2. 释义的注释·三法解说的注释
人施设论·义释解释 · 45 段
三法解说的注释巴利
3. Tikaniddesavaṇṇanā
91 在“三法解说”中:恶戒者,就是没有戒的人。恶法者,就是品性低劣的人。或者,因为戒的毁坏而成为恶戒者,因为见的毁坏而成为恶法者。因为身、语防护的破坏而成为恶戒者,因为其余防护的破坏而成为恶法者。因为行为不清净而成为恶戒者,因为意乐不清净而成为恶法者。因为缺少善戒而成为恶戒者,因为具有不善戒而成为恶法者。不净者,就是具足不净的身业等。令人疑虑的行为,就是让别人对自己生起疑虑而忆念的行为。或者,别人看到某种不合适的事情后,会怀疑“这一定是他做的”,像这样让别人产生怀疑的行为;或者,自己带着疑虑而忆念的行为,也就是“有疑虑的行为”,这是它的意思。因为他白天在集会处等地方,看到比丘们聚在一起商量事情,就会想:“这些人聚在一起商量,莫非是知道了我的所作所为才商量的?”他就是这样有疑虑的行为。巴利 注疏 1
91. Tikaniddese – dussīloti nissīlo. Pāpadhammoti lāmakadhammo. Sīlavipattiyā vā dussīlo, diṭṭhivipattiyā pāpadhammo . Kāyavacīsaṃvarabhedena dussīlo, sesasaṃvarabhedena pāpadhammo. Asuddhapayogatāya dussīlo, asuddhāsayatāya pāpadhammo. Kusalasīlavirahena dussīlo; akusalasīlasamannāgamena pāpadhammo. Asucīti asucīhi kāyakammādīhi samannāgato. Saṅkassarasamācāroti saṅkāya parehi saritabbasamācāro. Kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘idaṃ iminā kataṃ bhavissatī’ti evaṃ parehi āsaṅkanīyasamācāro, attanoyeva vā saṅkāya saritabbasamācāro – sāsaṅkasamācāroti attho. Tassa hi divāṭṭhānādīsu sannipatitvā kiñcideva mantayante bhikkhū disvā ‘ime ekato hutvā mantenti, kacci nu kho mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’ti evaṃ sāsaṅkasamācāro hoti.
“隐藏恶行”是指:具有应当隐藏的恶业。“不是沙门却自称沙门”是指:本来不是沙门,却因为装成沙门的样子,而自称“我是沙门”。“不是梵行者却自称梵行者”是指:看到别的梵行者穿着整齐、披衣严整、拿着好钵,在村落、城镇、国土、王都中托钵维持生活,自己也用同样的方式去做,于是就像在宣称“我是梵行者”一样。不过,说了“我是比丘”之后进入布萨堂等处的,确实就是自称梵行者;同样,接受僧团所得利养的,也是如此。“内腐”是指:被腐败的业所渗入而内腐;或者因为毫无德行、缺少功德的精髓而内腐。“漏泄”是指:被贪等烦恼所浸透。“如污物生”是指:已经生起了贪等污秽。或者,“污物”是指混有腐尸的脏水。在这个教法里,所谓恶戒者,因为令人厌恶,就像混有腐尸的脏水一样。因此,就像由污物所生,所以叫“如污物生”。巴利
Paṭicchannakammantoti paṭicchādetabbayuttakena pāpakammena samannāgato. Assamaṇo samaṇapaṭiññoti assamaṇo hutvāva samaṇapatirūpakatāya ‘samaṇo aha’nti evaṃ paṭiñño. Abrahmacārī brahmacāripaṭiññoti aññe brahmacārino sunivatthe supārute sumbhakapattadhare gāmanigamajanapadarājadhānīsu piṇḍāya caritvā jīvikaṃ kappente disvā sayampi tādisena ākārena tathā paṭipajjanato ‘ahaṃ brahmacārī’ti paṭiññaṃ dento viya hoti. ‘Ahaṃ bhikkhū’ti vatvā uposathaggādīni pavisanto pana brahmacāripaṭiñño hotiyeva, tathā saṅghikaṃ lābhaṃ gaṇhanto. Antopūtīti pūtinā kammena anto anupaviṭṭho, nigguṇatāya vā guṇasāravirahitattā antopūti. Avassutoti rāgādīhi tinto. Kasambujātoti sañjātarāgādikacavaro. Atha vā kasambu vuccati tintakuṇapagataṃ kasaṭaudakaṃ. Imasmiñca sāsane dussīlo nāma jigucchanīyattā tintakuṇapakasaṭaudakasadiso. Tasmā kasambu viya jātoti kasambujāto.
他不会这样想。为什么不会呢?因为他本来可以依靠那个基础证得阿拉汉果,但那个基础已经坏掉了。就像旃陀罗童子,即使听到“某位刹帝利童子已经灌顶为王”,因为自己不是出生在能获得灌顶的家族,就不会这样想:“我什么时候也能像那位刹帝利童子一样获得灌顶呢?”同样,破戒的比丘即使听到“某位比丘已经证得阿拉汉果”,因为他不具备那个戒的基础——依靠它才能证得阿拉汉果——所以不会这样想:“我什么时候也能像那位具戒者一样证得阿拉汉果呢?”这种人,因为对阿拉汉果没有渴望,就叫做“无渴望者”。巴利
Tassa na evaṃ hotīti kasmā na hoti? Yattha patiṭṭhitena sakkā bhaveyya arahattaṃ laddhuṃ, tassā patiṭṭhāya bhinnattā. Yathā hi caṇḍālakumārakassa ‘asuko nāma khattiyakumāro rajje abhisitto’ti sutvāpi, yasmiṃ kule paccājātā abhisekaṃ pāpuṇanti, tasmiṃ kule apaccājātattā na evaṃ hoti – ‘kudāssu nāmāhampi so khattiyakumāro viya abhisekaṃ pāpuṇeyya’nti; evameva dussīlassa ‘asuko nāma bhikkhu arahattaṃ patto’ti sutvāpi, yasmiṃ sīle patiṭṭhitena arahattaṃ pattabbaṃ, tassa abhāvato ‘kudāssu nāmāhampi so sīlavā viya arahattaṃ pāpuṇeya’nti na evaṃ hoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo arahattāsāya abhāvā nirāsoti vuccati.
92 他会这样想,这是为什么呢?因为他所依止的那个基础是稳固的,依靠它就能证得阿拉汉果。就好比善生这位刹帝利童子,一听到“某位刹帝利童子已经灌顶登基为王”,因为自己就出生在能够获得灌顶的家族里,他就会这样想:“我什么时候也能像那位童子一样获得灌顶呢?”同样,持戒的人一听到“某位比丘已经证得阿拉汉果”,因为自己所依止的戒是稳固的,依靠它就能证得阿拉汉果,他就会这样想:“我什么时候也能像那位比丘一样证得阿拉汉果呢?”这样的人就叫做“有期望者”。因为他期望、渴望证得阿拉汉果,所以称为“有期望者”。巴利
92.Tassa evaṃ hotīti kasmā hoti? Yasmiṃ patiṭṭhitena sakkā bhaveyya arahattaṃ pāpuṇituṃ, tassā patiṭṭhāya thirattā. Yathā hi sujātassa khattiyakumārassa ‘asuko nāma khattiyakumāro rajje abhisitto’ti sutvāva yasmiṃ kule paccājātā abhisekaṃ pāpuṇanti, tasmiṃ paccājātassa evaṃ hoti – ‘kudāssu nāmāhampi, so kumāro viya abhisekaṃ pāpuṇeyya’nti evameva sīlavato ‘asuko nāma bhikkhu arahattaṃ patto’ti sutvāva yasmiṃ sīle patiṭṭhitena arahattaṃ pattabbaṃ, tassā patiṭṭhāya thirattā – ‘kudāssu nāmāhampi so bhikkhu viya arahattaṃ pāpuṇeyya’nti evaṃ hoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo āsaṃso nāma vuccati. So hi arahattaṃ āsaṃsati patthetīti āsaṃso.
