti evampi missitūpapattivasena tesu ekissā eva upapattiyā ayaṃ paricchedo. Yaṃ pana ‘‘na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyantī’’ti (khu. pā. 6.9; su. ni. 232) vuttaṃ, tampi kāmāvacarabhavaṃyeva sandhāyāha. Mahaggatabhavānaṃ paricchedo natthīti vadanti. Tathā ‘‘ṭhapetvā dve bhave’’ti etthāpi kāmāvacaradevamanussabhavānaṃ missakavaseneva, tasmā kāmadhātuyaṃ ye dve bhavāti kāmāvacaradevamanussavasena ye dve bhavāti attho. Purimavikappesu puggalabhedena paṭipadā bhinditvā kassaci calatīti, kassaci na calatīti katvā ‘‘calati evā’’ti avadhāraṇamantarena attho vutto. Yasmā pana aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 350 lokuttarakusalapakiṇṇakakathā) ‘‘yathā ca paṭipadā, evaṃ adhipatipi calati evā’’ti vuttaṃ, tasmā sabbesampi paṭipadāsu abhedena gahitāsu ekantena calanaṃ sambhavatīti ‘‘calaticceva vuttaṃ, na na calatī’’ti tatiyavikappo calanāvadhāraṇo vutto.
初道二十大纲注释显示巴利原文
Paṭhamamaggavīsatimahānayavaṇṇanā
357 以禅那、道等异门解说时,所指的是“觉支者”。特别是在前分阶段,生起“我修习禅那,我修习道”的意乐,依此意趣而说“若人于前分阶段”等。显示巴利原文
357. Jhānamaggādipariyāyehi kathite bojjhanakāti adhippetā, visesato pubbabhāge ‘‘jhānaṃ bhāvemi maggaṃ bhāvemī’’ti pavattajjhāsayā hontīti adhippāyena ‘‘yassa pubbabhāge’’tiādimāha.
358 “依近依止”是指:以称为心转起的前分加行为近依止。因此说“若人……”等。“随彼之力”是指:因获得增上缘而具备特殊能力。如果依前分加行而有欲等的增上性,为何只这样说呢?难道信等也可得前分加行吗?所以又说“其余诸法……”等。“非彼自性故”是指:不具有被相应法特别随顺的性质。虽然信等也以根缘之力令相应法随顺,但在一个心识刹那中,它们不像欲等那样,在没有其他同等作用者的情况下,仍能被相应法随顺,因此只说它们为增上。如此,根缘、俱生缘、增上缘的差别便显明了。显示巴利原文
358.Upanissayavasenāti tathā cittappavattisaṅkhātena pubbabhāgābhisaṅkhārena. Tenevāha ‘‘yassa hī’’tiādi. Tadanurūpabalāti adhipatipaccayalābhena sattivisesayogamāha. Yadi pubbabhāgābhisaṅkhāravasena chandādīnaṃ adhipatibhāvo, kimatthameteyeva evaṃ vuttā, nanu saddhādīnampi pubbabhāgābhisaṅkhāro labbhatīti āha ‘‘sesadhammāna’’ntiādi. Ataṃsabhāvattāti sampayuttehi sātisayamanuvattitabbabhāvarahitattā. Kiñcāpi hi saddhādayopi indriyapaccayatāya sampayuttehi anuvattayanti, ekasmiṃ pana cittuppāde samadhurena aññena vinā sampayuttehi anuvattanīyabhāvo na tesaṃ yathā chandādīnanti teyeva adhipatibhāvena vuttā. Evañca katvā indriyasahajātādhipatipaccayānaṃ viseso paribyatto hoti.
四道千法之注释显示巴利原文
Catumagganayasahassavaṇṇanā
362 慢的作用与见相似。因为它像增上者一般,不与其他增上者——见——共同生起。“一分……是譬喻”,并非完全等同;否则,若最上道隐没时,便如日落黑暗覆盖,成为遮蔽真谛的不现行,这是意趣所在。“相互”是指不同的、各别的。“此经所引”应转变格位来理解。“依所说之理”是指:依此注释书中所说之理。“非因譬喻而说故”是指:在此经中并非以譬喻而说。或者,“依所说之理”是指:依此经中所说之理,在此注释书中并非以譬喻而说。它们如同组成部分,故称为“心所”等,即“它们系属于心,令心动作”,但不应视为“触所”等。显示巴利原文
362.Mānassa diṭṭhisadisā pavatti. Tathā hi so adhipati viya aññādhipatinā diṭṭhiyā saha nappavattatīti. Ekadesa…pe… upamā hoti, na sabbasāmaññena, itarathā sūriyatthaṅgamane andhakārāvattharaṇaṃ viya aggamaggatirodhāne saccapaṭicchādakatamappavatti āpajjeyyāti adhippāyo. Aññamaññanti aññe aññe. ‘‘Ānītaṃ idaṃ sutta’’nti vibhatti pariṇāmetabbā. Yathāvuttanayenāti imissā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena. Na upamāya vuttattāti imasmiṃ sutte na upamāya vuttabhāvato. Yathāvuttanayenāti vā etasmiṃ sutte vuttappakārena nayena imissā aṭṭhakathāyaṃ upamāya na vuttattā. Avayavā viya honti, yena te cetasi niyuttā, cittassa eteti ca cetasikātiādinā vuccanti, na pana ‘‘phassikā’’tiādināti daṭṭhabbaṃ.
法列举品显示巴利原文
Dhammuddesavāro
第一心之注释显示巴利原文
Paṭhamacittavaṇṇanā
365 365. 由于三刹那在不善中不可能存在,“时”一词意指集合、时间、原因、集合体之义。针对“被贪所征服时,于可意所缘及其他处,以执取可意相的方式而有喜俱”等,说“随宜”。又,依“因烦恼病故,以不健康义;因有烦恼过失故,以有过失义;因无明所生故,以不善巧所生义,而为不善”以及“具有过失、苦异熟相,生起无义之用,杂染现起,非理作意为近因;或因应受谴责故,具有过失相,杂染性为用,非可爱异熟现起,如前所述为近因”等所说之理,应随顺理解,故说“随顺所说之理”。显示巴利原文
365. Khaṇattayassa akusalesu asambhavato samavāyakālahetusamūhattho samaya-saddo. Lobhābhibhūtāya eva iṭṭhārammaṇasmiṃ itaratra ca iṭṭhākāraggahaṇavasena somanassasahagatabhāvoti evamādiṃ sandhāya ‘‘yathānurūpa’’nti vuttaṃ. ‘‘Kilesāturatāya anārogyaṭṭhena kilesavajjasabbhāvato sāvajjaṭṭhena avijjāsambhūtatāya akosalyasambhūtaṭṭhena akusala’’nti ca ‘‘sāvajjadukkhavipākalakkhaṇaṃ, anatthajananarasaṃ, saṃkilesapaccupaṭṭhānaṃ, ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ, gārayhabhāvato vā sāvajjalakkhaṇaṃ, saṃkilesabhāvarasaṃ, aniṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ, yathāvuttapadaṭṭhānamevā’’ti ca evamādinā vuttanayena anugantabbatāya vuttaṃ ‘‘vuttanayaṃ anugantvā’’ti.
所谓“已去、去、进行”,是约活动而言,因此说“唯是已去、唯是去、唯是执取”。因为见的“去”正是活动。由于是近因,故称“足处(近因)”。就如理作意是善的近因,非如理作意则是不善的极近因。事实上,即使有听闻非正法等因存在,若未转向、未确定非如理作意,不善的活动也不会生起。注释书中也将说:“非如理作意是不善”。由此也表明了它是决定性的因。“忍耐寒冷等”是审虑、是放逸而住,故说“不放逸、忍耐”。因此,这里所说的“念防护”,因为已说“根防护”,是指“忍辱防护”;而“断除防护”则是“精进防护”,因为经中说:“对已生起的欲寻,不忍受、断除”等。显示巴利原文
Gataṃ gamanaṃ pavattīti katvā vuttaṃ ‘‘gatamattaṃ gatimattaṃ gahaṇamatta’’nti. Diṭṭhiyā hi gati pavatti evāti. Āsannakāraṇattāti padaṭṭhānatāya, yonisomanasikāro viya hi kusalassa ayonisomanasikāro akusalassa accāsannahetu. Tathā hi satipi asaddhammasavanādikāraṇe ayoniso anāvajjite avavatthāpite ca natthi akusalappavatti. Tathā ca vakkhati aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ayoniso akusala’’nti. Etena ekantakāraṇatā ca vuttatthā hoti. Paṭisaṅkhā sītādikhamanaṃ appamādavihāroti vuttaṃ ‘‘appamajjanaṃ khamana’’nti. Tena satisaṃvaroti idha khantisaṃvaro vuttoti adhippāyo indriyasaṃvarassa vuttattā. Pahānasaṃvaroti vīriyasaṃvaro. So hi ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahatī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.14; 6.58) vuttoti.
痴应当被理解为执取与正行相对立的状态,即执取正行之对立面的状态。因为被它覆盖的人,不能正确地行道。“与贪欲特别相应”是指达到了业道。显示巴利原文
Sammāpaṭipattiyā paṭipakkhabhāvena gahetabbatākāro moho sammāpaṭipattipaṭipakkhabhāvaggahaṇākāro. Tena hi nivutā na sammā paṭipajjanti. Abhijjhāya visesayogo kammapathappatti.
“无观察”即是痴。在此处,应当知道这是指不带有见的痴。至于与见俱行的痴,由于它随顺于见,因而通过执取见而被执取。“于无根据处”,即于不可信的事物。“带有随顺的决定”,是说明痴与见带有信的模样。由于以无惭、无愧、痴等而放逸,故以无惭等为因。“无守护的心”正显示了心的无念状态,因为念是以守护为现起的。由此,“无信心之心、盲愚之心”这两个词的意义便得到了说明。“怨恨等”的“等”字包含了贪等。由于贪等具有缠缚等性质,故说“无差别地”,因为不可能有某一特定的差别。“此处”是指在此心中。这是于应成就的义利上使用处格,如同“于皮革杀虎”的用法;或者,这是依果的转用来表示所缘的未平息,如同“痰是糖”的说法。显示巴利原文
Anupaparikkhā moho. So cettha diṭṭhirahito veditabbo. Diṭṭhisahitassa pana diṭṭhiyā anuvidhāyakattā taggahaṇeneva gahaṇanti. Avatthusminti asaddahanīye vatthusmiṃ. Sānunayo adhimokkhoti mohadiṭṭhīnaṃ saddhāpatirūpatamāha. Ahirikānottappamohādīhi pamajjanato ahirikādīhi kāraṇehi. Ārakkharahitacitteti cittassa sativirahataṃyeva dasseti. Ārakkhapaccupaṭṭhānā hi satīti. Etena ‘‘assaddhiyacitte andhabālacitte’’ti padadvayaṃ vuttatthaṃ hoti. Upanāhādīti ādi-saddena rāgādayo saṅgayhanti. Rāgādīnaṃ pariyuṭṭhānādisabhāvatāya ‘‘avisesenā’’ti vuttaṃ visesassa ekaccassa asambhavato. Idhāti, imasmiṃ citte. Nipphādetabbe payojane bhummaṃ ‘‘cammasmiṃ dīpinaṃ hantī’’ti (vajira. ṭī. 17-18 verañjakaṇḍavaṇṇanā) viya ārammaṇaṃ vā avūpasamo phalūpacārena ‘‘semho guḷo’’ti viya.
