4. 谛之分别显示巴利原文
4. Saccavibhaṅgo
一、经分别注释显示巴利原文
1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
189 为了显示没有脱离诸谛的解脱,而以转起、还灭及二者之因的揭示来展开。“于谛中行”,即是在作为所缘的谛中运转。因为说法是以应说之义作为所缘的。“于这些中行”,即在这些圣谛中,通过遍知等作用的成就而运转。为了更明确地显示,应把“所谓戒、定、慧”所表述的义之自性,作为行为动作的主体来把握,故问:“什么在行?”依彼之称谓,即是依其近处所说。由此,以非间接的方式,义的自性即是教说;以间接的方式,语的自性即是教说。这是所显示的。显示巴利原文
189.Saccavinimuttaṃnatthi pavattinivattitadubhayahetusandassanavasena pavattanato. Saccesu kamatīti saccesu visayabhūtesu pavattati. Desetabbatthavisayā hi desanāti. Etesu kamatīti etesu ariyasaccesu pariññādikiccasādhanavasena pavattati. ‘‘Sīlasamādhipaññāsaṅkhāta’’nti vuttaṃ atthasabhāvaṃ kamanakiriyāya kattubhāvena gahitanti pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ ‘‘kiṃ kamatī’’ti pucchati. Tabbohārenāti tadupacārena. Etena nippariyāyena atthasabhāvaṃ sāsanaṃ, pariyāyena vacanasabhāvanti dasseti.
它们的自性,即苦等之自性。所谓非妄的自性,即以逼迫等状态而真实存在的自性。所谓无他相,即远离了无逼迫等相。二种,指苦苦性及以彼为所缘性。贪等烦恼的热恼,是烦恼的燃烧。令相续不得舒展,即是对人的损害。自体的锐利性,即有为法由其自性,本具能带来损害的锐利性。以自性故,即依其自性。由见总集的集、见息灭烦恼热恼的道、见无变易的灭,依次令苦的有为义、热恼义、变易义得以显现,因此说‘其余依次由见集、道、灭而显现之相’。遍满,即扩散于‘有’等种种所缘之后。因为界有多种含义,在说了‘ūhanaṃ 积聚’后,更开显其义为‘令苦生起’。即使是在单一蕴的‘有’中,苦也以积聚的状态生起,因为由多种法聚集故,何况在四蕴、五蕴的‘有’中。此处,遍满之义为‘ākāra’,于彼加上 ya 字后,积聚之义为‘āyūhana’,应如此理解此词。令置入,即因为是苦的唯一因,如同指示彼一般令之生起,为显示此义而说‘此是苦’等。苦……显现,犹如由见疾病而见病因。结合……由见……,即结合义由见具有离系自性的灭而显现,障碍义由见具有出离自性的道而显现。显示巴利原文
Taṃsabhāvāti dukkhādisabhāvā. Amusāsabhāvāti bādhanādibhāvena bhūtasabhāvā. Aññākārarahitāti abādhanādiākāravivittā. Dvidhāti dukkhadukkhatātannimittatāhi. Rāgādikilesapariḷāho kilesadāho. Santānassa avipphārikatākaraṇaṃ puggalahiṃsanaṃ. Attano eva tikhiṇabhāvoti saṅkhatadhammassa attano sabhāveneva rujāvahatikkhabhāvo. Sarasenevāti sabhāveneva. Sampiṇḍakassa samudayassa, kilesasantāparahitassa maggassa, avipariṇāmassa nirodhassa dassanena yathāsaṅkhyaṃ dukkhassa saṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhā āvi bhavantīti āha ‘‘itare yathākkamaṃ samudayamagganirodhadassanehi āvibhavanākārā’’ti. Byāpetvāti bhavādīsu nānārammaṇesu ca visaṭā hutvā. Anekatthattā dhātūnaṃ ‘‘ūhanaṃ rāsikaraṇa’’nti vatvā puna tadatthaṃ vivarati ‘‘dukkhanibbattana’’nti. Ekavokārabhavepi hi rāsibhūtameva dukkhaṃ nibbattati anekadhammasamūhato , pageva catupañcavokārabhavesu. Ettha ca byāpanatthaṃ ākāraṃ, tassa ca ya-kārāgamaṃ katvā sampiṇḍanatthaṃ āyūhananti padaṃ veditabbaṃ. Nidadātīti dukkhassa ekantakāraṇattā taṃ nidassentaṃ viya janetīti dassento ‘‘idaṃ taṃ dukkha’’ntiādimāha. Dukkha…pe… āvi bhavati rogadassanena viya roganidānaṃ. Saṃyoga…pe… dassanehīti saṃyogaṭṭho visaṃyogasabhāvassa nirodhassa, palibodhaṭṭho niyyānasabhāvassa maggassa dassanena āvi bhavatīti attho. Teti saṃyogapalibodhaṭṭhā.
此处,即在此所缘存在时。从集远离,即是远离义。灭亦由于是渴爱灭尽的状态,而从集远离。因此,由见尚未远离的集,灭的远离义便得以显现;又,见作为证得涅槃之因的道也具有缘与有为性,则见无缘之灭的无为义得以显现;同样,见有死法的苦正在坏灭,则见无死法的灭的不死义得以显现——为显示此义,而说‘远离’等。其余由见集、灭、苦而显:其中,由见集,‘此因非证涅槃之因,唯此因方为因’,因义得以显现。同样,由见极其深邃、极其微细、难见的灭,见义得以显现,犹如由见微细色而眼根显现;而由见苦,犹如由见众多患病、受苦的可怜人,而显现出能自主者的尊贵一般,道的增上义得以显现。显示巴利原文
Etthāti etasmiṃ ārammaṇabhūte sati. Samudayato viveko vivekaṭṭho. Nirodho ca taṇhākkhayabhāvato samudayato vivitto, tasmā avivekabhūtassa samudayassa dassanena nirodhassa vivekaṭṭho āvi bhavati, nibbānādhigamahetubhūtassāpi maggassa sappaccayatāya saṅkhatabhāvaṃ passato appaccayassa nirodhassa asaṅkhataṭṭho āvi bhavati, tathā maraṇadhammatāya dukkhaṃ vinassantaṃ passato amaraṇadhammassa nirodhassa amataṭṭho āvi bhavatīti imamatthaṃ dasseti ‘‘vivekā’’tiādinā. Itare samudayanirodhadukkhadassanehīti ettha samudayadassanena ‘‘nāyaṃ hetu nibbānādhigamāya, ayaṃ pana hetū’’ti hetuṭṭho āvi bhavati. Tathā paramagambhīrassa nipuṇatarassa duddasassa nirodhassa dassanena dassanaṭṭho sukhumarūpadassanena cakkhuno viya, dukkhadassanena pana anekarogāturakapaṇajanadassanena issarajanassa uḷārabhāvo viya maggassa ādhipateyyaṭṭho āvi bhavati.
