一、论母注释
1. Mātikāvaṇṇanā
11. 六种施设,即蕴施设……乃至……人施设,此为人施设的论母。其中,“六”是数量的限定,以此通过数量简要显示出此处欲施设的诸法范围。“施设”是对所限定诸法的指示。在“宣说、开示、施设、建立”(《相应部》2.20)等语中,宣说、显示、阐明称为施设;在“善施设的床与椅”(《波罗夷》269)等处,安立、安置则称为施设。在此,这两种含义皆可适用。所谓“六施设”,即六种宣说、六种显示阐明,或六种安立安置,这是此处的意趣所在。因为名称施设既显示那些诸法,又通过各个部分将其安立。
1.Chapaññattiyo – khandhapaññatti…pe… puggalapaññattīti ayaṃ tāva puggalapaññattiyā uddeso. Tattha chāti gaṇanaparicchedo. Tena ye dhamme idha paññapetukāmo tesaṃ gaṇanavasena saṃkhepato paññattiparicchedaṃ dasseti. Paññattiyoti paricchinnadhammanidassanaṃ. Tattha ‘‘ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapetī’’ti (saṃ. ni. 2.20) āgataṭṭhāne paññāpanā dassanā pakāsanā paññatti nāma. ‘‘Supaññattaṃ mañcapīṭha’’nti (pārā. 269) āgataṭṭhāne ṭhapanā nikkhipanā paññatti nāma. Idha ubhayampi vaṭṭati. Cha paññattiyoti hi cha paññāpanā, cha dassanā pakāsanātipi; cha ṭhapanā nikkhipanātipi idha adhippetameva. Nāmapaññatti hi te te dhamme dassetipi, tena tena koṭṭhāsena ṭhapetipi.
而“蕴施设”等,则是简要显示这些施设的自性。其中,对诸蕴以“蕴”进行宣说、显示、阐明、安立、安置,即名为蕴施设;对诸处以“处”、对诸界以“界”、对诸谛以“谛”、对诸根以“根”、对诸人以“人”进行宣说、显示、阐明、安立、安置,即名为处施设、界施设、谛施设、根施设、人施设。
Khandhapaññattītiādi pana saṃkhepato tāsaṃ paññattīnaṃ sarūpadassanaṃ. Tattha khandhānaṃ ‘khandhā’ti paññāpanā dassanā pakāsanā ṭhapanā nikkhipanā khandhapaññatti nāma. Āyatanānaṃ āyatanānīti, dhātūnaṃ dhātuyoti, saccānaṃ saccānīti, indriyānaṃ indriyānīti, puggalānaṃ puggalāti paññāpanā dassanā pakāsanā ṭhapanā nikkhipanā puggalapaññatti nāma.
然而,依巴利圣典之外的注释传统,还有另外六种施设:存在施设、不存在施设、以存在施设不存在、以不存在施设存在、以存在施设存在、以不存在施设不存在。其中,将依胜义谛真实存在、已生起的善或不善法进行施设,名为存在施设。同样,对依世间言语而成立、并非真实存在的男女等所进行的施设,名为不存在施设。对以一切方式都不可得、仅为言语所依的第五谛等,或外道所谓的微细我、原人等所进行的施设,也是不存在施设。但后者不属于佛教所取,故此处不取。如是,当知其余施设正是依这些存在与不存在之差别而安立。在“三明者”、“六通者”等中,三明与六通是存在的,而人也是存在的。因此,“有此三明者为三明者”、“有此六通者为六通者”,如此以存在施设不存在,这类便名为以存在施设不存在。在“女色”、“男色”等中,男女是不存在的,色是存在的。因此,“女之色为女色”、“男之色为男色”,如此以不存在施设存在,这类便名为以不存在施设存在。在“眼触”、“耳触”等中,眼等与触皆是存在的。因此,“于眼的触”、“从眼生起的触”或“眼之果触为眼触”,如此以存在施设存在,这类
Pāḷimuttakena pana aṭṭhakathānayena aparāpi cha paññattiyo – vijjamānapaññatti, avijjamānapaññatti, vijjamānena avijjamānapaññatti, avijjamānena vijjamānapaññatti, vijjamānena vijjamānapaññatti, avijjamānena avijjamānapaññattīti. Tattha kusalākusalasseva saccikaṭṭhaparamatthavasena vijjamānassa sato sambhūtassa dhammassa paññāpanā vijjamānapaññatti nāma. Tathā avijjamānassa lokaniruttimattasiddhassa itthipurisādikassa paññāpanā avijjamānapaññatti nāma. Sabbākārenapi anupalabbhaneyyassa vācāvatthumattasseva pañcamasaccādikassa titthiyānaṃ aṇupakatipurisādikassa vā paññāpanāpi