经分别·识句释的注解
6. 缘起分别随复注 · 89 段
识句释的注解
Viññāṇapadaniddesavaṇṇanā
227“缘如所说的行”,是指以福行等这一类如前所说的行为缘。这里所说的识乃至受,是指现在属于果报轮转的部分,所以说“应当就是那由业所生的识而存在”。为了说明这个义注与《界论》的原文并不一致,所以说“然而在《界论》中”等话。其中,按照《界论》的说法,因为经中这样说,所以把一切识、触、受都总括在内,因此与《界论》相衔接。“有余”就是并非全部,意思是唯指果报。因为在识等当中,当唯以果报为所指时,正如——
227.Yathāvuttasaṅkhārapaccayāti puññābhisaṅkhārādivuttappakārasaṅkhārapaccayā. Viññāṇādayo vedanāpariyosānā etarahi vipākavaṭṭabhūtā idhādhippetāti āha ‘‘taṃkammanibbattameva viññāṇaṃ bhavituṃ arahatī’’ti. Ayañca atthavaṇṇanā dhātukathāpāḷiyā na sametīti dassento ‘‘dhātukathāyaṃ panā’’tiādimāha. Tattha dhātukathāyaṃ vacanato sabbaviññāṇaphassavedanāpariggaho kato dhātukathāyanti yojanā. Sappadesāti sāvasesā, vipākā evāti adhippāyo. Viññāṇādīsu hi vipākesuyeva adhippetesu yathā –
与异熟法不相应的那些法,除了无为法之外,都被五蕴、十二处、十三界所摄。有多少不被摄?不为任何蕴所不摄、不为任何处所不摄,为五界所不摄。
‘‘Vipākehi dhammehi ye dhammā vippayuttā, te dhammā asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā pañcahi khandhehi dvādasahāyatanehi terasahi dhātūhi saṅgahitā. Katihi asaṅgahitā? Na kehici khandhehi na kehici āyatanehi pañcahi dhātūhi asaṅgahitā’’ti (dhātu. 477) –
对于与果报不相应的法,摄与不摄已经解说完毕,这里也应该同样解说。因此说:“就像‘果报诸法’那样,应当有这种解说。”所谓“因此”,是因为在用不相应法解说摄与不摄的段落中,识、触、受是毫无遗漏地被包含在内的,所以这么说。所谓“那里”,是指在《界论》中。所谓“依阿毗达摩分别的方式”,是指在《缘起分别》中依阿毗达摩分别的方式。因此说“无明缘行”等。由此,前面所说的义释是依经分别的方式来说的,这样就化解了所显示出来的矛盾。如果《界论》的圣典文句是依阿毗达摩分别的方式展开的,那么为什么在解说“有”的时候,是依已执受的蕴,说“欲有由五蕴、十一处、十七界所摄;色有由五蕴、五处、八界所摄”等呢?考虑到这个诘难,所以说“然而有……并非依阿毗达摩分别的方式而取”。正是如此:因为并非依阿毗达摩分别的方式而取。所谓“那里”,是指在《界论》中。“果报故”中的hi字是表示原因的意思。因为如前所说的三十二种识是果报,所以为了显示“它以行为缘”这个意义,而说“由于识是果报”等。
Vipākavippayuttānaṃ saṅgahāsaṅgahā vissajjitā, evamidhāpi vissajjitabbaṃ siyā. Tenāha ‘‘vipākā dhammāti imassa viya vissajjanaṃ siyā’’ti. Tasmāti yasmā vippayuttena saṅgahitāsaṅgahitapadaniddese nippadesāva viññāṇaphassavedanā gahitā, tasmā. Tatthāti dhātukathāyaṃ. Abhidhammabhājanīyavasenāti imasmiṃ paṭiccasamuppādavibhaṅge abhidhammabhājanīyavasena. Tenāha ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā cā’’tiādi. Tena yathāvuttaatthavaṇṇanā suttantabhājanīyavasena vuttāti yathādassitaṃ virodhaṃ pariharati. Yadi abhidhammabhājanīyavasena dhātukathāpāḷi pavattā, atha kasmā ‘‘kāmabhavo pañcahi khandhehi ekādasahāyatanehi sattarasahi dhātūhi saṅgahito. Rūpabhavo pañcahi khandhehi pañcahāyatanehi aṭṭhahi dhātūhi saṅgahito’’tiādinā (dhātu. 67-68) upādinnakkhandhavasena bhavo vissajjitoti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘bhavo pana…pe… na abhidhammabhājanīyavasena gahito’’ti. Evañca katvāti abhidhammabhājanīyavasena aggahitattā eva. Tatthāti dhātukathāyaṃ. Vipākañhetanti hi-saddo hetuattho. Yasmā yathāvuttabāttiṃsavidhaviññāṇaṃ vipākaṃ, tasmā taṃ saṅkhārapaccayanti imamatthaṃ dassento ‘‘viññāṇassa vipākattā’’tiādimāha.
“只就喜俱而说”这一句需要考察,因为在舍俱善或不善的速行之后,也承认有喜俱的彼所缘。正如注释书中说:“四种二因善心当中,任一速行结束时,无因心以彼所缘的方式安住”,接着又说:“然而在可爱所缘上,推度与彼所缘都只是喜俱。”因为善与不善即使面对极可爱的所缘,由于那样造作,有时也不会以中立的方式生起;而果报则完全按照自己的本性去体验所缘的滋味。因此说“无法欺骗果报”。然而,唯作速行因为对所缘的造作力强,所以紧随其后的彼所缘,随所缘而在受方面被认为是与之相应的。至于那些不承认唯作速行之后有彼所缘的人,那就没什么可说的了。而所谓“应以速行来确定彼所缘”的说法,是就善而说的。因此,应当按上面所说的来考察。三因速行结束时以及二因速行结束时——这里的“ca”是合集的意思。不过有些人没有作区分,说“善速行结束时也有无因彼所缘,所以说‘大多’”。或者,因为贪心在众生中大量生起,所以说“大多”。“一次或”是为了言辞顺畅而说,为了表示“八或十”,所以说“应知如二夜、三夜等中”。由于没有“vā”字:这是说听不到的“vā”字不存在。但从意义上看,那里其实也有“vā”字可得。然而,当三夜等的安住可得时,二夜就没什么可说的了,所以“二夜”的举出并不单独适用——基于这个意图,说“仅仅为了言辞顺畅”。只是,如果只说“三夜”,那么被其他“vā”等隔开的三夜也可能被取到;但如果说的是区别于二夜的三夜,就表明那是没有间隔的三夜。因此说“或者,为了显示无间隔的三夜”。在力强色等所缘中:即在极强大的色等所缘中。“意图”这个词,暗示了即使所缘只持续一个心刹那,有时彼所缘也可能生起,这就是“仅一次”等所说的意思。由于说“在一切门中,彼所缘只提到两种心路过程”,这个意思也要考察之后才取用。以适当的结生:即以各自相应的结生作用。
‘‘Somanassasahagatāneva sandhāya vutta’’nti idaṃ vicāretabbaṃ upekkhāsahagatakusalākusalajavanānantarampi somanassasahagatatadārammaṇassa icchitattā. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘catunnaṃ pana duhetukakusalacittānaṃ aññatarajavanassa pariyosāne ahetukacittaṃ tadārammaṇabhāvena patiṭṭhātī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498 vipākuddhārakathā) vatvā ‘‘iṭṭhārammaṇe pana santīraṇampi tadārammaṇampi somanassasahagatamevā’’ti vuttaṃ. Kusalākusalañhi abhiiṭṭhampi ārammaṇaṃ tathābhisaṅkharaṇena kadāci na majjhattaṃ katvā na pavattati, vipākaṃ pana yathāsabhāvatova ārammaṇarasaṃ anubhavati. Tenāha ‘‘na sakkā vipākaṃ vañcetu’’nti. Kiriyajavanānaṃ pana visayābhisaṅkharaṇassa balavabhāvato tadanantarānaṃ tadārammaṇānaṃ yathāvisayaṃ vedanāvasena tadanuguṇatā icchitā. Ye pana kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇaṃ na icchanti, tesaṃ vattabbameva natthi. Yaṃ pana ‘‘javanena tadārammaṇaṃ niyametabba’’nti vuttaṃ, taṃ kusalaṃ sandhāya vuttanti ca vuttaṃ. Tasmā yathāvutto vicāretabbo. Tihetukajavanāvasāne ca duhetukajavanāvasāne cāti samuccayattho ca-saddo. Keci pana vibhāgaṃ akatvā ‘‘kusalajavanāvasānepi ahetukatadārammaṇaṃ hotīti ‘yebhuyyenā’ti vutta’’nti vadanti. Lobhacittassa vā sattānaṃ bahulaṃ uppajjanato ‘‘yebhuyyenā’’ti vuttaṃ. ‘‘Sakiṃ vā’’ti vacanasiliṭṭhatāvasena vuttaṃ yathā ‘‘aṭṭha vā dasa vā’’ti dassetuṃ ‘‘dirattatirattādīsu viya veditabba’’nti āha. Vā-saddassa abhāvāti suyyamānassa vā-saddassa abhāvena vuttaṃ. Atthato pana tatthāpi vā-saddo labbhateva. Tirattaṃ pana vāsādike labbhamāne diratte vattabbameva natthīti dirattaggahaṇaṃ visuṃ na yojetīti adhippāyena ‘‘vacanasiliṭṭhatāmattenā’’ti vuttaṃ. Kevalaṃ ‘‘tiratta’’nti vutte aññattha vāsādinā antaritampi tirattaṃ gaṇheyya, dirattavisiṭṭhaṃ pana tirattaṃ vuccamānaṃ tena anantaritameva tirattaṃ dīpetīti āha ‘‘nirantaratirattadassanatthaṃ vā’’ti. Balavarūpādike ārammaṇeti atimahati rūpādiārammaṇe. ‘‘Adhippāyo’’ti etena ekacittakkhaṇāyukepi visaye kadāci tadārammaṇaṃ uppajjeyyāti ‘‘sakiṃ evā’’tiādinā vuttamatthaṃ ulliṅgeti. ‘‘Sabbadvāresu tadārammaṇe dve eva cittavārā āgatā’’ti vuttattā ayampi attho vicāretvā gahetabbo. Anurūpāya paṭisandhiyāti attano attano anucchavikena paṭisandhānakiccena.
“有几种结生?有几种结生心?”这样以结生为题的考察,后面会详细说明,所以说“结生论所涉范围很广,因此先只显示转起”。“无因二种等”中的“等”字,包含了欲界大果报和色无色界大果报。“关于门的定与不定之说”,是指对门的确定与不确定的说明,意思是确定的门和不确定的门,或者没有说明。“不转起”,就是不生起。虽然“以适当的结生”这句话里也提到了结生,但因为“然而在转起中”是额外强调的,所以这里只指向转起。由于是以缘所生的状态最初列出的,所有世间果报心都值得再次提及,所以说“其中,即在转起中的三十二种”。
‘‘Kati paṭisandhiyo, kati paṭisandhicittānī’’tiādinā paṭisandhivicāro parato vitthārato kathīyatīti āha ‘‘paṭisandhikathā mahāvisayāti katvā pavattimeva tāva dassento’’ti. Ahetukadvayādīnanti ādi-saddena mahāvipākamahaggatavipāke saṅgaṇhāti. Dvāraniyamāniyamāvacananti dvārassa niyatāniyatāvacanaṃ, niyatadvāraṃ aniyatadvāranti vā avacananti attho. Anuppattitoti na uppajjanato. Yadipi ‘‘anurūpāya paṭisandhiyā’’ti paṭisandhipi heṭṭhā gahitā, ‘‘pavattiyaṃ panā’’ti adhikatattā pana pavattiyeva paccāmaṭṭhā. Paccayuppannabhāvena paṭhamuddiṭṭhāni sabbānipi lokiyavipākacittāni anvādesaṃ arahantīti āha ‘‘tatrassāti pavattiyaṃ bāttiṃsavidhassā’’ti.
正如即使没有被称为欲界结生识的种子,在色有中,眼识和耳识也仍能生起,这是由于眼根和耳根的转起作用之力;同样,由于这同一原因,领受等识在那里也能生起。为了说明这一点,所以说了“正因为根的转起作用之力”等话。其中,“以眼门和耳门的区别”意思是说,应当依眼门和耳门之不同来区分,这就是前后文的关联。“它的”,指的是眼门和耳门。因为门的状态须依赖有门者,所以说“因为依赖于识路的差别”。当那个存在时,即当那门与路的差别存在时,“有”就是生起的意思。“能生者跟随”是说,依相似的情形给它一个名称,所以才这样说。
Yathā kāmāvacarapaṭisandhiviññāṇasaṅkhātassa bījassa abhāvepi rūpabhave cakkhusotindriyapavattiānubhāvato cakkhusotaviññāṇānaṃ sambhavo, evaṃ teneva kāraṇena sampaṭicchanādīnampi tattha sambhavoti dassento ‘‘indriyapavattiānubhāvato evā’’tiādimāha. Tattha cakkhusotadvārabhedenāti cakkhusotadvāravisesena bhavitabbanti sambandho. Tassāti cakkhusotadvārassa. Dvāravantāpekkho dvārabhāvoti āha ‘‘viññāṇavīthibhedāyattattā’’ti. Tasmiñca satīti tasmiṃ dvārabhede vīthibhede ca sati. Bhāvoti uppatti. Janakaṃ anubandhati nāmāti taṃsadise tabbohāraṃ katvā vuttaṃ.
说完这些之后,是就色界和无色界的法,说明不会生起以它们为所缘的心。所谓“修习”,是指通过不善的修习使杂染增长,也就是具有杂染的定,这就是它的含义。同样地,在与贪和嗔俱行的心生起时,定也被描述为“安住、不散乱、不分散、心不驰散的状态”等等(《法集论》11)。所谓“无立足处”,是为了显示没有根据的状态,意思是没有所缘的状态。
Idaṃ pana vatvāti rūpārūpāvacaradhamme ārabbha tadārammaṇānuppattiṃ vatvā. Bhāvanāyāti akusalabhāvanāya saṃkilesavaḍḍhanena, saṃkiliṭṭhasamādhānenāti attho. Tathā hi lobhadosasahagatacittuppādepi samādhi ‘‘avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā’’tiādinā (dha. sa. 11) niddiṭṭho. Avatthubhāvadassanatthanti aṭṭhānabhāvadassanatthaṃ, anārammaṇabhāvadassanatthanti attho.