93 “他先前未解脱时”——这是说,那位漏尽者先前还没有证得阿拉汉解脱时,曾有过对解脱的期望,如今已经止息,所以他不会再这样想。就像一位已经灌顶的刹帝利,听到“某位刹帝利童子已经灌顶为王”,因为不可能同时有两个王位灌顶、两把白伞盖,所以他不会这样想:“我什么时候也能像那位童子一样获得灌顶呢?”同样,漏尽者听到“某位比丘已经证得阿拉汉果”,因为不可能同时有两个阿拉汉果,所以他不会这样想:“我什么时候也能像那位比丘一样证得阿拉汉果呢?”这种人,对阿拉汉果的期望已经消失,所以称为“离期望者”。巴利
93.Yā hissa pubbe avimuttassāti yā tassa khīṇāsavassa pubbe arahattavimuttiyā avimuttassa vimuttāsā ahosi, sā paṭippassaddhā, tasmā na evaṃ hoti. Yathā hi abhisittassa khattiyassa ‘asuko nāma khattiyakumāro rajje abhisitto’ti sutvā ekassa rañño dvinnaṃ rajjābhisekānaṃ dvinnaṃ setacchattānaṃ abhāvā na evaṃ hoti – ‘‘kudāssu nāmāhampi so kumāro viya abhisekaṃ pāpuṇeyya’’nti; evameva khīṇāsavassa ‘asuko nāma bhikkhu arahattaṃ patto’ti sutvā, dvinnaṃ arahattānaṃ abhāvā – ‘kudāssu nāmāhampi so bhikkhu viya arahattaṃ pāpuṇeyya’nti na evaṃ hoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo arahattāsāya vigatattā vigatāsoti vuccati.
94 94. 在“病者譬喻”的解释中——为了先说明那个让这些人被称为“病者譬喻”的譬喻,所以说了“有三种病人”等话。其中,“适宜的”是指有益的、能促进增长的;“适当的”是指合适的。“不能从那种病中痊愈”,用这句话说明的是患了风病、癫痫等无法治愈的疾病、已经到了末期的病人。“能从那种病中痊愈”,用这句话说明的是患了疥疮、草花病、衰老等种种轻微小病的人。巴利 注疏 1
94. Gilānūpamaniddese – yāya upamāya te gilānūpamāti vuccanti, taṃ tāva upamaṃ dassetuṃ tayo gilānātiādi vuttaṃ. Tattha sappāyānīti hitāni vuddhikarāni. Patirūpanti anucchavikaṃ. Neva vuṭṭhāti tamhā ābādhāti iminā atekicchena vātāpamārādinā rogena samannāgato niṭṭhappatto gilāno kathito. Vuṭṭhāti tamhā ābādhāti iminā khipitakacchutiṇapupphakajarādippabhedo appamattakābādho kathito.
得到适合的食物,或者得不到——用这一点,说明了所有那些只要有人护理就能过得舒服的疾病。在这里,所谓合适的看护者,应当理解为具备照顾病人的各项条件、有智慧、能干、不懒惰的人。巴利
Labhantosappāyāni bhojanāni no alabhantoti iminā pana yesaṃ paṭijagganena phāsukaṃ hoti, sabbepi te ābādhā kathitā. Ettha ca patirūpo upaṭṭhāko nāma gilānupaṭṭhākaaṅgehi samannāgato paṇḍito dakkho analaso veditabbo.
看护病人的人已获准许,意思是“应由比丘僧团指派”。当那位病人靠自己的能力无法维持下去时,比丘僧团应当先征询那位比丘,然后指派说:“一位比丘和一位沙弥,你们来照顾这个人。”在他们照顾他的期间,病人和那两个人所需的一切,都是整个比丘僧团的责任。其他病人也应得到照顾,所以另外两位病人也应受到照料。是什么原因呢?因为即使是一位已证到究竟的病人,如果没人照顾,他也会心生怨恨:“如果他们照顾我,我就会舒服些,可他们却不照顾我。”由此投生到恶趣。但如果有人照顾,他就会这样想:“比丘僧团该做的都做了,这是我自己的业报如此。”于是对比丘僧团生起慈心,投生到天界。至于只患了轻微疾病的人,无论有没有得到药都能痊愈,他的病即使不用药也会平息,但用了药会平息得更快。这样他就能学习佛的教法,或者修习沙门之法。由于这个原因,所以说其他病人也应得到照顾。巴利
Gilānupaṭṭhāko anuññātoti ‘bhikkhusaṅghena dātabbo’ti anuññāto. Tasmiñhi gilāne attano dhammatāya yāpetuṃ asakkonte bhikkhusaṅghena tassa bhikkhuno ‘eko bhikkhu ca sāmaṇero ca imaṃ paṭijaggathā’ti apaloketvā dātabbā. Yāva pana te taṃ paṭijagganti, tāva gilānassa ca tesañca dvinnaṃ yenattho sabbaṃ bhikkhusaṅghasseva bhāro. Aññepi gilānā upaṭṭhātabbāti itarepi dve gilānā upaṭṭhātabbā. Kiṃ kāraṇā? Yopi hi niṭṭhappattagilāno, so anupaṭṭhiyamāno ‘sace maṃ paṭijaggeyyuṃ, phāsukaṃ me bhaveyya, na kho pana maṃ paṭijaggantī’ti manopadosaṃ katvā apāye nibbatteyya. Paṭijaggiyamānassa pana evaṃ hoti – ‘bhikkhusaṅghena yaṃ kattabbaṃ taṃ sabbaṃ kataṃ, mayhaṃ pana kammavipāko īdiso’ti so bhikkhusaṅghe mettaṃ paccupaṭṭhapetvā sagge nibbattati. Yo pana appamattakena byādhinā samannāgato labhantopi alabhantopi vuṭṭhātiyeva, tassa vināpi bhesajjena vūpasamanakabyādhi bhesajje kate khippataraṃ vūpasammati. Tato so buddhavacanaṃ vā uggaṇhituṃ samaṇadhammaṃ vā kātuṃ sakkhissati. Iminā kāraṇena aññepi gilānā upaṭṭhātabbāti vuttaṃ.
“不进入”就是说不进入。在诸善法中的决定,就是诸善法中以道之决定为名的正性决定。以此说明了句最上者这种人。第二句则取略解知者,就像教法中的那拉卡长老那样:在佛出世之间的空档期,他曾从独觉佛那里得到一次教诫,便证悟了独觉菩提智。第三句说明了广解知者。而需引导者则依附于他。巴利
Neva okkamatīti neva pavisati. Niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattanti kusalesu dhammesu magganiyāmasaṅkhātaṃ sammattaṃ. Iminā padaparamo puggalo kathito. Dutiyavārena ugghaṭitaññū gahito sāsane nāḷakattherasadiso . Buddhantare ekavāraṃ paccekabuddhānaṃ santike ovādaṃ labhitvā paṭividdhapaccekabodhiñāṇo ca. Tatiyavārena vipañcitaññū puggalo kathito. Neyyo pana tannissitova hoti.
允许说法,就是允许每月八次讲法。对其他人的法也要讲,也就是也要向其他人说法。为什么呢?因为对于“句最上者”来说,即使在这一生中无法证悟法,也会成为未来的因缘。而那种无论有没有见到如来的色身、无论有没有机会听闻法与律,都能证悟法的人,如果没机会听闻,暂时还不能证悟;一旦有机会听闻,就能很快证悟。由于这个原因,应当向他们说法。对于第三种人,则应当反复说法。身证者、见至者、信解脱者,前面已经讲过了。巴利
Dhammadesanā anuññātāti māsassa aṭṭha vāre dhammakathā anuññātā. Aññesampi dhammo desetabboti itaresampi dhammo kathetabbo. Kiṃ kāraṇā? Padaparamassa hi imasmiṃ attabhāve dhammaṃ paṭivijjhituṃ asakkontassāpi anāgate paccayo bhavissati. Yo pana tathāgatassa rūpadassanaṃ labhantopi alabhantopi dhammavinayañca savanāya labhantopi alabhantopi dhammaṃ abhisameti; so alabhanto na tāva abhisameti, labhanto pana khippameva abhisamessatīti iminā kāraṇena tesaṃ dhammo desetabbo. Tatiyassa pana punappunaṃ desetabbova. Kāyasakkhidiṭṭhappattasaddhāvimuttā heṭṭhā kathitāyeva.