avijjamānapaññattiyeva. Sā pana sāsanāvacarā na hotīti idha na gahitā. Iti imesaṃ vijjamānāvijjamānānaṃ vikappanavasena sesā veditabbā. ‘Tevijjo’, ‘chaḷabhiñño’tiādīsu hi tisso vijjā cha abhiññā ca vijjamānā, puggalo avijjamāno. Tasmā tisso vijjā assāti tevijjo, cha abhiññā assāti chaḷabhiññoti evaṃ vijjamānena avijjamānassa paññāpanato evarūpā vijjamānena avijjamānapaññatti nāma. ‘Itthirūpaṃ’, ‘purisarūpa’ntiādīsu pana itthipurisā avijjamānā, rūpaṃ vijjamānaṃ. Tasmā itthiyā rūpaṃ itthirūpaṃ, purisassa rūpaṃ purisarūpanti evaṃ avijjamānena vijjamānassa paññāpanato evarūpā avijjamānena vijjamānapaññatti nāma. Cakkhusamphasso, sotasamphassotiādīsu cakkhusotādayopi phassopi vijjamānoyeva. Tasmā cakkhumhi samphasso, cakkhuto jāto samphasso, cakkhussa vā phalabhūto samphasso cakkhusamphassoti evaṃ vijjamānena vijjamānassa paññāpanato evarūpā vijjamānena vijjamānapaññatti nāma. Khattiyaputto, brāhmaṇaputto, seṭṭhiputtotiādīsu khattiyādayopi avijjamānā, puttopi. Tasmā khattiyassa putto khattiyaputtoti evaṃ avijjamānena avijjamānassa paññāpanato evarūpā avijjamānena avijjamānapaññatti nāma. Tāsu imasmiṃ pakaraṇe purimā tissova paññattiyo labbhanti. ‘‘Khandhapaññatti…pe… indriyapaññattī’’ti imasmiñhi ṭhāne vijjamānasseva paññāpitattā vijjamānapaññatti labbhati. ‘‘Puggalapaññattī’’ti pade avijjamānapaññatti. Parato pana ‘tevijjo’, ‘chaḷabhiñño’tiādīsu vijjamānena avijjamānapaññatti labbhatīti.
复次,依注释书之外的师传,还有另外六种施设:依止施设、比拟施设、合集施设、安立施设、同类施设、相续施设。其中,如同色、受等,虽于胜义谛中并无自性可得,但依于色、受等诸蕴,或以同一性、或以差异性,将其作为所依、所缘、原因而共许为“有情”;依于各个部分而共许为“车”、“家”、“拳”、“灶”;依于那些色等而共许为“瓶”、“布”;依于日月运行等而共许为“时”、“方”;依于某种业处相及修习功德,将其作为所依、所缘、原因,而以某种方式现起的“取相”、“似相”——这类即名为依止施设。而此施设是就“应施设”之义名为施设,并非就“施设作用”之义。至于对彼义的施设作用,则唯是不存在施设。
Aṭṭhakathāmuttakena pana ācariyanayena aparāpi cha paññattiyo – upādāpaññatti, upanidhāpaññatti, samodhānapaññatti, upanikkhittapaññatti, tajjāpaññatti, santatipaññattīti . Tattha yo rūpavedanādīhi ekattena vā aññattena vā rūpavedanādayo viya saccikaṭṭhaparamatthena anupalabbhasabhāvopi rūpavedanādibhede khandhe upādāya nissāya kāraṇaṃ katvā sammato satto. Tāni tāni aṅgāni upādāya ratho gehaṃ muṭṭhi uddhananti ca; te teyeva rūpādayo upādāya ghaṭo paṭo; candasūriyaparivattādayo upādāya kālo, disā; taṃ taṃ bhūtanimittañceva bhāvanānisaṃsañca upādāya nissāya kāraṇaṃ katvā sammataṃ tena tenākārena upaṭṭhitaṃ uggahanimittaṃ paṭibhāganimittanti ayaṃ evarūpā upādāpaññatti nāma. Paññapetabbaṭṭhena cesā paññatti nāma, na paññāpanaṭṭhena. Yā pana tassatthassa paññāpanā, ayaṃ avijjamānapaññattiyeva.