为了详细说明“以何心、于何处”这句话简略说到的“以什么心、在哪种有中”的意思,所以说了“十九种”等。其中,“以彼彼心”是指与彼彼无因二种等心一起生起的、在结生刹那的色法和非色法,有十九种结生,应当这样连接理解。也就是以彼彼心作为俱生等缘的因,或者作为工具。在彼彼有中。
‘‘Kena katthā’’ti padassa ‘‘kena cittena kasmiṃ bhave’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ekūnavīsatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha tena tena cittenāti tena tena ahetukadvayādicittena saddhiṃ pavattamānā paṭisandhikkhaṇe rūpārūpadhammā ekūnavīsati paṭisandhiyoti yojanā. Tena tena cittena sahajātādipaccayatāya hetubhūtena, karaṇabhūtena vā. Tattha tattha bhave.
随念的作用就是随念的活动。有人说,这是针对法喜长老说的。在三轮速行中……应当如此:业等现前之后,应当以三轮速行运转,这就是意思。因此他说“众多……以及过度责难”。因此:因为仅仅只有一轮速行时,业等现前而死亡是不可能的,所以这样说。触:就是打击之触。在有分心正在进行时,或者在五门路间歇进行时,由于触的接触,首先生起身门转向是合理的;但即使如此,当某件事正在被思虑时,针对那件事生起一轮速行之后,也可能接着生起身门转向,因为心具有迅速转变的性质——这是一些人论点的意图。就像睡着的人因触的接触而醒来时,只有意门转向生起,并没有身门转向。因为论中说:“不以五识醒来”(《分别论》751)。应当这样看待这件事。轻快现前:就是轻快地现前。意门的所缘是业等。轻快性:就是轻快现前的状态。对于色法:就是对于眼等色法。即使在成为所缘时:就是即使有色处等所缘存在时。那些直接具有所缘的:就是那些真正具有所缘的。正是为了显示那些:就是为了显示那些真正具有所缘的。因此:就是因为这个缘故。
Anussaraṇattho byāpāro anussaraṇabyāpāro. Kecīti dhammasirittheraṃ sandhāya vadati. Tīsu javanavāresu…pe… bhavitabbanti kammādiupaṭṭhānassa parato tīhi javanavārehi pavattitabbanti attho. Tenāha ‘‘aneka…pe… abhippalambanañca hotī’’ti. Tasmāti yasmā ekajavanavārasseva kammādiupaṭṭhānena maraṇaṃ na sambhavati, tasmā. Phoṭṭhabbassāti pahāraphoṭṭhabbassa . Bhavaṅgacitte vattamāne, antarantarā pañcadvāravīthiyā vā vattamānāya phoṭṭhabbasamāyoge paṭhamaṃ kāyadvārāvajjanuppatti yuttā, tathāpi kismiñci cintiyamāne tamevārabbha ekasmiṃ javanavāre pavatte pacchā kāyadvārāvajjanuppatti siyā cittassa lahuparivattibhāvatoti kecivādassa adhippāyo. Yathā niddāyantassa phoṭṭhabbasamāyogena pabujjhanakāle manodvārāvajjanameva āvaṭṭeti, na kāyadvārāvajjanaṃ. ‘‘Pañcahi viññāṇehi na paṭibujjhatī’’ti (vibha. 751) hi vuttaṃ. Evaṃsampadaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ. Lahukapaccupaṭṭhānanti lahuupaṭṭhānaṃ. Manodvārassa visayo kammādiko. Lahukatāti lahupaṭṭhānatā. Rūpānanti cakkhādirūpadhammānaṃ. Visayabhāvepīti rūpāyatanādivisayasabbhāvepi. Yesaṃ visayo atthīti yesaṃ nippariyāyena visayo atthi. Taṃdassanatthamevāti tesaṃ sārammaṇānaṃyeva dassanatthaṃ. Tenāti tasmā.
“依地、心生起等”这句话是针对业说的;对于业相也可以依此而得到,因为业相具有六种所缘。至于趣相的分别,则只有青等颜色。
‘‘Bhūmicittuppādādivasenā’’ti idaṃ kammaṃ sandhāya vuttaṃ, kammanimittassapi vasena labbhateva tassa chaḷārammaṇabhāvato. Gatinimittassa pana pabhedo nīlādikoyeva.
对于还没有被道断除、还没有被舍断的烦恼来说,那种业等也是一样。心相续倾向于另一种存在,是因为它被对存在的希求如此塑造了。因为在任何一个心相续中,只要对存在的希求——就像福德等思一样——的修习还没有被断除,心就会在那里生起,归属于另一种存在。而那颗心这样生起时,就好像被它带偏了一样,所以说“被未断烦恼之力带偏”。于一切处,就是指善趣和恶趣。以另一种,就是指倾向于善趣结生的死心。为了说明“他们确定”这个说法所依据的经典,说了“或贪著于相的味”等。
Anupacchinnesu maggena appahīnesu. Tañca kammādiṃ. Bhavantaraninnāditā cittasantānassa bhavapatthanāya tathābhisaṅkhatattā. Yasmiñhi cittasantāne puññādicetanāya viya bhavapatthanāya paribhāvanā anupacchinnā, tattheva bhavantarapariyāpannacittuppatti. Taṃ pana cittaṃ tathā uppajjamānaṃ tāya vināmitaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘anupacchinnakilesabalavināmita’’nti. Sabbatthāti sugatiduggatīsu. Itarāyāti sugatipaṭisandhininnāya cutiyā. ‘‘Nicchinantī’’ti vuttassa nicchayassa nibandhanaṃ āgamaṃ dassento ‘‘nimittassādagadhitaṃ vā’’tiādimāha.
不善法被恶趣所决定为条件时,善法也就同样被善趣决定为条件。
Akusale hi duggatūpanissaye niyamite kusalaṃ sugatūpanissayoti niyamitameva hotīti.
说“不可爱所缘”,意思是:由此能显示出恶趣的结生。如果是这样,那为什么又说“是贪等的因”呢?于是说“因为那也……”。那也,就是指不可爱所缘。不过,因为这里说的是卑劣的所缘,指的是作为所缘的业相,所以说了“或者与能引不善异熟的业俱生的”等等。作为业相的所缘,对于能生异熟的那个业、与那个业俱生的法,以及与那个业相似的临近速行俱生的贪等,就是称为所缘缘的因,而这也就是它的卑劣性。为了说明这一点,说了“因为那……”等等。依业而说不可爱:因为它是卑劣不善业的所缘,从所缘的角度说是卑劣,所以称为不可爱,即使它自性是可爱的——这就是所要表达的意思。用“否则……”等话,说明业相所缘不可能是不善异熟。近所作业的所缘相续:指近所作业的所缘相续中。与那相似:与前面所说的业所缘相似。令结生所缘现前:使结生的所缘现前。心里考虑到“如果临近死心的速行能生结生,这个意思才成立”这一责难,而说“然而并非由结生……”等。在同一路心中:与那个结生在同一个路心中。未被尝受:未被作为尝受的渴爱所接触。
Aniṭṭhaṃ ārammaṇaṃ āha yato duggatipaṭisandhi dassīyatīti adhippāyo. Yadi evaṃ ‘‘rāgādihetubhūta’’nti kasmā vuttanti āha ‘‘tampi hi…pe… hotī’’ti. Tampīti aniṭṭhārammaṇampi. Yasmā pana hīnaṃ ārammaṇanti ārammaṇabhūtakammanimittaṃ adhippetaṃ, tasmā ‘‘akusalavipākajanakakammasahajātānaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Kammanimittabhūtañhi ārammaṇaṃ yaṃ vipākassa janakaṃ kammaṃ, tena sahajātānaṃ, tassa kammassa sadisāsannajavanasahajātānañca rāgādīnaṃ ārammaṇapaccayasaṅkhāto hetu hoti, so eva cassa hīnabhāvoti dassetuṃ ‘‘tañhī’’tiādi vuttaṃ. Kammavasena aniṭṭhanti hīnassa akusalakammassa ārammaṇato ārammaṇatāvasena hīnanti katvā aniṭṭhaṃ, sabhāvena iṭṭhampīti adhippāyo. ‘‘Aññathā cā’’tiādinā kammanimittārammaṇassa akusalavipākassa na sambhavoti dasseti. Āsannakatakammārammaṇasantatiyanti āsannakatassa kammassa ārammaṇasantāne. Taṃsadisanti yathāvuttakammārammaṇasadisaṃ. Paṭisandhiārammaṇūpaṭṭhāpakanti paṭisandhiyā ārammaṇassa upaṭṭhāpakaṃ. Cutiāsannajavanānaṃ paṭisandhijanakatte ayamattho labbheyyāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘na ca paṭisandhiyā’’tiādi. Taṃsamānavīthiyanti tāya paṭisandhiyā ekavīthiyaṃ. Na assāditānīti assādanabhūtāya taṇhāya na āmaṭṭhāni.
“圆满”就是完全、具足,或者是指通达。因为说到“临命终时……已执取”,所以有人提出诘难:如果像前面所说的那样,临近死心的速行能产生结生,那么这层意思就可以成立。针对这个诘难,论师才说“并非由微弱者……”等等。又通过“将会说……”等语句,把已经说过的意思用层层递进的方式讲得更清楚明白。因为在《智事分别注释》中解释“以五种识不识别任何法”这句话的含义时,将会说“一切……都被否定”。其中,“识别等”的“等”字,涵盖了威仪路的施设、身语业的安立、善不善法的执取、入定与出定等。投生和梦中见色等,只通过意门心而生起,这是显而易见的,所以把这些排除在外,而说“以死为终结的作用”。与速行俱者,就是与速行相伴,意思是与五门速行在一起。
Samattāti paripuṇṇā, pariyattā vā. ‘‘Maraṇakāle…pe… samādinnā’’ti vacanato yathāvuttacutiāsannajavanānaṃ paṭisandhidānaṃ siddhanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘na ca dubbalehī’’tiādi. ‘‘Vakkhati cā’’tiādinā vuttamevatthaṃ upacayena pākaṭataraṃ karoti. Ñāṇavatthuvibhaṅgavaṇṇanāyañhi ‘‘pañcahi viññāṇehi na kañci dhammaṃ paṭivijānātī’’ti padānaṃ atthaṃ vivaranto vakkhati ‘‘sabbampi…pe… paṭikkhittānī’’ti. Tattha paṭivijānanādīti ādi-saddena iriyāpathakappanakāyavacīkammupaṭṭhāpanakusalākusaladhammasamādānasamāpajjanavuṭṭhānāni saṅgaṇhāti. Upapajjanasupinadassanādīnaṃ manodvārikacitteneva pavatti pākaṭāti tāni bahi karonto ‘‘cavanapariyosānaṃ kicca’’nti āha. Sahajavanakānīti javanasahitāni, pañcadvārikajavanehi saddhinti attho.
这里说的“此处”,是在解释经文“以五种识不认知任何法”这句话。所谓“不认知任何法”,并不是说一切色法等等都被“法”这个范畴涵盖了。为了指出这里真正想说的法,注释书里说:“就像‘诸法以意为前导’(《法句经》1-2)所说的那样,连一个善法或不善法也不认知。”说明了这一点之后,为了展开它的含义,又说了“yesaṃ”等话。它的意思是:对于那些善法、不善法,由如理作意或不如理作意所生起的乐或苦,会在它们的相续中跟随而行,这就是它们的果报法性。而这种果报法性,在五种识里是被否定、被遮止的。“与此相同”,是指与认知善法、不善法相同。如果在五门中执行上述作用时,与速行俱生的路心都被否定了,那么在那里怎么还会有死心和结生呢?针对这个责难,说了“然而在彼所缘之后”等话。因为意门的状态必定以意门转向的生起为前提,而这里并非如此,所以说“依此意图”。剩下那些只有一个心识刹那寿命的色法等,也应这样连接理解。
Tatthāti ‘‘pañcahi viññāṇehi na kañci dhammaṃ paṭivijānātī’’ti pāḷivaṇṇanāyaṃ. Na kañci dhammaṃ paṭivijānātīti ettha na sabbe rūpādidhammā dhammaggahaṇena gahitāti yathādhippetadhammadassanatthaṃ ‘‘manopubbaṅgamā dhammāti (dha. pa. 1-2) evaṃ vuttaṃ ekampi kusalaṃ vā akusalaṃ vā na paṭivijānātī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti dassetvā tassa atthaṃ vivaranto ‘‘yesa’’ntiādimāha. Tassattho – yesaṃ kusalākusaladhammānaṃ paṭivibhāvanappavattiyā siddhā vipākadhammatā yonisomanasikāraayonisomanasikārasamuṭṭhānā, yāya sukhaṃ vā dukkhaṃ vā taṃsantāne anveti anugacchati, pañcaviññāṇānaṃ sā vipākadhammatā paṭikkhittā paṭisedhitāti. Tādisamevāti kusalākusaladhammapaṭivijānanasadisameva. Yadi pañcadvāre yathāvuttakiccassa karaṇe sahajavanakāni vīthicittāni paṭikkhittāni, kathaṃ tattha cavanupapajjanāni sambhavantīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tadārammaṇānantaraṃ panā’’tiādi. Nippariyāyena manodvārikabhāvo manodvārāvajjanuppattipubbakoti tadabhāvenāha ‘‘iminā adhippāyenā’’ti. Avasesekacittakkhaṇāyuke rūpādimhīti yojanā.
应当把它看作近行定,因为所缘相同,而且它是投生时的相。有人说“有些人”,这是指法喜长老。说“以广大心为终点”的人是这样解释的:随着各自的因缘进入广大定,出定之后,那个心路生起,从那时起才有死心。以过去为所缘的有十一种,即九种欲界善趣的死心,以及识无边处和非想非非想处这两种无色界的死心。这样,以过去为所缘的善趣死心共有十一种。五种色界死心,加上前面说过的剩下两种无色界死心,就是以不可说为所缘的七种死心。至于恶趣的死心,因为后面才会说到,所以这里没有取来。正如后面将会说:“然而恶趣的死心……并未显示。”
Upacāro viya daṭṭhabbā samānārammaṇattā, upapattinimittattā ca. Kecīti dhammasirittheraṃ sandhāya vadati. Mahaggatāvasānaṃ vadantīti yathāpaccayaṃ mahaggatasamāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhitassa sā vīthi uppajjati, tato cuticittaṃ hotīti vadanti. Atītārammaṇā ekādasavidhāti nava kāmāvacarasugaticutiyo, dve viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanaāruppacutiyoti evaṃ atītārammaṇā ekādasavidhā sugaticutiyo. Pañca rūpāvacarā, vuttāvasesā dve arūpāvacarāti navattabbārammaṇā sattavidhā cutiyo. Duggaticuti pana parato vuccatīti idha na gahitā. Tathā hi vakkhati ‘‘duggaticutiyā pana…pe… na dassitā’’ti.