然而,为了从自相上显示这些因义等,而说‘其中,以断除障碍故’等。其中,‘以断除障碍故’即‘以断除集故’。因为‘道增上之法’这一说法:即使禅那等也有所缘增上的情况,却不称‘禅那增上之法’等,而唯独说‘道增上之法’。因此,道支的所缘增上状态是特别殊胜的。由此说‘或特胜地说,道支法为所缘增上’。其相,即诸道支被尊重后,依观察而转起的法,称为所缘增上缘的状态;此相即是道的增上义。而前一种增上义,是依俱生增上而说。应证悟之义,即把如前所说的逼迫等义,因为应通达,而合在一起说。由此显示‘现观’一词的所缘。现观的,即属智的。转起之相,即遍知等的差别相。因为此相在道刹那由不痴成就,其后由观察等而明显。相也因为智所应缘取,故称为‘义’;由此显示第三种理趣。由逼迫等所显示的,由境的分类也有境的分类,如‘色想、声想’。显示巴利原文
Te panete hetuṭṭhādike sarūpato dassetuṃ ‘‘tattha palibodhupacchedavasenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha palibodhupacchedavasenāti samudayappahānavasena. ‘‘Maggādhipatino dhammā’’ti vacanatoti yasmā satipi jhānādīnaṃ ārammaṇādhipatibhāve ‘‘jhānādhipatino dhammā’’ti evamādi na vuttaṃ, ‘‘maggādhipatino dhammā’’ icceva pana vuttaṃ. Tasmā sātisayo maggaṅgadhammānaṃ ārammaṇādhipatibhāvo. Tenāha ‘‘visesato vā ārammaṇādhipatibhūtā maggaṅgadhammā hontī’’ti. So tesaṃ ākāroti yo maggaṅgānaṃ garuṃ katvā paccavekkhaṇavasena pavattadhammānaṃ ārammaṇādhipatipaccayatāsaṅkhāto ākāro, so maggassa ādhipateyyaṭṭho. Purimo pana ādhipateyyaṭṭho sahajātādhipativasena vutto. Abhisametabbaṭṭhoti yathāvuttapīḷanādiatthameva paṭivijjhitabbatāya ekajjhaṃ katvā vadati. Tena abhisamayasaddaṃ kammatthaṃ dasseti. Abhisamayassāti ñāṇassa. Pavattiākāroti parijānanādivisesākāro. So hi maggakkhaṇe asammohato siddho, pacchā paccavekkhaṇādinā pākaṭo hoti. Ākāropi ñāṇena araṇīyato atthoti vuccatīti katvā tatiyanayo dassito. Pīḷanādinā dassito visayavibhāgenapi visayivibhāgo hoti yathā ‘‘rūpasaññā, saddasaññā’’ti (saṃ. ni. 3.57).
Kucchitaṃ khaṃ,意为可呵责、无坚实。以“聚集”等为例,从顺与逆两方面,说明 saṃ- 词能显示结合义的作用。就“uppannaṃ uditaṃ”等而言,由于单独的 panna- 与 ita- 在运用时并不见有生起之义,而 u- 在运用时却见有生起之义,因此说“uppannaṃ uditaṃ 此处也是如此”。别别运用时,即不与 āgama、ita 等结合而运用时。与词根俱,即因内含的词根而成为与词根俱。正因如此,它们也被称为“前缀”。显示巴利原文
Kucchitaṃkhanti garahitaṃ hutvā asāraṃ. ‘‘Samāgamo’’tiādinā anvayato byatirekato ca saṃ-saddassa saṃyogatthajotakattamāha. ‘‘Uppannaṃ udita’’ntiādīsu kevalassa panna-saddassa, ita-saddassa ca payoge uppattiatthassa anupalabbhanato, u-saddassa ca payoge upalabbhanato so uppattiatthaṃ dīpetīti āha ‘‘evaṃ uppannaṃ uditanti etthāpī’’ti. Visuṃ payujjamānāti āgama-ita-padehi vinā payujjamānā. Sadhātukanti antonītena dhātunā sadhātukaṃ. Teneva te ‘‘upasaggā’’ti ca vuttā.
“苦的远离状态”即苦的远离性。“回归”是指涅槃。“使之回归”是通过“无生”一词,以修饰的方式令其回归。“灭的缘关系”是灭与道的所缘缘关系。“以人证得与法性”指以人的法性与证得的法性。“果”即圣果。对此,应视为:对那作为究竟、名为“果”的苦灭之证得,也就是作为现观的苦灭证得而行道。显示巴利原文
Dukkhavivekabhāvanti dukkhavivittataṃ. Nivattiyāti nibbānassa. Nivattetvāti anuppādasaddena visesanavasena nivattetvā. Nirodhapaccayatā nirodhassa maggassa ārammaṇapaccayatā. Puggalasacchikiriyādhammabhāvehīti puggaladhammabhāvena sacchikaraṇadhammabhāvena ca. Phalanti ariyaphalaṃ. Tassāti niṭṭhānabhūtāya phalasaṅkhātāya dukkhanirodhappattiyā abhisamayabhūtāya dukkhanirodhappattiyā paṭipadatā daṭṭhabbā.
在通达时,以直接的方式而有佛等名称,故说“在通达时生起”。正是以此,即因它被阐明。显示巴利原文
Paṭivijjhanakāle nippariyāyena buddhādisamaññāti āha ‘‘paṭividdhakāle pavatta’’nti. Tato evāti tena pakāsitattā eva.
“那相状”指如同生等,以近因的方式成为苦的因,并非如集谛那样以生起的方式。“被生灭逼迫的状态”是行苦。“只是转起”即转起本身。“作用即味”显示味的功用义。“在转起与止灭中”是简别处的位格。“无变异状态”即无变异性,是常。显示巴利原文
Tannimittabhāvoti jātiādi viya adhiṭṭhānabhāvena dukkhassa kāraṇabhāvo, na samudayasaccaṃ viya pabhavabhāvena. Udayabbayapīḷitabhāvo saṅkhāradukkhatā. Pavattanamevāti pavatti eva. Kiccaṃ rasoti rasassa kiccatthataṃ dasseti. Pavattinivattīsūti niddhāraṇe bhummaṃ. Avikāratā vikārābhāvo niccatā.