广说分释显示巴利原文
Niddesavārakathāvaṇṇanā
390 它覆盖自性,便成为执取‘本性’、‘我’等非实有之物的所依与因相,因此说痴‘觉知非实有’;它又成为执取常等不平等相的想等颠倒的所依,因此说痴‘觉知不平等’。这是将因相拟为作者而作的转说。此义应依与见俱行的痴来理解。此处的‘本性’是指迦毗罗派(数论派)的‘根本原质’。显示巴利原文
390. Sabhāvapaṭicchādavasena pakatiattādiasantaggahaṇassa nissayattā nimittattā asantaṃ bujjhati, niccādivisamaggahaṇassa saññādivipariyesassa nissayattā asamaṃ bujjhatīti moho vutto nimittassa kattubhāvena upacāritattā, ayañca attho diṭṭhisahitamohavasena daṭṭhabbo. Ettha ca pakatīti kāpilānaṃ padhānaṃ.
第三心释显示巴利原文
Tatiyacittavaṇṇanā
400 如同‘必定支’一词,‘不失误支’一词有时也可能表示决定性。为了显示其不确定性,才说‘生起的阿罗汉支’,因为慢是不确定的。如果慢是确定的,那么欲贪就不会有离慢而生起的情形,有贪也是如此。若如此,在《发趣论》中就不会有四次与欲贪的联结,而只会是三次;也不会有以有贪为根本的联结;并且,诸结与结的联结方式就会是八种,而非所示的十种。因此,通过以上的联结方式,显示了慢的不确定性。或者,与慢俱行的有五种,即如前所述的必定支;然而,若问‘它们是什么’,可知此义属于‘或类’。因为这里规定‘或类’有五种,而非必定支,所以应据此进行联结。在《烦恼双论》中,于缘起分等,如‘缘烦恼法,烦恼法以因缘生起’等,其中分别说:‘缘贪,生起痴、慢、昏沉、掉举、无惭、无愧;缘贪,生起痴、慢、掉举、无惭、无愧;缘贪,生起痴、昏沉、掉举、无惭、无愧;缘贪,生起痴、掉举、无惭、无愧’,因此说‘在《烦恼双论》中也是如此’。这确实是由于与见不相应、有行、无行之心而有的文本差异。显示巴利原文
400. Apaṇṇakapadaṃ viya avirajjhanakapadampi kadāci niyatabhāvaṃ dīpeyyāti aniyatataṃ dīpetuṃ ‘‘uppattiarahaṅgānī’’ti vuttaṃ mānassa aniyatattā. Yadi hi māno niyato siyā, kāmarāgassa mānarahitā pavatti na siyā, tathā bhavarāgassa. Evaṃ sati paṭṭhāne catukkhattuṃ kāmarāgena yojanā na siyā, tikkhattuṃyeva siyā, bhavarāgamūlikā ca na siyā, evañca saṃyojanānaṃ saṃyojanehi aṭṭhavidhena yojanā siyā, na dasavidhā dassitāti yathāvuttāhi yojanāhi mānassa aniyatabhāvo pakāsito. Atha vā mānena saddhiṃ pañca honti yathāvuttāni apaṇṇakaṅgāni, kiṃ pana hontīti apekkhāyaṃ yevāpanakāti viditovāyamattho. Yevāpanakānañhi pañcabhāvo idha vidhīyati, na apaṇṇakaṅgānanti so yathā hoti , tathā yojetabbaṃ. Kilesaduke paṭiccavārādīsu ‘‘kilesaṃ dhammaṃ paṭicca kileso dhammo uppajjati hetupaccayā’’tiādīsu ‘‘lobhaṃ paṭicca moho māno thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappaṃ. Lobhaṃ paṭicca moho māno uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappaṃ. Lobhaṃ paṭicca moho thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappaṃ. Lobhaṃ paṭicca moho uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappa’’nti vibhattattā ‘‘tathā kilesadukepī’’ti vuttaṃ. Diṭṭhivippayuttasasaṅkhārikāsaṅkhārikacittavasena hi ayaṃ pāṭhabhedoti.
因为在注释书篇章释中将说:‘欲贪以四种方式一起生起,嗔恚以三种,慢以一种,疑、有贪也是如此’,并说:‘欲贪与慢结、无明结,以及仅与无明结一起;慢与有贪、无明结一起;有贪与无明结一起’,故说‘此处将说’等。就在那里,又将说:‘贪以六种方式一起生起,嗔恚以两种,痴也是如此’,并说:‘无行、与见不相应的贪,与痴、掉举、无惭、无愧一起;有行的与痴、昏沉、掉举、无惭、无愧一起;无行的与痴、慢、掉举、无惭、无愧一起;有行的与痴、慢、昏沉、掉举、无惭、无愧一起’,因此说‘如此,烦恼有十种’。由于以‘我’而执取,故不弯曲的执取也称为‘完全执取’。显示巴利原文
‘‘Kāmarāgo catudhā ekato uppajjati, paṭigho tidhā, māno ekadhā, tathā vicikicchā bhavarāgoti uddisitvā kāmarāgo mānasaṃyojanaavijjāsaṃyojanehi ceva avijjāsaṃyojanamatteneva ca saddhiṃ māno bhavarāgāvijjāsaṃyojanehi saddhiṃ bhavarāgo avijjāsaṃyojanena saddhi’’nti aṭṭhakathākaṇḍavaṇṇanāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1485) vakkhamānattā ‘‘idha ca vakkhatī’’tiādi vuttaṃ. Tattheva ‘‘lobho chadhā ekato uppajjati, paṭigho dvedhā, tathā moho’’ti uddisitvā ‘‘lobho asaṅkhāriko diṭṭhivippayutto mohauddhaccaahirikānottappehi, sasaṅkhāriko mohathinauddhaccaahirikānottappehi, asaṅkhāriko eva mohamānauddhaccaahirikaanottappehi, sasaṅkhāriko eva ca mohamānathinauddhaccaahirikaanottappehī’’ti vakkhamānattā ‘‘tathādasavidhā kilesāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Aha’’nti gahaṇatāya avaṃkatvā gahaṇampi ‘‘sampaggaho’’ti vuttaṃ.
第四心释显示巴利原文
Catutthacittavaṇṇanā
402 “生起策励”:此处所说的策励即是名为“心加行”的行,而非精进的策励。显示巴利原文
402.Ussāhaṃ janentāti ettha cittapayogasaṅkhāto saṅkhāro eva ussāho, na vīriyussāhoti.
第九心释显示巴利原文
Navamacittavaṇṇanā
413 由于扩散而生起的不悦之色,嗔怒者全身震动,嗔怒相显现。由此,其成就之味已得显示;或者,依其现起的方式,其味为“扩散”。确实,对于所嗔怒的对象,其敌人的成就大多成为嗔恚生起之因。由此,其作用之味已得说明。显示巴利原文
413.Visappanāniṭṭharūpasamuṭṭhānaṃ yena kupitassa sakalasarīraṃ kampati, kupitākāro paññāyati. Etena sampattiattho raso dassito hoti, pavattiākāravasena vā visappanaraso. Tathā hi yassa kuppati, tassa amittassa sampatti yebhuyyena paṭighuppattihetu hotīti. Etena kiccattho raso vutto hotīti.
418 即是词义本身,即是同义词本身。显示巴利原文
418.Vacanatthameva vacanapariyāyameva.
第十一心释显示巴利原文
Ekādasamacittavaṇṇanā
424 “无决定”即无胜解。“不确立”即依相续之心,于单一所缘不能安住。显示巴利原文
424.Nicchayābhāvāti adhimokkhābhāvā. Asaṇṭhahanatoti santānavasena ekasmiṃ ārammaṇe anavaṭṭhānato.
第十二心释显示巴利原文
Dvādasamacittavaṇṇanā
429 不存在俱生增上缘,因为不存在“若我有欲,疑便生起;此疑应于我生起”这样的转起。由于未被提出,故而被否定;这也表明在如法教说中未曾言及,即显示其不存在。显示巴利原文
429. Sahajātādhipati natthi ‘‘chandavato ce vicikicchā uppajjati, sā mayhaṃ uppajjeyyā’’tiādippavattiyā abhāvā. Anuddhaṭattā paṭisiddhatā, yathādhammasāsane avacanampi abhāvaṃ dīpeti.
“Avacanato”一词显示“a”字表示与彼不同之义。而且,通过说在应依见所断诸法中不存在,以因的成就来成立果,为了首先显示其中不存在的因,故说“由不牵引结生”。由此,该心生起的自性已被说明。进而,“强力者牵引结生,微弱者不牵引”,这是就具有结生自性者而言;而对于根本没有结生自性者,其强力性并非牵引结生之因,此义已被显示。以“若牵引则……”等论证成立“不牵引”。因为未到来,所以不牵引,这是意旨所在。由于已说“因为彼无结生,故未到来”,因此说“由不牵引成立不到来”。显示巴利原文
Avacanatoti a-kārassa tadaññavacanataṃ dasseti. Etena ca dassanena pahātabbesu abhāvavacanena kāraṇasiddhiyā phalasiddhīti tattha abhāvassa kāraṇameva tāva dassetuṃ ‘‘paṭisandhianākaḍḍhanato’’ti vuttaṃ. Tena taṃsabhāvatā tassa cittuppādassa vuttā hoti. Tato ca ‘‘balavaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati, dubbalaṃ nākaḍḍhatī’’ti idaṃ paṭisandhidānasabhāvesu. Yassa pana paṭisandhidānasabhāvo eva natthi, na tassa balavabhāvo paṭisandhiākaḍḍhane kāraṇanti ayamattho dassito hoti. Anākaḍḍhanaṃ sādheti ‘‘yadi hi ākaḍḍheyyā’’tiādinā. Yasmā ca nāgataṃ, tasmā nākaḍḍhatīti adhippāyo. ‘‘Yasmā pana taṃ paṭisandhidānaṃ natthi, tasmā nāgata’’nti vuttattā ‘‘anākaḍḍhanato anāgamanaṃ sādhetu’’nti vuttaṃ.
“应堕恶趣者”意为令堕恶趣者,即其自性如是。若牵引结生,掉举相应心则必然成为应堕恶趣者。故注释书《法集论注》有言:“否则,彼亦会在此处结生。”因为不善结生不可能发生于善趣。又由“已解脱于四恶趣,为不堕法者”之语,可知应堕恶趣者亦是依见所断,故说“因应堕恶趣者是依见所断”。然此掉举相应心并非依见所断,不能以“其应堕恶趣之贪、嗔、痴及与彼俱起之诸烦恼”来涵盖说明,因其被说为定属修所断。即如所说:“何等法为修所断?掉举相应之心生起。”显示巴利原文
Apāyagamanīyassāti apāyaṃ gametīti apāyagamanīyaṃ, taṃsabhāvanti attho. Paṭisandhiākaḍḍhane sati uddhaccasahagataṃ ekantena apāyagamanīyaṃ siyā. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 429) ‘‘itarassāpi ettheva paṭisandhidānaṃ bhaveyyā’’ti. Na hi akusalapaṭisandhi sugatiyaṃ sambhavatīti. ‘‘Catūhi apāyehi ca vippamutto (khu. pā. 6.11; su. ni. 234) avinipātadhammo’’ti (sa. ni. 2.41; 5.998, 1004) vacanato apāyagamanīyañca dassanena pahātabbaṃ. Tenāha ‘‘apāyagamanīyassa dassanena pahātabbattā’’ti. Na cetaṃ dassanena pahātabbaṃ, na so tassa apāyagamanīyo rāgo doso moho tadekaṭṭhā ca kilesāti etena saṅgahoti sakkā vattuṃ niyogato bhāvanāya pahātabbabhāvena vuttattā. Vuttañhetaṃ ‘‘katame dhammā bhāvanāya pahātabbā, uddhaccasahagato cittuppādo’’ti (dha. sa. 1406).