“像这样等等”中的“等等”这个词,涵盖了“或者以纯粹的速行路”等说法。正如所说的:“‘或者以纯粹的’,是指以广大业相为所缘的速行路。”虽然通过“地遍等”中的“等”字,也可以把无色界禅那的所缘包含进来,但“或者眼、耳”则是仅就两个门而作的另行指定,这就表明它是为了让人了解所意图的意义。所谓“让人了解”,就是非路之路;由于不能成立如上所说的让人了解,所以才说“或者”等。对于可能在何处生起者,其配属即为随可能配属,依此而说。这也是结生:这是就无色界死后紧接着的结生而说。就在那里:在说到“地遍等相”时,仅指第一种区分。没有更下的更下的结生,这是配属。由此:因此。从那:从第四无色界死。就在那里:仅在第四无色界。过去所缘的结生,从第四无色界死后,在欲界有过去、现在所缘的结生。其余:从无色界死。第二无色界结生是过去所缘,其余是不可说所缘,所以说“随可能”。过去、现在所缘以及欲界结生,在这里也以“其余”相连。于一切处也应以“应配属”相连。此差别:即由“由此”等所说的如上差别。别出摘录,则了知多余之语及他义。
Evamādiketi ādi-saddena ‘‘suddhāya vā javanavīthiyā’’tiādivacanaṃ saṅgaṇhāti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘suddhāya vāti mahaggatakammanimittārammaṇāya javanavīthiyā’’ti. ‘‘Viññāyatī’’ti iminā yadipi ‘‘pathavīkasiṇādī’’tiādisaddena arūpāvacarajjhānārammaṇassāpi saṅgaho sambhavati, ‘‘cakkhusotānaṃ vā’’ti pana dvāradvayasseva vasena vikappantarakaraṇaṃ yathādhippetassa atthassa ñāpakanti dasseti. Ñāpakañca nāma agatikā gatīti yathāvuttaṃ ñāpakaṃ asambhāvento ‘‘athāpī’’tiādimāha. Yo yattha sambhavati, tassa yojanā yathāsambhavayojanā, tāya. Ayampi paṭisandhīti āruppacutiyā anantaraṃ paṭisandhiṃ vadati. Tatthevāti ‘‘pathavīkasiṇādikaṃ vā nimitta’’nti vutte paṭhame vikappe eva. Heṭṭhimā heṭṭhimā paṭisandhi natthīti yojanā. Tenāti tasmā. Tatoti catutthāruppacutito. Tatthevāti catutthāruppe eva. Atītārammaṇā paṭisandhi, tato catutthāruppacutito kāmāvacare atītapaccuppannārammaṇā paṭisandhi. Itarāhīti āruppacutīhi. Dutiyā āruppapaṭisandhi atītārammaṇā, itarā navattabbārammaṇāti āha ‘‘yathāsambhava’’nti. Atītapaccuppannārammaṇā ca kāmāvacarapaṭisandhīti etthāpi itarāhīti sambandho. Sabbattha ca ‘‘yojetabbā’’ti sambandhitabbaṃ. Imassa visesassāti ‘‘tenā’’tiādinā yathāvuttassa visesassa. Visuṃ uddharaṇaṃ kataṃ adhikavacanamaññamatthaṃ bodhetīti.
依所缘来说是一种,意思是依过去所缘来说是一种。两种,就是过去所缘和现在所缘这两种。对于恶趣的死,应当把“一种”这个词依所缘引来连接。欲界结生依过去和现在所缘,所以是两种;色界结生依不可说所缘,所以是一种;无色界结生依不可说和过去所缘,所以是两种。因此说“依二种、一种、两种的欲界、色界、无色界”。“同样”这个词,是引来了“依二种、一种、两种的欲界、色界、无色界”这两个短语。两种,就是依不可说和过去所缘这两种。各别,就是各自分别。两种欲界和无色界,这里的连接是:从不可说所缘的无色界死后,无间生起的是过去所缘和现在所缘的两种欲界结生,以及不可说所缘和过去所缘的两种无色界结生;同样,从过去所缘的无色界死后,也是如此。依这些,就有八种。
Ārammaṇavasenaekavidhāyāti atītārammaṇatāvasena ekavidhāya. Duvidhāti atītārammaṇā, paccuppannārammaṇā cāti dvippakārā. Duggaticutiyā ārammaṇavasena ‘‘ekavidhāyā’’ti padaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Atītapaccuppannārammaṇatāya dvippakārā kāmāvacarapaṭisandhi, navattabbārammaṇatāya ekappakārā rūpāvacarapaṭisandhi, navattabbātītārammaṇatāya dvippakārā āruppapaṭisandhīti āha ‘‘dviekadvippakārānaṃ kāmarūpāruppānaṃ vasenā’’ti. ‘‘Tathevā’’ti iminā ‘‘dviekadvippakārānaṃ kāmarūpāruppānaṃ vasenā’’ti padadvayaṃ ākaḍḍhati. Duvidhāyāti navattabbātītārammaṇatāvasena duvidhāya. Paccekanti visuṃ visuṃ. Dvinnaṃ dvinnaṃ kāmāruppānanti etthāyaṃ yojanā – navattabbārammaṇāya āruppacutiyā anantarā atītārammaṇā paccuppannārammaṇā ca dve kāmapaṭisandhī, navattabbārammaṇā atītārammaṇā ca dve āruppapaṭisandhī, tathā atītārammaṇāyapīti imāsaṃ vasena aṭṭhavidhā.
“二双”这个偈颂里,把已经说过的义理归纳起来,为了便于把握,再显示一遍。虽然通过“业所造故”等说法,业作为果的依止缘这一层关系已经被含摄了,但通过“善不善业”等说法,则是另外单独显示依止缘的关系。所以说“欲界……等,显示了种种异刹那业缘关系的方式”。
‘‘Dvidvī’’ti gāthāya vuttamevatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ saṅgahetvā dasseti. Yadipi ‘‘kammassa katattā’’tiādināpi kammassa vipākānaṃ upanissayapaccayabhāvo gahitoyeva hoti, ‘‘kusalākusalaṃ kamma’’ntiādinā pana visuṃ upanissayapaccayabhāvo dassīyatīti ‘‘kāmāvacarassa…pe… ādinā nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo dassitappakāro’’ti āha.
“以最初”指的是与色混合的结生识,它属于某一有的最初阶段。“在其他情况下”指的是湿生和化生胎。认为“不说”就是遮止,于是说“因为香、味、食已被遮止”,并以“在一切色有中它们完全不存在”为意图,说“即使在眼、耳、所依七法、命根六法聚中也不存在”。在《法心分别》的巴利圣典中,“五处”指眼、耳、意、色、法处。“五界”就是这五界。正如所说:“在色界结生的刹那,哪些五处显现?眼处、色处、耳处、意处、法处。这五处显现。哪些五界显现?眼界……乃至……法界。这五界显现。”“六处”就是这些再加上声处。“九界”指眼、色、眼识、耳、声、耳识、意、法、意识界。“以总摄一切的方式”指无余地摄持。“在那里”指在色界。通过“而且在《论事》中”等语,表明不仅在《法心分别》巴利圣典中,在其他论典中香等也被遮止。其中,“如同鼻处等”是显示类似例证。正如鼻处等在色有中存在却被遮止,香处等也是如此。“在那里有鼻处吗?”这是自宗论师的提问。正是依据那里没有鼻处而提出这一质难。随后,他宗论师依据“那里内三处中鼻等有安立相状,那本身就是处”的见解,回答“是的”。当被依外香处等提问时,因为他不承认那里有鼻净色等,所以为了遮止它们的境域而说“不应这样说”。通过“等”这个词,应当知道还总摄了“那里有舌处吗?是的。那里有味处吗?不应这样说”等顺逆交参的问答。“无触处”指没有触处性,即没有触的自性,这就是其含义。
Ādinā vimissaviññāṇenāti ekassa bhavassa ādibhūtena rūpavimissena paṭisandhiviññāṇena. Aññatthāti saṃsedajaopapātikayoniyaṃ. Avacanaṃ paṭikkhepaṃ maññamāno ‘‘gandharasāhārānaṃ paṭikkhittattā’’ti vatvā sabbena sabbaṃ rūpabhave te natthīti adhippāyenāha ‘‘cakkhusotavatthusattakajīvitachakkabhāvepī’’ti. Pāḷiyanti dhammahadayavibhaṅgapāḷiyaṃ. Pañcāyatanānīti cakkhusotamanarūpadhammāyatanāni. Pañca dhātuyoti tā eva pañca dhātuyo. Vuttañhi – ‘‘rūpadhātuyā upapattikkhaṇe katamāni pañcāyatanāni pātubhavanti? Cakkhāyatanaṃ rūpāyatanaṃ sotāyatanaṃ manāyatanaṃ dhammāyatanaṃ. Imāni pañcāyatanāni pātubhavanti. Katamā pañca dhātuyo pātubhavanti? Cakkhudhātu…pe… dhammadhātu. Imā pañca dhātuyo pātubhavantī’’ti (vibha. 1016). Cha āyatanāni saddāyatanena saddhiṃ tāniyeva. Nava dhātuyoti cakkhurūpacakkhuviññāṇasotasaddasotaviññāṇamanodhammamanoviññāṇadhātuyo. Sabbasaṅgahavasenāti anavasesapariggahavasena. Tatthāti rūpadhātuyaṃ. ‘‘Kathāvatthumhi cā’’tiādinā na kevalaṃ dhammahadayavibhaṅgapāḷiyaṃyeva, atha kho pakaraṇantarepi gandhādayo paṭikkhittāti dasseti. Tattha ghānāyatanādīnaṃviyāti sadisūdāharaṇadassanaṃ. Yathā ghānāyatanādīnaṃ tattha rūpabhave bhāvo atthi, tā paṭikkhittā, evaṃ gandhāyatanādīnañcāti. Atthi tattha ghānāyatananti pucchā sakavādissa. Yañhi tattha āyatanaṃ natthi, tassa vasenāyaṃ codanā. Tato paravādī yaṃ tattha ajjhattikānaṃ tiṇṇaṃ āyatanānaṃ ghānādikaṃ saṇṭhānanimittaṃ, tadeva āyatananti laddhiyā ‘‘āmantā’’ti paṭijānāti. Bāhirānaṃ gandhāyatanādīnaṃ vasena puṭṭho yasmā ghānappasādādayo tattha na icchati, tasmā tesaṃ gocaraṃ paṭisedhento ‘‘na hevaṃ vattabbe’’ti paṭikkhipati. Ādi-saddena ‘‘atthi tattha jivhāyatananti? Āmantā. Atthi tattha rasāyatananti? Na hevaṃ vattabbe’’tiādinayappavattānaṃ anulomapaṭilomasaṃsandanapañhādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Aphoṭṭhabbāyatanānanti phoṭṭhabbāyatanabhāvarahitānaṃ, aphoṭṭhabbasabhāvānanti attho.
现在,既然已经承认香和味本质上不是处,接着要指出它们的过失,就说了“如果……”等话。不言说它们的理由并不是没有,比如在如法的教导即阿毗达摩中,就是因为它们没有有情、没有命这种本质,这是这里的意旨。而且,正如它们有界性一样,它们的法性也是一定的,处性同样如此。为了说明“虽然香和味存在于那里,但无论从哪方面说,在诸处中不言说它们都是没有理由的”,就说了“法性也……”等话,因为除此之外没有别的胜义。有人说的“某处的本质”,正是指法处而言。因此,如果色界有中确实有香和味,按照上面说的理由,虽然不把它们说为香处、味处,也应该以法处的身份来说,但经文并没有这样说。所以这就表明并让人得出结论:“色界有中根本没有香和味。”又问:经文没有以色界中香和味的自性来说它们,但在欲界中却说了。那么它们在色界中,是以不同于香和味自性的另一种自性而存在,还是就以香和味的自性而存在?如果是前一种,由于不存在非处自性的自性法,它们就应该被归入法处;如果是后一种,那么以同样的理由,它们的香处、味处性也能成立。为了说明这个道理,就说了“如果……”等话。因此,因为香和味在《法心分别》中没有被提到,在《论事》中它们的存在又被否定,就像不可触的地等一样,不可嗅、不可尝,所以它们不存在;而且界这个词已经把它们包含在内,它们的法性又是一定的,如果它们存在,处性就能成立,所以。如是,依照巴利经文中未说之法,除去后,以眼七法等方式。如此,以眼七法等方式计算色法时。法性,就是巴利经文中的法,或者说色界有中运作的色法性。以“没有违背”这句话,显示并标示了所承认的法。
Idāni anāyatanasabhāve gandharase paṭijānitvāpi dosaṃ vadanto ‘‘yadi cā’’tiādimāha. Avacane natthi kāraṇaṃ yathādhammasāsane abhidhamme, tesaṃ vā nisattanijjīvasabhāvattāti adhippāyo. Yathā ca dhātubhāvo, evaṃ dhammabhāvo ca tesaṃ ekantiko, tathā āyatanabhāvo cāti sabbathāpi tattha vijjamānānaṃ gandharasānaṃ āyatanesu avacane kāraṇaṃ natthīti dassento ‘‘dhammabhāvo cā’’tiādimāha. Aññassa paramatthassa abhāvā. Koci āyatanasabhāvoti dhammāyatanameva sandhāya vadati. Tena yadi rūpabhave gandharasā vijjanti, yathāvuttakāraṇato gandharasāyatanabhāvena avuccamānāpi dhammāyatanabhāvena vattabbā siyuṃ, na ca vuttā. Tasmā niṭṭhamettha gantabbaṃ ‘‘nattheva rūpabhave gandharasā’’ti dasseti. Kiñca rūpadhātuyaṃ gandharasabhāvena avuttānaṃ, kāmadhātuyaṃ vuttānaṃ tesaṃ kiṃ gandharasabhāvato aññena sabhāvena rūpadhātuyaṃ atthibhāvo, udāhu gandharasabhāvena. Yadi purimo pakkho dhammāyatane tesaṃ saṅgaho siyā anāyatanasabhāvassa sabhāvadhammassa abhāvā, atha dutiyo teneva kāraṇena nesaṃ gandharasāyatanabhāvo siddhoti imamatthaṃ dassento ‘‘yadi cā’’tiādimāha. Tasmāti yasmā gandharasā dhammahadayavibhaṅge na vuttā, kathāvatthumhi ca tesaṃ bhāvo paṭikkhitto, phusituṃ asakkuṇeyyā pathavīādayo viya ghāyituṃ sāyituñca asakkuṇeyyā te natthi, dhātusaddena ca te gahitā, dhammabhāvo ca tesaṃ ekantiko, tasmiñca sati siddho āyatanabhāvo, tasmā. Tathāti pāḷiyaṃ avuttadhamme hāpetvā cakkhusattakādivasena. Evanti cakkhusattakādivasena rūpagaṇanāya kariyamānāya. Dhammatāti pāḷidhammo , rūpabhave vā pavattanakarūpadhammatā. ‘‘Na vilomitā’’ti iminā yathāpaṭiññātaṃ dhammaṃ dīpitaṃ ulliṅgeti.