将第一、第二等相互比拟而安立第二、第三等,以及将彼此相互比拟而安立长、短,远、近等施设,此名为比拟施设。而且,此比拟施设依“观他比拟”、“手持比拟”、“相应比拟”、“叠加比拟”、“不远比拟”、“影像比拟”、“多分比拟”、“殊胜比拟”等差别,而有多种类别。
Yā paṭhamadutiyādīni upanidhāya dutiyaṃ tatiyantiādikā, aññamaññañca upanidhāya dīghaṃ rassaṃ, dūraṃ, santikantiādikā paññāpanā; ayaṃ upanidhāpaññatti nāma. Apicesā upanidhāpaññatti – tadaññāpekkhūpanidhā, hatthagatūpanidhā, sampayuttūpanidhā, samāropitūpanidhā, avidūragatūpanidhā , paṭibhāgūpanidhā, tabbahulūpanidhā, tabbisiṭṭhūpanidhātiādinā bhedena anekappakārā.
其中,所谓‘第二’‘第三’等,是相对于其他而言,故称为观待其他之近置。‘持伞者’‘持刀者’等,是就手中所持之物而立名,故称为手中所持之近置。‘戴耳环者’‘戴顶冠者’‘戴宝冠者’等,是就所佩戴之物而立名,故称为所佩戴之近置。‘粮车’‘酥油罐’等,是就所装载之物而立名,故称为所装载之近置。‘因陀罗娑罗窟’‘毕陵伽窟’‘舍利娑迦’等,是就附近之物而立名,故称为不远处之近置。‘金色者’‘牛步者’等,是就相似性而立名,故称为相似之近置。‘莲华声者’‘婆罗门村’等,是就其数量众多而立名,故称为其众多之近置。‘摩尼迦吒迦’‘金刚迦吒迦’等,是就其殊胜性而立名,故称为其殊胜之近置。
Tattha dutiyaṃ tatiyantiādikāva tadaññaṃ apekkhitvā vuttatāya tadaññāpekkhūpanidhā nāma. Chattapāṇi, satthapāṇītiādikā hatthagataṃ upanidhāya vuttatāya hatthagatūpanidhā nāma. Kuṇḍalī, sikharī, kiriṭītiādikā sampayuttaṃ upanidhāya vuttatāya sampayuttūpanidhā nāma. Dhaññasakaṭaṃ, sappikumbhotiādikā samāropitaṃ upanidhāya vuttatāya samāropitūpanidhā nāma. Indasālaguhā, piyaṅguguhā, serīsakantiādikā avidūragataṃ upanidhāya vuttatāya avidūragatūpanidhā nāma. Suvaṇṇavaṇṇo, usabhagāmītiādikā paṭibhāgaṃ upanidhāya vuttatāya paṭibhāgūpanidhā nāma. Padumassaro, brāhmaṇagāmotiādikā tabbahulaṃ upanidhāya vuttatāya tabbahulūpanidhā nāma. Maṇikaṭakaṃ, vajirakaṭakantiādikā tabbisiṭṭhaṃ upanidhāya vuttatāya tabbisiṭṭhūpanidhā nāma.