98 98. 关于“粪语者”等说法:“sabhaggato”指站在集会堂里。“parisaggato”指站在村众集会中。“ñātimajjhagato”指站在亲属中间。“pūgamajjhagato”指站在行会中间。“rājakulamajjhagato”指站在王族中间的重大裁决场合。“abhinīto”指被带去问话。“sakkhipuṭṭho”指被当作证人而受询问。“ehambho purisā”这是称呼语。“为了自己或他人”或因自己或他人的手足等,或因财物。“Āmisakiñcikkhahetu vāti”在这里,“āmisā”指所得利益。“kiñcikkha”指任何少许之物。乃至以鹧鸪、鹌鹑、芥子团、酥团等极少许贿赂为因,这就是其义。明知而故意说妄语,即明知故犯地说妄语。此即名为:如此之人,因其言语如粪,故称为“粪语者”。正如粪便为大众所厌恶不喜,此人的言语也为天人所厌恶不喜。巴利
98. Gūthabhāṇīādīsu – sabhaggatoti sabhāyaṃ ṭhito. Parisaggatoti gāmaparisāya ṭhito. Ñātimajjhagatoti dāyādānaṃ majjhe ṭhito. Pūgamajjhagatoti seṇīnaṃ majjhe ṭhito. Rājakulamajjhagatoti rājakulassa majjhe mahāvinicchaye ṭhito. Abhinītoti pucchanatthāya nīto. Sakkhipuṭṭhoti sakkhiṃ katvā pucchito. Ehambho purisāti ālapanametaṃ. Attahetu vā parahetu vāti attano vā parassa vā hatthapādādihetu vā dhanahetu vā. Āmisakiñcikkhahetu vāti ettha āmisanti lābho adhippeto. Kiñcikkhanti yaṃ vā taṃ vā appamattakaṃ. Antamaso tittiravaṭṭakasappipiṇḍanavanītapiṇḍādiappamattakassāpi lañjassa hetūti attho. Sampajānamusā bhāsitā hotīti jānantoyeva musāvādaṃ kattā hoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo gūthasadisavacanattā gūthabhāṇīti vuccati. Yathā hi gūthaṃ nāma mahājanassa aniṭṭhaṃ hoti akantaṃ; evameva imassa puggalassa vacanaṃ devamanussānaṃ aniṭṭhaṃ hoti akantaṃ.
99 这种人就叫作花语者:因为他说话像花一样,所以被称为花语者。就像盛开的茉莉花或素馨花那样,被大众喜欢、喜爱;同样地,这种人的话语也被天神和人类喜欢、喜爱。巴利
99.Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo pupphasadisavacanattā pupphabhāṇīti vuccati. Yathā hi phullāni vassikāni vā adhimuttakāni vā mahājanassa iṭṭhāni kantāni honti; evameva imassa puggalassa vacanaṃ devamanussānaṃ iṭṭhaṃ hoti kantaṃ.
100 所谓“无过失”,就是说过失叫做嗔,没有过失就叫无过失,意思是无嗔,就像“无过失之支、白衣为盖”那句经文里所说的“无过失”一样。令耳舒适,是因为言辞甜美,让耳朵听着舒服,不会像针刺一样让耳朵疼痛。令人喜爱,是因为义理甜美,不让整个身体生起嗔怒,而是让人生起爱意。入于心,是说没有障碍地进入心中,安乐地进入心。城市女子,是因为功德圆满而称为城市女子;也指像在城市里长大的女子那样柔嫩;也指属于城市的,也就是城市居民的话语。城市居民说话是恰当的——他们把父亲只叫作父亲,把母亲只叫作母亲,把兄弟只叫作兄弟。这样的话被众人喜爱,所以叫“为众人所喜爱”。正因为被众人喜爱,所以也为众人所悦意、能让心增长,因此叫“为众人所悦意”。这就叫作——这样的人就称为“蜜语者”。也有版本写作“软语者”。两种写法意思都是言语甜美。就像所谓的“四种甜味”是甜美而精致的,这个人的言语对天和人也同样是甜美的。巴利
100.Nelāti elaṃ vuccati doso. Nāssā elanti nelā. Niddosāti attho, ‘‘nelaṅgo setapacchādo’’ti (udā. 65) ettha vuttanelaṃ viya. Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā. Sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā. Hadayaṃ gacchati appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī. Pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī. Purassa esātipi porī. Nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti. Pitimattaṃ pitāti, mātimattaṃ mātāti, bhātimattaṃ bhātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā. Bahujanassa kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuddhikarāti bahujanamanāpā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo madhubhāṇīti vuccati. Mudubhāṇītipi pāṭho. Ubhayatthāpi madhuravacanoti attho. Yathā hi catumadhuraṃ nāma madhuraṃ paṇītaṃ; evameva imassa puggalassa vacanaṃ devamanussānaṃ madhuraṃ hoti.
101 101. 在“疮譬喻心”等说法中——“执著”是指黏住。“被激怒”是指因愤怒而激动。“变得败坏”是指舍弃正常状态,变得腐臭。“僵持”是指变得僵硬、顽固。“微怒”指微弱的愤怒。“嗔”指因恶意而比前者更强烈。“不满”指不悦、忧恼的形态。“恶疮”指旧疮。“以棍棒”指以棍棒末端。“以瓦片”指以陶片。“流漏”指不断地流淌。旧疮依其自身的法性,本来就流出血液、脓液等三种液体,一旦被碰触,就流得更多。同样地,这里要结合譬喻来看:易怒的人就像旧疮。旧疮依其自性而流淌,易怒的人也依其自性,像肿胀者一样暴躁地行动。用棍棒或瓦片碰触,就像一句微不足道的话,却让他流出更多,心想“这个人竟然这样说我”,于是更加膨胀暴怒,应当这样理解。“这被称为”意思是:这样的人就被称为“疮譬喻心者”,即具有类似旧疮之心的人。巴利
101. Arukūpamacittādīsu – abhisajjatīti laggati. Kuppatīti kopavasena kuppati. Byāpajjatīti pakatibhāvaṃ pajahati, pūtiko hoti. Patitthīyatīti thinabhāvaṃ thaddhabhāvañca āpajjati. Kopanti dubbalakodhaṃ. Dosanti dussanavasena tato balavataraṃ. Appaccayanti atuṭṭhākāraṃ domanassaṃ. Duṭṭhārukoti purāṇavaṇo. Kaṭṭhenāti daṇḍakakoṭiyā. Kaṭhalāyāti kapālena. Āsavaṃ detīti aparāparaṃ savati. Purāṇavaṇo hi attano dhammatāya eva pubbaṃ lohitaṃ yūsanti imāni tīṇi savati , ghaṭṭito pana tāni adhikataraṃ savati. Evamevaṃ khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ, duṭṭhāruko viya hi kodhano puggalo. Tassa attano dhammatāya savanaṃ viya kodhanassapi attano dhammatāya uddhumātakassa viya caṇḍikatassa caraṇaṃ. Kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭanaṃ viya appamattakampi vacanaṃ bhiyyoso mattāya savanaṃ viya ‘mādisaṃ nāma esa evaṃ vadatī’ti bhiyyoso mattāya uddhumāyanabhāvo daṭṭhabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo arukūpamacittoti vuccati. Purāṇavaṇasadisacittoti attho.
102 “夜晚的黑暗与漆黑”是指夜晚时,因为阻碍了眼识的生起而造成的浓重黑暗,使人看不见。“闪电的间隙”是指闪电出现的那一刹那。这里也要做譬喻的对应:应当把有眼睛的人看作修行者。黑暗就像入流道所断的烦恼,闪电划过就像入流道智的生起。在闪电的间隙,有眼睛的人能看见附近的事物;同样地,在入流道的刹那,能看见涅槃。黑暗再次笼罩,就像一来道所断的烦恼;闪电再次划过,就像一来道智的生起。在闪电的间隙,有眼睛的人能看见附近的事物;同样地,在一来道的刹那,能看见涅槃。黑暗再次笼罩,就像不来道所断的烦恼;闪电再次划过,就像不来道智的生起。在闪电的间隙,有眼睛的人能看见附近的事物,应当知道这就如同在不来道的刹那能看见涅槃。“这被称为”意思是:这样的人就被称为“闪电譬喻心者”,意思是他具有像闪电一样只有短暂光明的心。巴利
102.Rattandhakāratimisāyāti rattiṃ cakkhuviññāṇuppattinivāraṇena andhabhāvakaraṇe bahalatame. Vijjantarikāyāti vijjuppattikkhaṇe. Idhāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – cakkhumā puriso viya hi yogāvacaro daṭṭhabbo. Andhakāraṃ viya sotāpattimaggavajjhā kilesā. Vijjusañcaraṇaṃ viya sotāpattimaggañāṇassa uppattikālo. Vijjantarikāya cakkhumato purisassa sāmantā rūpadassanaṃ viya sotāpattimaggakkhaṇe nibbānadassanaṃ. Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya sakadāgāmimaggavajjhā kilesā. Puna vijjusañcaraṇaṃ viya sakadāgāmimaggañāṇassa uppādo. Vijjantarikāya cakkhumato purisassa sāmantā rūpadassanaṃ viya sakadāgāmimaggakkhaṇe nibbānadassanaṃ. Puna andhakārāvattharaṇaṃ viya anāgāmimaggavajjhā kilesā. Puna vijjusañcaraṇaṃ viya anāgāmimaggañāṇassa uppādo. Vijjantarikāya cakkhumato purisassa sāmantā rūpadassanaṃ viya anāgāmimaggakkhaṇe nibbānadassanaṃ veditabbaṃ. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo vijjūpamacittoti vuccati. Ittarakālobhāsena vijjusadisacittoti attho.