在这里,因为色界众生没有鼻处和舌处,所以香和味虽然存在,却不发挥处的作用,因此经文里没有提到它们,只说“五处出现,六处”等等。又说“三食”,是因为没有可以吞咽的食物,所以不发挥被称为“食生食素第八色等起”的食的作用,但并不是完全不存在香、味和食素。这样,因为没有能缘者和作用,所以既没有说所缘,也没有说有作用的法。因为在任何一个存在界中,如果没有能缘者,那么那里的所缘就绝对不具有处的性质,所以即使存在也不说,就像在色界中,地界、火界、风界不以触处的性质来说一样。然而,在哪里有说,那里就因为能缘者存在,而说所缘绝对具有处的性质,就像在那里对色处的说法一样。如果因为能缘者存在,所缘就绝对具有处的性质,那为什么说“无想有情天有两处出现”呢?因为无想有情没有眼处,而由于没有眼处,他们的色处难道不是其他人的所缘吗?这并不矛盾。以不说色界有想者的香处等的意图来看,色处也不应该说,所以无想者应该只说为一处。实际上,按照各自的根与境的相对关系,在指出那些绝对具有处的性质的法时,由于色界有想者没有那种性质,所以不把香等单独说为处,而因为不超越法的自性,又成为意识的对象,所以把它们归入法处,在经中说为“五处”。正是为了这个意义,才通称为“法处”,或者把它们作为附属,说为“五处”。然而,以说无想者有色处的意图来看,有想者的香等也应该单独列出,为了显示这个道理,所以说“无想有情天有两处出现”。因为即使没有自己的根,色的显色自性也不可超越,所以它仍然被称为色处。通过显示这个道理,也就表明了这样的含义:加上香等三处,有想者有八处,无想者有五处。应该这样接受。否则,在色界中,由于不能触,对地等就不会有言说。因为没有撞击和摩擦,就不会有声音的生起,而具有可触自性者,在任何地方都不可能被认知为不可触的自性。而且,如果没有称为触处的三大种,在色界中,色处等也不可能存在。因此,即使地等可触,由于那里没有身根,所以不说它们的触处性。这样,在色界中,它们有对碍的说法也就成立了。因为经中说:“无想有情,依一种无见有对的大种,而有二种大种”等等。这里的有对,是指三大种通过依止身净色而撞击的方式,面对身净色,而由于不可触的自性没有撞击,所以没有那种有对。难道“两处”在这里是指间接意义上的处吗?那么,为什么不把香处等也包括在内,而说“五处”呢?回答说:“说法是以显示道理的方式进行的”,这个意思已经说过了。或者,那里只说色处,是就它有时成为其他地诸净色的对象而言,并不是其他处不存在。也不是因为香处等没有间接意义上的处性。因为无想者的色处,能成为同地广果天以及上地净居天净色的对象,而香和味则不能,所以只说它们在那里是合理的。在《论事》中,是针对承认香处等绝对存在的人所作的否定。即使这段经文在那里并不是阐明香处等的不存在,但也没有其他经文表明它们存在,难道不是吗?并非如此,因为在注释书中,已经明确断定它们在那里存在。凡是不违背经文的注释书之说,就像经文一样是标准,因为它是由无过失的师承传至今日的。在这里,或许有人会问:“不违背经文的注释书之说才是标准,但此说难道不是违背吗?”并非如此,因为已经如上成立其不违背。为了显示眼等处以及依彼之识的无有情性,世尊宣说了界教,由于显示了以处性所说者也有界性,所以不说它们的界性也是合理的。因此,应该知道:为了使不违背经文,注释书中以眼十法等计算色法,在这里没有怀疑法性颠倒的余地。
Ettha ca rūpāvacarasattānaṃ ghānajivhāyatanābhāvato vijjamānāpi gandharasā āyatanakiccaṃ na karontīti te anāmasitvā pāḷiyaṃ ‘‘pañcāyatanāni pātubhavanti, cha āyatanānī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tayo āhārā’’ti ca ajjhoharitabbassa āhārassa abhāvena ojaṭṭhamakarūpasamuṭṭhāpanasaṅkhātassa āhārakiccassa akaraṇato, na sabbena sabbaṃ gandharasānaṃ ojāya ca abhāvato. Iti visayino kiccassa ca abhāvena visayo, kiccavā ca dhammo na vutto. Yasmiñhi bhave visayī natthi, tasmiṃ taṃhetuko nippariyāyena visayassa āyatanabhāvo natthīti vijjamānassāpi avacanaṃ, yathā rūpabhave pathavītejovāyodhātūnaṃ phoṭṭhabbāyatanabhāvena. Yassa pana yattha vacanaṃ, tassa tattha visayīsabbhāvahetuko nippariyāyena āyatanabhāvo vutto diṭṭho yathā tattheva rūpāyatanassa. Yadi visayīsabbhāvahetuko visayassa nippariyāyena āyatanabhāvo, kathaṃ asaññasattānaṃ devānaṃ dve āyatanāni pātubhavantīti. Asaññasattānañhi cakkhāyatanaṃ natthi, acakkhāyatanabhāvena ca nesaṃ rūpāyatanaṃ aññesaṃ avisayoti? Nāyaṃ virodho. Yena adhippāyena rūpadhātuyaṃ saññīnaṃ gandhāyatanādīnaṃ avacanaṃ, tena rūpāyatanassāpi avacananti asaññīnaṃ ekaṃ āyatanaṃ vattabbaṃ. Yathāsakañhi indriyagocarabhāvāpekkhāya yesaṃ nippariyāyena āyatanabhāvo atthi, tesu niddisiyamānesu tadabhāvato rūpadhātuyaṃ saññīnaṃ gandhādike visuṃ āyatanabhāvena avatvā dhammasabhāvānativattanato, manoviññāṇassa ca visayabhāvūpagamanato dhammāyatanantogadhe katvā ‘‘pañcāyatanānī’’ti pāḷiyaṃ vuttaṃ. Etadatthañhi ‘‘dhammāyatana’’nti sāmaññato nāmakaraṇaṃ, piṭṭhivaṭṭakāni vā tāni katvā ‘‘pañcāyatanānī’’ti vuttaṃ. Yena ca pana adhippāyena asaññīnaṃ rūpāyatanaṃ vuttaṃ, tena saññīnampi gandhādīnaṃ visuṃ gahaṇaṃ kātabbanti imassa nayassa dassanatthaṃ ‘‘asaññasattānaṃ devānaṃ dve āyatanāni pātubhavantī’’ti (vibha. 1017) vuttaṃ. Asatipi hi attano indriye rūpassa vaṇṇāyatanasabhāvātikkamo natthevāti taṃ rūpāyatanantveva vuccati. Iminā ca nayadassanena gandhādīni tīṇi pakkhipitvā saññīnaṃ aṭṭha āyatanāni, asaññīnaṃ pañcāti ayamattho dassito hoti. Evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Aññathā rūpaloke phusitumasakkuṇeyyatāya pathavīādīnaṃ vacīghoso eva na siyā. Na hi paṭighaṭṭanānighaṃsamantarena saddappavatti atthi, na ca phusanasabhāvānaṃ katthaci aphusanasabhāvatā sakkā viññātuṃ. Phoṭṭhabbāyatanasaṅkhātassa ca bhūtattayassa abhāve rūpabhave rūpāyatanādīnampi sambhavo eva na siyā, tasmā phusituṃ sakkuṇeyyatāyapi pathavīādīnaṃ tattha kāyindriyābhāvena tesaṃ phoṭṭhabbabhāvo na vutto. Evañca katvā rūpadhātuyaṃ tesaṃ sappaṭighavacanañca samatthitaṃ hoti. Vuttañhi ‘‘asaññasattānaṃ anidassanasappaṭighaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca dve mahābhūtā’’tiādi (paṭṭhā. 2.22.17). Paṭigho hettha bhūtattayassa kāyappasādaṃ pati taṃnissayabhūtaghaṭṭanadvārena abhimukhabhāvo, so ca phusituṃ asakkuṇeyyasabhāvassa ghaṭṭanāya abhāvato natthi. Nanu ‘‘dve āyatanānī’’ti ettha pariyāyāyatanaṃ adhippetaṃ, atha kasmā gandhāyatanādīnipi gahetvā ‘‘pañcāyatanānī’’ti na vuttanti? ‘‘Nayadassanavasena desanā pavattā’’ti vuttovāyamattho. Atha vā tattha rūpāyatanasseva vacanaṃ kadāci aññabhūmikānaṃ pasādassa visayabhāvaṃ sandhāya, na pana itaresaṃ abhāvato. Nāpi pariyāyena gandhāyatanādīnaṃ āyatanasabhāvābhāvato. Asaññīnañhi rūpāyatanaṃ samānabhūmikānaṃ vehapphalānaṃ, uparibhūmikānañca suddhavāsānaṃ pasādassa visayabhāvaṃ gacchati, na pana gandharasāti tesaṃyeva tatthāvacanaṃ yuttaṃ. Kathāvatthumhi ca nippariyāyena gandhāyatanādīnaṃ atthibhāvaṃ paṭijānantaṃ sandhāya paṭisedho kato. Yadipi cetaṃ vacanaṃ tattha gandhāyatanādīnaṃ abhāvavibhāvanaṃ na hoti, atthibhāvadīpanampi pana aññavacanaṃ natthevāti? Nayidamevaṃ aṭṭhakathāsu tattha nesaṃ atthibhāvassa niddhāretvā vuttattā. Yañhi aṭṭhakathāvacanaṃ pāḷiyā na virujjhati, taṃ pāḷi viya pamāṇabhūtaṃ agarahitāya ācariyaparamparāya yāvajjatanā āgatattā. Tattha siyā – yaṃ pāḷiyā na virujjhati aṭṭhakathāvacanaṃ, taṃ pamāṇaṃ. Idaṃ pana virujjhatīti? Nayidamevaṃ yathā na virujjhati , tathā paṭipāditattā. Cakkhādīnaṃ āyatanānaṃ, tannissayānañca viññāṇānaṃ sattasuññatāsandassanatthaṃ bhagavato dhātudesanāti āyatanabhāvena vuttānaṃyeva dhātubhāvadīpanato dhātubhāvassāpi nesaṃ avacanaṃ yujjati eva, tasmā yathā pāḷiyā avirodho hoti, tathā cakkhudasakādivasena aṭṭhakathāyaṃ rūpagaṇanā katāti na ettha dhammatāvilomanāsaṅkāya okāsoti veditabbaṃ.
羊出生时的羊毛,叫做“生羊毛”,这是第一层意思。接下来是就比那更细的羊毛来说的,所以经文说“胎……也有这样的说法”。或者,sambhavanassa bhedo 就是 sambhavabhedo,意思是生起的类别,也就是转起的差别。
Eḷakassa jātakāle uṇṇā jātiuṇṇāti paṭhamo attho. Tato sukhumatarataṃ sandhāya ‘‘gabbhaṃ…pe… itipi vadantī’’ti vuttaṃ. Sambhavanassa bhedo vā sambhavabhedo, pavattibhedoti attho.
“在有色的梵天中”是依处格说的,“在化生者中”是从中简别,为了说明这一点,就说“从化生者中简别出有色的梵天”。因此,从总说的“化生者”当中,简别出“有色的梵天”这个特殊类别。“不相合”就是不一致,意思是相违。为了说明与哪段经文不相合,就说“因为在《法心分别》中”等等。
Rūpībrahmesūti adhikaraṇe bhummaṃ, opapātikayonikesūti niddhāraṇeti dassento ‘‘opapātikayonikehi rūpībrahme niddhāretī’’ti āha. Tena ‘‘opapātikayonikesū’’ti sāmaññato vuttarāsito ‘‘rūpībrahmesū’’ti visesaṃ niddhāreti. Na sametīti na saṃsandati, virujjhatīti attho. Yāya pāḷiyā na sameti, taṃ dassento ‘‘dhammahadayavibhaṅge hī’’tiādimāha.
十一处,是指具足一切处的人除去声处之后的十一处。有些人有十处,是指盲人除去眼处之后的十处。有些人有另外十处,是指聋人除去耳处之后的十处。有些人有九处,是指盲聋之人除去眼处和耳处之后的九处。有些人有七处,这是针对胎生者而说的,按色处、香处、味处、身处、触处、意处、法处来计算。
Ekādasāti paripuṇṇāyatanassa saddāyatanavajjāni ekādasāyatanāni. Kassaci dasāyatanānīti andhassa cakkhāyatanavajjāni. Kassaci aparāni dasāyatanānīti badhirassa sotāyatanavajjāni. Kassaci navāyatanānīti andhabadhirassa cakkhusotāyatanavajjāni. Kassaci sattāyatanānīti gabbhaseyyakassa rūpagandharasakāyaphoṭṭhabbamanodhammāyatanavasena vuttaṃ.