然而,观待各自物类的聚合而安立‘三杖’‘八足板’‘谷堆’‘花堆’等名称,这称为合集施设。将前者置于前者之上而安立‘二’‘三’‘四’等名称,这称为前置施设。观待诸法的自性而安立‘地’‘火’‘硬性’‘热性’等名称,这称为自性施设。观待相续无间断而安立‘八十岁者’‘九十岁者’等名称,这称为相续施设。在这些施设当中,自性施设唯是胜义施设。其余的则属于非胜义的部分,也是以非胜义而归属非胜义的部分。
Yā pana tesaṃ tesaṃ samodhānamapekkhitvā tidaṇḍaṃ, aṭṭhapadaṃ, dhaññarāsi, puppharāsītiādikā paññāpanā, ayaṃ samodhānapaññatti nāma. Yā purimassa purimassa upanikkhipitvā dve, tīṇi, cattārītiādikā paññāpanā, ayaṃ upanikkhittapaññatti nāma. Yā taṃ taṃ dhammasabhāvaṃ apekkhitvā pathavī, tejo, kakkhaḷatā, uṇhatātiādikā paññāpanā, ayaṃ tajjāpaññatti nāma. Yā pana santativicchedābhāvaṃ apekkhitvā āsītiko, nāvutikotiādikā paññāpanā, ayaṃ santatipaññatti nāma. Etāsu pana tajjāpaññatti vijjamānapaññattiyeva. Sesā avijjamānapakkhañceva, avijjamānena avijjamānapakkhañca bhajanti.
依据注疏未收录的阿阇梨传承,更说有六种施设:作用施设、形状施设、性别施设、地施设、个别施设、无为施设。其中,依作用而安立‘诵者’‘说法者’等,名为作用施设。依形状而安立‘瘦’‘胖’‘圆’‘方’等,名为形状施设。依性别而安立‘女’‘男’等,名为性别施设。依地而安立‘欲界’‘色界’‘无色界’‘拘萨罗人’‘摩偷罗人’等,名为地施设。唯依个别命名而安立‘帝须’‘龙’‘善心’等,名为个别施设。对无为法而安立‘灭’‘涅槃’等,名为无为施设。在这些施设当中,一部分地施设以及无为施设唯是胜义施设;作用施设则依于胜义,而属于非胜义的部分。其余则名为非胜义施设。
Aṭṭhakathāmuttakena ācariyanayeneva aparāpi cha paññattiyo – kiccapaññatti, saṇṭhānapaññatti, liṅgapaññatti, bhūmipaññatti, paccattapaññatti, asaṅkhatapaññattīti. Tattha bhāṇako, dhammakathikotiādikā kiccavasena paññāpanā kiccapaññatti nāma. Kiso, thūlo, parimaṇḍalo, caturassotiādikā saṇṭhānavasena paññāpanā saṇṭhānapaññatti nāma. Itthī, purisotiādikā liṅgavasena paññāpanā liṅgapaññati nāma. Kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, kosalakā, mādhurātiādikā bhūmivasena paññāpanā bhūmipaññatti nāma. Tisso , nāgo, sumanotiādikā paccattanāmakaraṇamattavasena paññāpanā paccattapaññatti nāma. Nirodho, nibbānantiādikā asaṅkhatadhammassa paññāpanā asaṅkhatapaññatti nāma. Tattha ekaccā bhūmipaññatti asaṅkhatapaññatti ca vijjamānapaññattiyeva, kiccapaññatti vijjamānena avijjamānapakkhaṃ bhajati. Sesā avijjamānapaññattiyo nāma.
2现在,为了显示那些在摄颂中已略说其自相的施设,今以略说其基础而分别显示的方式,来展示它们,故说“以何为量”等。在此,首先应了解此问的含义:所谓对于诸蕴的施设、显示、安立,称之为“蕴”,它是以何种程度而成立的呢?这是为了阐述而提出的问题。在后续“以何为量……处”等问句中,也应同理理解。在回答中,也当知此意:以某种施设,略说为五蕴,或分别说为“色蕴……乃至……识蕴”;于其中,或说色蕴属于欲界,其余四蕴通于四地等,以这样的方式来进行施设;以此种施设的范围,便是对诸蕴的“蕴”之施设。
2. Idāni yāsaṃ paññattīnaṃ uddesavāre saṅkhepato sarūpadassanaṃ kataṃ, saṅkhepatoyeva tāva tāsaṃ vatthuṃ vibhajitvā dassanavasena tā dassetuṃ kittāvatātiādimāha. Tattha pucchāya tāva evamattho veditabbo – yā ayaṃ khandhānaṃ ‘khandhā’ti paññāpanā, dassanā, ṭhapanā, sā kittakena hotīti kathetukamyatāpucchā. Parato kittāvatā āyatanānantiādīsupi eseva nayo. Vissajjanepi evamattho veditabbo – yattakena paññāpanena saṅkhepato pañcakkhandhāti vā pabhedato ‘‘rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti vā; tatrāpi rūpakkhandho kāmāvacaro, sesā catubhūmikāti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena khandhānaṃ ‘khandhā’ti paññatti hoti.