103 103. 对于“金刚喻心”这一点,也应作譬喻对应:金刚应当看作阿拉汉道智,宝石块和石块应当看作被阿拉汉道所断的烦恼。就像金刚穿透宝石块或石块之后,不存在无处可去的情况,同样,以阿拉汉道智,不存在断不了的烦恼。就像金刚穿透之后不再被填补,应当理解:被阿拉汉道所断的烦恼不再生起。这就叫作——这样的人就称为“金刚喻心者”。意思是:他的心像金刚一样,有能力彻底摧毁烦恼的根本。巴利
103. Vajirūpamacittatāyapi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – vajiraṃ viya hi arahattamaggañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Maṇigaṇṭhipāsāṇagaṇṭhi viya arahattamaggavajjhā kilesā. Vajirassa maṇigaṇṭhiṃ vā pāsāṇagaṇṭhiṃ vā vinivijjhitvā agamanabhāvassa natthibhāvo viya arahattamaggañāṇena acchejjānaṃ kilesānaṃ natthibhāvo. Vajirena nibbiddhavedhassa puna apaṭipūraṇaṃ viya arahattamaggena chinnānaṃ kilesānaṃ puna anuppādo daṭṭhabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo vajirūpamacittoti vuccati. Kilesānaṃ mūlaghātakaraṇasamatthatāya vajirena sadisacittoti attho.
104 104. 在“盲者”等比喻中,“没有那样的眼”意思是:没有那种类型、那种性质的慧眼。“令其增长”意思是:让它变得丰足、增广。“有罪与无罪”是指有过失与没有过失。“低劣与殊胜”是指最下与最上。“黑与白相对”是指黑与白二者,因为互相排斥、彼此对立,所以称为相对。这里简要地说:对于善法,能以慧眼识别“这些是善法”;对于不善法,能以慧眼识别“这些是不善法”;对于有罪、无罪等也是如此。至于黑与白相对的情况,则是能以慧眼识别“黑法是白法的对立面”“白法是黑法的对立面”。“没有那样的眼”这句话,其余各处也应依照这个道理来理解。“这被称为”意思是:这样的人,因为缺少能积集现世财富的慧眼,也缺少能净治来世利益的慧眼,所以被称为盲者。第二种人,因为有能积集现世财富的慧眼,但没有能净治来世利益的慧眼,所以被称为独眼者。第三种人,因为两者都有,所以被称为双眼者。巴利
104. Andhādīsu tathārūpaṃ cakkhu na hotīti tathājātikaṃ tathāsabhāvaṃ paññācakkhu na hoti. Phātiṃ kareyyāti phītaṃ vaḍḍhitaṃ kareyya. Sāvajjānavajjeti sadosaniddose. Hīnappaṇīteti adhamuttame. Kaṇhasukkasappaṭibhāgeti kaṇhasukkāyeva aññamaññapaṭibāhanato paṭipakkhavasena sappaṭibhāgāti vuccanti. Ayaṃ panettha saṅkhepo – kusale dhamme ‘kusalā dhammā’ti yena paññācakkhunā jāneyya, akusale dhamme ‘akusalā dhammā’ti, sāvajjādīsupi eseva nayo. Kaṇhasukkasappaṭibhāgesu pana kaṇhadhamme ‘sukkasuppaṭibhāgā’ti, sukkadhamme ‘kaṇhasappaṭibhāgā’ti yena paññācakkhunā jāneyya. Tathārūpampissa cakkhu na hotīti iminā nayena sesaṭṭhānesupi attho veditabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhadhammikabhogasaṃharaṇapaññācakkhuno ca samparāyikatthasodhanapaññācakkhuno ca abhāvā andhoti vuccati. Dutiyo diṭṭhadhammikabhogasaṃharaṇapaññācakkhuno bhāvā, samparāyikatthasodhanapaññācakkhuno pana abhāvā ekacakkhūti vuccati. Tatiyo dvinnampi bhāvā dvicakkhūti vuccati.
107 在“倒覆慧”等之中,“说法”是指:居士为了听法而来,于是放下自己的事务而为他说法。“初善”是指在开头就善妙、吉祥、没有过失、没有瑕疵地来说法。其余各句也是同样的道理。这里,“初”指开头的安立,“中”指说法的中间,“后”指结论。这样一来,说法者在说法时,无论在开头的安立上,还是在中间、结尾,都只是以善妙、吉祥、没有过失来说。这里,教说有初、中、后,教法也有初、中、后。其中,就教说而言:四句偈中,第一句是初,两句是中,最后一句是后。单一相续经中,序分是初,相续是中,以“此即世尊所说”为终结是后。多相续经中,第一相续是初,此后一或多相续是中,最后是后。这就是教说的方式。巴利 注疏 1
107. Avakujjapaññādīsu dhammaṃ desentīti upāsako dhammassavanatthāya āgatoti attano kammaṃ pahāya dhammaṃ desenti. Ādikalyāṇanti ādimhi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjaṃ niddosaṃ katvā desenti. Sesapadesupi eseva nayo. Ettha pana ādīti pubbapaṭṭhapanā. Majjhanti kathāvemajjhaṃ. Pariyosānanti sanniṭṭhānaṃ. Itissa dhammaṃ kathentā pubbapaṭṭhapanepi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā kathenti, vemajjhepi, pariyosānepi. Ettha ca atthi desanāya ādimajjhapariyosānāni, atthi sāsanassa. Tattha desanāya tāva – catuppadikagāthāya paṭhamapadaṃ ādi, dve padāni majjhaṃ, avasānapadaṃ pariyosānaṃ. Ekānusandhikasuttassa – nidānaṃ ādi, anusandhi majjhaṃ, idamavocāti appanā pariyosānaṃ. Anekānusandhikassa – paṭhamo anusandhi ādi , tato paraṃ eko vā anekā vā majjhaṃ, pacchimo pariyosānaṃ. Ayaṃ tāva desanāya nayo.
在教法里,戒是开头,定是中间,观是结尾。或者定是开头,观是中间,道是结尾。或者观是开头,道是中间,果是结尾。或者道是开头,果是中间,涅槃是结尾。如果两两组合来说,戒和定是开头,观和道是中间,果和涅槃是结尾。所谓“有义”,就是让义理具足而宣说。所谓“有文”,就是让文句圆满而宣说。所谓“完全圆满”,就是让整体圆满无缺而宣说。所谓“清净”,就是让它清净、无缠结、无结缚而宣说。所谓“宣示梵行”,就是如此说时,宣示那最胜行所摄、包含三学的圣八支道。所谓“不忆念初”,就是不忆念先前所安立的开头部分。所谓“倒置”,就是口朝下放置。在此,应当看待倒置的瓶子如同倒覆慧的人。注水的时机如同获得说法的时机。水被倒出之时如同坐在那个座位上却无法领受之时。水不存留之时如同起身后无法忆持之时。所谓“此称为”,就是此类人称为倒覆慧者,意为下倾之慧。如此宣巴利
Sāsanassa pana sīlaṃ ādi, samādhi majjhaṃ, vipassanā pariyosānaṃ. Samādhi vā ādi, vipassanā majjhaṃ, maggo pariyosānaṃ. Vipassanā vā ādi, maggo majjhaṃ, phalaṃ pariyosānaṃ. Maggo vā ādi, phalaṃ majjhaṃ, nibbānaṃ pariyosānaṃ . Dve dve vā kariyamāne sīlasamādhayo ādi, vipassanāmaggā majjhaṃ, phalanibbānāni pariyosānaṃ. Sātthanti sātthakaṃ katvā desenti. Sabyañjananti akkharapāripūriṃ katvā desenti. Kevalaparipuṇṇanti sakalaparipuṇṇaṃ anūnaṃ katvā desenti. Parisuddhanti parisuddhaṃ nijjaṭaṃ niggaṇṭhiṃ katvā desenti. Brahmacariyaṃ pakāsentīti evaṃ desentā ca seṭṭhacariyabhūtaṃ sikkhattayasaṅgahitaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ pakāsenti. Neva ādiṃ manasi karotīti neva pubbapaṭṭhapanaṃ manasi karoti. Kumbhoti ghaṭo. Nikkujjoti adhomukho ṭhapito. Evamevanti ettha kumbho nikkujjo viya avakujjapañño puggalo daṭṭhabbo. Udakāsiñcanakālo viya dhammadesanāya laddhakālo. Udakassa vivaṭṭanakālo viya tasmiṃ āsane nisinnassa uggahetuṃ asamatthakālo. Udakassa asaṇṭhānakālo viya uṭṭhahitvā asallakkhaṇakālo veditabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo avakujjapaññoti vuccati. Adhomukhapaññoti attho.