“不说有八处”这句话,是在解释“巴利文里……没有说”这句话的含义。因为对于眼、耳、鼻根残缺而投生者来说,确实只有八处。而且,如果存在无鼻者投生的情况,那就还应该说“有些人另有十处生起”。如果真是那样,那么正如曾依据盲聋者说过一次“有些人有九处生起”,依据盲且无鼻者、聋且无鼻者,也应该说“有些人另有九处生起”“有些人另有九处生起”,但实际上并没有这样说。为了显示这个意思,所以说“那样……并没有那样说”。同样地,对于界等生起的问题,应当知道:“有些人有十一界生起,有些人有十界生起,有些人另有十界生起,有些人有九界生起,有些人有七界生起”,这就是界生起之问。“等”字还收摄了“有些人有十四根生起”等按同样方式展开的根等之问。
‘‘Na vuttaṃ aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’ti idaṃ ‘‘na hi pāḷiyaṃ…pe… vuttā’’ti etassa atthavivaraṇaṃ. Cakkhusotaghānavikalassa hi upapajjamānassa aṭṭheva āyatanāni siyunti. Sati ca aghānakupapattiyaṃ punapi ‘‘kassaci aparāni dasāyatanāni pātubhavantī’’ti vattabbaṃ siyā. Tathā ca sati yathā andhabadhirassa vasena ‘‘kassaci navāyatanāni pātubhavantī’’ti (vibha. 1007) ekavāraṃ vuttaṃ, evaṃ andhāghānakassa, badhirāghānakassa ca vasena ‘‘kassaci aparāni navāyatanāni, kassaci aparāni navāyatanāni pātubhavantī’’ti vattabbaṃ siyā, evaṃ na vuttanti imamatthaṃ dasseti ‘‘tathā…pe… naca taṃ vutta’’nti. Evaṃ dhātupātubhāvādipañhesūti ‘‘kassaci ekādasa dhātuyo pātubhavanti, kassaci dasa dhātuyo, kassaci aparā dasa dhātuyo, kassaci nava dhātuyo, kassaci satta dhātuyo pātubhavantī’’ti (vibha. 1007) evaṃ dhātupātubhāvapañho veditabbo. Ādi-saddena ‘‘kassaci cuddasindriyāni pātubhavantī’’tiādi (vibha. 1007) nayappavattā indriyapañhādayo saṅgahitā.
这里要说明:就像“色法最多七十种”这句话,在讲到“湿生与化生”时,是依两种生类来搭配说明的;但“最少三十种”这句并不是这样,它只应依湿生这一类来搭配说明。因为即使是在同一个句子里被开示的内容,其中一部分也可以获得关联。这里说的是:正是对湿生中先天盲、聋、无鼻、非男非女者,依舌十法、身十法、心所依处十法而生起三十种色,而不是对化生者——这是这部注释的意趣。至于有些人说“在《大注释》中说:‘对化生中先天盲……者,生起三十种色’”,那不应采纳,因为那是疏忽造成的误写。这样厘清之后,在《处双论注释》中就会说:“然而,在欲界中,没有无鼻的化生者。如果有,就会说‘对某些人,有八处生起’。”另一些人则说:“‘对某些人,有十一处生起’,乃至‘对某些人,有九处生起’的巴利文,是就化生者而说的。因此,注释前后并无矛盾,得以成立,而且这样也与所说的巴利文的义解完全相符一致。”至于有些人说“化生一词也包含了湿生,因为在《法心分别》中,对于‘在欲界结生刹那,对某些人,有十一处生起’等的总说,只用了‘对于化生的饿鬼’等化生一词,而没有用湿生一词”,这应当理解为:那是就具足诸处的湿生者被纳入化生者之中而说的。因为下文将会说:“湿生者依具足诸处和不具足诸处而纳入化生来说”,以及“或者,为了以主要生类来显示一切具足诸处的生类,才说‘化生者’”。然而,在注释中,为了直接显示两种生类,并且为了显示依湿生而有的最低限度的情况,才不把另一种生类纳入化生,而说“湿生与化生”。这一切都应经过考察后再采纳。
Ettha ca yathā ‘‘sattati ukkaṃsato ca rūpānī’’ti padaṃ ‘‘saṃsedajopapātīsū’’ti ettha yonidvayavasena yojīyati, na evaṃ ‘‘avakaṃsato tiṃsā’’ti idaṃ, idaṃ pana saṃsedajayonivaseneva yojetabbaṃ, ekayoganiddiṭṭhassāpi ekadeso sambandhaṃ labhatīti. Saṃsedajasseva ca jaccandhabadhiraaghānakanapuṃsakassa jivhākāyavatthudasakānaṃ vasena tiṃsa rūpāni uppajjantīti vuttaṃ, na opapātikassāti ayamettha aṭṭhakathāya adhippāyo. Ye pana ‘‘opapātikassa jaccandha…pe… uppajjantīti mahāaṭṭhakathāyaṃ vutta’’nti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. So hi pamādapāṭho. Evañca katvā āyatanayamakavaṇṇanāya ‘‘kāmadhātuyaṃ pana aghānako opapātiko natthi. Yadi bhaveyya, ‘kassaci aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’ti vadeyyā’’ti (yama. aṭṭha. āyatanayamaka 18-21) vakkhati. Apare panāhu ‘‘kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti, yāva ‘kassaci navāyatanānī’ti pāḷi opapātike sandhāya vuttā. Tasmā pubbenāparaṃ aṭṭhakathāyaṃ avirodho siddho hoti, tathā ca yathāvuttapāḷiyā ayamatthavaṇṇanā aññadatthu saṃsandati sametiyevā’’ti. Yaṃ paneke vadanti ‘‘opapātikaggahaṇena saṃsedajāpi saṅgayhanti. Tathā hi dhammahadayavibhaṅge ‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavantī’tiādīnaṃ (vibha. 1007) uddese ‘opapātikānaṃ petāna’ntiādinā opapātikaggahaṇameva kataṃ, na saṃsedajaggahaṇa’’nti, taṃ paripuṇṇāyatanānaṃyeva saṃsedajānaṃ opapātikesu saṅgahaṇavasena vuttanti veditabbaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘saṃsedajayonikā paripuṇṇāyatanāparipuṇṇāyatanabhāvena opapātikasaṅgahaṃ katvā vuttā’’ti ‘‘padhānāya vā yoniyā sabbaṃ paripuṇṇāyatanayoniṃ dassetuṃ ‘opapātikāna’nti vutta’’nti ca. Aṭṭhakathāyaṃ pana yonidvayaṃ sarūpeneva pakāsetuṃ, saṃsedajayonivaseneva ca avakaṃsato pavattiṃ dassetuṃ opapātikayoniyā itaraṃ asaṅgahetvā ‘‘saṃsedajopapātīsū’’ti vuttanti. Sabbaṃ taṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.
死与结生:是指紧挨着过去已灭的死心,以及紧随其后的、同一与不同有差别的结生。以蕴等:是以蕴、所缘、趣、因、受、喜、寻、伺。因为只有在无色界地,才存在“以广大内在所缘的死心对应以广大内在所缘的结生心,以非广大外在所缘的死心对应以非广大外在所缘的结生心”等等死与结生的有分无分差别,所以才说“只是略示入门之要”。某一善趣:是指除去广大善趣以外的善趣,因此说“色界、无色界……”等。不过也有人主张:“就像除去广大善趣一样,也除去北俱卢洲。”某一善趣的死:就是指所说的善趣的死。虽然没有“某一种恶趣的结生决定不会发生”这样的定则,但据说这是就入流者而言的开示。或者是着眼于必定成佛的菩萨而这样说,因为他们不会投生到无间地狱等处,所以没有某一类恶趣的结生。某一恶趣的死这里,也应按同样的道理来理解。
Cutipaṭisandhīnanti anantarātītacutiyā, tadanantarāya missāmissabhedāya paṭisandhiyā. Khandhādīhīti khandhārammaṇagatihetuvedanāpītivitakkavicārehi. Mahaggataajjhattārammaṇāya mahaggataajjhattārammaṇā, amahaggatabahiddhārammaṇāya amahaggatabahiddhārammaṇāti evamādino arūpabhūmīsuyeva cutipaṭisandhīnaṃ bhedābhedavisesassa sambhavato ‘‘nayamukhamattaṃ dassetvā’’ti vuttaṃ. Ekaccasugatīti mahaggatavajjasugati adhippetāti āha ‘‘rūpārūpāvacarāna’’ntiādi. Keci pana ‘‘yathā mahaggatāvajjā, evaṃ uttarakurukavajjā’’tipi vadanti. Ekaccasugaticutiyāti vuttasugaticutiyā. Yadipi ‘‘ayaṃ nāma duggatipaṭisandhi na hotī’’ti niyamo natthi, desanā pana sotapatitā gatāti vadanti. Niyatabodhisattāpekkhāya vā evaṃ vuttaṃ. Tesañhi ekaccaduggatipaṭisandhi natthi avīciādīsu anupapajjanato. ‘‘Ekaccaduggaticutiyā’’ti etthāpi iminā nayena attho veditabbo.
“某一善趣的结生”应当理解为欲界善趣的结生。“自己本身”就是由自己。“差别的具体情况正是这样详细开示的”,这句话是针对“非广大外在所缘……”等内容说的。而“对于四蕴……结生”这一段,则只是显示没有差别的情况。“在每一种差别中”,是指在“非广大外在所缘……”等每一种分类当中。“就在那里”应当理解为:在“非广大外在所缘的死心对广大外在所缘的结生心,非广大内在所缘的死心对广大内在所缘的结生心”等每一种差别中,或者就在那些有等之中,按照死后投生者的情形,来理解死与结生的关联。为了说明“to”这个字是处格的意义,所以说“tato hetuṃ vinā 就是 tattha hetuṃ vinā(在那里,离开因)”。它的意思是:在那个过去生中,如果离开了已经形成的无明、行等因,就不会有结生。
Ekaccasugatipaṭisandhīti pana kāmāvacarasugatipaṭisandhi veditabbā. Sayamevāti attanā eva. ‘‘Bhedaviseso eva ca evaṃ vitthārena dassito’’ti idaṃ ‘‘amahaggatabahiddhārammaṇāyā’’tiādiṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Catukkhandhāya…pe… paṭisandhi hotī’’ti idaṃ pana abhedavisesadassanamevāti. Ekekasmiṃ bhedeti ‘‘amahaggatabahiddhārammaṇāyā’’ti evamādike ekekasmiṃ bhāge. Tattha tatthevāti ‘‘amahaggatabahiddhārammaṇāya mahaggatabahiddhārammaṇā, amahaggatajjhattārammaṇāya mahaggatajjhattārammaṇā’’tiādinā tasmiṃ tasmiṃ bhede, tattha tattheva vā bhavādike cavitvā upapajjantassa vasena cutipaṭisandhiyojanā veditabbā. Bhummatthe ayaṃ to-saddoti dassento ‘‘tato hetuṃ vināti tattha hetuṃ vinā’’ti āha. Tassattho – tasmiṃ purimabhave nipphannaṃ avijjāsaṅkhārādikaṃ kāraṇaṃ vinā na hotīti.
趋入极度微弱状态,即是无法完成自身作用。依五门识而说的死已经被否定,但不是依紧随其后的识而说。这个含义在下面的注释中以“五门……”等语句已经出现,所以说“即使在五门识之后紧接着,前面也已经显示了死”。其中应当说明的内容,前面已经说过了。为了显示眼处等与死心一起灭去,所以说了“在双论中……”等话。已成熟,意思是因成熟而到达终点。触等,就是前面所说的与思俱生的触等。对于已经现前的业等所缘,多次生起而造作相续,这就是结生识安住在那里的因。
Atimandabhāvūpagamanaṃ sakiccāsamatthatā. Pañcadvārikaviññāṇavasena cuti paṭisiddhā, na tadanantaraviññāṇavasena. Svāyamattho ‘‘pañcannaṃ dvārāna’’ntiādinā heṭṭhā aṭṭhakathāyamāgatoti āha ‘‘pañcadvārikaviññāṇānantarampi hi pubbe cuti dassitā’’ti. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Cuticittena saddhiṃ cakkhāyatanādīnaṃ nirodho hotīti dassetuṃ ‘‘yamake cā’’tiādi vuttaṃ. Pariṇatattāti paripākavasena pariyosānaṃ gatattāti adhippāyo. Phassādayo yathāvuttacetanāsahajātaphassādayo. Yathāupaṭṭhite kammādiārammaṇe anekavāraṃ uppattiyā santānassa abhisaṅkharaṇaṃ tattha paṭisandhiviññāṇapatiṭṭhānassa hetubhāvo.
为了说明:在相续中生起的躬身等动作,其意义只有在同一个结生识中才能成立,所以他说“躬身……显示”。所谓在地上,以粗的力和加行,是说以地作为所依,以自己的力和加行作为工具。
Santānavasena nippajjamānānaṃ namanādikiriyānaṃ ekasmiṃ paṭisandhiviññāṇeyeva atthasiddhīti dassento āha ‘‘namana…pe… dassetī’’ti. Pathaviyaṃ sabalapayogehīti pathaviyā ādhāraṇabhūtāya attano balena payogena ca karaṇabhūtena.