“善与不善业,对异熟蕴及业生之色,以业缘而为缘”,此中所说的业缘状态,是异刹那业缘。若掉举相应心能牵引结生,则它亦会有此异刹那业缘。若尔,掉举相应心便应成依见所断,因为异刹那业缘唯说为属依见所断者。然此掉举相应心并非依见所断,是故一切如前所述而回转。显示巴利原文
‘‘Kusalākusalaṃ kammaṃ vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.427) vuttakammapaccayabhāvo nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo. So ca yadi uddhaccasahagataṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍheyya, tassāpi siyā. Tathā ca sati uddhaccasahagataṃ dassanena pahātabbaṃ siyā dassanena pahātabbānaṃyeva nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa vuttattā. Na cetaṃ dassenena pahātabbanti sabbaṃ pubbe viya āvattati.
仅分别了俱生。如依见所断分别中,先总举俱生与异刹那:“依见所断法,对非依见非依修所断法,以业缘为缘”,而后分别:“俱生之依见所断思,对心等起色以业缘为缘;异刹那之依见所断思,对异熟蕴及业生之色以业缘为缘”。对依修所断者,则未作如是分别,唯说:“依修所断思,对心等起色以业缘为缘”,而未说:“异刹那思,对异熟蕴及业生之色以业缘为缘”。由此可知,依修所断者无异刹那业缘。在遮遣中,亦随其所应,依摄缘之力而举缘之时。又于另一处,即依见所断的章节中,确实亦说业缘:“依见所断法,对非依见非依修所断法,以所缘缘为缘,以俱生、依止、后生、业缘为缘”。显示巴利原文
Sahajātameva vibhattanti yathā dassanena pahātabbavibhaṅge ‘‘dassanena pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.86) sahajātaṃ nānākkhaṇikanti uddisitvā ‘‘sahajātā dassanena pahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo, nānākkhaṇikā dassanena pahātabbā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti vibhattaṃ, evaṃ avibhajitvā ‘‘bhāvanāya pahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.89) ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘nānākkhaṇikā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti. Tena na bhāvanāya pahātabbassa nānākkhaṇikakammapaccayabhāvoti viññāyati. Paccanīyepi yathāsambhavaṃ saṅgāhakapaccayānaṃ vasena paccayuddhāre kariyamāne. Itarattha cāti dassanenapahātabbapade. Tattha hi ‘‘dassanena pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, sahajātaupanissayapacchājātakammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.71) kammapaccayopi vuttoti.
“由于彼不存在”,即由于异刹那业缘的状态不存在。而且,若无异刹那业缘,便不会有结生的牵引,故说“由不牵引结生,故于彼处未到来”。“此处”是指“除了掉举相应心之外,其余十一种心能牵引结生”这一句中的情形。“有转起异熟者”意为:异熟在转起中,或因是转起的一部分而成为转起,此业有这样的异熟,故称为有转起异熟者,这里指的是业。或者,转起中的异熟即是转起异熟。在此义中,应将其解释为:此有异刹那业缘,故是异刹那业缘者,其状态即是异刹那业缘状态。这无法避免,因为没有异刹那业缘,异熟便不会生起。显示巴利原文
Tadabhāvāti nānākkhaṇikakammapaccayattābhāvā. Na ca nānākkhaṇikakammapaccayaṃ vinā paṭisandhiākaḍḍhanaṃ atthīti ‘‘paṭisandhianākaḍḍhanato tattha anāgatā’’ti vuttaṃ. Etthāti ‘‘ṭhapetvā uddhaccasahagataṃ sesāni ekādaseva paṭisandhiṃ ākaḍḍhantī’’ti ettha. Pavattivipākassāti pavattiyaṃ vipāko pavattiekadesatāya pavattibhūto vā vipāko etassāti pavattivipākaṃ, kammaṃ, tassa. Atha vā pavattiyaṃ vipāko pavattivipāko. Imasmiṃ pana atthe nānākkhaṇikakammapaccayo etassāti nānā…pe… yo, tabbhāvo…pe… tāti evaṃ padacchedo daṭṭhabbo. Na sakkā nivāretuṃ nānākkhaṇikakammapaccayaṃ vinā vipākassa anuppajjanato.
现在,为了显示转起果报获得种种异刹那业缘所得,故而引出“且说……”等语。有人以为“若修习……”等语说的是结生果报法,因此说出“若修习……”。另一人则说“神通心等”,因为即使没有给予果报,这类法的果报法性也已成立,而其他法也能获得此种果报法性。以“等”字,则涵盖了自时已过的现法受业及次生受业。这里所说的“可说”,是指由于得到助伴缘,凡夫相续中所生起的掉举俱行心的果报便会生起;而由于没有助伴缘,有学相续中该果报便不生起,这是合理的。因此说“然而此处应善加思择”等。同样,将说:“对于在凡夫中生起的对自己财物的欲贪等,以及掉举俱行心的生起,由于三结及其相应烦恼未断,助伴未尽,不能否认其果报的生起,因此掉举俱行法的果报在《分别论》中已说。”对于这样的法,有助伴时说果报生起,无助伴时说果报不生,这并无矛盾。或者,是将转起果报的给予者作意于掉举俱行心,而说“可说”。有些注释者解释说:“关于转起果报,《无碍解道分别论》中说‘于他们果报有智’。”如此,掉举思也不存在,在识缘的状态中,它也应被排除——而这仅是就结生识而说的。显示巴利原文
Idāni pavattivipākānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayalābhitāya āhaccabhāsitataṃ dassetuṃ ‘‘vuttañcā’’tiādimāha. Vipākadānaṃ paṭisandhivipākadhammatāti maññamāno ‘‘yadi bhāvanā’’tiādimāha. Itaro vipākadānābhāvepi siddho vipākadhammabhāvo tādisānaṃ aññesampi labbhamānattāti āha ‘‘abhiññācittādīna’’nti. Ādi-saddena attano kālamatikkantaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ upapajjavedanīyañca saṅgaṇhāti. Vuttaṃ siyāti idaṃ sahāyapaccayalābhato puthujjanasantānavuttino uddhaccasahagatassa vipākuppādanaṃ, tadabhāvā sekkhasantatiyaṃ tassa vipākānuppādanañca yuttaṃ siyāti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘idaṃ pana ṭhānaṃ suṭṭhu vicāretabba’’ntiādi. Tathā ca vakkhati ‘‘puthujjanesu uppajjamānānaṃ sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ uddhaccasahagatacittuppādassa ca saṃyojanattayatadekaṭṭhakilesānaṃ anupacchinnatāya aparikkhīṇasahāyānaṃ vipākuppādanaṃ na sakkā paṭikkhipitunti uddhaccasahagatadhammānaṃ vipāko vibhaṅge vutto’’ti. Tassa tādisasseva sati sahāye vipākuppādanavacanaṃ, asati vipākānuppādanavacanaṃ virujjhatīti ca pavattivipākadāyikaṃ vā uddhaccasahagatassa manasi katvā ‘‘vuttaṃ siyā’’ti vuttaṃ. ‘‘Pavattivipākañhi sandhāya ‘tesaṃ vipāke ñāṇa’nti paṭisambhidāvibhaṅge (vibha. 725-726) vutta’’nti eke vaṇṇayanti. Evaṃ uddhaccacetanāpi na hoti, sāpi viññāṇapaccayabhāve apanetabbāti idampi paṭisandhiviññāṇameva sandhāya vuttanti.
无因善果报解释显示巴利原文
Ahetukakusalavipākavaṇṇanā
431 “欲界……等……初语”,此处的“等”字包含了“已累积”一词,因为说“依不共业缘之力”。有人说“已累积”即“已得习行”,但这不适用于初速行,因为它尚未被习行。若如此,初速行的果报便不会生起,因此为显示别义而说“如同”等语。其中,“面向果报”即面向果报的生起,已作机会。而“已作机会性”,是在无始轮回中,由于众多已作业的存在,通过排拒其他果报而生起,故说“排拒其他果报”等。“增长性”是指依自业能赋予力量的能力,由自因所造作。“不共”,如“鼓声、麦芽”等譬喻,这是举其名。“诸识”即眼识等。“特殊缘”即增上缘。显示巴利原文
431.Kāmāvacara…pe… ādi vuttanti ettha ādi-saddena ‘‘upacitattā’’ti padaṃ saṅgayhati ‘‘asādhāraṇakammapaccayavasenā’’ti vuttattā. ‘‘Upacitattāti laddhāsevanattā’’ti keci vadanti , taṃ paṭhamajavanassa na yujjati anāsevanattā. Tathā ca sati tassa vipākadānameva na siyāti tato aññathā atthaṃ dassento ‘‘yathā’’tiādimāha. Tattha vipākābhimukhanti vipākadānābhimukhaṃ katokāsaṃ. Katokāsatā ca anādimhi saṃsāre anekesaṃ kammānaṃ katānaṃ atthitāya parassa paṭibāhanena hotīti ‘‘aññassa vipākaṃ paṭibāhitvā’’tiādi vuttaṃ. Vaḍḍhitatā ca sakammassa baladānasamatthatāvasena attano kāraṇehi abhisaṅkhatatā. Asādhāraṇena nāmaṃ uddhaṭaṃ ‘‘bherīsaddo yavaṅkuro’’ti yathā. Viññāṇānanti cakkhuviññāṇādīnaṃ. Visesapaccayattāti adhikapaccayattā.
“依眼者且彼为色了别者”——以此显示复合词的同位关系,并说明其中“依眼”等二词如同“青莲华”等词,有着互相差别与被差别的关系。“他识”,即以色为所缘的意界识。而在“唯色为所缘”之义中,应见天眼识,并以相似之物作为其近喻,如“彼即鹧鸪,彼即药草”。在无禅缘性中,并非没有禅支,因此成立五识中舍等的近行禅支性。并非说了禅支的禅缘性之后,又否定它们的禅缘性。若如此,五识中的舍等就不应说为在禅蕴处,故说“无禅缘性”等。“由舍等性”即由舍、乐、苦、一境性。“由无他处性”即唯就心住立而言。显示巴利原文
Cakkhusannissitañca taṃ rūpavijānanañcāti etena samānādhikaraṇataṃ samāsassa dassento tattha ca ‘‘cakkhusannissita’’ntiādipadadvayassa nīluppalasaddādīnaṃ viya aññamaññavisesanavisesitabbabhāvamāha. Aññaviññāṇanti rūpārammaṇaṃ manoviññāṇaṃ. Rūpaṃyevārammaṇanti pana atthe dibbacakkhuviññāṇaṃ daṭṭhabbaṃ taṃsadisānaṃ tadupacāraṃ katvā yathā ‘‘sā eva tittirī tāni eva osadhānī’’ti. Jhānapaccayattābhāve na jhānaṅgatā natthīti pañcaviññāṇesu upekkhādīnaṃ upacaritajhānaṅgataṃ sādheti. Na hi jhānaṅgānaṃ jhānapaccayataṃ vatvā tesaṃ jhānapaccayabhāvo paṭikkhittoti. Yadi evaṃ pañcaviññāṇesu upekkhādayo jhānarāsiṭṭhāne na vattabbā siyunti āha ‘‘jhānapaccayattābhāve’’tiādi. Upekkhādibhāvatoti upekkhāsukhadukkhekaggatābhāvato. Aññaṭṭhānābhāvatoti cittaṭṭhitiṃ eva sandhāya vuttaṃ.