“阳焰、幻术、我”指阳焰、幻术及自己的圣智,即圣者的智。由此,依圣者道智而转起的智也被包含在内。因此说“对执取真实者”等。“这些”指通达智与审察智。其中,通达智的所通达性是其行境状态,另一者的所缘状态即是其行境状态。所通达性,或说所缘状态,为通达智的行境状态,另一者唯是所缘状态。显示巴利原文
Marīcimāyāattānanti marīciyā māyāya attano ca ariyañāṇassāti ariyānaṃ ñāṇassa. Tena ariyānaṃ maggañāṇānusārena pavattanakañāṇampi saṅgahitaṃ hoti. Tenāha ‘‘avitathagāhakassā’’tiādi . Tesanti paṭivedhapaccavekkhaṇañāṇānaṃ. Tattha paṭivedhañāṇassa paṭivijjhitabbatā gocarabhāvo, itarassa ārammaṇabhāvo. Paṭivijjhitabbatā, ārammaṇabhāvo vā paṭivedhañāṇassa gocarabhāvo, itarassa ārammaṇabhāvova.
“以逼迫的生起状态”指因以逼迫的生起状态被单独执取,故渴爱不以逼迫状态被执取,这是为了不混淆转起与转起因的说明。如此,在论藏分别中,此义释也同样成立。即便如此,针对“苦本身就是逼迫者”这一决定的不成立,以及有成为集的状态的过失,他说“或如生等那样”等。于逼迫性的决定中,说“以两种方式对逼迫义的决定”。正如逼迫性于苦中是决定的,苦于逼迫性中也是决定的。在经藏分别中,因只显示了渴爱的集的状态,故以渴爱显示决定,说“非无渴爱”等。因为这是经藏分别的注释。以“非无善等”等,说渴爱在苦因中的主要性。确实,它在业的种种性中成为因时,特别成为业的俱生因。以两种方式决定:道即是出离,出离即是道,以此二门决定。显示巴利原文
Bādhakappabhavabhāvenāti bādhakassa uppādakabhāvena visuṃ gahitattā na taṇhā bādhakabhāvena gahitā pavattipavattihetūnaṃ asaṅkaravasena bodhanato. Evañca katvā abhidhammabhājanīyepi ayamatthavaṇṇanā yujjateva . Yadipi evaṃ ‘‘dukkhameva bādhaka’’nti niyamānupapatti, samudayabhāvappasaṅgo cāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘jātiādīnaṃ viya vā’’tiādi. Bādhakattassa bādhakatte ca niyamoti āha ‘‘dvidhāpi bādhakatthāvadhāraṇenā’’ti. Yathā hi bādhakattassa dukkhe niyatatā, evaṃ dukkhassa ca bādhakatte niyatatāti. Suttantabhājanīye taṇhāya eva samudayabhāvassa dassitattā taṇhāvasena niyamaṃ dassento ‘‘na taṇhāya vinā’’tiādimāha. Suttantabhājanīyavaṇṇanā hesāti. ‘‘Kusalehi vinā’’tiādinā dukkhahetutāya taṇhāya padhānabhāvamāha. Tathā hi sā kammavicittatāya hetubhāvaṃ gacchantī visesena kammassa sahakārikāraṇaṃ hotīti. Dvidhāpi niyamenāti maggova niyyānaṃ, niyyānameva ca maggoti dvippakārena niyamena.
“语谛”即真实语及发动它的思,故说“离谛即是远离妄语”。然而,有些人说“离谛是受持的远离”,对他们而言,并非仅是受持就算离谛,而是不违越受持。但那因属于承诺的真实,故只是远离妄语。因此说“在其他离中,‘谛’一词并不通用”。即使在苦集的了知中,修习慧也是为了证得灭与道,故后二谛的谛义更为殊胜,且经中将其证得显示为无诤的原因,他说“然而对此”等。显示巴利原文
Vacīsaccaṃ saccavācā, taṃsamuṭṭhāpikā cetanā cāti āha ‘‘viratisacceti musāvādaviratiya’’nti. Keci pana ‘‘viratisaccaṃ samādānaviratī’’ti vadanti, tesampi na samādānamattaṃ viratisaccaṃ, atha kho samādānāvisaṃvādanaṃ. Taṃ pana paṭiññāsaccattā musāvādaviratiyeva hoti. Tenāha ‘‘na hi aññaviratīsu saccasaddo niruḷho’’ti. Satipi dukkhasamudayāvabodhe yāvadeva nirodhamaggādhigamatthā paññābhāvanāti pacchimadvayasseva saccatthaṃ sātisayaṃ, tadadhigamassa ca avivādahetukaṃ sutte vibhāvitaṃ dassento ‘‘tassa panā’’tiādimāha.
“无立足处”指没有自己论点得以安立的因,这是其义。仅凭获得自体,众生便获得生等并现前生起,故说“具足性、现前性及第一性”。或应视为依世尊教说的次第而有第一等。显示巴利原文
Ṭhānaṃ natthīti attano vādapatiṭṭhāpanakāraṇaṃ natthīti attho. Attabhāvapaṭilābheneva sattānaṃ jātiādīnaṃ patti sammukhībhāvo ca jāyatīti āha ‘‘sampattatā, paccakkhatā ca paṭhamatā’’ti. Bhagavato desanākkameneva vā paṭhamāditā daṭṭhabbā.
“以遍知等”指以遍知、断除、证得、修习,此处依其他词而有从格。“法智的作用”即了知自性法的作用。“应遍知等以此为究竟”,显示从此更无所应知。显示巴利原文
Parijananādīhīti pariññāppahānasacchikiriyābhāvanāhi, nissakkavacanañcetaṃ aññasaddapekkhāya. Dhammañāṇakiccanti sabhāvadhammāvabodhakiccaṃ. Pariññeyyādīni etapparamānevāti ito paraṃ neyyaṃ natthīti dasseti.
与苦等圣谛的本质相应、相合,或来自师承的听闻,名为“传闻”。依据所闻,或以其他方式,把握粗、触等无常等自性共相,名为“相思维”。对如所思维的相,以称为见的慧进行审察、认可,名为“见审察忍”。犹如太阳以光明触证灭、作证,破除烦恼的黑暗。以见四谛,故说“诸比丘,见苦者”等。显示巴利原文
Dukkhādīnaṃ ariyasaccabhāvassa anurūpaṃ yuttaṃ, ācariyaparamparāgataṃ vā savanaṃ anussavo. Sutānusārena, aññathā vā kakkhaḷaphusanādianiccādisabhāvasāmaññākārapariggaṇhanaṃ ākāraparivitakko. Yathāvitakkitākārassa diṭṭhisaṅkhātāya dassanabhūtāya paññāya nijjhānakkhamanaṃ rocanaṃ diṭṭhinijjhānakkhanti. Ādicco viya pabhāya nirodhaṃ phusati sacchikaroti kilesandhakāraṃ viddhaṃseti. Cattāripi saccāni passatīti vuttaṃ ‘‘yo, bhikkhave, dukkhaṃ passatī’’tiādinā.