108 “散落”是指被丢进去。“因为失念而散落”是指由于忘失正念而散开。这里“正如是”应当理解为:这个人就像膝上的袋子一样。种种零食就像种种不同种类的佛语。坐在膝上吃种种零食的那段时间,就像坐在那个座位上领受教法的那段时间。站起来时因为失念而把零食撒落的那段时间,应当理解为从那个座位起身离开后不能好好记住的那段时间。“这称为”就是说,这样的人就叫做膝上慧者,意思是他的智慧就像膝上的东西一样。巴利 注疏 1
108.Ākiṇṇānīti pakkhittāni. Satisammosā pakireyyāti muṭṭhassatitāya vikireyya. Evamevanti ettha ucchaṅgo viya ucchaṅgapañño puggalo daṭṭhabbo. Nānākhajjakāni viya nānappakāraṃ buddhavacanaṃ. Ucchaṅge nānākhajjakāni khādantassa nisinnakālo viya tasmiṃ āsane nisinnassa uggahaṇakālo. Vuṭṭhahantassa satisammosā vikiraṇakālo viya tasmā āsanā vuṭṭhāya gacchantassa asallakkhaṇakālo veditabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo ucchaṅgapaññoti vuccati. Ucchaṅgasadisapaññoti attho.
109 “口朝上”是指把口朝上放置。“安住”是指站稳、停留。这里的“正如是”,应当把口朝上放着的瓶子,看作广慧之人。注水的时候,就像获得闻法教说的时机;水停留的时候,就像坐在那里领受的时机;水不翻转的时候,应知就像起身离去时还能忆持不忘的时机。“这称为”是说,这样的人就叫做广慧者,意思是智慧广博。巴利 注疏 1
109.Ukkujjoti uparimukho ṭhapito. Saṇṭhātīti patiṭṭhahati. Evameva khoti ettha uparimukho ṭhapito kumbho viya puthupañño puggalo daṭṭhabbo. Udakassa āsittakālo viya desanāya laddhakālo. Udakassa saṇṭhānakālo viya tattha nisinnassa uggahaṇakālo. No vivaṭṭanakālo viya uṭṭhāya gacchantassa sallakkhaṇakālo veditabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo puthupaññoti vuccati. Vitthārikapaññoti attho.
110 在“未离贪”等项目中:就像入流者和一来者一样,凡夫也对五种欲乐和三种有未离贪。但因为不堪任,所以没有被选取。譬如一个善巧的木匠为了取得可用的材料而进入树林,他不会从一开始就把遇到的树统统砍下,而只砍那些适合做材料的树;同样地,在这里,世尊也只选取堪任的圣者,凡夫因为不堪任,所以没有被选取,应当这样理解。“于欲离贪”是指对五种欲乐离贪。“于有未离贪”是指对色有、无色有未离贪。巴利
110. Avītarāgādīsu – yathā sotāpannasakadāgāmino, evaṃ puthujjanopi pañcasu kāmaguṇesu, tīsu ca bhavesu avītarāgo. Adabbatāya pana na gahito. Yathā hi cheko vaḍḍhakī dabbasambhāratthaṃ vanaṃ paviṭṭho na ādito paṭṭhāya sampattasampattarukkhe chindati, ye panassa dabbasambhārūpagā honti, teyeva chindati; evamidhāpi bhagavatā dabbajātikā ariyāva gahitā, puthujjanā pana adabbatāya na gahitāti veditabbā. Kāmesu vītarāgoti pañcasu kāmaguṇesu vītarāgo. Bhavesu avītarāgoti rūpārūpabhavesu avītarāgo.
113 在“如石刻”等比喻中,“潜在”是指因为还没有断除,所以它一直潜伏着。“不会很快坏掉”是指它不会中途消失,只有到劫灭时才会消失。这里说“正是如此”,意思是这个人的嗔怒也不会在当天、第二天或第三天就平息,而是会持续很久,只有到死时才止息,这就是这段话的意思。所谓“这被称为”,是说这一类人因为嗔怒持续长久,就像石刻一样,所以被称为“如石刻喻者”。巴利 注疏 1
113. Pāsāṇalekhūpamādīsu – anusetīti appahīnatāya anuseti. Na khippaṃ lujjatīti na antarā nassati, kappuṭṭhāneneva nassati. Evamevanti evaṃ tassāpi puggalassa kodho na antarā punadivase vā aparadivase vā nibbāti, addhaniyo pana hoti. Maraṇeneva nibbātīti attho. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo pāsāṇalekhā viya kujjhanabhāvena ciraṭṭhitikato pāsāṇalekhūpamoti vuccati.
114 这个人因为一点点小事就突然发火,这就是他的“嗔”。所谓“不久”,是说它不会持续很久,因为没有断除,所以它不会随眠潜伏。就像在地上画了线,被风等一吹很快就消失了;同样,他即使突然生起嗔怒,也会很快熄灭,这就是这里的意思。所谓“此称为”,是说这类人因为发怒的状态不能持续很久,就像地上的画线一样,所以被称为“地画喻者”。巴利
114.So ca khvassa kodhoti so appamattakepi kāraṇe sahasā kuddhassa kodho. Na ciranti aciraṃ appahīnatāya nānuseti. Yathā pana pathaviyaṃ ākaḍḍhitvā katalekhā vātādīhi khippaṃ nassati, evamassa sahasā uppannopi kodho khippameva nibbātīti attho. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo pathaviyaṃ lekhā viya kujjhanabhāvena aciraṭṭhitikato pathavīlekhūpamoti vuccati.
115 “粗重”是指极其粗重、像刺中要害一样的强硬话语。“粗恶”是指听起来不舒服。“不可意”是指心里不喜欢。“和合”是指变成一体。“联结”是指结合在一起。“融洽”是指没有间隔。或者也可以说——“和合”是指在心的活动等当中,以心彼此会合,就像牛奶和水融成一体,这是它的意思。“联结”是指在站立、行走等身体动作当中,以身彼此会合,就像芝麻和米混在一起,这是它的意思。“融洽”是指在诵习、问答等言语活动当中,以语彼此会合,即使曾经分离,也像亲密的朋友一样,变得更加亲爱,这是它的意思。再者——在应当做的事情上,和他们从一开始就共同做一件事,这是“和合”;进行到中间阶段,这是“联结”;一直进行到最后也不退转,这是“融洽”,也应当这样理解。“这被称为”是指:这类人因为像水画一样迅速和合,所以被称为水画喻。巴利
115.Āgāḷhenāti atigāḷhena mammacchedakena thaddhavacanena. Pharusenāti na sotasukhena. Amanāpenāti na cittasukhena. Saṃsandatīti ekībhavati. Sandhiyatīti ghaṭayati. Sammodatīti nirantaro hoti. Atha vā – saṃsandatīti cittakiriyādīsu cittena samodhānaṃ gacchati. Khīrodakaṃ viya ekībhāvaṃ upetīti attho. Sandhiyatīti ṭhānagamanādīsu kāyakiriyādīsu kāyena samodhānaṃ gacchati. Tilataṇḍulā viya missībhāvaṃ upetīti attho. Sammodatīti uddesaparipucchādīsu vacīkiriyāsu vācāya samodhānaṃ gacchati. Vippavāsagatopi piyasahāyako viya piyatarabhāvaṃ upetīti attho. Apica – kiccakaraṇīyesu tehi saddhiṃ āditova ekakiriyabhāvaṃ upagacchanto saṃsandati. Yāva majjhā pavattanto sandhiyati, yāva pariyosānā anivattanto sammodatītipi veditabbo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo udakalekhā viya khippaṃ saṃsandanato udakalekhūpamoti vuccati.