3同样,以某种施设,略说为十二处,或分别说为“眼处……乃至……法处”;于其中,或说前十处属于欲界,后二处通于四地等,以这样的方式来进行施设;以此种施设的范围,便是对诸处的“处”之施设。
3. Tathā yattakena paññāpanena saṅkhepato dvādasāyatanānīti vā, pabhedato ‘‘cakkhāyatanaṃ…pe… dhammāyatana’’nti vā; tatrāpi dasāyatanā kāmāvacarā , dvāyatanā catubhūmikāti vā, evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena āyatanānaṃ āyatanānīti paññatti hoti.
4以某种施设,略说为十八界,或分别说为“眼界……乃至……意识界”;于其中,或说前十六界属于欲界,后二界通于四地等,以这样的方式来进行施设;以此种施设的范围,便是对诸界的“界”之施设。
4. Yattakena paññāpanena saṅkhepato aṭṭhārasa dhātuyoti vā , pabhedato ‘‘cakkhudhātu…pe… manoviññāṇadhātū’’ti vā; tatrāpi soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve dhātuyo catubhūmikāti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena dhātūnaṃ dhātūti paññatti hoti.
55. 以某种施设,或略说为四谛,或详分别说为“苦谛……乃至……灭谛”;即于其中,或说二谛为世间、二谛为出世间等,有如是之施设;以此为量,便是对诸谛之“谛”的施设。
5. Yattakena paññāpanena saṅkhepato cattāri saccānīti vā, pabhedato ‘‘dukkhasaccaṃ…pe… nirodhasacca’’nti vā; tatrāpi dve saccā lokiyā, dve saccā lokuttarāti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena saccānaṃ ‘saccānī’ti paññatti hoti.
66. 以某种施设,或略说为二十二根,或详分别说为“眼根……乃至……具最终智根”;即于其中,或说十根为欲界、九根为杂、三根为出世间等,有如是之施设;以此为量,便是对诸根之“根”的施设。至此,略以分别其基而显示故,已显示了五种施设。
6. Yattakena paññāpanena saṅkhepato bāvīsatindriyānīti vā, pabhedato ‘‘cakkhundriyaṃ…pe… aññātāvindriya’’nti vā; tatrāpi dasindriyāni kāmāvacarāni, navindriyāni missakāni, tīṇi indriyāni lokuttarānīti vā evarūpaṃ paññāpanaṃ hoti; ettakena indriyānaṃ indriyānīti paññatti hoti. Ettāvatā saṅkhepato vatthuṃ vibhajitvā dassanavasena pañca paññattiyo dassitā honti.
77. 今为广以分别其基而显示故,为显示人施设,乃说“时解脱、非时解脱”等。盖由正自觉者,犹如于芝麻中榨油、于树皮中取纤维,已于下之《分别论》中,无余说此五种施设之基——蕴等,故彼于此唯略说之。第六之人施设,于下未说。于此亦唯于摄颂中略说;故欲广说彼者,乃从“时解脱、非时解脱”之一法始,乃至十法,安立了论母。
7. Idāni vitthārato vatthuṃ vibhajitvā dassanavasena puggalapaññattiṃ dassetuṃ samayavimutto asamayavimuttotiādimāha. Sammāsambuddhena hi tile visārayamānena viya, vāke hīrayamānena viya ca, heṭṭhā vibhaṅgappakaraṇe imāsaṃ pañcannaṃ paññattīnaṃ vatthubhūtā khandhādayo nippadesena kathitāti tena te idha ekadeseneva kathesi. Chaṭṭhā puggalapaññatti heṭṭhā akathitāva. Idhāpi uddesavāre ekadeseneva kathitā; tasmā taṃ vitthārato kathetukāmo samayavimutto asamayavimuttoti ekakato paṭṭhāya yāva dasakā mātikaṃ ṭhapesīti.