436 “不善”依有分流而被称为“净白”。若有不净白的有分,其根本不净,不善又如何有净白性?因此说“不善者亦”。须说明净白性的原因:若由其他原因而有净白性,则成为自性,故说心有无染的自性,但此处触等也不应成为净白。因为诸法的自性作用差别,由知者世尊唯将识如此开示。显示巴利原文
436. Akusalaṃ bhavaṅganissandena ‘‘paṇḍara’’nti vuccati, bhavaṅge apaṇḍare taṃmūlikā kuto akusalassa paṇḍaratāti ‘‘akusalassa cā’’ti vuttaṃ. Paṇḍaratāya kāraṇaṃ vattabbaṃ, yadi aññakāraṇā paṇḍaratā, sabhāvovāyanti cittassa akilesasabhāvatāya vuttaṃ, na cettha phassādīnampi paṇḍaratāpatti. Yato dhammānaṃ sabhāvakiccavisesaññunā bhagavatā viññāṇaṃyeva tathā niddiṭṭhanti.
439 以不超越的方式而修习。净色被撞击,即所缘在适当的位置住立,因此说“撞击净色后进入境域”。当大种被撞击时,此处并非自己在撞击什么,也不是被什么所撞击,因为其本性非所触。然而,由于它成为所缘与能缘,以现前状态的获得而成为识生起之因,达到殊胜的状态,故以“被撞击”与“能撞击”的状态而施设,因此对他们有“有对施设”。“所造色撞击”等,也应当了知只是依于近似的譬喻。然而,有人说:“以大为所缘,当依于身净色而住立的大种被撞击时,净色也被称为被撞击,应如此审察。”所依与能依的撞击虽有先后,但为了显示譬喻中一分共性的譬喻说,所以说了“为显二种撞击”。显示巴利原文
439.Anatikkamanena bhāvanāya. Pasādaghaṭṭanaṃ visayassa yogyadese avaṭṭhānanti ‘‘pasādaṃ ghaṭṭetvā āpāthaṃ gantvā’’ti vuttaṃ. Mahābhūtesu paṭihaññatīti ettha na sayaṃ kiñci paṭihaññati, nāpi kenaci paṭihaññīyati aphoṭṭhabbasabhāvattā. Visayavisayībhūtaṃ pana abhimukhabhāvappattiyā viññāṇuppattiyā hetutāya visiṭṭhabhāvappattaṃ paṭihatapaṭighātakabhāvena voharīyati , tasmā tesu sappaṭighavohāro. ‘‘Upādārūpaṃ ghaṭṭetīti evamādi ca upacāravaseneva veditabbaṃ. Mahābhūtārammaṇena pana kāyappasādanissayabhūtesu mahābhūtesu ghaṭṭiyamānesu pasādopi ghaṭṭito eva nāma hotīti vatvā vīmaṃsitabba’’nti vadanti. Yathādhippetena ekadesasāmaññena upamāvacanato nissitanissayaghaṭṭanānaṃ satipi pubbāparabhāve upamatte upamābhāvena gahetabbabhāvaṃ dassento ‘‘ubhayaghaṭṭanadassanattha’’nti āha.
455 所谓“以不见等为现起状态”,是指意界和意识界具有不见等的性质,这便是它们之间的差别。所谓“无他缘而意为先行”,是指没有以他缘为意先行的状态。因为依于他缘的识并不具有无间缘性,由此说明了与唯作意界的差别,所以说“由于没有意门出离之入口的状态”,而不是说“由于没有出离与进入之入口的状态”。因为确实通过三种方式显示了意界、识界与意识界的差别。正因如此,才说它没有特别的识知。如果意界不被称为“意识”,那么六识身中,意界如何被包含其中呢?答:确实被包含,因为是同义说法。确实有这样的同义语:“仅以思量为识,即是意识”,如同“仅以思量为界,即是意界”。再者,由于依处与作用上与意识相似,它生起于上方,且是起始等,所以意界被包含在意识身中,而非被包含在其余识身中,因为性质不同。然而在此处,由于是严格意义上的说法,从意所生的、具有殊胜意之作用的才称为意识,因为没有那种作用,所以为了成立“也不称为意识”这一意义,而说了“因为那种识不是从意……”等。由此,显示了意界在严格意义上完全没有意识的作用。而通过“然而对于见……显示巴利原文
455.Dassanādippavattibhāvatoti manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ adassanāditāya sā etesaṃ eva viseso. Anaññanissayamanopubbaṅgamatāyāti aññanissayamanopubbaṅgamattābhāvato. Aññanissayaviññāṇassa anantarapaccayattābhāvenāti iminā kiriyāmanodhātutopi visesassa vuttattā ‘‘manodvāraniggamanamukhabhāvābhāvato’’ti vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘niggamanapavesamukhabhāvābhāvato’’ti. Tividhenapi hi manodhātuviññāṇadhātūhi manoviññāṇadhātuyā viseso dassitoti. Tato eva vijānanavisesavirahatoyeva. Yadi manodhātu ‘‘manoviññāṇa’’nti na vuccati, chaviññāṇakāyāti kathaṃ manodhātuyā tattha saṅgaho hotīti? Saṅgaho eva pariyāyadesanattā. Atthi hi esa pariyāyo ‘‘mananamattaṃ viññāṇaṃ manoviññāṇa’’nti yathā ‘‘mananamattā dhātu manodhātū’’ti. Apica vatthukiccehi manoviññāṇasabhāgattā tassa uparamuppādabhāvato antādibhāvato ca manoviññāṇakāyasaṅgahitā manodhātu, na sesaviññāṇakāyasaṅgahitā ataṃsabhāgattā, idha pana nippariyāyakatattā manaso sambhūya visiṭṭhamanokiccayuttaṃ manoviññāṇanti tadabhāvato ‘‘manoviññāṇantipi na vuccatī’’ti imamevatthaṃ sādhetuṃ ‘‘na hi taṃ viññāṇaṃ manato’’tiādi vuttaṃ. Tena manodhātuyā nippariyāyato manoviññāṇakiccavirahaṃyeva dasseti. Dassanādīnaṃ panātiādinā aññaviññāṇavidhuraṃ manodhātuyā ca sabhāvaṃ dasseti.
如果说在大异熟心中,寻等具有正思惟等的性质,如同三因所生者具有三因,二因所生者具有二因那样,那么由三因所生但仅为二因者,又如何具有正思惟等性质呢?因此说“因为在那里……”等。不会成为同类,因为它们并非无间。正因如此,通过“因为……”等文,以无间的话语来成立所说的同类性。如果说存在于意界等中的寻等,如同在五识中那样不算入其中,那么既然如此,在《发趣论》中为何说它们具有禅那缘呢?因为确实说过:“无记法对无记法以禅那缘为缘”,“异熟无记和唯作无记的禅支,对相应诸蕴和心生色法以禅那缘为缘”。在遮诠中也说:“缘无记法而生起无记法,非以禅那缘,缘与五识俱行的一蕴而生起三蕴”等,只举出了五识,而没有举出意界等,因此说“仅以禅那缘的作用……”等。在此并非强调禅支的强弱,而是仅指禅那缘的状态,这是意旨所在。显示巴利原文
Yadi janakasadisatā nāma mahāvipākesu vitakkādīnaṃ sammāsaṅkappāditā, tihetukato nibbattānaṃ tihetukānaṃ, duhetukato nibbattānaṃ duhetukānañca bhavatu sammāsaṅkappāditā, tihetukato pana nibbattaduhetukānaṃ kathanti āha ‘‘tattha hī’’tiādi. Taṃsotapatitatā na siyā tassā anānantarattā. Tato eva hītiādinā vuttasotapatitaṃ evānantarena vacanena samatthayati. Yadi vijjamānānampi manodhātuādīsu vitakkādīnaṃ pañcaviññāṇesu viya agaṇanūpagabhāvo, evaṃ sante paṭṭhāne kathaṃ tesaṃ jhānapaccayatāvacanaṃ. ‘‘Abyākato dhammo abyākatassa dhammassa jhānapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.431), ‘‘vipākābyākatāni kiriyābyākatāni jhānaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.431) hi vuttaṃ. Paccanīyepi ‘‘abyākataṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati na jhānapaccayā, pañcaviññāṇasahitaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.98) pañcaviññāṇāni eva uddhaṭāni, na manodhātuādīnīti āha ‘‘jhānapaccayakiccamattato’’tiādi. Na hettha jhānaṅgānaṃ balavadubbalabhāvo adhikato, atha kho jhānapaccayabhāvamattanti adhippāyo.
469 “获得了同一依处的无间缘”这句,是在说明从见等以及意界具有强力状态的原因。“随所缘”是指随顺于所缘。如果由于同一依处性,异熟意识界比意界更强,且伴有喜受,那么确定作用如何是舍受呢?将这一问题放在心上,承认其强力状态后,便以“由于相续转变作用的差别,故非喜受”作答,而说出“确定……”等。所谓“不像异熟那样仅仅是领受”,是因为异熟必然具有领受所缘之味的作用。显示巴利原文
469.Samānavatthukaṃ anantarapaccayaṃ labhitvāti dassanādito manodhātuyā ca balavabhāve kāraṇavacanaṃ. Yathārammaṇanti ārammaṇānurūpaṃ. Yadi samānanissayatāya manodhātuto balavatarattaṃ vipākamanoviññāṇadhātuyā somanassasahagatāya, voṭṭhabbanaṃ kathaṃ majjhattavedananti anuyogaṃ manasi katvā tassa balavabhāvaṃ sampaṭicchitvā santatipariṇāmanabyāpāravisesā na somanassavedananti parihāraṃ vadanto ‘‘voṭṭhabbana’’ntiādimāha. Vipāko viya anubhavanameva na hotīti sati samatthatāya vipākānaṃ ekantena ārammaṇarasānubhavanatāya vuttaṃ.