“见不同时”是指说不同的现观。“一见者”即见一谛者。不应结合:若结合,则一切见以见后为最上,便成见无终止;而且,如果诸谛是在不同时现观,那么以见苦等,初道等所断的结缚三等便成一分断。若如此,便成一分入流道位,以及随后应得的果成一分入流,因此诸谛不同时现观不合理。如同不同时现观不合理,所缘现观也不合理。若以作所缘而想令四谛现观,则道不以自己为所缘,所以谛的现观不圆满。如果说以他道缘道,故得圆满?如此,则彼道所缘之道又依他道,他道再依他道,便成无穷过失。因此,从所缘通达而言,四谛现观不合理,唯依所说方式方合理。而且,以应遍断与应断除者为所缘而修习遍断与断除,对道智而言不合理,因为尚未出离于彼;唯有以出离一切行的涅槃为所缘方合理。无因见、无作见被执取时,因的作用在究竟义上即是作。显示巴利原文
Kālantaradassananti nānābhisamayaṃ vadati. Ekadassinoti ekasaccadassino. Na yojetabbā siyāti yojanāyañca sabbadassanaṃ dassanantaraparamanti dassanānuparamo āpajjeyya, saccānañca nānābhisamaye dukkhadassanādīhi paṭhamamaggādippaheyyānaṃ saṃyojanattayādīnaṃ ekadesappahānaṃ āpajjati. Tathā ca sati ekadesasotāpattimaggaṭṭhatā, tadanantarañca pattabbena phalena ekadesasotāpannatā ca āpajjati, tasmā na saccānaṃ nānābhisamayo yutto. Yathā ca nānābhisamayo na yutto, evaṃ ārammaṇābhisamayopi. Yadi hi ārammaṇakaraṇena catusaccābhisamayo icchito, na maggo sayameva attānaṃ ārammaṇaṃ karotīti aparipuṇṇo saccābhisamayo siyā. Aññena maggena maggo ālambīyatīti paripuṇṇovāti ce? Evaṃ sati yena maggena maggo ālambito, sopi aññena, sopi aññenāti anavaṭṭhānaṃ siyā, tasmā na ārammaṇapaṭivedhato catusaccābhisamayo yutto, vuttanayeneva pana yutto. Kiñca paricchinditabbaṃ samucchinditabbañca ālambitvā paricchedasamucchedabhāvanā maggañāṇassa na yuttā tato anissaṭabhāvato, sabbasaṅkhatavinissaṭaṃ nibbānameva pana ārammaṇatā yuttā. Ahetukadiṭṭhi akiriyadiṭṭhiggahaṇena gahitā hetubyāpārova paramatthato kiriyāti katvā.
“现行”:意为执著,或成为现行的因。“止息”:意为收摄、令之逃散而灭去,或以坏灭等方式成为解脱的因。“根本”:即本性,也被称为“无记”。显示巴利原文
Pavattetīti sajjati, pavattiyā vā hetu hoti. Nivattetīti saṃharati palayaṃ gameti, palokatādivasena vā mokkhahetu hoti. Padhānatoti pakatito, yaṃ ‘‘abyatta’’ntipi vuccati.
‘‘Kālo karoti bhūtāni, kālo saṃharatī pajā; Kālo sutte jāgarati, kālo hi duratikkamo’’ti. –
持此说者为时论者。“荆棘的尖锐、迦毗他果等的圆形、鹿鸟爬虫等的种种形态,这些是由谁造成的?皆由自性成就,一切如是,其中无任何主宰者”——持此说者为自性论者。“世间是决定的,如被不可切断的线所贯穿、不可破碎的摩尼宝珠,其中无任何人的造作”——持此说者为决定论者。显示巴利原文
Evaṃvādā kālavādino. ‘‘Kaṇṭakassa tikhiṇatā, kapiṭṭhaphalādīnaṃ parimaṇḍalatā, migapakkhisarīsapādīnaṃ vicittabhāvoti evamādayo kena kāritā? Sabhāveneva siddhā, evaṃ sabbampi, na ettha kassaci kāmakāro’’ti evaṃvādā sabhāvavādino. ‘‘Loko niyato acchejjasuttāvutābhejjamaṇisadiso , na ettha kassaci purisakāro’’ti evaṃpavattavādā niyativādino, –
“随欲而行,随欲而止;
随欲而有苦乐,是故众生随欲。”
显示巴利原文 ‘‘Yadicchāya pavattanti, yadicchāya nivattare; Yadicchāya sukhadukkhaṃ, tasmā yadicchatī pajā’’ti. –
持此说者,即称为欲论者的无因生论者,当知皆摄于自性论中。所谓“世间由微尘而转起”,这是针对邪命外道的论说。因为邪命外道不承认有因。而胜论派则依自在欲,从微尘的聚合与离散来解说世间的转起与止息。所谓“根本的不转起”,即不转化为大(觉)等,或不显现。据说,当以“我是他,本性有别”的方式,遮止了对本性与神我之差别的无知,不再执取自我、乐、苦、痴为无有分别时,依所说之理,根本即不转起,此即是解脱——这是迦毗罗派(数论)的主张。凡此种种,以“等”字,当知亦摄大梵天亲近、合一等论说。显示巴利原文
Evaṃpavattavādā yadicchāvādisaṅkhātā adhiccasamuppattivādino ca ettha sabhāvavāde eva antogadhāti daṭṭhabbā. Aṇūhi loko pavattatīti ājīvakavādaṃ sandhāyāha. So hi akāraṇapariggaho. Kaṇādavādo pana issaricchāvasena aṇūnaṃ saṃyogaviyogato lokassa pavattinivattiṃ vadati. Padhānassa appavattīti mahatādibhāvena apariṇāmo, anabhibyatti vā. ‘‘Ahamañño, pakati aññā’’ti evaṃ pavattapakatipurisantarajānanena attasukhadukkhamohesu avibhāgaggahaṇe nivattite kira vuttanayena padhānaṃ nappavattati, so vimokkhoti kāpilā. Evamādīti ādi-saddena mahābrahmuno samīpatā, saṃyogoti evamādīnampi saṅgaho veditabbo.