116 116. 在“粗布喻”这一段里——为了说明他们为什么被称为“粗布喻”,先要展示这个比喻,所以说了“三种粗布”等话。其中,“新”是指新织出来的。“粗布”是指麻布做的衣服。“色泽差”是指褪了色、不好看。“触感苦”是指摸起来粗糙。“价值低”是指虽然(本来)值很多,但只值一个迦诃波那。“中等”是指使用程度处于中间。因为它已经过了新的阶段,还没到破旧的阶段,正处在中间使用期,所以也是色泽差、触感苦、价值低。说它值不了多少钱,是因为它只值半个迦诃波那。到了破旧的时候,就只值半个摩娑迦或者一个迦迦尼迦了。“擦锅布”是指擦黑锅的抹布。巴利
116. Potthakūpamesu – yāya upamāya te potthakūpamāti vuccanti, taṃ tāva upamaṃ dassetuṃ tayo potthakātiādi vuttaṃ. Tattha navoti navavāyimo. Potthakoti sāṇavākasāṭako. Dubbaṇṇoti vivaṇṇo. Dukkhasamphassoti kharasamphasso. Appagghoti atibahuṃ agghanto kahāpaṇagghanako hoti. Majjhimoti paribhogamajjhimo. So hi navabhāvaṃ atikkamitvā jiṇṇabhāvaṃ appatto majjhe paribhogakālepi dubbaṇṇo ca dukkhasamphasso ca appagghoyeva ca hoti. Atibahuṃ agghanto aḍḍhaṃ agghati. Jiṇṇakāle pana aḍḍhamāsakaṃ vā kākaṇikaṃ vā agghati. Ukkhaliparimajjananti kāḷukkhaliparipuñchanaṃ.
“新”是指从受具足戒算起还不满五年的比丘,即使他出生年龄已经六十岁,也仍然只是“新”。所谓“色泽差”,是指身体的外色和功德的外色都差。因为一个破戒的人坐在大众当中时,由于毫无威光,连身体的色泽都不圆满,功德方面的色泽就更不用说了。所谓“然而,凡是他的”,是指那些侍奉这个人的人,比如侍者,或者亲戚朋友等。所谓“他们的那种”,是指那些人亲近这个人,就像亲近六师外道等持邪见的人一样,也像亲近提婆达多的拘迦利等人一样,那种亲近在长久的时间里只会带来不利和痛苦。所谓“中等”,是指从受戒满五年起直到满九年之间,称为中等。所谓“长老”,是指从受戒满十年起,称为长老。所谓“他们这样说”,就是他们这样讲。所谓“你的又有什么用呢”,意思是说,你这个愚人所说的话有什么用处呢?所谓“那样的”,是指具有那样的性质、那样的本质,成为举罪羯磨的原因。巴利
Navoti upasampadāya pañcavassakālato heṭṭhā jātiyā saṭṭhivassopi navoyeva. Dubbaṇṇatāyāti sarīravaṇṇenapi guṇavaṇṇenapi dubbaṇṇatāya. Dussīlassa hi parisamajjhe nisinnassa nittejatāya sarīravaṇṇopi na sampajjati, guṇavaṇṇe vattabbameva natthi. Ye kho panassāti ye kho pana tassa upaṭṭhākā vā ñātimittādayo vā etaṃ puggalaṃ sevanti. Tesaṃ tanti tesaṃ puggalānaṃ cha satthāre sevantānaṃ micchādiṭṭhikānaṃ viya, devadattaṃ sevantānaṃ kokālikādīnaṃ viya ca taṃ sevanaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya hoti. Majjhimoti pañcavassakālato paṭṭhāya yāva navavassakālā majjhimo nāma. Theroti dasavassakālato paṭṭhāya thero nāma. Evamāhaṃsūti evaṃ vadanti. Kiṃ nu kho tuyhanti tuyhaṃ bālassa bhaṇitena ko atthoti vuttaṃ hoti. Tathārūpanti tathājātikaṃ tathāsabhāvaṃ ukkhepanīyakammassa kāraṇabhūtaṃ.
117 在迦尸布的比喻中:所谓迦尸布,是取三种棉花,用纺成的线织成的细布。刚织成时,它贵重得无法估价;使用一段时间后,值两万或三万;老旧时则值八千或一万。巴利
117. Kāsikavatthūpamesu – kāsikavatthaṃ nāma tayo kappāsaṃsū gahetvā kantitasuttena vāyitaṃ sukhumavatthaṃ. Taṃ navavāyimaṃ anagghaṃ hoti. Paribhogamajjhimaṃ vīsampi tiṃsampi sahassāni agghati. Jiṇṇakāle pana aṭṭhapi dasapi sahassāni agghati.
“对他们来说,那个会成为”:对他们来说,那种亲近,就像亲近正自觉者等人一样,会长久地带来利益和安乐。因为依靠一位正自觉者,直到今日,得到解脱的众生多得无法计算。同样,依靠舍利弗长老、大目犍连长老以及其余八十位大弟子,投生天界的众生也多得无法计算。直到今日,跟随他们的见解去修行的众生,同样多得无法计算。“值得安放”:那位大长老所说的依于义理的话,就像迦尸布应当被放进香盒里一样,也应当被安放在头顶和心间。其余内容应按照前面所说的来理解。巴利
Tesaṃtaṃ hotīti tesaṃ sammāsambuddhādayo sevantānaṃ viya taṃ sevanaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya hoti. Sammāsambuddhañhi ekaṃ nissāya yāvajjakālā muccanakasattānaṃ pamāṇaṃ natthi. Tathā sāriputtattheramahāmoggallānatthere avasese ca asītimahāsāvake nissāya saggaṃ gatasattānaṃ pamāṇaṃ natthi. Yāvajjakālā tesaṃ diṭṭhānugatiṃ paṭipannasattānampi pamāṇaṃ natthiyeva. Ādheyyaṃ gacchatīti tassa mahātherassa taṃ atthanissitaṃ vacanaṃ yathā gandhakaraṇḍake kāsikavatthaṃ ādhātabbataṃ ṭhapetabbataṃ gacchati, evaṃ uttamaṅge sirasmiṃ hadaye ca ādhātabbataṃ ṭhapetabbatampi gacchati. Sesamettha heṭṭhā vuttānusāreneva veditabbaṃ.
118 118. 在“易量”等词中——“易量”是指容易就能测量。“此处”是指在这个众生世间。“掉举”是指具有掉举。“高慢”是指像高高竖起的芦苇,意思是把空虚的我慢抬举起来而安住。“轻躁”是指具有用钵装饰等轻浮躁动。“饶舌”是指嘴巴粗鲁。“语散乱”是指言语不加约束。“不专注”是指缺乏心一境性。“心迷乱”是指心迷乱,像迷乱的牛、迷乱的鹿那样。“根门显露”是指根门敞开。这样的人就称为“易量”。就像少量的水很容易测量出它的量,同样,具有这些不善特质的人很容易测量出他的量,因此他被称为“易量”。巴利 注疏 1
118. Suppameyyādīsu – sukhena pametabboti suppameyyo. Idhāti imasmiṃ sattaloke. Uddhatoti uddhaccena samannāgato. Unnaḷoti uggatanaḷo; tucchamānaṃ ukkhipitvā ṭhitoti attho. Capaloti pattamaṇḍanādinā cāpallena samannāgato. Mukharoti mukhakharo. Vikiṇṇavācoti asaṃyatavacano. Asamāhitoti cittekaggatārahito. Vibbhantacittoti bhantacitto, bhantagāvībhantamigīsappaṭibhāgo. Pākaṭindriyoti vivaṭindriyo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo ‘suppameyyo’ti vuccati. Yathā hi parittassa udakassa sukhena pamāṇaṃ gayhati; evameva imehi aguṇaṅgehi samannāgatassa sukhena pamāṇaṃ gayhati. Tenesa ‘suppameyyo’ti vutto.