八大异熟心解释显示巴利原文
Aṭṭhamahāvipākacittavaṇṇanā
498 在关于门的讨论中,说到异熟法之业门:“三界善与不善的二十九种意”。“通过努力”是指由自己或他人所作的策励努力。如同善与不善那样,那些心的彼所缘是随顺的。由于对第一心与第五心相互强弱状态的考察,第二、第六等也被考察了,因此说“在其中,考察强与弱”。如同稻谷等由于土地的软硬、杂草是否拔除、时节等其他缘的缺失与具足而有果实的差别,同样,业由于善趣与恶趣、清净与不清净的努力、投生条件的缺失与具足,而成熟为殊胜的果报;同样,如同夏季、雨季等时节,种子有果实的差别,业也由于种种时节的差别而有果实的差别,因此说“由于时节而成熟”。所谓精血之缘,是指由于被业之差别所熏习的相续而生起的精血,成为寿命差别的因,因为通过精血也能见到容貌等的差别,由此而说“儿子随顺父亲的相貌”。所谓“他们之根”,是指导致短寿的业之根。所谓“食物等”,以“等”字包含不平等外缘等。显示巴利原文
498. Vipākadhammānaṃ kammadvāraṃ vuttaṃ dvārakathāyaṃ ‘‘tebhūmakakusalākusalo ekūnatiṃsavidho mano’’ti (dha. sa. aṭṭha. manokammadvārakathā). Payogenāti attanā parehi vā katena ussāhanapayogena. Kusalākusalāni viya yesaṃ taṃ tadārammaṇaṃ anubandhabhūtaṃ. Paṭhamapañcamacittānaṃ aññamaññabalavadubbalabhāvavicārena dutiyachaṭṭhādīnampi so vicārito hotīti ‘‘etesu balavaṃ dubbalañca vicāretu’’nti vuttaṃ. Yathā sāliādīnaṃ thaddhamudubhūmivasena tiṇādīnaṃ anīharaṇanīharaṇavasena utuādiavasesapaccayānaṃ vipattisampattivasena ca phalavisesayogo, evaṃ kammassa sugatiduggativasena avisuddhavisuddhapayogavasena upapattiyā vipattisampattivasena ca visiṭṭhaphalatāya pariṇamanaṃ, evameva gimhavassakālādīsu bījānaṃ phalavisesayogo viya taṃtaṃkālavisesena kammassa phalavisesayogo hotīti āha ‘‘kālavasena pariṇamatī’’ti. Sukkasoṇitapaccayānanti kammavisesaparibhāvitasantānuppannatāya sukkasoṇitānaṃ āyuvisesahetubhāvamāha sukkasoṇitavasenapi vaṇṇādivisesadassanato, yena ‘‘pitūnaṃ ākāraṃ putto anuvidahatī’’ti vuccati. Taṃmūlakānanti appāyukasaṃvattaniyakammamūlakānaṃ. Āhārādīti ādi-saddena visamūpakkamādayo pariggaṇhāti.
异熟出离论解释显示巴利原文
Vipākuddhārakathāvaṇṇanā
“从彼”是指从三因等之业。“在彼处”即结生等之处,或在善趣、恶趣中。意指不期望从三因业生起二因的结生。然而对于转起异熟,则确实允许从三因业生起二因的异熟。正如注释中将说:“这与先前关于因之数量的见解不相符。”显示巴利原文
Yato tihetukādikammato. Yasmiñca ṭhāneti paṭisandhiādiṭṭhāne, sugatiduggatiyaṃ vā. Tihetukato duhetukaṃ anicchanto paṭisandhinti adhippāyo. Pavattivipākaṃ pana tihetukato duhetukampi icchati eva. Tathā hi vakkhati aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yaṃ purimāya hetukittanaladdhiyā na yujjatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498).
那些不明了“仅由该业之余报”及“献一朵花,八十亿劫我不忆受恶趣”(《长老偈》96)等教说意趣,也未审察“见具百善相之童子”(《长部》3.205)等教说之义的人,便陷入疑网:“是由一业而有多种结生?还是由多业而有一种结生?”由于他们依种子喻断定“由一业有一结生,由多业有多结生”,为从决定业与结生中,阐明沙祇邑问里“揭示果报”之说的突出关联,故言:“依业力故……乃至……显示”。应知,其义为:依作为结生之因的业力,结生果报即是超越无贪等善品与贪等不善品之过与不及的原因。因为确实有说:“他由该业,依所投生的结生而出生于猎人”等。于此,依贪、依嗔、依痴,依贪嗔、依贪痴、依嗔痴,依贪嗔痴,即三个单一、三个双一、一个三一,为显示贪等之故,在不善品中即有七轮。同样,在善品中,为显示无贪等,可得十四轮。显示巴利原文
Ye ‘‘tasseva kammassa vipākāvasesenā’’ti, ‘‘ekapupphaṃ yajitvāna, asīti kappakoṭiyo (theragā. 96). Duggatiṃ nābhijānāmī’’ti (apa. thera 2.46.64) ca evamādivacanassa adhippāyaṃ ajānantā ‘‘kiṃ nu kho ekenapi kammena anekā paṭisandhi hotī’’ti, ‘‘disvā kumāraṃ satapuññalakkhaṇa’’ntiādivacanassa (dī. ni. 3.205) atthaṃ asallakkhetvā ‘‘kinnu kho nānākammehi ekā paṭisandhi hotī’’ti saṃsayapakkhandā, tesaṃ bījaṅkuropamāya ‘‘ekasmā ekā, anekasmā ca anekā paṭisandhi hotī’’ti vinicchitattā kammapaṭisandhivavatthānato sāketapañhe vipākuddhārakathāya ussadakittanagahaṇassa sambandhaṃ āha ‘‘kammavasena…pe… dassetu’’nti. Paṭisandhijanakakammavasena paṭisandhivipāko eva alobhalobhādiguṇadosātirekabhāvahetūti attho daṭṭhabbo. Tathā hi vuttaṃ ‘‘so tena kammena dinnapaṭisandhivasena nibbatto luddho hotī’’tiādi. Ettha ca lobhavasena, dosa, moha , lobhadosa, lobhamoha, dosamoha, lobhadosamohavasenāti tayo ekakā, tayo dvikā, eko tikoti lobhādidassanavasena akusalapakkheyeva satta vārā. Tathā kusalapakkhe alobhādidassanavasenāti cuddasa vārā labbhanti.
其中,善品中由“无贪嗔痴、无贪嗔无痴、无贪无嗔痴强”所引出的第三、第二、第一轮,已摄取了嗔突出、痴突出、嗔痴突出轮。同样,不善品中由“贪嗔痴、贪嗔无痴、贪无嗔痴强”所引出的第三、第二、第一轮,也摄取了无嗔突出、无痴突出、无嗔无痴突出轮。如此,将不善与善品中各三轮收摄于内后,仅显示八轮。然而,若欲依二者混合之力显示贪无贪突出轮等其余四十九轮,则因不可能存在而未予显示。因为在同一相续中,不可能于中间不同的心位同时存在贪强与无贪强。因为它们正是彼此对立才成为强弱,或依俱生法而言。其中,贪因不被其对立面的无贪所胜而成为强,嗔与痴亦因不被无嗔与无痴所胜而成为强。而无贪等则因胜伏贪等,且在同类之中依胜伏而转起,故依俱生法即为强。因此注疏中说:“贪强即无贪弱;无嗔无痴强即嗔痴弱。”而这些强弱,应知是由先前依止所熏习的习气所致。此外,依第一、第二轮,或第七、第一轮,由三因业依结生与转起而显示三因果报;依其余轮,由三因、二因业随顺而显示二因、无因果报,此中的差别亦应了知。显示巴利原文
Tattha ‘‘alobhadosāmohā, alobhādosamohā, alobhadosāmohā balavanto’’ti āgatehi kusalapakkhe tatiyadutiyapaṭhamavārehi dosussadamohussadadosamohussadavārā gahitā. Tathā akusalapakkhe ‘‘lobhādosamohā, lobhadosāmohā, lobhādosāmohā balavanto’’ti āgatehi tatiyadutiyapaṭhamavārehi adosussadaamohussadaadosāmohussadavārā gahitāyevāti akusalakusalapakkhe tayo tayo vāre antogadhe katvā aṭṭheva vārā dassitā. Ye pana ubhayesaṃ vomissatāvaseneva lobhālobhussadavārādayo apare ekūnapaññāsa vārā dassetabbā, te asambhavato eva na dassitā. Na hi ekasmiṃ santāne antarena avatthantaraṃ lobho balavā alobho cāti yujjati. Paṭipakkhatoyeva hi etesaṃ balavadubbalabhāvo, sahajātadhammato vā. Tesu lobhassa tāva paṭipakkhato alobhena anabhibhūtatāya balavabhāvo, tathā dosamohānaṃ adosāmohehi. Alobhādīnaṃ pana lobhādiabhibhavanato sabbesañca samānajātiyaṃ samabhibhūya pavattivaseneva sahajātadhammato balavabhāvo. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘lobho balavā, alobho mando, adosāmohā balavanto, dosamohā mandā’’ti. So ca tesaṃ mandabalavabhāvo purimūpanissayato āsayassa paribhāvitatāya veditabbo. Ettha ca paṭhamadutiyehi, sattamapaṭhamehi vā vārehi tihetukakammato paṭisandhipavattivasena tihetukavipāko, itarehi tihetukaduhetukakammato yathāsambhavaṃ paṭisandhipavattivasena duhetukāhetukavipākā dassitāti ayampi viseso veditabbo.
“于此”是指果报揭示论母中的内容。以此特说因的标示。“然而所说”为连接语,即依《无碍解道》之文。在趣成就时,应成就与智相应的结生。所谓“其他处”,是指死心与结生刹那。“与业相似”,此处应知为殊胜的相似。否则,三因与二因结生也将互为相似,此义已明。于“眼识等”中,如同五识,意界无前依而生起,且缺乏殊胜的认知力,因此在执取可爱等境时无能为力,故未说为“明显”,或由“等”字含摄。所谓“彼所缘缘一切速行转起”,是指与作为彼所缘缘的一切速行转起俱有。此即“此处由处之成熟”等所说。“其他时”是指未生起观察之时。显示巴利原文
Idhāti vipākuddhāramātikāyaṃ. Tena hetukittanaṃ viseseti. Jaccandhādivipattinimittaṃ moho, sabbākusalaṃ vā. Yaṃ pana vuttanti sambandho. Tena paṭisambhidāmaggavacanena. Gatisampattiyā sati ñāṇasampayutte paṭisandhimhi nipphādetabbe. Aññatthāti nikantipaṭisandhikkhaṇesu. Kammasarikkhakoti idha sātisayo sarikkhabhāvo adhippetoti daṭṭhabbo. Itarathā tihetukaduhetukāpi aññamaññaṃ sarikkhāyevāti dassitametanti. Cakkhuviññāṇādīnīti ettha pañcaviññāṇāni viya apubbanissayapavattinī vijānanavisesarahitā ca manodhātu iṭṭhādibhāgaggahaṇe na samatthāti ‘‘pākaṭāyevā’’ti na vuttā, ādi-saddena vā saṅgahitā. Tadārammaṇapaccayasabbajavanavatāti tadārammaṇassa paccayabhūtasakalajavanappavattisahitena. Yaṃ sandhāya ‘‘idha paripakkattā āyatanāna’’nti vuttaṃ. Aññakāleti abuddhipavattikāle.
“随顺”,即与法随顺。“修习缘”,即作为修习的缘。所谓“于道非道缘”,此句也可能是空句。意思是:如果决定心也有修习缘,那么如同在顺与逆中所述——“依乐受相应法,以修习缘生起乐受相应法,非道缘”,以及在逆与顺中所述——“乐受……非道缘,是修习缘”,这是依戏论俱行心而说;但若依决定心,则应有如前面“依不苦不乐受相应法”等所说的道理。如果是这样,依二轮的计数,就应说“修习缘于道非有二,道缘于修习非有二”,然而并未如此说,所以这个空句是不可得的,这就是它的意思。显示巴利原文
Anulometi dhammānulome. Āsevanapaccayāti āsevanabhūtā paccayā. Na magge amaggapaccaye . Sopi moghavāro labbheyyāti yadi voṭṭhabbanampi āsevanapaccayo siyā, yathā ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca sukhāya vedanāya sampayutto dhammo uppajjati āsevanapaccayā na (paṭṭhā. 1.2.3) maggapaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.2.14) anulomapaccanīye, paccanīyānulome ca ‘‘sukhā…pe… na maggapaccayā āsevanapaccayā’’ti ca vuttaṃ hasituppādacittavasena, evaṃ voṭṭhabbanavasena ‘‘adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭiccā’’tiādinā pubbe vuttanayena pāṭho siyā, tathā ca sati vāradvayavasena gaṇanāyaṃ ‘‘āsevanapaccayā na magge dve. Na maggapaccayā āsevane dve’’ti ca vattabbaṃ siyā, na pana vuttaṃ, tasmā na labbheyyāyaṃ moghavāroti adhippāyo.