“以声为因”这句话,是就声作为主要条件等而说的。像山腹那样的地方,也是它的因。“其他灯等”的“等”字,包含油、灯芯之类。因为它们在声等生起之前并不存在。就拿回声等来说,如果它们在声等生起之前已经存在,就应当能到达声等的因处;但它们并不存在,所以说“此前无”。在比喻上,也应同样配释义理。正如因所生之法不会到达因处,它也不会从因处来,所以说“因此……不来”。那些声等是这些法的缘,所以称为“以彼为缘”。所谓“依照所说的方式”,就是依照比喻中所说的方式。存在于前生因处的结生识,前往别的生处而成为那个缘,这是不成立的,这就是义理。依缘而生起的缘所生法,不前往别处、不到达缘处就生起,这是第一种义理。先与缘结合,其后不前往别处、不成为缘所生法,这是第二种义理。随其所应,如对乳和酪论难其绝对同一与绝对差异的过失:“酪不应从乳生”,以及“酪不应属于乳主”。依照这个道理,对种子等一切因、对芽等一切因所生法,都应随顺指出与因相应、与因所生相应的过失。在相续连结的诸法中,通过否定绝对同一而否定了常见,所以说“遮止‘自作苦乐’之见”;同样,通过否定绝对差异而否定了断见,所以说“遮止‘他作苦乐’之见”。由此,已作失坏及未作而获也被遣除;又因遮止了无因生见,应知决定论与自性论也一并被遮止。
Saddahetukoti saddassa padhānādibhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Tādiso pabbatakucchiādipadesopi tassa hetuyeva. Padīpantarādīti ādi-saddena telavaṭṭiādike saṅgaṇhāti. Tato saddādippavattito pubbe abhāvā. Paṭighosādīnañhi saddādippavattito sati purimasiddhiyaṃ te saddādipaccayadesaṃ gaccheyyuṃ, na pana te atthīti vuttaṃ ‘‘tato pubbe abhāvā’’ti. Upameyyepi evameva attho yojetabbo. Yathā ca hetudesaṃ na gacchati hetusamuppannaṃ, evaṃ tato nāgacchatīti āha ‘‘tasmā na…pe… āgata’’nti. Te saddādayo paccayā etesanti tappaccayā. Vuttanayenāti upamāyaṃ vuttanayeneva. Purimabhavahetudese sannihitaṃ hutvā paṭisandhiviññāṇaṃ tato aññatra bhavantare taṃ upagantvā tappaccayaṃ na hotīti attho. Paccayato nibbattamānaṃ paccayuppannaṃ aññatra agantvā paccayadesaṃ anupagatameva hutvā nibbattatīti paṭhamo attho. Paṭhamaṃ paccayena samodhānagataṃ hutvā tato aññatra gantvā paccayuppannavatthubhāvaṃ nāpajjatīti dutiyo attho. Yathāsambhavanti yāya ‘‘na khīrato dadhi sambhūtaṃ siyā, na khīrasāmino dadhi siyā’’ti ca khīradadhīsu ekantaṃ ekatāya nānatāya ca dosayojanā katā. Iminā nayena bījādīsu sabbahetūsu, aṅkurādīsu sabbahetusamuppannesu yathāsambhavaṃ hetuanurūpaṃ, hetusamupannānurūpañca dosayojanā kātabbā. Santānabaddhesu dhammesu ekantaekatāpaṭisedhena sassatagāhassa paṭisedhitattā vuttaṃ ‘‘sayaṃkataṃsukhaṃ dukkhanti imaṃ diṭṭhiṃ nivāretī’’ti. Tathā ekantanānatāpaṭisedhena ucchedagāho paṭisedhito hotīti āha ‘‘paraṃkataṃ sukhaṃ dukkhaṃ añño karoti, añño paṭisaṃvedetīti imaṃ diṭṭhiṃ nivāretī’’ti. Tena katanāso, akatāgamo ca nivattito hotīti adhiccasamuppannadiṭṭhinivāraṇeneva niyatisabhāvavādapaṭisedhopi katoti daṭṭhabbaṃ.
这里,“其中”指的是芽等相续所构成的大种与所造色相续。“那”指的是明辨通达等。“他者的”指的是不同于幼时所学明辨等的他者。不同于行的,是渴爱等,它们是其他缘。
Tatthāti aṅkurādippabandhasaṅkhāte bhūtupādārūpasantāne. Tanti vijjāpāṭavādi. Aññassāti bālakāle katavijjāpariyāpuṇanādito aññassa. Saṅkhārato añño taṇhādiko aññapaccayo.
所谓“交付等果”,就是交付等本身就是果;其交付等果为无果者,名为“无果……果”,也就是前面所说的造作行为。
Niyyātanādi eva phalaṃ niyyātanādiphalaṃ, aphalitaṃ niyyātanādiphalaṃ etassāti aphali…pe… phalaṃ, yathāvuttakiriyākaraṇaṃ.
“依总聚”是指依未作部分区分的整体。“于一切处”是指在福行等一切缘法中,或者在结生等分别的缘生法中。应当依强力的业来配合。强力的依止就是亲依止。虽然说“无差别地”,但欲界福行对眼识等五者在转起时,其他对初禅异熟等在转起时和结生时是缘,这个道理很明显,所以不分别而只说“总摄一切福行”。“十二不善思类别”这不是复合词,而是依连声所说。“十二”是主格用作处格义,即在十二不善思中。“不善思类别”指十一不善思的类别和十二不善思的类别,应知此义。如此则此处无需再论,因为前面已详述。然而有人说“‘十二不善思类别’应与‘六者在转起时’等配合”,依他们之见,取掉举思的用意仍需考察,因为已说在结生时也是缘。“一者”此处省略了“唯”字,所以说“唯对一者的缘性决定”。枯萎的花鬘等,即枯萎的花、脏污的布等。意毁者的其他物为何不是不可意?实为不可意,这是意旨。但在注释书(《分别论注》227)中,因不普遍而未提及,只说“同样在欲界天中”。然而有人说“天界中所谓不可意是假想而言,自性上在那里生起的唯是可意”。
Piṇḍavasenāti akatāvayavavibhāgassa samudāyassa vasena. Sabbatthāti puññābhisaṅkhārādike sabbasmiṃ paccayadhamme, paṭisandhibhede vā paccayuppannadhamme. Balavakammassa vasena yojetabbo. Bhuso nissayo hi upanissayo. ‘‘Avisesenā’’ti vuttepi kāmāvacarapuññābhisaṅkhāro cakkhuviññāṇādīnaṃ pañcannaṃ pavatte, itaro paṭhamajjhānavipākādīnaṃ pavatte ca paṭisandhiyañca paccayo hotīti pākaṭoyamatthoti taṃ avibhajitvā ‘‘sabbapuññābhisaṅkhāraṃ saha saṅgaṇhāti’’cceva vuttaṃ. Dvādasākusalacetanābhedoti nayidaṃ samāsapadaṃ, sandhivasena panetaṃ vuttaṃ. Dvādasāti ca bhummatthe paccattavacanaṃ, dvādasasu akusalacetanāsu. Akusalacetanābhedoti ekādasākusalacetanāpabhedo, dvādasākusalacetanāpabhedo cāti attho veditabbo. Evañhi sati na ettha kiñci vicāretabbaṃ heṭṭhā vitthāritattā. Keci pana ‘‘dvādasākusalacetanābhedoti idaṃ ‘channaṃ pavatte’tiādinā yojetabba’’nti vadanti, tesaṃ matena uddhaccacetanāya gahaṇe payojanaṃ vicāretabbameva paṭisandhiyāpi paccayabhāvassa vuttattā. Ekassāti ettha eva-saddo luttaniddiṭṭhoti āha ‘‘ekasseva paccayabhāvaniyamo’’ti. Milātamālādīnanti milātamālakiliṭṭhavatthādīnaṃ. Manopadosikānaṃ tadaññavatthūnampi aniṭṭhatā kathaṃ na siyā, siyā evāti adhippāyo. Aṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 227) pana pacuratābhāvato taṃ anāmasitvā ‘‘tathā kāmāvacaradevalokepī’’ti vuttaṃ . Keci pana ‘‘devaloke aniṭṭhaṃ nāma parikappanavasena, sabhāvato pana tatthuppannaṃ iṭṭhamevā’’ti vadanti.
用“二十九种思的差别”这句话,他也承认掉举思有产生转起异熟的作用;或者,这是按照注疏的意趣才这样说的。十五种无因异熟识有五个处所,除去两个,剩下十三个。眼识、耳识、领受识各有两种,推度识有三种,一共九种。由于是一分缘性,也就是以一分——二十种思差别的欲界心行——作为缘性,所以说为二十九种思差别的集合。正是这个集合,即使带着组成部分的差别,也仍然可以被称呼,就像说“装饰好的王子”一样。
‘‘Ekūnatiṃsacetanābhedampī’’ti iminā uddhaccacetanāyapi pavattivipākadāyitaṃ anujānāti, aṭṭhakathāadhippāyavasena vā evamāha. Pañcadasannaṃ ahetukavipākaviññāṇānaṃ pañcaṭṭhānāni dve apanetvā avasesānaṃ terasannaṃ. Dve dve cakkhusotasampaṭicchanaviññāṇāni, tīṇi santīraṇānīti navannaṃ. Ekadesapaccayabhāvenāti ekadesassa vīsaticetanābhedassa kāmāvacaracittasaṅkhārassa paccayabhāvena ekūnatiṃsacetanābhedo samudāyo vutto. Svevāti avayavagatenāpi visesena samudāyo voharīyati yathā ‘‘alaṅkato rājakumāro’’ti.
“此处”是就五蕴有而说的。因为在那种有里,依照“先就住在欲界善趣中的”等说法,在结生和转起中对异熟作了详细说明。“第四禅地”指的是广果地。因此说“除去无想和无色”。正是第四禅,依修习的差别而转起时,能成就无想地和无色地;或者应当知道,这是按四法的方式所作的解说。八种大异熟、小异熟中的最后一种、五种色界异熟,这样一共十四种。七种,是指其余那些小异熟中的七种。
Yatthāti pañcavokārabhavaṃ sandhāyāha. Tattha hi ‘‘kāmāvacarasugatiyaṃ tāva ṭhitassā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 227) paṭisandhiyaṃ pavattiyañca vipākassa vitthārappakāsanaṃ kataṃ. Catutthajjhānabhūmīti vehapphalabhūmiṃ vadati. Tenāha ‘‘asaññāruppavajjā’’ti. Catutthajjhānameva hi bhāvanāvisesappavattaṃ asaññabhūmiṃ āruppabhūmiñca nipphādeti, catukkanayavasena vā saṃvaṇṇanā vuttāti veditabbā. Aṭṭha mahāvipākā, parittavipākesu pacchimo, pañca rūpāvacaravipākāti evaṃ cuddasannaṃ. Sattannanti sesānaṃ parittavipākānaṃyeva sattannaṃ.
有等,是指有、生、趣、有情居。三识,是指前面三种无色界异熟识。于三,是指在第五等三种识住中。依所说方式,就是依照“然而在欲有中,在恶趣里,八种小异熟识在转起时同样作为缘,而不是在结生时”等(《分别论注》227)所说的方式。
Bhavādayoti bhavayonigatisattāvāse. Tiṇṇaṃ viññāṇānanti purimānaṃ tiṇṇaṃ āruppavipākaviññāṇānaṃ. Tīsūti pañcamādīsu tīsu viññāṇaṭṭhitīsu. Vuttanayenāti ‘‘kāmabhave pana duggatiyaṃ aṭṭhannampi parittavipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte, no paṭisandhiya’’ntiādinā (vibha. aṭṭha. 227) vuttanayeneva.
名色句解说之注释
Nāmarūpapadaniddesavaṇṇanā
228228. 虽然在经藏和阿毗达摩的缘起解说中,对“色”这一句的教说没有差别,但在阿毗达摩里,以“一切色非因”等(《法集论》584)的方式,它与经藏的教说确实有差别,所以说“经藏……差别”。在可计数的项目中,如果按限定范围来把握,其意义就能成立;也就是说,那里所说的计数的限定范围,是从意义上成立的,因此说“从意义上来说已经说了”。
228. Yadipi suttante abhidhamme ca paṭiccasamuppādaniddese rūpapadassa desanābhedo natthi, abhidhamme pana ‘‘sabbaṃ rūpaṃ na hetū’’tiādinā (dha. sa. 584) suttantato tassa desanābhedo atthevāti āha ‘‘suttantā…pe… bhedo’’ti. Saṅkhyeyyesu paricchedato gahitesu atthasiddho tattha saṅkhyāparicchedoti vuttaṃ ‘‘atthato pana vuttameva hotī’’ti.
关于“化生有情”:这是从通称来说,一切化生者都被称为化生。在这些人当中,通过举出梵众天等,只说了色界的存在,因此为了指向其余那些,说“其余的化生者”,这个“其余”的限定是有意义的。按照所说的方式,即“二或三或十法,从‘至少’等开始连同……”等,在色混合识中按照所说的方式。
Opapātikasattesūti vā sāmaññato sabbe opapātikā vuttā. Tesu brahmakāyikādiggahaṇena rūpāvacarāva vuttāti tadaññe sandhāya sesaopapātikānanti sesaggahaṇaṃ sātthakameva. Vuttanayenāti ‘‘dve vā tayo vā dasakā, omato ādinā sahā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 227) rūpamissakaviññāṇe vuttanayena.
从“二相续头”开始,一直到“七相续头”(《分别论注》228),针对注释书里这一整段话,才说“以七为终”。因为不承认在每一个心刹那中色法生起三次,所以说“以此意趣”。他的意思是:一切色法只在心生起的那个刹那生起。
‘‘Dve santatisīsānī’’ti ārabbha yāva ‘‘satta santatisīsānī’’ti (vibha. aṭṭha. 228) ettakaṃ aṭṭhakathāpāṭhaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sattakapariyosāna’’nti. Ekekacittakkhaṇe tikkhattuṃ rūpuppattiṃ ananujānanto āha ‘‘iminādhippāyenā’’ti. Cittassa uppādakkhaṇeyeva sabbaṃ rūpaṃ uppajjatīti hi attano adhippāyo.
“由产生色的业所生”这个说法,应当看作只是对事实的陈述,因为五识并不具有那种自性。或者说,“由产生色的业所生”是就死心而说的。而结生心,已经被“于转起中”这句话排除掉了。“一切死心都不令色生起”,这个意思在《阿他沙利尼复注》中已经说过。在五识的刹那,因为没有以它为缘而生的色,所以说“指五识转起时”。但在那里,也确实有以非俱生识为缘而生的色,所以说“以及俱生识缘”。“有分等”,就是有分、领受、推度、彼所缘。“以其他者”,是指不同于前面所说的业识,而是以其他行作识。因为色只在善、不善、唯作心转起的刹那,以行作识为缘而生起,而不是名法有分。“以彼生起者”,就是以有分等而生起者。以业识为缘,在异熟心转起时,是依异熟名身和业等起色之力。然而,以俱生识为缘,在其余心转起时,也应当显示:异熟依异熟名身之力,以及依心生色之力,而有名色的生起,所以说“俱生……应当连接”。与色声及自己的一分,这是连接关系。依照“自相之一分,同一变化”的语法规则,说“自相之一分”。因为即使是一分色,也只取其一分的意义,如“已示现与对立者”中所说。“已示现与已示现之对立者”,就是已示现之对立者,这是这里的含义。“处”,以此说其余声的意义。因为在这里,以原形来安立,就是“剩余”。
‘‘Rūpājanakakammaja’’nti idaṃ bhūtakathanamattaṃ daṭṭhabbaṃ pañcaviññāṇānaṃ ataṃsabhāvatābhāvā. Rūpājanakakammajanti vā cuticittaṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭisandhicittaṃ pana ‘‘pavattiya’’nti imināva nivattitaṃ. ‘‘Sabbesampi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetī’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 636) aṭṭhasālinīṭīkāyaṃ vuttovāyamattho. Pañcaviññāṇakkhaṇe tappaccayā rūpuppattiyā abhāvena vuttaṃ ‘‘pañcaviññāṇappavattikālaṃsandhāyā’’ti. Tatthāpi asahajātaviññāṇapaccayā attheva rūpuppattīti āha ‘‘sahajātaviññāṇapaccayañcā’’ti. Bhavaṅgādīti bhavaṅgasampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇāni. Aññenāti yathāvuttakammaviññāṇato aññena abhisaṅkhāraviññāṇena. Rūpameva hi kusalākusalakiriyacittappavattikkhaṇe abhisaṅkhāraviññāṇapaccayā uppajjati, na nāmaṃ bhavaṅgaṃ. Taṃjanakenāti bhavaṅgādijanakena. Kammaviññāṇappaccayā vipākacittappavattikāle vipākanāmassa kammasamuṭṭhānarūpassa ca vasena. Sahajātaviññāṇapaccayā pana itaracittappavattikālepi vipāko vipākanāmavasena, cittasamuṭṭhānarūpavasena ca nāmarūpassa sambhavo dassetabboti āha ‘‘sahajāta…pe… yojetabba’’nti. Rūpasaddena ca attano ekadesenāti sambandho. ‘‘Sarūpānaṃ ekadeso ekavibhattiya’’nti (pāṇinī 1.2.64) saddalakkhaṇaṃ sandhāyāha ‘‘sarūpānaṃ ekadeso’’ti. Icchito hi ekadesarūpānampi ekadeso yathā ‘‘nidassitavipakkhehī’’ti. Nidassito ca nidassitavipakkho ca nidassitavipakkhoti ayañhettha attho. ‘‘Ṭhāna’’nti iminā sesasaddassa atthaṃ vadati. Sarūpena ṭhapanañhi idha sesanaṃ.