所谓“同一”,是指由同一性而言,即使是一个也被称为“同一”。“三”,是依作用所作的分别。“他们”,指的是正语等戒。“即使随顺于欲的信”,也是依于欲而转起的,因此将欲神足与信根、信力一起解说。在那个时候,通过修习舍相来给予资助,借由令心平等安住的方式,应知舍正是具有那样的作用。显示巴利原文
Ekattāti ekabhāvato ekopi vutto. Tayoti kiccavibhāgena. Tānīti sammāvācādisīlāni. Chandassa saddahanānukūlāpi chandanavasena pavatti hotīti saddhindriyasaddhābalehi saddhiṃ chandiddhipādo vutto. Tādise kāle upekkhānimittānubrūhanena upakārā samādhissa samavāhitāvasena tādisakiccāva upekkhā veditabbā.
所谓“有破坏性故”,是指就应当被收摄而言,具有被破坏的状态。显示巴利原文
Vighātakattāti saṃharaṇīyavasena vihantabhāvato.
“二圣谛”,是指集谛与道谛这二者。“由此”,正是因为如上所说的苦等词语是应遍知等意义的能诠。“摄于初句”,是指被“苦,非圣谛”这四句分别中的初句所摄。“那所依的”,是指依于“圣谛”一词的“苦”这个词。“摄于第四句”,是指被“非苦,非圣谛”这一句所摄。“其余的烦恼等”,是指除了渴爱之外的烦恼、其余不善法、有漏善根及有漏善法。在阿毗达摩分别中,他们是以集的意义而被说,并非以圣谛的意义被说,因此说“集,非圣谛”。“其余的道支”,是指果正见等。依此道理,此处可如此配合:有是集,而非圣谛;有是圣谛,而非集;有既是集,又是圣谛;有既非集,又非圣谛。其中,第一句的义理已说。灭是圣谛,而非集;渴爱既是集,又是圣谛;道相应法及沙门果,因并非为了断除它们而于世尊处修习梵行,故既非集,又非圣谛。其余二谛是圣谛,由各自能生的意义,可为集,但并非是为了断除它们而于世尊处修习梵行的意义。其余两个四句分别也是如此,第一句的义理已说。在其余的句子中:集是圣谛,而非灭;无为界既是灭,又是圣谛;道相应法及沙门果,因并非为了证得它而于世尊处修习梵行的意义,故既非灭,又非圣谛。其余二谛是圣谛,由灭法性可为灭,但并非为了证得它们而于世尊处修习梵行的意义。同样地,灭是圣谛,而非道;圣道既是道,又是圣谛;道相应法及沙门果,因并非为了修习它们而于世尊处修习梵行,故既非道,又非圣谛。显示巴利原文
Ariyasaccadvayanti samudayamaggasaccadvayaṃ. Tenevāti yathāvuttadukkhādisaddānaṃ pariññeyyādivācakattā eva. Ādipadasaṅgahoti ‘‘dukkhaṃ, na ariyasacca’’nti iminā catukke ādipade saṅgaho. Tadapekkhanti ariyasaccasaddāpekkhaṃ dukkhasaddaṃ. Catutthapadasaṅgahoti ‘‘neva dukkhaṃ, na ariyasacca’’nti iminā padena saṅgaho. Avasesakilesādayoti taṇhāvajjakilesā avasesākusalā, sāsavāni kusalamūlāni, sāsavā ca kusaladhammā. Te hi abhidhammabhājanīye samudayabhāvena vuttā, na ariyasaccabhāvenāti āha ‘‘samudayo, na ariyasacca’’nti. Aññāni maggaṅgānīti phalasammādiṭṭhiādayo. Iminā nayenāti etthāyaṃ yojanā – atthi samudayo, na ariyasaccaṃ, atthi ariyasaccaṃ, na samudayo, atthi samudayo ceva ariyasaccañca, atthi neva samudayo, na ariyasaccaṃ. Tattha paṭhamapadaṃ vuttatthaṃ. Nirodho ariyasaccaṃ, na samudayo, taṇhā samudayo ceva ariyasaccañca, maggasampayuttā dhammā sāmaññaphalāni ca yassa pahānāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati, tadabhāvato neva samudayo, na ariyasaccaṃ. Itarasaccadvayaṃ ariyasaccaṃ tassa tassa pabhāvakaṭṭhena siyā samudayo, na pana yassa pahānāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena. Itaracatukkadvayepi ādipadaṃ vuttatthameva. Sesesu samudayo ariyasaccaṃ, na nirodho, asaṅkhatadhātu nirodho ceva ariyasaccañca, maggasampayuttā dhammā, sāmaññaphalāni ca yassa sacchikiriyāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena neva nirodho, na ariyasaccaṃ. Itarasaccadvayaṃ ariyasaccaṃ, nirodhadhammatāya siyā nirodho, na pana yassa sacchikiriyāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena. Tathā nirodho ariyasaccaṃ, na maggo, ariyamaggo maggo ceva ariyasaccañca, maggasampayuttā dhammā, sāmaññaphalāni ca yassa bhāvanāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena neva maggo, na ariyasaccaṃ. Itarasaccadvayaṃ siyā maggo upapattimaggabhāvato, na pana yassa bhāvanāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena.
“有”,犹言等同。于其余诸法亦然:应作的种种作用亦无有真实作者,唯依自身的诸缘而转起,只是就缘的聚合假立“它造作作用”的假名而已。于能令至寂灭者,道理亦同。显示巴利原文
Santanti samānaṃ. Evaṃ itaresupīti kātabbāpi kiriyā kārakarahitā kevalaṃ attano paccayehi tāya pavattamānāya paccayasāmaggī kiriyaṃ karotīti vohāramattaṃ hoti. Nibbutigamakesupi eseva nayo.