再者,如果确定心也有修习缘,那么在第二个空句时,就如在自己轮中一样,在第三、第四轮中也应有修习缘;如果那样,它自己也会成为善与不善的修习缘了。因为并非……(中略)……未说,这是由于“前前诸善法”等已毫无遗漏地陈述了的缘故。确定心……(中略)……未说,因为不存在“无记法以修习缘为缘而缘善法,以修习缘为缘而缘不善法……(中略)……为缘”这样的说法。不仅未说,而且善……(中略)……实际上是被否定了的。接下来“或者可能有”等,只是为厘清思路而说。由于显示了只有在相同受中才有修习缘的关系,因此说“依不同受而言”。这样,或许也应说“以修习缘为缘”,但意思是依相同受而说。“以及不同生类者”中的“以及”,是“以及不同受者”的合集义。在所领受的三法中,确定心也没有修习缘的关系,这是应作的连接。在善三法等中,如已显示的圣典段落,道理也是如此,“也”字是合集义。当以数目为因而被数目所简择时,或者在数目之内。第二个空句应当审察,意思是:由于没有修习缘的关系,它不能安立于速行位。因为没有修习,速行的转起即不存在,这就是它的意思。显示巴利原文
Voṭṭhabbanampi yadi āsevanapaccayo siyā, dutiyamoghavāre attano viya tatiyacatutthavāresupi siyā, tathā sati attanāpi kusalākusalānaṃ siyā. Na hi…pe… avutto atthi ‘‘purimā purimā kusalā dhammā’’tiādinā anavasesato vuttattā. Voṭṭhabbanassa…pe… avutto ‘‘abyākato dhammo kusalassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo. Akusalassa…pe… paccayo’’ti vacanābhāvato. Na kevalaṃ avutto, atha kho kusalaṃ…pe… paṭikkhittova. Athāpi siyātiādi maggasodhanatthameva vuccati. Samānavedanānaṃ eva āsevanapaccayabhāvassa dassanato ‘‘asamānavedanānaṃ vasenā’’ti vuttaṃ. Evaṃ ‘‘āsevana paccayena paccayo’’tipi vattabbaṃ siyā, samānavedanāvasenāti adhippāyo. Abhinnajātikassa cāti ca-saddo abhinnavedanassa cāti sampiṇḍanattho. Vedanāttikepi voṭṭhabbanassa āsevanapaccayattassa abhāvāti yojanā. Kusalattikādīsu yathādassitapāḷippadesesupīti sampiṇḍanattho pi-saddo. Gaṇanāya kāraṇabhūtāya gaṇanāya niddhāriyamānāya sati gaṇanāya vā abbhantare. Dutiyo moghavāro vīmaṃsitabboti āsevanapaccayattābhāvā javanaṭṭhāne ṭhātuṃ na yujjati. Na hi vinā āsevanaṃ javanappavatti atthīti adhippāyo.
而且,于此还将要说:“凡达到速行状态者,犹如断了根的花树。”(《法集论注》566)因此,对于未断有之根而转起的确定心,不应是唯作;但也已说过:“当意识界生起时,是唯作,非善非不善,非业异熟,与舍俱。”因此,若说“立于速行位,即在速行的生起处转起两次,而非以速行的状态”,以及“得到修习,即类似修习的修习”,则没有任何矛盾。然而,对于有扩展者,在此处,两次转起即是类似修习。因为具有扩展性,所以它被称为能令表色等生起者。即使有扩展,由于不像速行那样多次转起,力量薄弱,因此并非以真正修习缘的状态而转起,所以在这段文中未说修习之义,但在注释中,以方便说而说,就如同说“在果心中,道支属于道”一样。以上就是此处我自己的见解。这也因为未得古代诸师注释,所以应善加审察。显示巴利原文
Apicettha ‘‘yaṃ javanabhāvappattaṃ, taṃ chinnamūlakarukkhapupphaṃ viyā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 566) vakkhamānattā anupacchinnabhavamūlānaṃ pavattamānassa voṭṭhabbanassa kiriyabhāvo na siyā, vutto ca ‘‘yasmiṃ samaye manoviññāṇadhātu uppannā hoti kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā upekkhāsahagatā’’ti, tasmā ‘‘javanaṭṭhāne ṭhatvāti javanassa uppajjanaṭṭhāne dvikkhattuṃ pavattitvā, na javanabhāvenā’’ti, ‘‘āsevanaṃ labhitvāti ca āsevanaṃ viya āsevana’’nti vuccamāne na koci virodho, vipphārikassa pana sato dvikkhattuṃ pavattiyevettha āsevanasadisatā. Vipphārikatāya hi viññattisamuṭṭhāpakattañcassa vuccati. Vipphārikampi javanaṃ viya anekakkhattuṃ appavattiyā dubbalattā na nippariyāyato āsevanapaccayabhāvena pavatteyyāti na imassa pāṭhe āsevanatthaṃ vuttaṃ, aṭṭhakathāyaṃ pana pariyāyato vuttaṃ yathā ‘‘phalacittesu maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’nti. Ayamettha attanomati. Ayampi porāṇakehi asaṃvaṇṇitattā sādhukaṃ upaparikkhitabbo.
由如此而作:因为确定与转向之间没有间隔,所以只称为“转向”,其意含也包含确定位。因此,确定在意义上即是转向,是与舍俱的无因唯作意识界;所以如同转向生起时,对于欲界的善、不善、唯作速行,必定只以无间缘的状态转起,不作他途。依此意旨,乃说“从确定……”等。“四种”,是指昏昧、临死等时,由于速行变弱,四种速行亦会生起,此即所说之意。这是它的自性,亦即通过所缘门显示心的法则。虽然说了“速行圆满……(中略)……是合理的”,但由于已说“不能成为转向等的缘”,因此就心的转起而言,这与第一空轮并无任何差别。所以说“这也……(中略)……应被审察”。当在结生心中,于转起时被称为“有分”时,不能因其因有差别,故不可说“有因有分以无间缘为缘而缘无因有分”(《发趣论》3.1.102);然而既然已说,由此可知,有因有分是指彼所缘,应如此理解。显示巴利原文
Evañca katvāti voṭṭhabbanāvajjanānaṃ anatthantarabhāvato ‘‘āvajjanā’’icceva vuttaṃ, voṭṭhabbanaṭṭhānepīti adhippāyo. Tasmāti yasmā voṭṭhabbanaṃ āvajjanāyeva atthato upekkhāsahagatāhetukakiriyamanoviññāṇadhātubhāvato, tasmā. Taṃ āvajjanā viya sati uppattiyaṃ kāmāvacarakusalākusalakiriyajavanānaṃ ekantato anantarapaccayabhāveneva vatteyya, no aññathāti adhippāyena ‘‘voṭṭhabbanato’’tiādimāha. Catunnanti muñchāmaraṇāsannavelādīsu mandībhūtavegatāya cattāripi javanāni uppajjeyyunti adhippāyena vuttaṃ. Ayametassa sabhāvoti ārammaṇamukhenapi cittaniyāmaṃyeva dasseti. Yadipi ‘‘javanāpāripūriyā…pe… yutto’’ti vuttaṃ, ‘‘āvajjanādīnaṃ paccayo bhavituṃ na sakkotī’’ti pana vuttattā cittappavattivasena paṭhamamoghavārato etassa na koci viseso. Tenevāha ‘‘ayampi…pe… retabbo’’ti. Paṭisandhicitteyeva pavattiyaṃ ‘‘bhavaṅga’’nti vuccamāne na tassa hetuvasena bhedoti ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.1.102) na sakkā vattuṃ, vuttañca, tasmā sahetukaṃ bhavaṅganti tadārammaṇaṃ vuttanti viññāyati.
以自性作用而成为自果的缘,或以自性作用为果的缘,即称为自性作用缘。“未被否定”应这样理解:因为“只在二因喜俱无行速行结束时”这一意义并非所许。又,如同无因、二因结生者在三因速行结束时,无因、二因的彼所缘未被否定;同理,三因结生者在三因速行之后,二因彼所缘;二因结生者在二因速行之后,无因彼所缘,也应不被否定。确实说过:“三因业能给予三因、二因及无因的异熟”(《法集论注》498)。以“圆满异熟”一词,也正成立从三因速行生起前说的彼所缘未被否定。因为,当其他缘的聚合不存在时,彼所缘并非一切尚未成熟的业都成为圆满异熟。这只是一种举例说明,因为如前所述的彼所缘转起并未被详细阐明。对于三因等业,殊胜的三因业有十六,其余的有十二;殊胜的二因业有十二,其余的有八;如此,十六种异熟心等应被配合。因此,对于圆满异熟的令结生业而言,这仅仅是异熟说明的举例而已。显示巴利原文
Sabhāvakiccehi attano phalassa paccayabhāvo, sabhāvakiccānaṃ vā phalabhūtānaṃ paccayabhāvo sabhāvakiccapaccayabhāvo. Appaṭisiddhaṃ daṭṭhabbanti ‘‘duhetukasomanassasahagataasaṅkhārikajavanāvasāne evā’’ti imassa atthassa anadhippetattā. Yathā ca ahetukaduhetukapaṭisandhikānaṃ tihetukajavanāvasāne ahetukaduhetukatadārammaṇaṃ appaṭisiddhaṃ, evaṃ tihetukapaṭisandhikassa tihetukajavanānantaraṃ duhetukatadārammaṇaṃ, duhetukapaṭisandhikassa ca duhetukānantaraṃ ahetukatadārammaṇaṃ appaṭisiddhaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tihetukakammaṃ tihetukampi duhetukampi ahetukampi vipākaṃ detī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498) hi vuttaṃ. Paripuṇṇavipākassāti imināpi tihetukajavanato yathāvuttatadārammaṇassa appaṭisiddhaṃyeva sādheti. Na hi paccayantarasāmaggiyā asati tadārammaṇaṃ sabbaṃ avipaccantaṃ kammaṃ paripuṇṇavipākaṃ hotīti. Mukhanidassanamattameva yathāvuttatadārammaṇappavattiyā avibhāvitattā. Tihetukādikammassa hi ukkaṭṭhassa tihetukakammassa soḷasa, itarassa dvādasa, ukkaṭṭhasseva duhetukakammassa dvādasa, itarassa aṭṭhāti evaṃ soḷasavipākacittādīni yojetabbāni. Tasmāti yasmā paripuṇṇavipākassa paṭisandhijanakakammassa vasena vipākavibhāvanāya mukhanidassanamattamevetaṃ, tasmā.
如此而作,意即:由不同的业,彼所缘的生起也可能有其他方式,不同于此。“舍……(中略)……生起”——在此,是以什么作用而生起呢?首先,彼所缘作用并不存在,因为它不缘取速行的所缘;审察作用也不存在,因为它并不那样转起;至于结生和死时,更不必说;从余下的情况看,应是有分作用,这合乎道理。因为并非只有作为结生的心才称为“有分”。显示巴利原文
Evañca katvāti nānākammato tadārammaṇuppattiyaṃ ito aññathāpi sambhavatoti attho. ‘‘Upekkhā…pe… uppajjatī’’ti ettha kena kiccena uppajjatīti? Tadārammaṇakiccaṃ tāva na hoti javanārammaṇassa anālambaṇato, nāpi santīraṇakiccaṃ tathā appavattanato, paṭisandhicutīsu vattabbameva natthi, pārisesato bhavaṅgakiccanti yuttaṃ siyā. Na hi paṭisandhibhūtaṃyeva cittaṃ ‘‘bhavaṅga’’nti vuccatīti.