119 “难量”就是难以测量。不掉举等项,应按照前面所说的相反面来理解。这样的人就称为“难量”。就像大海难以测量一样,具足这些功德支分的人也同样难以测量。这样的人会让人产生“他是不来者呢,还是漏已尽者呢”这样的说法,因此他被称为“难量”。巴利
119. Dukkhena pametabboti duppameyyo. Anuddhatādīni vuttapaṭipakkhavasena veditabbāni. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ evarūpo puggalo ‘duppameyyo’ti vuccati. Yathā hi mahāsamuddassa dukkhena pamāṇaṃ gayhati; evameva imehi guṇaṅgehi samannāgatassa dukkhena pamāṇaṃ gayhati. Tādiso ‘anāgāmī nu kho, khīṇāsavo nu kho’ti vattabbataṃ gacchati, tenesa ‘duppameyyo’ti vutto.
120 无法测量,所以叫不可量。就像虚空的量无法测量一样,漏尽者的量也无法测量。因此,他被说成是不可量。巴利
120. Na sakkā pametunti appameyyo. Yathā hi ākāsassa na sakkā pamāṇaṃ gahetuṃ, evaṃ khīṇāsavassa. Tenesa ‘appameyyo’ti vutto.
121 在“不应亲近”等说法中,“不应亲近”就是不应接近。“不应交往”就是不应依附。“不应承事”就是不应一次次坐在近旁去侍奉。在“戒等低劣”等说法中,应当根据相对比较来理解低劣:守护五戒的人,不应被守护十戒的人亲近;守护十戒的人,不应被守护四遍净戒的人亲近。“除非出于怜悯,除非出于悲愍”,意思是除了怜悯和悲愍之外。因为如果只是为了自己的利益,就不应亲近这样的人;但出于怜悯和悲愍而去接近他,是可以的。巴利
121. Na sevitabbādīsu – na sevitabboti na upasaṅkamitabbo. Na bhajitabboti na allīyitabbo. Na payirupāsitabboti na santike nisīdanavasena punappunaṃ upāsitabbo. Hīnohoti sīlenātiādīsu upādāyupādāya hīnatā veditabbā . Yo hi pañca sīlāni rakkhati, so dasa sīlāni rakkhantena na sevitabbo. Yo pana dasa sīlāni rakkhati, so catupārisuddhisīlaṃ rakkhantena na sevitabbo. Aññatra anuddayā aññatra anukampāti ṭhapetvā anuddayañca anukampañca. Attano atthāya eva hi evarūpo puggalo na sevitabbo. Anuddayānukampāvasena pana taṃ upasaṅkamituṃ vaṭṭati.
122 “相似”就是相同。“对于戒行同等的人来说,是宁静的”——意思是,对于通过戒行达到相同状态的诸人,他们的相续是宁静的。“我们会有关于戒的谈论”——意思是,我们这些戒行同等的人,会围绕戒本身来谈论。“那对我们将是安乐的”——意思是,那场关于戒的谈论,对我们来说将是安乐住、快乐住。“那对我们将是持续不断的”——意思是,那场谈论即使我们说上一整天,也会持续不断,不会中断。因为当两位持戒者中,一位在讲述戒的功德时,另一位会随喜;因此,他们的谈论既安乐,又能持续不断。可是,如果有一个破戒者在场,破戒者很难谈论戒,于是既没有关于戒的谈论,也不安乐,更不能持续不断。关于定和慧的谈论,也是同样的道理。因为两位获得定的人谈论定时,两位有智慧的人谈论慧时,即使过了整夜或整天,他们也不会察觉。巴利 注疏 1
122.Sadiso hotīti samāno hoti. Sīlasāmaññagatānaṃ satanti sīlena samānabhāvaṃ gatānaṃ santānaṃ. Sīlakathā ca no bhavissatīti evaṃ samānasīlānaṃ amhākaṃ sīlameva ārabbha kathā bhavissati. Sā ca no phāsu bhavissatīti sā ca sīlakathā amhākaṃ phāsuvihāro sukhavihāro bhavissati. Sā ca no pavattinī bhavissatīti sā ca amhākaṃ kathā divasampi kathentānaṃ pavattinī bhavissati, na paṭihaññissati. Dvīsu hi sīlavantesu ekena sīlassa vaṇṇe kathite itaro anumodati; tena tesaṃ kathā phāsu ceva hoti, pavattinī ca. Ekasmiṃ pana dussīle sati dussīlassa sīlakathā dukkathāti neva sīlakathā hoti, na phāsu hoti, na pavattinī. Samādhipaññākathāsupi eseva nayo. Dve hi samādhilābhino samādhikathaṃ, sappaññā ca paññākathaṃ kathentā, rattiṃ vā divasaṃ vā atikkantampi na jānanti.
123 恭敬、尊重,就是作出恭敬与尊重。更为增上,就是更加超胜。戒蕴,就是戒的积聚。我将圆满,意思是:依靠那位戒行超胜的人,我要让自己尚未圆满的戒蕴得以圆满。于处处以智慧摄持,意思是:避开对戒不利、无益的法,受用对戒有利、有益的法,这样在每一处都以智慧摄持戒蕴,这就叫以智慧摄持。定蕴和慧蕴也是同样的道理。巴利 注疏 1
123.Sakkatvā garuṃ katvāti sakkārañceva garukārañca karitvā. Adhiko hotīti atireko hoti. Sīlakkhandhanti sīlarāsiṃ. Paripūressāmīti taṃ atirekasīlaṃ puggalaṃ nissāya attano aparipūraṃ sīlarāsiṃ paripūraṃ karissāmi. Tattha tattha paññāya anuggahessāmīti ettha sīlassa asappāye anupakāradhamme vajjetvā sappāye upakāradhamme sevanto tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne sīlakkhandhaṃ paññāya anuggaṇhāti nāma. Samādhipaññākkhandhesupi eseva nayo.
124 124. 关于“应被厌恶”等——“应被厌恶”是指应该像厌恶粪便那样厌恶它。“然而他的”是指然而他的。“名声”就是谈论的声音。“正是如此”在这里应当理解为:破戒就像粪坑一样。掉进粪坑里站着的人,就像破戒者被蛇缠住一样。就像那个人从粪坑里被拉出来时,即使有蛇爬上了他的身体,也未被咬一样;同样,亲近破戒者时,他的行为就成了原因;应当知道,亲近破戒者时恶名声传扬开来,就像身体涂满粪便后蛇离去的时候一样。巴利 注疏 1
124. Jigucchitabbādīsu – jigucchitabboti gūthaṃ viya jigucchitabbo. Atha kho nanti atha kho assa. Kittisaddoti kathāsaddo. Evamevanti ettha gūthakūpo viya dussīlyaṃ daṭṭhabbaṃ. Gūthakūpe patitvā ṭhito dhamanīahi viya dussīlapuggalo. Guthakūpato uddhariyamānena tena ahinā purisassa sarīraṃ āruḷhenāpi adaṭṭhabhāvo viya dussīlaṃ sevamānassāpi tassa kiriyāya kāraṇabhāvo sarīraṃ gūthena makkhetvā ahino gatakālo viya dussīlaṃ sevamānassa pāpakittisaddassa abbhuggamanakālo veditabbo.
125 “丁度树火炭”说的是丁度树柴烧成的炭火。“更加猛烈地发出噼啪声”说的是:那炭火在燃烧时,本来就会迸出火星,发出“噼噼啪啪”的响声;而被人拨弄时,就发出更猛烈的响声,这就是这句话的意思。“正是如此”说的是:易怒的人同样如此,按他自己的性子,本来就已经躁动、暴躁;而当有人说了一点点话的时候,他就想“竟敢对我这样的人这样说话”,于是变得更加躁动、更加暴躁。“粪坑”就是装满粪便的坑,或者就是粪堆。这里譬喻之间的对应关系,应当按前面那样的方式来理解。因此,对这样的人应当保持旁观中舍,不应亲近。因为易怒的人,无论你过度亲近他、过度靠近他,他都会发怒;就算你想着“跟他打交道有什么用”,于是退开,他也还是会发怒。所以,应当像对待草火堆一样,保持旁观中舍,不应亲近。这话是什么意思呢?如果有人过度靠近草火堆去取暖,他的身体就会被烧到;如果有人过度远离草火堆,寒冷就不能止息;然而,既不靠近也不远离,以中舍的态度取暖,寒冷就能止息,身体也不会被烧到。因此,易怒的人就像草火堆一样,应当以中舍的态度旁观对待,不应亲近,不应结交,不应侍奉。巴利
125.Tindukālātanti tindukarukkhaalātaṃ. Bhiyyoso mattāya cicciṭāyatīti tañhi jhāyamānaṃ pakatiyāpi papaṭikāyo muñcantaṃ cicciṭāyati ciṭiciṭāti saddaṃ karoti. Ghaṭṭitaṃ pana adhimattaṃ karotīti attho. Evamevanti evamevaṃ kodhano attano dhammatāyapi uddhato caṇḍikato hutvā carati. Appamattakaṃ pana vacanaṃ vuttakāle ‘mādisaṃ nāma evaṃ vadatī’ti atirekataraṃ uddhato caṇḍikato hutvā carati. Gūthakūpoti gūthapuṇṇakūpo, gūtharāsiyeva vā. Opammasaṃsandanaṃ panettha purimanayeneva veditabbaṃ. Tasmā evarūpo puggalo ajjhupekkhitabbo, na sevitabboti yasmā kodhano atiseviyamānopi atiupasaṅkamiyamānopi kujjhatiyeva, ‘kiṃ iminā’ti paṭikkamantopi kujjhatiyeva, tasmā palālaggi viya ajjhupekkhitabbo, na sevitabbo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yo hi palālaggiṃ atiupasaṅkamitvā tappati, tassa sarīraṃ jhāyati. Yo atipaṭikkamitvā tappati, tassa sītaṃ na vūpasammati. Anupasaṅkamitvā apaṭikkamitvā pana majjhattabhāvena tappentassa sītaṃ vūpasammati, kāyopi na ḍayhati. Tasmā palālaggi viya kodhano puggalo majjhattabhāvena ajjhupekkhitabbo, na sevitabbo, na bhajitabbo, na payirupāsitabbo.