“有漏、不净”,因流出烦恼垢秽之故。“苦等”,指苦、集、道。“集等体性”,是说苦具有集与道的体性,集具有道与苦的体性,道具有苦与集的体性,而非具有灭的体性——此即与苦等相连。所谓“互相具有”,即苦等彼此具有对方体性的结合。“于渴爱”是处格。“于再有”,指称为再有的未来之苦。自性论者,即迦毗罗派。“变异”,指大等已显了者。“显了故”,即由显了,或由先前的转变。“已归没”,即随后没入于自性,舍弃差别,以与有情等同等的体性被摄入其内。因此说“唯以自性之体性而住”。“唯以自性之体性”,即唯以未显了之体性。“以集之体性”,即以称为渴爱的生起因之体性。若非如此,与彼相应的无明等亦可得集之体性。“未分离者”,即离于差别、归于自性之体性者。总说“变异”后,又以“大”等显示其自相。其中,“大”即大觉。迦毗罗派也称它为“大志欲”。色唯等五种唯,连同我慢,这六者为不殊胜。眼、耳、鼻、舌、身、语、手、足、肛门、密处、意,为十一根。地、水、火、风、空,为五粗大元素,由他们而有。“唯以自性之体性而住者”,以此说明“未分离者”一词的含义。“有种”,即有种子、非空无。“于线”,即于作为和合因的线中,瓦等亦然。他们说有三种因:和合因…显示巴利原文
Sāsavatā asubhatā kilesāsucipaggharaṇato. Dukkhādīnanti dukkhasamudayamaggānaṃ. Samudayādibhāvoti dukkhassa samudayamaggabhāvo, samudayassa maggadukkhabhāvo, maggassa dukkhasamudayabhāvo ca, na pana nirodhabhāvo dukkhādīnanti sambandho. Aññamaññasamaṅgitāti dukkhādīnaṃ itarītarasabhāvayogo. Taṇhāyāti ādhāre bhummaṃ. Punabbhavassāti punabhavasaṅkhātassa āyatidukkhassa. Pakativādīnanti kāpilānaṃ. Vikārāti mahatādayo byattā. Vibhāvatoti abhibyattito, pariṇāmato vā pubbe. Paṭippalīnā cāti pacchā pakatiyaṃ palayaṃ gatā vesammaṃ muñcitvā sattādisamabhāvena anto samoruddhā. Tenāha ‘‘pakatibhāveneva tiṭṭhantī’’ti. Pakatibhāvenevāti abyattabhāveneva . Samudayabhāvenāti taṇhāsaṅkhātapabhavabhāvena. Aññathā taṃsampayuttaavijjādīnampi samudayabhāvo labbhatevāti. Avibhattehīti vesammavirahena pakatibhāvaṃ gatehi. ‘‘Vikārehī’’ti sāmaññato vutte ‘‘mahantā’’tiādinā sarūpato dasseti. Tattha mahantoti mahābuddhi. Tañhi kāpilā ‘‘mahāajjhāsayo’’ti ca voharanti. Rūpatammattādayo pañca tammattā, ahaṃkāro cāti cha avisesā. Cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo vācā pāṇi pādo pāyu upatthaṃ manoti ekādasindriyāni. Pathavī āpo tejo vāyo ākāsanti pañca bhūtavisesā, tehi. ‘‘Pakatibhāveneva ṭhitehī’’ti iminā ‘‘avibhattehī’’ti padassa atthaṃ vadati. Sagabbhāti sabījā asuññatā. Tantūsūti suttesu samavāyikāraṇabhūtesu. Tathā kapālesu. Tividhañhi te kāraṇaṃ vadanti upādānakāraṇaṃ nimittakāraṇaṃ samavāyikāraṇanti. Tattha turivemasalākādayo upādānakāraṇaṃ. Tantavāyo nimittakāraṇaṃ. Tantavo samavāyikāraṇanti. Dvīsu aṇūsūti pathavībhūtesu vā āpotejovāyobhūtesu vā dvīsu paramāṇūsu. Idhabuddhivohārajanakoti ‘‘idha tantūsu paṭo, idha kapālesu ghaṭo, idha bīraṇesu ghaṭo’’tiādinā nayena hetuphalānaṃ sambandhabhūtena sattānaṃ idhabuddhivohārā jāyanti. So govisāṇānaṃ viya avisuṃ sahasiddhānaṃ sambandho samavāyo. Khāṇusenānaṃ viya pana visuṃsiddhānaṃ sambandho saṃyogo. Tīsu aṇūsu tiaṇukaṃ phalaṃ samavetaṃ ekībhūtamiva sambandhanti yojanā. ‘‘Samaveta’’nti etassa ‘‘ekībhūtamiva sambandha’’nti idaṃ atthavivaraṇaṃ. Mahāparimāṇanti mahantaparimāṇaṃ mahāpathavīādikaṃ ekaṃ phalaṃ, yaṃ te ‘‘kāriyaṃ drabya’’nti vadanti. Yehi kāraṇehi āraddhaṃ kāriyadrabyaṃ, tadantogadhāni eva tāni kāraṇāni maññantīti āha ‘‘attano antogadhehi kāraṇehī’’ti. Sati samavāye hetumhi phalaṃ samavetanti phale hetu siyā, taṃ natthīti dassento āha ‘‘samavāyābhāvā phale hetu natthīti hetusuññaṃ phala’’nti.
“食之差别”,即团食等食的差别。“彼缘法之差别”,即作为他们之缘的法差别,也就是可吞咽之物、六处、无明、行等,或由他们所生的法差别,也就是食生色、受、结生识、名色等。由于这些缘而有这些种种法,所以说“彼缘诸法之差别”。或者,是依于色等所缘而说,如此连接。“依二乘”,即依于止与观二乘。虽在道刹那中止观有如双运,但如同“空”等名称,止与观之名也由加行而施设于道,因此说“由加行而说”。又或者,若慧根增胜者,彼之道为观乘;其余者,为止乘。此处应如此见其义。显示巴利原文
Āhārabhedeti kabaḷīkārādiāhāravisese. Tappaccayadhammabhedeti ajjhoharaṇīyavatthusaḷāyatanaavijjāabhisaṅkhārasaṅkhāte tesaṃ paccayabhūtadhammavisese, ojaṭṭhamakarūpavedanāpaṭisandhiviññāṇanāmarūpasaṅkhāte vā tannibbattadhammavisese, te paccayā etesaṃ dhammavisesānanti tappaccayadhammabhedā. Rūpādiārammaṇavasena vāti yojanā. Yānadvayavasenāti samathavipassanāyānadvayavasena. Kiñcāpi maggakkhaṇe samathavipassanā yuganaddhāva, yathā pana suññatādisamaññā, evaṃ samathavipassanāsamaññāpi āgamanato maggassa siyunti āha ‘‘āgamanavasena vutto’’ti. Yassa vā paññindriyaṃ adhikaṃ, tassa maggo vipassanā, itarassa samathoti evamettha attho daṭṭhabbo.
定之种类,即是等持之义。所谓“即由此故”,乃因其随顺定之作用的缘故。显示巴利原文
Samādhijāti samādhānaṭṭhova. Tato evāti samādhianuguṇakiriyattāva.
“取已、思惟已”,即如同执取、思量、伺察。“二者”指正见与正思惟。如前所述,例如“缘一蕴而有其余三蕴”、“缘一大种而有其余三大种”。显示巴利原文
Ādāya ūhitvāti gahetvā viya takketvā vitakketvā. Dvinnanti sammādiṭṭhisammāsaṅkappānaṃ. Purimakālassa viya niddeso yathā ‘‘ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’ti, ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā’’ti ca.