“彼缘”即转向所缘境,这是句法关系。如同他人的转向,也如同初禅等的转向,意谓此转向亦应具有转向性。“非彼义”处,以“彼”字指称灭尽定。“生起”指从生起而言;“彼”指非想非非想处,即彼灭尽定。如此生起,便是开示“成为无间缘”这一句的含义。如前所说,即上述种类。“清净”是第二道等的前导智。“这些”指圣道心与道无间果心。“此”指如前所说的异熟心。显示巴利原文
Tanninnanti āpāthagatavisayaninnaṃ āvajjananti sambandho. Aññassa viya paṭhamajjhānādikassa viya. Etassapi sāvajjanatāya bhavitabbanti adhippāyo. Atadatthāti ettha taṃ-saddena nirodhaṃ paccāmasati. Uppattiyāti uppattito. Tanti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Tassa nirodhassa. Tathā ca uppajjatīti ‘‘anantarapaccayo hotī’’ti padassa atthaṃ vivarati. Yathāvuttā vuttappakārā. Vodānaṃ dutiyamaggādīnaṃ purecārikañāṇaṃ. Etesanti ariyamaggacittamaggānantaraphalacittānaṃ. Etassāti yathāvuttavipākacittassa.
为了显示眼识等异熟正是以亲依止缘而存在,故从眼等的见等义、见等果或见等作用来说。前心指转向等心。在应当显示无有其他依处时,如同在其他依处中,在其他所缘中亦不转起,故说“无依处所缘之别”。显示巴利原文
Upanissayato tasseva cakkhuviññāṇādivipākassa dassanatthaṃ cakkhādīnaṃ dassanādiatthato dassanādiphalato, dassanādippayojanato vā. Purimacittāni āvajjanādīni. Vatthantararahitatte dassetabbe vatthantare viya ārammaṇantarepi na vattatīti ‘‘vatthārammaṇantararahita’’nti vuttaṃ.
如果异熟必定与业相似,那么在此处,无因异熟就不可能存在,因为它们与业不相似。考虑到此义,故说“然而无因的……”。“仅撞击”指五识的作用:因为它们仅以撞击现前色等的方式转起。“等”字包含领受等。在善、不善及唯作中存在的有行与无行性,由于彼此不相似,且从断与转起而言似乎相违;而在异熟中,彼有行无行性可能是随顺的,但彼因无根故,对于仅以撞击自境等方式转起者并不存在,故说“非与有行相违”等。以两者皆许可他们生起,如“故作业色”之意趣。如《发趣论》异熟三法中所述:“异熟法之法对异熟法以所缘缘为缘。观异熟法蕴为无常、苦、无我,乐着、欢喜,缘彼生起贪,生起忧,善不善灭尽”等;善三法中亦有类似经文,故说“而在善三法中”等。其中,先标举“善法对无记法以所缘缘为缘”,然后说“有学或凡夫观善为无常、苦、无我,善灭尽时异熟生起为彼所缘,乐着、欢喜善,缘彼生起贪,生起见、疑、掉举、忧,不善灭尽时异熟生起为彼所缘”。以“因不存在故不说”的意趣,显示其理据:“因为广大的……”等。显示巴利原文
Yadi vipākena kammasarikkheneva bhavitabbaṃ, evaṃ sati imasmiṃ vāre ahetukavipākānaṃ asambhavo eva siyā tesaṃ akammasarikkhakattāti imamatthaṃ manasi katvā āha ‘‘ahetukānaṃ panā’’ti. Abhinipātamattanti pañcannaṃ viññāṇānaṃ kiccamāha. Te hi āpāthagatesu rūpādīsu abhinipātanamatteneva vattanti. Ādi-saddena sampaṭicchanādīni saṅgaṇhāti. Kusalesu kusalākusalakiriyesupi vā vijjamānā sasaṅkhārikāsaṅkhārikatā aññamaññaṃ asarikkhattā pahānāvaṭṭhānato ca viruddhā viyāti vipākesu sā tadanukūlā siyā, sā pana mūlābhāvena na suppatiṭṭhitānaṃ savisayābhinipatanamattādivuttīnaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘na sasaṅkhārikaviruddho’’tiādi. Ubhayenapi tesaṃ nibbattiṃ anujānāti yathā ‘‘kaṭattārūpāna’’nti adhippāyo. ‘‘Vipākadhammadhammo vipākassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo. Vipākadhammadhamme khandhe aniccato dukkhato anattato vipassati, assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati, domanassaṃ uppajjati, kusalākusale niruddhe’’tiādinā (paṭṭhā. 1.3.93) vipākattike viya siyā kusalattikepi pāḷīti katvā ‘‘kusalattike cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha hi ‘‘kusalo dhammo abyākatassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti uddisitvā ‘‘sekkhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccato dukkhato anattato vipassanti, kusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjati, kusalaṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati, diṭṭhi, vicikicchā, uddhaccaṃ, domanassaṃ uppajjati, akusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avijjamānattā eva avacananti adhippāyena tattha yuttiṃ dasseti ‘‘vipphārikañhī’’tiādinā.
有人于此提出:“即使从六支舍的角度来看,由于它是唯作心,唯作速行所具有的广大唯作性不可否定,因此举出的掌叶喻并不等同。经典中没有说明唯作速行之后没有彼所缘,这不能成为理由,因为即使存在,也可能出于某种意趣而不加以说明。例如《法集论》在对不善的解说中,虽然存在增上缘却没有提及。因此,唯作速行之后没有彼所缘,仍需审察。”然而,唯作速行虽是唯作性,但对于在一切处都已证得如此状态的漏尽者来说,其速行心并不像其他人那样广大;由于寂静性,其味可能是止息的,所以用掌叶喻来显示。正如《法集论》不善解说中的增上缘那样,在《发趣论》中,唯作速行之后存在彼所缘却没有说,看不到任何理由。正如该处注释所说:“因为前面已显示过了。”而此处却不能以“因为前面已显示过了”为理由,因为从异熟法的善、不善来显示非彼性之理是不合理的。再者,在那里,由于审察中某些增上缘乃至一切增上缘都不存在,可说是“为显示一味教说而举出”;但在此处,没有说却找不到那样的理由,所以称为“未说没有理由”。显示巴利原文
Ettha keci ‘‘chaḷaṅgupekkhāvatopi kiriyamayacittatāya kiriyajavanassa vipphārikakiriyabhāvo na sakkā nisedhetunti nidassanabhāvena paṇṇapuṭamupanītaṃ asamānaṃ. Kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇābhāvassa pāḷiyaṃ avacanampi akāraṇaṃ labbhamānassapi katthaci kenaci adhippāyena avacanato. Tathā hi dhammasaṅgahe akusalaniddese labbhamānopi adhipati na vutto, tasmā kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇābhāvo vīmaṃsitabbo’’ti vadanti. Satipi kiriyamayatte sabbattha tādibhāvappattānaṃ khīṇāsavānaṃ javanacittaṃ na itaresaṃ viya vipphārikaṃ, santasabhāvatāya pana sannisinnarasaṃ siyāti tassa paṇṇapuṭaṃ dassitaṃ. Dhammasaṅgahe akusalaniddese adhipatino viya paṭṭhāne kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇassa labbhamānassa avacane na kiñci kāraṇaṃ dissati. Tathā hi vuttaṃ tattha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘heṭṭhā dassitanayattā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 429). Na cettha dassitanayattāti sakkā vattuṃ vipākadhammadhammehi kusalākusalehi ataṃsabhāvānaṃ nayadassanassa ayujjamānakattā. Apica tattha vīmaṃsāya kesuci sabbesañca adhipatīnaṃ abhāvato ekarasaṃ desanaṃ dassetuṃ ‘‘uddhaṭo’’ti ca sakkā vattuṃ, idha pana na tādisaṃ avacane kāraṇaṃ labbhatīti ‘‘avacane kāraṇaṃ natthī’’ti vuttaṃ.
所谓“以意趣”,是指“不善心之后不存在有因彼所缘”,这仅仅显示是那位长老的个人见解。然而,依据“善、不善灭尽时,有因异熟生起为彼所缘”的经文,不善心之后确实存在有因彼所缘。因此,说“生起”的那一方,是基于合理的执取,这便是此处所说的意趣。显示巴利原文
Adhippāyenāti akusalānantaraṃ sahetukatadārammaṇaṃ natthīti tassa therassa matimattanti dasseti. ‘‘Kusalākusale niruddhe sahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 3.1.98) vacanato pana akusalānantaraṃ sahetukatadārammaṇampi vijjatiyevāti uppattiṃ vadantassa yuttaggahaṇavasenāti adhippāyo.
“此处不见理由”,以此显示在三因速行之后,三种彼所缘都是合理的。第一位长老以这样的意趣说:由同一业生起多种彼所缘时,因为没有业的差别,所以是由称为各各速行的缘之差别而使其成为殊胜。基于这一意趣,他依照速行来解说彼所缘的有行等分类。第二位长老以如下的意趣说:异熟必定与业相似,不能与业相违,否则会有非所欲的过患,因此唯依业而说彼所缘的差别。第三位长老则认为:正如智慧有对治生盲等恶趣衰败因的作用,同样也可能有对治善趣衰败因的作用,因此以“不许三因业生二因结生”等道理,在种种说法中,应当依不相违的意趣来合理地执取。《大论》所出的经典,即“有因法对无因法以无间缘为缘”的分别中,诸如“有因有分对无因有分以无间缘为缘,有因蕴对出起以无间缘为缘”等,这些是《发趣论》中“有因二法组”等处所出经典的义趣。显示巴利原文
Na ettha kāraṇaṃ dissatīti etena tihetukajavanānantaraṃ tividhampi tadārammaṇaṃ yuttanti dasseti. Yena adhippāyenāti paṭhamatherena tāva ekena kammunā anekatadārammaṇaṃ nibbattamānaṃ kammavisesābhāvā taṃtaṃjavanasaṅkhātapaccayavisesena visiṭṭhaṃ hotīti iminā adhippāyena javanavasena tadārammaṇassa sasaṅkhārādividhānaṃ vuttaṃ, vipākena nāma kammasarikkhena bhavitabbaṃ, na kammaviruddhasabhāvena. Aññathā aniṭṭhappasaṅgo siyāti evamadhippāyena dutiyatthero kammavaseneva tadārammaṇavisesaṃ āha. Ñāṇassa jaccandhādiduggativipattinimittapaṭipakkhatā viya sugativipattinimittapaṭipakkhatāpi siyāti maññamāno tatiyatthero ‘‘tihetukakammato duhetukapaṭisandhimpi nānujānātī’’ti iminā nayena tesu vādesu adhippāyāvirodhavasena yuttaṃ gahetabbaṃ. Mahāpakaraṇe āgatapāḷiyāti ‘‘sahetuko dhammo ahetukassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.1.102) imassa vibhaṅge ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo, sahetukā khandhā vuṭṭhānassa anantarapaccayena paccayo’’ti evamādinā paṭṭhāne sahetukadukādīsu āgatapāḷiyāti attho.