由于“那”“此”这些词之间有不可分离的关联,所以即使没有明说,也要把“从彼”这个词引出来,然后说“从彼即应连接为‘此是相应的’”。异熟非生起,就是不给异熟果的、只给等流果的业,这是它的等起,所以叫异熟非生起业等起。依前所说方式,就是依照“依所依身,从色来说有两个相续头,以及三个非色蕴”等(《分别论注》228)所说的方式。两者,就是名和色。
Yaṃ-taṃ-saddānaṃ abyabhicāritasambandhattā avuttampi tato-saddaṃ ānetvā āha ‘‘tato yuttameva idanti yojetabba’’nti. Vipākassa ajanakaṃ vipākājanakaṃ, nissandaphalamattadāyakakammaṃ, taṃ samuṭṭhānaṃ etassāti vipākājanakakammasamuṭṭhānaṃ. Vuttanayenāti ‘‘vatthukāyavasena rūpato dve santatisīsāni, tayo ca arūpino khandhā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 228) vuttena nayena. Ubhayanti nāmaṃ rūpañca.
在“业、所缘、结生等时”这里,通过“等”这个字,应当理解为摄入了思惟等阶段。“彼”,就是指行作识。
Kammārammaṇapaṭisandhiādikāleti ettha ādi-saddena sammasanādikālasaṅgaho daṭṭhabbo. Tanti abhisaṅkhāraviññāṇaṃ.
虽然依照“存在由心所生的色”等说法(《法集论》584),色的识缘性也应依经教来了知。理由是:识所依的可爱感受等,在识存在时才存在、识不存在时就不存在,正如信心等依赖于可信的对象等一样。因此,名的识缘性同样凭这一道理而成立。不过,为了显示注释书中所述的意义,他说“名……应依经了知”。缘起的教说,只是以阐明“缘与缘生法唯是法”为门径,无颠倒地展示流转与还灭;而这本身就是法轮的转动。为了说明这一点,他说“因为……”等。因为通过阐明流转与还灭,关于谛的教说就是关于缘相的教说,而关于谛的教说就是法轮的转动。正如经中所说:“诸比丘,此是苦……在波罗奈仙人堕处鹿野苑,无上法轮已被转动”等。因此,为了显示“识缘名色”这一句具有谛之教说的性质,从而表明它就是法轮的转动,他说“或者仅以说名色只是法……”等。
Yadipi ‘‘atthi rūpaṃ cittasamuṭṭhāna’’ntiādivacanato (dha. sa. 584) rūpassapi viññāṇapaccayatā suttato jānitabbā, viññāṇasannissitā iṭṭhānubhavanādayo tasmiṃ sati sabbhāvato, asati ca abhāvato yathā saddheyyādivatthumhi saddhādayoti nāmassapi yuttito viññāṇapaccayatā siddhā, aṭṭhakathāyaṃ pana vuttamatthaṃ dassento ‘‘suttato nāmaṃ…pe… jānitabba’’nti āha. Yāvadeva paccayapaccayuppannadhammamattatāvibhāvanamukhena aviparītato pavattinivattisandassanaṃ paṭiccasamuppādadesanā, tāvadeva ca dhammacakkappavattananti dassento ‘‘yasmā’’tiādimāha . Yasmā pana pavattinivattivibhāvanato saccadesanāva paccayākāradesanā, saccadesanā ca dhammacakkappavattanaṃ. Yathāha ‘‘idaṃ dukkhanti me bhikkhave…pe… bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattita’’ntiādi, tasmā ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti padassa saccadesanābhāvadīpanena dhammacakkappavattanabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘nāmarūpamattatāvacaneneva vā’’tiādi vuttaṃ.
六处句的释义讲解
Saḷāyatanapadaniddesavaṇṇanā
229“如相应者”,就是随顺生起的方式。因此,先说四大种以俱生、依止、有、不离去的方式,作为眼处等五处的缘;而在诸所依中,心所依处在结生时,以俱生、依止、相互、不相应、有、不离去的方式,作为第六处的缘;在转起时,因为与无间心一同生起的所依,达到住位时力量强盛,能够成为那心的依止,而不是俱生,所以以前生、依止、不相应、有、不离去的方式作为缘。其他所依则以根缘的方式,作为称为五识的第六处的缘;命根则以根、有、不离去的方式作为缘,应当这样理解。“唯以一种方式”:就像眼等处因为随顺意处的见等功能,所以其缘的方式是决定的、唯有一种;色处等则不是这样,它们以色所缘等不同方式成为那意处的缘,所以说“非决定”。不过有些人把“决定”一词和“属于自相续”连起来解释,说成“绝对属于自相续”。
229.Yathāsambhavanti sambhavānurūpaṃ. Tena catunnaṃ tāva bhūtānaṃ sahajātanissayaatthiavigatavasena cakkhāyatanādīnaṃ pañcannaṃ paccayabhāvo, vatthūsu pana hadayavatthuno chaṭṭhāyatanassa paṭisandhiyaṃ sahajātanissayaaññamaññavippayuttaatthiavigatavasena, pavattiyaṃ yasmā anantaracittena saddhiṃ uppannameva vatthu ṭhitippattiyā balavabhāvena tassa nissayo bhavituṃ sakkoti, na sahajātaṃ, tasmā purejātanissayavippayuttaatthiavigatavasena. Itaravatthūnaṃ pañcaviññāṇasaṅkhātassa chaṭṭhāyatanassa indriyapaccayavasena ca, jīvitassa indriyaatthiavigatavasena paccayabhāvo vuttoti daṭṭhabbo. Ekappakārenevāti yathā cakkhādīnaṃ manāyatanassa paṭiniyatadassanādikiccānuvidhānato niyato ekappakāreneva paccayabhāvo, na evaṃ rūpāyatanādīnaṃ, tesaṃ pana rūpārammaṇādinā pakārantarena tassa paccayabhāvoti ‘‘aniyamato’’ti vuttaṃ. Keci pana ‘‘niyamato’’ti padaṃ ‘‘sasantatipariyāpanna’’nti iminā sambandhitvā atthaṃ vadanti ‘‘ekantena sasantatipariyāpanna’’nti.
“第六处和意处就是第六处”:他通过这样的分解,从意义上作了说明;又借助另外两个词,从语音和意义上显示两者的自性。“与眼等一起称为六处”:按照所说的方式,把意处与眼等合起来作省略表述,在巴利经文中说为“六处”,即“以名色为缘,六处”。“如所说”:即自己所说的“第六处和意处”等那样的种类。“于一切处”:即在名色一词和六处一词的语音自性中,或在意义自性中。如果在经分别中只以异熟的第六处为所指,那为什么又说“其他则”等呢?在那里,非异熟者被称为“其他”;针对这个问难,他说“然而在缘相分别中”等。
‘‘Chaṭṭhāyatanañca manāyatanañca chaṭṭhāyatana’’nti iminā viggahena atthato, itarehi dvīhi saddatopi atthatopi sarūpataṃ dasseti. ‘‘Cakkhādīhi saha ‘saḷāyatana’nti vutta’’nti vuttanayena ekasesaṃ katvā manāyatanaṃ cakkhādīhi saddhiṃ ‘‘saḷāyatana’’nti pāḷiyaṃ vuttaṃ ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti. Yathāvuttoti ‘‘chaṭṭhāyatanañca manāyatanañcā’’tiādinā attanā vuttappakāro. Sabbatthāti nāmarūpasaddena saḷāyatanasaddena ca saddasarūpatāsu, atthasarūpatāsu vā. Yadi suttantabhājanīye vipākachaṭṭhāyatanameva adhippetaṃ, atha kasmā ‘‘itaraṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Avipākañhi tattha itaranti adhippetanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘paccayanaye panā’’tiādi.
在俱生等诸缘里,把因缘、食缘、根缘算进去,就有十种;再从其中去掉一种,就成九种;再去掉一种,就成八种。应当这样理解缘的关系。在这里,按共通的情况来说,这是最少的数目;按因等不共通的情况来说,这是最多的数目;按禅那等来说,也应当这样理解。
Sahajātādīsu hetuāhārindriyapaccaye pakkhipitvā dasadhā, tato ekaṃ apanetvā navadhā, tato ekaṃ apanetvā aṭṭhadhā paccayabhāvo veditabbo. Evamettha sādhāraṇavasena avakaṃso, hetuādiasādhāraṇavasena ukkaṃsoti jhānādīnampi vasena veditabbo.
在结生时,无色法在业生色生起的那一刹那作为缘,所以用“在转起时”来特别限定。通过“只有后生、不相应等”这一限定,排除了俱生、前生、不相应等。
Paṭisandhiyaṃ arūpadhammā kammajarūpassa uppādakkhaṇe paccayā hontīti ‘‘pavatte’’ti viseseti. ‘‘Pacchājātavippayuttādayo evā’’ti niyamena sahajātapurejātavippayuttādayo nivatteti.
关于“其余意处”这一句,为了说明所谓“其余”的含摄——就论典而言——也只是特定的所缘,所以才说了“于五蕴有中”等话;因为注释书中提到了“所依色”等。应当按具体情况分别搭配:结生之时,名法具有俱生、相互、依止、有、不离去等缘的关系,这是与俱生等共通的缘关系;名法又具有相应、异熟、因、食、根等缘的关系,这是与相应等不共通的缘关系;而色法,则应搭配不相应的缘关系。
‘‘Avasesamanāyatanassā’’ti avasesaggahaṇampi pakaraṇato visiṭṭhavisayamevāti dassetuṃ ‘‘pañcakkhandhabhave’’tiādimāha, yato aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vatthurūpa’’ntiādi vuttaṃ. Yathāsambhavaṃ yojetabboti nāmarūpassa paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatādipaccayabhāvo sahajātādisādhāraṇapaccayabhāvo, sampayuttavipākahetuāhārindriyādipaccayabhāvo sampayuttādiasādhāraṇapaccayabhāvo nāmassa, rūpassa pana vippayuttapaccayabhāvo yojetabbo.
触句释的注释
Phassapadaniddesavaṇṇanā
230依其无差别而说:意思是依那触的无差别性,也就是以触的本质共通性来说。只说一种是不合理的。对于其他种类的触也同样:即对于如上所说之外的其他触也是如此。因为从一切处来看,单一触都不可能生起;在这个问难中,连带地说,从一处来看,多种触的生起也不可能。为了表明“这样的法性不存在”,所以通过“对于其他也是如此”等语句来显示。“以举例的方式”:即以举出例证的方式。“一个触的生起”:这是以原因来陈述。因为一个触的生起是可得存在的,所以世尊说“缘于六处而有触”,以此来显示补救之说,这是连接。于其余中:即于一等中。在九种缘性中,应阐明一个果报意处。同样地:即依所缘、前生、有、不去为基础。凡这种缘性对于何种法而存在,为了显示它,所以说“现在……乃至……所指”。对于过去、未来、时间无关的诸法,也因为仅有所缘性而可能,所以说“所缘……乃至……所指”。其中,那是指色处等。
230.Tadabhedavasenāti tassa phassassa abhedavasena, phassabhāvasāmaññenāti attho. Na yuttaṃ ekasseva vacanaṃ. Aññassāpīti yathāvuttato aññassāpi. Sabbāyatanato hi ekassa phassassa asambhavacodanāyaṃ tappasaṅgena ekāyatanato anekassāpi sambhavo natthīti codanā ‘‘īdisī dhammatā natthī’’ti ñāpanatthāti dasseti ‘‘aññassāpī’’tiādinā. Nidassanavasenāti udāharaṇadassanavasena . Ekaphassassa sambhavatoti kāraṇāpadeso. Ekaphassasambhavassa labbhamānattā ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti bhagavatā vuttanti parihāraṃ dassentoti yojanā. Sesesūti ekantiādīsu. Navadhā paccayatte ekaṃ vipākamanāyatanaṃ vibhāvaye. Tathā cāti ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena. Yvāyaṃ paccayabhāvo yādisānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘paccuppannāni…pe… sandhāya vutta’’nti āha. Atītānāgatakālavimuttānampi ārammaṇamattatāya sambhavato āha ‘‘ārammaṇa…pe… sandhāya vutta’’nti. Tattha tanti rūpāyatanādiṃ.
受句的注释
Vedanāpadaniddesavaṇṇanā
231“以无间等”:是指以无间缘、等无间缘、亲依止缘、无有缘、离去缘。“于亲依止”:是指于无间亲依止。因为无间缘和等无间缘,只是以无间性的方式,就已经包含在无间亲依止里了。至于无有缘和离去缘,则因为无间缘、等无间缘之法本身就是那样的状态,所以也包含在其中。“它的”:是指亲依止的。
231.Anantarādīhīti anantarasamanantarūpanissayanatthivigatapaccayehi. Upanissayeti anantarūpanissaye. Anantarasamanantarapaccayā hi anantaratāvaseneva anantarūpanissaye antogadhā. Natthivigatapaccayā pana anantarasamanantarapaccayadhammānaṃyeva tathābhāvato tadantogadhā. Tassāti upanissayassa.