潜入,即以智通达。因不能执取故为细。应以微妙之智执取故为微妙。如是,即以这些次第,此义故说‘以如是声显示了知之次第’。以如是种类,即‘如是’声所显之义,以‘种类’声而说,故说‘以如是声显示了知因相之理’。或‘如是’为示例义。由此,以指述已说之差别而示例。‘如是’声即此义。由此,‘以如是种类’即以这些种类、如这些之义。显示巴利原文
Ogāhitunti ñāṇena paṭivijjhituṃ. Gahetuṃ asakkuṇeyyatāya saṇhattaṃ. Sukhumāya paññāya gahetabbatāya sukhumattaṃ. Itīti iminā kamenāti ayamatthoti adhippāyenāha ‘‘itisaddena vijānanakkamaṃ dassetī’’ti. Evaṃ pakārehīti evaṃ-saddena jotiyamāno eva attho pakāra-saddena vuccatīti ‘‘evaṃ-saddena vijānanakāraṇabhūte naye dassetī’’ti vuttaṃ. Itīti vā nidassanattho. Tena vuttappabhede paccāmasanavasena nidasseti. Evaṃ-saddo idamattho. Tena evaṃ pakārehīti idaṃpakārehi, īdisehīti attho.
1. 苦谛之阐述显示巴利原文
1. Dukkhasaccaniddeso
生之阐述的解释显示巴利原文
Jātiniddesavaṇṇanā
190 ‘于生等之解说’,以此说明‘于此’一词的含义。苦的总目,即对苦苦等种种苦的差别的概述。二句,即指‘间接苦、直接苦’此二句。显示巴利原文
190.‘‘Jātiādiniddese’’ti iminā ‘‘tatthā’’ti padassa atthaṃ vadati. Dukkhamātikāti dukkhadukkhādīnaṃ dukkhavisesānaṃ uddeso. Padadvayeti ‘‘pariyāyadukkhaṃ, nippariyāyadukkha’’nti etasmiṃ padadvaye.
正因为是苦,故说为直接苦性。以自性限定名称,即显示其随义之名。用先前表示自性苦的‘苦’字。它作为限定语,由于有简别的作用,所以限定了后面‘行苦’的含义。因为对于应遮遣与应执取二者共通,所以需要加以简别。由此,即依变异、执取等种类而显示差别。显示巴利原文
Dukkhattāyevāti nippariyāyadukkhataṃ vadati. Sabhāvena nāmaṃ visesetīti anvatthasaññataṃ dasseti. Purimena sabhāvadukkhavācakena dukkhasaddena. So hi visesanaṃ avacchedakabhāvato pacchimaṃ saṅkhāradukkhaṭṭhaṃ viseseti. So hi nivattetabbagahetabbasādhāraṇattā avacchinditabbo. Tenāti vipariṇāmaadhiṭṭhānādipakāravisesena.
此处,将所要说明的义理加以简略,称为‘略’,而它又是诸部分的共通性,故说‘略即共相’。纳入其中,即包含在内,或总摄之。依略与依广两者皆可。对共同的部分加以分别,称为‘分别’,也就是广说,故说‘广则是别相’。遮遣其他差别,即不包含其他分别。显示巴利原文
Desetabbassa atthassa saṅkhipanaṃ idha saṅkhepo, so ca tabbibhāgānaṃ sādhāraṇabhāvoti āha ‘‘saṅkhepo sāmañña’’nti. Antokaritvāti antogadhe katvā, saṅgahetvā vā. Ubhayathāpīti saṅkhepatopi vitthāratopi. Sādhāraṇabhāgānaṃ vibhajanaṃ vibhāgo, vitthāroti āha ‘‘vitthāro pana viseso’’ti. Visesantaranivattakoti vibhāgantarāsaṅgāhako.
191 “Aparatthā”是处格,于此用作属格义,如“sabbattha pādaka”所示,故谓“属格义中亦可用‘aparattha’”。此用法当依“itarāhipi dissati”来理解。又因此词可如此存在,故于巴利圣典中以属格表示,在注释书中则以处格显示,为明此义而说“tesaṃ tesanti vā”等。“Aparassa”指其他众生。人、天等结生类别称为“趣”;其中,堪为刹帝利等共性的安立处、其殊胜状态之蕴则称为“生”,为显此义而说“依五趣”等。显示巴利原文
191.Aparatthāti bhummavacanaṃ sāmiatthe yathā ‘‘sabbattha pādaka’’nti āha ‘‘sāmiatthepi hi aparatthasaddo sijjhatī’’ti. Siddhi pana ‘‘itarāhipi dissatī’’ti iminā veditabbā. Yasmā ca evaṃ saddo sambhavati, tasmā pāḷiyaṃ sāmivasena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ bhummavasena dassitanti dīpento ‘‘tesaṃ tesanti vā’’tiādimāha. Aparassāti aparassa sattassa. Manussādibhedo upapattibhavo gati, tabbisesabhūtā khattiyādisāmaññādhiṭṭhānā khandhā jātīti dassento ‘‘pañcagativasenā’’tiādimāha.
“草形”意指草的种类,即特异的草。“如是”为举例。以此回顾前文所述识最初显现的方式。“从此开始”即从那时起。“因作圣者性”意为作圣者性的原因,因为“作”即是因。又因与圣者相似,故称“圣戒”,凡夫善人的四遍净戒亦与圣戒相似。“行相变异”指生起等行相的变化。“俱生者”指与生俱有、处于生位的诸蕴。“依处”即依具足处与不具足处。“依生”即依卵生等生。“仅各以一句”是说:如第二理趣中,于生等句各以两句,依具足、不具足处及生的差别摄尽一切众生而显示生,此处则非如此;此处仅就他们各以一句、不加分别而摄尽一切众生。“于两处”即于前后理趣中,唯应解说为修习。未说示时可有格的变化,已说示则无。“明显的出生”即显著的出生。显示巴利原文
Tiṇākāroti tiṇavikappo, tiṇavisesoti attho. Evanti nidassane. Tena vuttappakāraṃ paṭhamaṃ viññāṇapātubhāvaṃ paccāmasati. Tadupādāyāti tato paṭṭhāya. Ariyabhāvakaraṇattāti ariyabhāvakāraṇattā. Karotīti hi karaṇaṃ. Ariyasadisattā vā ariyasīlaṃ. Puthujjanakalyāṇakānampi hi catupārisuddhisīlaṃ ariyasīlasadisaṃ. Ākāravikārāti uppajjanādiākāravikatiyo. Sahuppādakāti uppādasahitā uppādāvatthā khandhā. Āyatanavasenāti paripuṇṇāparipuṇṇāyatanavasena. Yonivasenāti aṇḍajādiyonivasena. Ekekeneva padenāti yathā dutiyanaye jātiādipadesu dvīhi dvīhi padehi paripuṇṇāparipuṇṇāyatanayonivibhāgena sabbasatte pariyādiyitvā jāti dassitā, na evamidha. Idha panetesu ekekeneva padena avibhāgato sabbasatte pariyādiyitvā. Ubhayatthāti purimapacchimanayesu bhāvaniddesova yutto. Anabhihite vibhattividhānaṃ, nābhihiteti. Pākaṭā nibbattīti abhibyattā nibbatti.