色界与无色界异熟论解释显示巴利原文
Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā
499 “于彼刹那存在的欲等”这句话,是为了显示在果报禅那中,并不存在苦行道等状态。因为果报禅那不像善禅那那样依于遍作而生起。而且在这里,不同于行道有种种差别,与善心相应的果报心的所缘差别,也并非胜义上的差别,可以这样说,因为无色法必定有所缘,而果报心以业相为所缘,这在其他地方也是存在的。在不同刹那中,增上有别,这是就“在某刹那,某禅那以某法为增上,而在其他刹那,该禅那并不必然以该法为增上”而说的。而说“唯第四禅”,正是为了显示如同行道一样,增上也并非固定不变。显示巴利原文
499.Tasmiṃ khaṇe vijjamānānaṃ chandādīnanti etena vipākajjhāne dukkhāpaṭipadādibhāvassa avijjamānataṃ dasseti. Na hi kusalajjhānaṃ viya vipākajjhānaṃ parikammavasena nibbattatīti. Na cettha paṭipadābhedo viya kusalānurūpo vipākassa ārammaṇabhedopi na paramatthiko siyāti sakkā vattuṃ ekantena sārammaṇattā arūpadhammānaṃ vipākassa ca kammanimittārammaṇatāya aññatrāpi vijjamānattā. Nānākkhaṇesu nānādhipateyyanti ‘‘yasmiṃ khaṇe yaṃ jhānaṃ yadadhipatikaṃ, tato aññasmiṃ khaṇe taṃ jhānaṃ ekantena tadadhipatikaṃ na hotī’’ti katvā vuttaṃ. Catutthajjhānassevāti ca paṭipadā viya adhipatayo na ekantikāti imamevatthaṃ dasseti.
出世间异熟论解释显示巴利原文
Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā
505 世间业因渴爱、无明等而具殊胜之力,能够产生果报,否则便不能,因此说“由渴爱等所造作”。其他(果报)是指没有空、无愿之名的。那个果报是依纯修行道而显明,并且随顺经教方式而被称作无相的。因此他说“无常随观之后生起的道也”等。其用意是:作用的差别是依道的证得方式而有的。考虑到“唯在道无间果心”的说法,他带着疑虑说“在获得空等名称时”。他的用意是:之所以也获得无相之名,是因为从道的证得方式来看,果的名称获得并无差别。正如道中的信,果中的信也是如此。显示巴利原文
505. Taṇhāvijjādīhi āhitavisesaṃ lokiyakammaṃ vipākuppādanasamatthaṃ hoti, na aññathāti vuttaṃ ‘‘taṇhādīhi abhisaṅkhata’’nti. Itarassāti suññatāppaṇihitanāmarahitassa. Yo suddhikapaṭipadāya vibhāvito, yo ca suttantapariyāyena animittoti vuccati. Tenevāha ‘‘aniccānupassanānantarassapi maggassā’’tiādi. Vaḷañjana…pe… bhedo hoti maggāgamanavasenāti adhippāyo. ‘‘Maggānantaraphalacittasmiṃ yevā’’ti vacanaṃ apekkhitvā ‘‘suññatādināmalābhe satī’’ti sāsaṅkaṃ āha. Animittanāmañca labhati maggāgamanato phalassa nāmalābhe visesābhāvatoti adhippāyo. Tādisāya evāti yādisā magge saddhā, tādisāya eva phale saddhāya.
555 “哪些法是导向出离的?四道”,根据此说,以及在非导向出离的句义解说中说“四地中的果报”,因此果报并非无余地的具有导向出离的自性,然而,作为导向出离自性的果报,以烦恼的寂止与断除的方式而转起,从权宜的角度可以这样说,所以他说“导向出离自性的”等。而“五支”这句,是为了显示在道分别中,于一切处,果都被称为道的同义语。因为在那里,于圣道刹那虽也存在诸离,但为了显示其余五支的殊胜作用,在圣典中举出了五支道。同样,觉支也是如此,意思是:如同道一样,在道觉支分别和果觉支分别中,果的觉支也被举出。显示巴利原文
555. ‘‘Katame dhammā niyyānikā? Cattāro maggā’’ti vacanato (dha. sa. 1295, 1609) aniyyānikapadaniddese ca ‘‘catūsu bhūmīsu vipāko’’ti (dha. sa. 1610) vuttattā na nippariyāyena phalaṃ niyyānasabhāvaṃ, niyyānasabhāvassa pana vipāko kilesānaṃ paṭippassaddhippahānavasena pavattamāno pariyāyato tathā vuccatīti āha ‘‘niyyānikasabhāvassā’’tiādi. Pañcaṅgiko cāti etena maggavibhaṅge sabbavāresupi phalassa maggapariyāyo āgatoti dasseti. Tattha hi ariyamaggakkhaṇe vijjamānāsupi viratīsu tadavasiṭṭhānaṃ pañcannaṃ kārāpakaṅgānaṃ atirekakiccatādassanatthaṃ pāḷiyaṃ pañcaṅgikopi maggo uddhaṭoti. Evaṃ bojjhaṅgāpīti yathā maggo, evaṃ maggabojjhaṅgavibhaṅgesu phalesu ca bojjhaṅgā uddhaṭāti attho.
唯作无记论注释显示巴利原文
Kiriyābyākatakathāvaṇṇanā
568 “先前的转起”是指大唯作心的转起。漏尽者正是以此而如此省察,因此他说“然而此心缺乏审察的智慧”。“如此”是为了显示:如同在耳门,在鼻门等门中,由于对各各境的欲求已被限定,此心也以大唯作心于各境中如此转起。“成为随逐五门而可获得”,是就此心作为五门中转起的大唯作心的随转者而转起而言;或者这样关联:此心就在五门中转起。由于说了“贪求……已生起”,似乎表达了这样的意思:在五门中,先以此心成为喜乐者,然后以大唯作心分别各各义理。然而,他们说:对于先前已以意门心确定了适合精勤的所缘等的人,在五门中,于那样的色等所缘上,这样的心便转起。这个意思也可以这样结合来解释:在五门中转起的、以对贪求与渴爱的断除等之省察为因的、如所说的因性已生起。若如此,则“此心的缘性,是先前的转起”这句话也得到支持。显示巴利原文
568.Purimā pavattīti mahākiriyacittappavattiṃ āha. Tāya hi khīṇāsavo evaṃ paccavekkhati. Tenevāha ‘‘idaṃ pana cittaṃ vicāraṇapaññārahita’’nti. Evanti yathā sotadvāre, evaṃ ghānadvārādīsupi mahākiriyacittehi tasmiṃ tasmiṃ visaye idamatthikatāya paricchinnāya idaṃ cittaṃ vattatīti dasseti. Pañcadvārānugataṃ hutvā labbhamānanti pañcadvāre pavattamahākiriyacittānaṃ piṭṭhivaṭṭakabhāvena imassa cittassa pavattiṃ sandhāya vuttaṃ, pañcadvāre eva vā idameva pavattanti sambandho. ‘‘Loluppa…pe… bhūta’’nti vuttattā pañcadvāre paṭhamaṃ iminā cittena somanassito hutvā pacchā mahākiriyacittehi taṃ taṃ atthaṃ vicinotīti ayamattho vutto viya dissati. Pubbeyeva pana manodvārikacittena padhānasāruppaṭṭhānādiṃ paricchindantassa pañcadvāre tādisasseva tādisesu rūpādīsu idaṃ cittaṃ pavattatīti vadanti. Ayampi attho pañcadvāre eva pavattaṃ loluppataṇhāpahānādipaccavekkhaṇāhetu yathāvuttakāraṇabhūtaṃ jātanti evaṃ yojetvā sakkā vattuṃ. Evañca sati imassa cittassa paccayabhūtā purimā pavattīti idampi vacanaṃ samatthitaṃ hoti.
在此,应知于五门中,以此心唯生起喜,而非生起笑,因为五门心不能产生表色;而在意门中则生起笑。正因如此,注释书中于五门只说“成为喜乐者”,于意门则说“笑着”。世尊以这能生笑的心而转起的微笑,由于是随顺宿命智、未来分智与一切知智的,所以只是智的随转而已。然而,在智的随转过程中,诸圣典与注释书并无矛盾,而且注释书说:“在他们的那些智的惯行结束时,此心生起。”这必定应如此认可,否则,即便是转向心,世尊的转起也不合理。因为能生笑的心的能起表色的性质已被确定,而能起表色并不障碍由彼所生的表色成为身业等的转向状态。显示巴利原文
Ettha ca pañcadvāre iminā cittena somanassuppādanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, na hāsuppādanaṃ pañcadvārikacittānaṃ aviññattijanakattā, manodvāre pana hāsuppādanaṃ hoti. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ pañcadvāre ‘‘somanassito hotī’’ti ettakameva vuttaṃ, manodvāre ca ‘‘hāsayamāna’’nti. Iminā hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsaanāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti. Evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷiaṭṭhakathānaṃ virodho, evañca katvā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avassañca etaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā āvajjanacittassapi bhagavato pavatti na yujjeyya. Tassapi hi viññattisamuṭṭhāpakabhāvassa nicchitattā, na ca viññattisamuṭṭhāpakatte taṃsamuṭṭhitāya viññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āvajjanabhāvo vibandhatīti.
“正因如此”是指由于没有根,所以未善安立。“无因的禅支和力”是总结的意思,“禅支和力”中的“和”字即表此义。如果由于力的状态不圆满,在这两种无因心中,力未被说明、未被包含,那么为什么又被说出来了呢?因此他说“然而因为……”等。正如正导向出离自性的善法之对应物,果报也如果那样具有彼自性,或者由于是有因果报心,所以说了“在大唯作心中”,而未取有因果报心。或者,应知“在大唯作心中”的“和”字,也包含了有因果报心。显示巴利原文
Tato evāti mūlābhāvena na suppatiṭṭhitattā eva. ‘‘Ahetukānaṃ jhānaṅgāni balāni cā’’ti sampiṇḍanattho jhānaṅgāni cāti ca-saddo. Yadi aparipuṇṇattā balabhāvassa imasmiṃ ahetukadvaye balāni anuddiṭṭhāni asaṅgahitāni ca, atha kasmā niddiṭṭhānīti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Sammā niyyānikasabhāvānaṃ kusalānaṃ paṭibhāgabhūto vipākopi phalaṃ viya taṃsabhāvo siyāti sahetukavipākacittāni aggahetvā kiriyacittakatattā vā ‘‘mahākiriyacittesū’’ti vuttaṃ. Atha vā mahākiriyacittesucāti ca-saddena sahetukavipākacittānipi gahitānīti veditabbāni.
574 说“根……在此之后生起”,是因为那些智属于欲界。其他(智)属于广大,因此说“在遍作之后”。显示巴利原文
574.‘‘Indriya…pe… imassānantaraṃ uppajjamānānī’’ti vuttaṃ tesaṃ ñāṇānaṃ kāmāvacarattā. Itaresaṃ mahaggatattā ‘‘parikammānantarānī’’ti vuttaṃ.
577 “我慢安立于此”,故称为“我”;它即是存在、生起,并非如同由他人所施设的那般恒常,所以称为“我体”。又或者,以邪见者所执取的方式而存在、转起,故称为“我体”。显示巴利原文
577. Āhito ahaṃ māno etthāti attā, so eva bhavati uppajjati, na paraparikappito viya niccoti attabhāvo. Attāti vā diṭṭhigatikehi gahetabbākārena bhavati pavattatīti attabhāvo.