一切是指异熟和非异熟。因为与结生、有分、死心相应的受,其俱生心触按前面所说的方式,以八种方式成为缘。无间的俱生心触以无间等方式成为缘,非无间的俱生心触则仅以亲依止的方式成为缘。应当知道,这是显示它们的存在,而不是显示那些受具有意门的性质。
Sabbassāti vipākassa, avipākassa ca. Paṭisandhibhavaṅgacuticittasampayuttāya hi vedanāya sahajātamanosamphasso vuttanayena aṭṭhadhā paccayo hoti. Anantaro anantarādinā, anānantaro upanissayavaseneva paccayo hoti. Sambhavadassanañcetaṃ, na tāsaṃ manodvārikabhāvadassananti daṭṭhabbaṃ.
渴爱句解说的注释
Taṇhāpadaniddesavaṇṇanā
232就像药石所生的营养和寿命力一样,同样,以那为所缘的乐,以及应当去除的老等苦,都应当以法所缘的方式连接起来。
232. Yathā ca rasāyanajāni ojājīvitāni, evaṃ taṃnimittaṃ sukhaṃ, tadapaneyyaṃ jarādidukkhañca dhammārammaṇabhāvena yojetabbaṃ.
众生因为希求业果,所以造作各种业,因此异熟受对渴爱有特别强的亲依止作用,其他受就不是这样,所以说“异熟受特别……其他受则没有差别”。“其他”就是非异熟的意思。“仅说为乐”这句话,是就本质可意的舍说的,不是就本质不可意的舍说的。因此说“然而舍……”等。“一切”指未离欲者和已离欲者中具有受的人。
Kammaphalābhipatthanāvasena sattā kammānipi āyūhantīti sātisayaṃ taṇhāya vipākavedanā upanissayo, na tathā itarāti āha ‘‘vipākā visesena…pe… avisesena itarā cā’’ti. Itarāti avipākāti attho. ‘‘Sukhamicceva bhāsitā’’ti idaṃ iṭṭhasabhāvaṃyeva upekkhaṃ sandhāya vuttaṃ, na aniṭṭhasabhāvaṃ. Tenāha ‘‘upekkhā panā’’tiādi. Sabbassāti avītarāgassa vītarāgassa ca vedanāvato puggalassa.
仅以受为缘这一规定,是为了排除其他规定,所以不应把它理解为排除其他缘的排除。由此,也否定了对由其他缘所生之法的否定。
Vedanāpaccayā evāti ayaṃ niyamo niyamantaranivattanaparoti nāssa paccayantaranivattanatthatā daṭṭhabbā. Etena paccayuppannantarapaṭikkhepopi nivattito hoti.
取词义解说的注释
Upādānapadaniddesavaṇṇanā
233“前所见”,是就先前已经牢牢执著“我是常”的那种常见而说的。因此说“应知执我……”。“正在执取”就是正在抓取。“世间”或“执取”,指“世间是常”的那种执取,这就是见,所以说是“成为见取”。“法略说……仅是见”这句,是显示被隔开的词语之间的关联。其中,略说而言,是渴爱的坚固;略说而言,仅是见——意思是四种取。所谓“从法的略说与广说”,就是以作为整体的法的略说与广说为依据,来确定作为其组成部分的略说与广说。
233.Purimadiṭṭhinti ‘‘sassato attā’’ti (dī. ni. 1.31) pageva abhiniviṭṭhaṃ sassatagāhaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘attaggahaṇaṃ…pe… daṭṭhabba’’nti. Upādiyamānanti gaṇhantaṃ. Lokoti vā gahaṇanti yaṃ ‘‘loko sassato’’ti gahaṇaṃ, sā diṭṭhīti attho. Tenāha ‘‘diṭṭhupādānabhūta’’nti. ‘‘Dhammasaṅkhepa…pe… diṭṭhimattamevā’’ti idaṃ byavahitānaṃ padānaṃ sambandhadassanaṃ. Tattha saṅkhepato taṇhādaḷhattaṃ, saṅkhepato diṭṭhimattameva cattāri upādānānīti adhippāyo. Dhammasaṅkhepavitthāratoti samudāyabhūtato dhammasaṅkhepavitthārato tadavayavabhūtaṃ saṅkhepaṃ vitthārañca niddhāreti.
应当这样连接理解:以常见为先导的执我,以及以断见为先导的执我。“它们的”是指,作为前面所说的常见执取和断见执取的根本,它是确立者,所以是主。“等”字则是指“第一,我论取”这样的语句。
Sassatagāhapubbaṅgamo, ucchedagāhapubbaṅgamo ca attagāhoti yojanā. Tesanti yathāvuttasassatucchedagāhānaṃ mūlabhāvena vidhāyakattā sāmibhūto. Ādinā vāti ‘‘paṭhamaṃ attavādupādāna’’ntiādinā vā vākyena.
有人因为贪著于生存的喜乐,心被系缚,造作了能引生有(再生)的业,因此投生。这种对有(生存)的贪爱,在相续中长久跟随、频繁生起,针对刚投生者而生起,所以说“虽然……应当被转起”。因为贪爱有也被阿拉汉道所断除,所以有贪也的确具有欲取的性质,因此说“以为渴爱的坚固不存在”。因为有贪在自己的对象上也是强有力地生起的。在“一切渴爱即是欲取”这句话里,也说到它被阿拉汉道所断除,应当引出这一点来配合理解。
Yena bhavassādena gadhitacitto bhavanibbattakaṃ kammaṃ katvā upapanno, sā bhavanikanti santāne cirānubandhā abhiṇhuppattikā upapannamattassa uppajjatīti āha ‘‘yadipi…pe… pavattitabbattā’’ti. Arahattamaggavajjhattā bhavarāgassapi kāmupādānabhāvo atthevāti āha ‘‘taṇhādaḷhattaṃ na hotīti maññamāno’’ti. Bhavarāgopi hi savisaye daḷhaṃ pavattatīti. Sabbāpi taṇhā kāmupādānanti etthāpi tassa arahattamaggavajjhatā vuttāti ānetvā yojetabbaṃ.
这里的意思是:它们是生起的基础,而不是所缘。所谓“因此”,是指以诸蕴作为执著的依托。所谓“所缘亲依止、无间亲依止、本性亲依止”,就是所缘亲依止、无间亲依止、本性亲依止。所谓“无间缘等”,就是无间缘、等无间缘、所缘缘等。
Uppattiṭṭhānabhūtā na ārammaṇabhūtāti adhippāyo. Tenāti khandhānaṃ ālayabhāvena. Ārammaṇānantarapakatūpanissayāti ārammaṇūpanissayaanantarūpanissayapakatūpanissayā. Anantarapaccayādīnanti anantarasamanantaraārammaṇapaccayādīnaṃ.
有词义解说的注释
Bhavapadaniddesavaṇṇanā
234“有”这个词,是对“生有”这个词的解释。“二者”指的是业有和生有这两种。“能生果”是指有能力让果生起。“产生”就是令其生起。
234.‘‘Bhavatī’’ti idaṃ upapattibhavanibbacanaṃ. Dvayassāti kammupapattibhavadvayassa. Nipphādanaphalaṃ phalassa uppādanasamatthatā. Nibbattanaṃ nipphādanaṃ.
就像“以世尊为根本”这句话一样,本来应该说“saññāvaṃbhavo”(有想有),但在表示“有”这个意思时,vaṃ这个音被省略了,所以说成“saññābhavo”(想有)。“其义”就是指这个vantu后缀的意思,也就是“有”的意思。加上“a”字,意思是:就像在“他有喜乐”这个意思里,加上“a”字而直接生起,称为“喜乐禅”;同样地,“他有想”就是“有想者”、“有”,这就是“想有”。这里的“想有”只在一种情况下,也就是只在色蕴中。由于转起,虽然转起者和转起之处没有区别,但以假说的方式显示为有区别。
‘‘Bhagavaṃmūlakā’’ti (a. ni. 8.83; 9.1; 10.58; 11.19) viya ‘‘saññāvaṃbhavo’’ti vattabbe atthi-atthe vā vaṃ-saddo luttaniddiṭṭhoti āha ‘‘saññābhavo’’ti. Tassa vā attheti tassa vantusaddassa atthe, atthi-attheti attho. Akāraṃ katvāti yathā ‘‘pītisukhaṃ assa atthī’’ti atthe akāraṃ katvā uppādetvā jhānaṃ pītisukhanti vuccati, evaṃ saññā assa atthīti sañño, bhavo, sova saññabhavo. Ekasminti rūpakkhandhe eva. Pavattattāti pavattakapavattanaṭṭhānānaṃ abhedepi upacāravasena bhinnaṃ viya katvā dasseti.
“业所构成的”是指应当被称为“业”的状态,或者是指业的一部分。经中也说“比丘们,我说思就是业”等等,可见思具有业的性质。不过,为了用阿毗达摩根本文来证明“唯有思才是业有”这个不带比喻的究竟含义,所以说了“因为已说……”等话。因为这部《界论》的根本文指出,业有与受蕴、想蕴、识蕴相应,与意处、意识界相应,也与行蕴、法处、法界的一部分相应,由此表明了业有的思性。
Kammasaṅkhātatanti ‘‘kamma’’nti vattabbataṃ, kammakoṭṭhāsataṃ vā. ‘‘Cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmī’’tiādinā (a. ni. 6.63) suttepi cetanāya kammabhāvo āgatova. Nippariyāyena pana cetanāva kammabhavoti vuttamatthaṃ abhidhammapāḷiyāva sādhento ‘‘vuttañhī’’tiādimāha. Imāya hi vedanāsaññāviññāṇakkhandhehi, manāyatanamanoviññāṇadhātūhi, saṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātuekadesena ca kammabhavassa sampayuttataṃ vadantiyā dhātukathāpāḷiyā tassa cetanābhāvo dīpitoti.
从法的差别来说,是指以与思相应和不相应的状态,以及以善、不善、无记的状态来区分诸法。为了说明他人的疑虑——“这样说就等于承认了重复的过失”——所以说道:“这‘再说’是有意义的,如果说‘这不合理’。”所谓“由有的部分”,是指诸行是业有的一部分。借此表明:那些法的集合被称为有,诸行是那集合的一部分,而集合与部分在意义上确实是不同的。接着,把如前所说的差别放在心里,为了说明在意义上并非重复,所以说了“或以其他……”等话。
Dhammabhedatoti cetanācetanāsampayuttabhāvena, kusalākusalābyākatabhāvena ca dhammavibhāgato. ‘‘Punavacana’’nti imināva punaruttidosāpatti paṭiññātāti parassa āsaṅkaṃ dassento ‘‘sātthakamevidaṃ punavacananti etaṃ na yuttanti ce’’ti āha. Bhavekadesabhāvenāti kammabhavassa ekadesattā saṅkhārānaṃ. Tena yesaṃ dhammānaṃ samudāyo bhavo vutto, tadekadesā saṅkhārā, samudāyekadesā ca atthato bhinnā evāti vuttamevetanti dasseti. Puna yathāvuttameva bhedaṃ manasi katvā atthato punavacanābhāvaṃ dassento ‘‘parena vā’’tiādimāha.
“包含在内”是指包含在欲有等当中的想有等。“欲有等”是指欲有、色有、无色有。
Antogadheti kāmabhavādiantogadhe saññābhavādike. Kāmabhavādiketi kāmarūpārūpabhave.
取的差别,就是欲取等取的不同种类。
Upādānabhedanti kāmupādānādiupādānavisesaṃ.
以此是指戒禁取。“将要说”则是指在《分别论注》中,接下来要以“这叫做戒禁”等方式加以说明的那一种方式。古传的梵卵、林伽、积聚、古传等。“想求福报的人开始举行白杀祭祀”等,就是与杀牲仪轨相结合的祭仪,也就是牲祭。
Tenāti sīlabbatupādānena. Vakkhamānenāti ‘‘idaṃ sīlabbataṃ nāmā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 234) aṭṭhakathāyaṃ vakkhamānena pakārena. Purāṇaṃ brahmaṇḍaliṅgakhandapurāṇādi. ‘‘Setavadhayajjaṃ ārabhate bhūtikāmo’’tiādinā (visuddhi. mahāṭī. 2.650) pasumāraṇavidhānayutto yaññavidhi pasubandhavidhi.
因为只是把戒禁取执为自己清净之道,所以说它是我见取执的标记。
Attano suddhimaggaparāmāsamattattā sīlabbatupādānassa attavādupādānanimittaṃ vuttaṃ.
它们作为道缘而存在,因为其本性就是邪出离。至于紧挨着的欲业有,对于取来说,它作为缘,是通过无间缘、等无间缘、无间亲依止缘、有缘、离去缘、习行缘这些关系成立的,这一点显而易见,所以没有另外说明。
Maggapaccayā honti micchāniyyānasabhāvattā. Anantarassa pana kāmakammabhavassa anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi upādānassa paccayabhāvo pākaṭoyevāti na vutto.
生、老、死等词的解释注释
Jātijarāmaraṇādipadaniddesavaṇṇanā
235235. “生有中的产生”:就是在生有当中,或者以生有的状态,所执取诸蕴的产生。对于正在出生的蕴来说,生就是生起的变异状态。生有也是生的缘。为什么呢?因为如果不存在生有,就不会有生,这样来连接。“以正在出生的色为所依”等说法,也正是为了说明这个生有就是生的缘。
235.Upapattibhavuppattīti upapattibhave, upapattibhavabhāvena vā upādinnakkhandhānaṃ uppatti. Jāyamānassa khandhassa. Jāti nibbattivikāro. Upapattibhavopi jātiyā paccayo. Kasmā? Upapattibhave asati jātiyā abhāvāti yojanā. ‘‘Jāyamānarūpapadaṭṭhānatā’’tiādināpi tassa jātiyā paccayabhāvaṃyeva vibhāveti.
就算有精血这类来自父亲的外在条件,但因为它们并不确定,而且这里要说明的是胜劣等差别,所以才说“内在……不存在”。
Satipi sukkasoṇitādike pitugatavisesādikāraṇe bāhire paccaye tassa pana aniyatattā, hīnapaṇītādivisesassa ca adhippetattā vuttaṃ ‘‘ajjhatta…pe… abhāvā’’ti.