126 善友,就是清净的朋友。善同伴,就是清净的同伴。同伴,就是一起走、结伴同行的人。善亲近,就是亲近善人、清净的人,也就是心倾向于他们、斜向于他们、朝向于他们,这就是其含义。巴利
126.Kalyāṇamittoti sucimitto. Kalyāṇasahāyoti sucisahāyo. Sahāyoti sahagāmī saddhiṃcaro. Kalyāṇasampavaṅkoti kalyāṇesu sucipuggalesu sampavaṅko, tanninnatappoṇatappabbhāramānasoti attho.
127 “在戒上圆满实行”等句当中,“在戒上圆满实行”是说:这四条大戒学处,是梵行生活的起点,属于初梵行,称为波罗夷;这些圣弟子因不违犯而圆满它。至于所犯的微细小戒,他们因能从中出罪而圆满它。在戒方面凡是应当做的,他们都完整、圆满地去做,所以称为“在戒上圆满实行”。另一方面,能障碍定的欲贪和嗔恚还没有断除,能障碍慧、覆藏真相的愚痴也还没有断除;因此他们虽然修定和慧,在定和慧方面却只做到有限的分量,只做到其中一部分,所以称为“在定和慧上只做适量之行”。按照这个方法,另外两种情形中的意思也应当这样理解。巴利
127. Sīlesu paripūrakārītiādīsu – sīlesu paripūrakārinoti ete ariyasāvakā yāni tāni maggabrahmacariyassa ādibhūtāni, ādibrahmacariyakāni, pārājikasaṅkhātāni cattāri mahāsīlasikkhāpadāni, tesaṃ avītikkamanato yāni khuddānukhuddakāni āpajjanti, tehi ca vuṭṭhānato sīlesu yaṃ kattabbaṃ, taṃ paripūraṃ samattaṃ karontīti ‘sīlesu paripūrakārino’ti vuccanti. Samādhipāribandhakānaṃ pana kāmarāgabyāpādānaṃ, paññāpāribandhakassa ca saccapaṭicchādakassa mohassa asamūhatattā, samādhiṃ paññañca bhāventāpi samādhipaññāsu yaṃ kattabbaṃ taṃ mattaso pamāṇena padesamattameva karontīti samādhismiṃ paññāya ca mattaso kārinoti vuccanti. Iminā upāyena itaresupi dvīsu nayesu attho veditabbo.
在这里,还有另一种经的理路——巴利
Tatrāyaṃ aparopi suttantanayo –
比丘们,在这里,一位比丘在戒上做到圆满,在定上只做到适度,在慧上只做到适度。对于那些微细的学处,他有时会违犯,有时会出罪。这是什么原因呢?比丘们,因为在这里并没有说他做不到。但对于那些属于梵行根本、与梵行相称的学处,他则戒行稳固,安住在戒上,受持学处而修学。他因为断尽三结,成为入流者,不再堕入恶趣,决定趣向正觉。
比丘们,在这里,一位比丘在戒上……(中略)……他因为断尽三结,贪嗔痴变薄,成为一来者,只再来这世间一次,就彻底结束苦。
比丘们,在这里,一位比丘在戒上做到圆满,在定上做到圆满,在慧上只做到适度。对于那些微细的学处……(中略)……受持学处而修学。他因为断尽五种下分结……(中略)……不再从那个世间退转。
比丘们,在这里,一位比丘在戒上做到圆满,在定上做到圆满,在慧上做到圆满。对于那些微细的学处……(中略)……受持学处而修学。他因为诸漏灭尽……(中略)……现证并安住。巴利
‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ mattaso kārī, paññāya mattaso kārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi, vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni, tattha dhuvasīlo ca hoti, ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti, avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu…pe… so tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā, rāgadosamohānaṃ tanuttā, sakadāgāmī hoti; sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya mattaso kārī. So yāni tāni…pe… sikkhati sikkhāpadesu. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ…pe… anāvattidhammo tasmā lokā. Idha pana, bhikkhave , bhikkhu sīlesu paripūrakārī, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya paripūrakārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni…pe… sikkhati sikkhāpadesu. So āsavānaṃ khayā…pe… upasampajja viharatī’’ti (a. ni. 3.87).
130 在“导师的辨别”这一段里,“遍知”是在说断除和超越。“于此”指的是那三类人。“应当由此来看”的意思是:通过这种教示,应当看出那位导师是色界定的获得者。第二段也是同样的道理。“正自觉者作为导师,应当由此来看”的意思是:通过这种与外道不共的教示,应当看出这第三位导师是一切知佛。因为外道在讲说对欲的遍知时,说的是色有;在讲说对色的遍知时,说的是无色有;在讲说对受的遍知时,说的是无想有。他们本该正确地讲说,却没办法正确地讲说。但正自觉者是用不来道来讲说对欲的遍知,也就是断除;用阿拉汉道来讲说对色和受的遍知,也就是断除。“这些是三位导师”,意思是:在这世间,两位是外道,一位是正自觉者,所以说有三位导师。巴利 注疏 1
130. Satthāraniddese – pariññaṃ paññapetīti pahānaṃ samatikkamaṃ paññapeti. Tatrāti tesu tīsu janesu. Tena daṭṭhabboti tena paññāpanena so satthā rūpāvacarasamāpattiyā lābhīti daṭṭhabboti attho. Dutiyavārepi eseva nayo. Sammāsambuddho satthā tena daṭṭhabboti tena titthiyehi asādhāraṇena paññāpanena ayaṃ tatiyo satthā sabbaññubuddho daṭṭhabbo. Titthiyā hi kāmānaṃ pariññaṃ paññapentā rūpabhavaṃ vakkhanti. Rūpānaṃ pariññaṃ paññapentā arūpabhavaṃ vakkhanti. Vedanānaṃ pariññaṃ paññapentā asaññabhavaṃ vakkhanti. Sammā paññapentā ‘evaṃ paññapeyyuṃ’, no ca sammā paññapetuṃ sakkonti. Sammāsambuddho pana kāmānaṃ pariññaṃ pahānaṃ anāgāmimaggena paññapeti . Rūpavedanānaṃ pariññaṃ pahānaṃ arahattamaggena paññapeti. Ime tayo satthāroti ime dve janā bāhirakā, eko sammāsambuddhoti – imasmiṃ loke tayo satthāro nāma.
131 在第二项“导师辨别”中,“于现法”是指在这一世的身体里。“把我宣说为真实、坚固”是指把“有一个叫做我的东西,是常的、恒久的、永恒的”宣说为真实的、坚固的。“以及于来世”是指在未来世的身体里也同样这样宣说。这里剩下的内容,应当依照前面所说的方式来了知。巴利
131. Dutiye satthāraniddese – diṭṭhe ceva dhammeti imasmiṃ attabhāve. Attānaṃ saccato thetato paññapetīti ‘‘attā nāmeko atthi nicco dhuvo sassato’’ti bhūtato thirato paññapeti. Abhisamparāyañcāti aparasmiṃ attabhāve evameva paññapeti. Sesamettha vuttanayeneva veditabbanti.
1 2 3 4