“二二”者:于一蕴有,依色处与法处为二;于四蕴有,依意处与法处为二。“其余”指五蕴有。“五”者,依眼处、耳处、意处、色处、法处为五,以他们于色界五蕴有之结生刹那生起故。接下来是“于欲界结生刹那生起者”。“根残缺与不残缺的众生”即处不具足与具足的众生,因为处的残缺唯应从根来理解。其中,根残缺者当知以七处、九处、十处、再十处来含摄;另一类则以十一处来含摄。“七”者,依身处、意处、色处、香处、味处、触处、法处为七,乃就胎生者而言。“九”者,除去眼处、耳处、声处外的九处,乃就盲聋者而言。“十”者,除去眼处、声处外的十处。“再十”者,除去耳处、声处外的十处。此二者分别为盲者与聋者而说。“十一”者,除去声处外的十一处。显示巴利原文
Dvinnaṃ dvinnanti ekavokārabhave rūpāyatanadhammāyatanavasena dvinnaṃ, catuvokārabhave manāyatanadhammāyatanavasena dvinnaṃ. Seseti pañcavokārabhave. Pañcannanti cakkhusotamanorūpadhammāyatanavasena pañcannaṃ. Tāni hi rūpabhave pañcavokāre upapattikkhaṇe uppajjanti. Kāmadhātuyaṃ paṭisandhikkhaṇe uppajjamānānanti yojanā. Vikalāvikalindriyānanti aparipuṇṇaparipuṇṇāyatanānaṃ sattānaṃ. Indriyavaseneva hi āyatanānaṃ vekallaṃ icchitabbaṃ. Tattha vikalindriyassa sattannaṃ navannaṃ dasannaṃ punapi dasannaṃ, itarassa ekādasannaṃ āyatanānaṃ vasena saṅgaho veditabbo. Sattannanti kāyamanorūpagandharasaphoṭṭhabbadhammāyatanavasena sattannaṃ. Gabbhaseyyakañhi sandhāyetaṃ vuttaṃ. Navannanti cakkhusotasaddāyatanavajjānaṃ navannaṃ. Andhabadhiravasena hidaṃ vuttaṃ. Dasannanti cakkhusaddavajjānaṃ. Puna dasannanti sotasaddavajjānaṃ. Andhavasena, badhiravasena cetaṃ dvayaṃ vuttaṃ. Ekādasannanti saddavajjānaṃ.
“彼苦性”,即同义之苦性。其中,“以遮止生起”,是指通过遮止青莲花、红莲花等的生起,而说其无有。“苦生起之因”,是指作为苦生起之因的苦生起之处。显示巴利原文
Taṃdukkhabhāvoti pariyāyadukkhabhāvo. Tattha nibbattinivāraṇenāti uppalapadumādīsu uppattipaṭikkhepena abhāvakathanena. Dukkhuppattikāraṇeti dukkhuppattiyā hetubhūte dukkhuppattiṭṭhāne.
死之阐述的解释显示巴利原文
Maraṇaniddesavaṇṇanā
193 “蕴破坏”,即蕴的灭坏。“此”,即指蕴破坏。“相续断灭”,即相续的彻底断灭。“彼为性”,是指约定死之性。“彼一分性”,是指其部分之性。“即彼之名”,是为不迷谬而说,因为一切亦是由同一业所生的命根相续之断灭。约定死即是生尽死,而生尽死又分为横死与自然死两种。其中,自然死又分为寿尽死与福尽死两种,应知这些为其一分。此中,横死即非时死,自然死即适时死。众生以死而舍离已得之自体,故说“令舍离已得之有蕴”。显示巴利原文
193.Khandhabhedassāti khandhavināsassa. Soti khandhabhedo. Pabandhasamucchedoti pabandhassa accantasamucchedo. Tabbhāvatoti sammutimaraṇabhāvato. Tadekadesabhāvatoti tadavayavabhāvato. Tasseva nāmanti asammohatthaṃ vuttaṃ sabbassāpi ekakammanibbattajīvitindriyappabandhavicchedabhāvato. Sammutimaraṇameva hi jātikkhayamaraṇaṃ, taṃ pana jātikkhayamaraṇaṃ upakkamamaraṇaṃ, sarasamaraṇanti duvidhaṃ. Tattha sarasamaraṇampi āyukkhayamaraṇaṃ, puññakkhayamaraṇanti duvidhaṃ. Evametesaṃ tadekadesatā veditabbā. Yañcettha upakkamamaraṇaṃ, taṃ akālamaraṇaṃ. Sarasamaraṇaṃ kālamaraṇaṃ. Maraṇena sattā yathāladdhaattabhāvena viyujjantīti āha ‘‘sampattibhavakkhandhehi viyojetī’’ti.
“因义”,即根本义。根本也被称为“始”,例如“什么是善法的始?即善清净的戒与正直的见”等处所说。故说:“即结合断灭之根本,这就是义。”显示巴利原文
Kāraṇatthoti mūlattho. Mūlañhi ‘‘ādī’’ti vuccati ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ, diṭṭhi ca ujukā’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.369). Tenāha ‘‘sandhibandhanacchedamūlakanti attho’’ti.
果的作用含摄于因的作用之中,故说“内含”。因为导致灾祸的诸缘,其能导致与所导致的过失是同时成立的。显示巴利原文
Phalakiriyāgabbhā īdisī hetukiriyāti katvā vuttaṃ ‘‘antogadhā’’ti. Byasanassa hi āpādakehi āpādanaṃ āpādetabbaāpattiyā saheva sijjhatīti.
愁之解释注释显示巴利原文
Sokaniddesavaṇṇanā
194 乐依此而生起、转起,故为乐之因,即是利益。“财富之不幸”等,是就事相差别而言,即财富之不幸、戒之不幸,如此依财富、戒等词而说事相差别。“同格差别”,是指“病即是灾祸,邪见即是灾祸”这样依同格关系而说的复合词差别。食物、饮料、衣物、车乘等,由于是应受用者,故称为“财富”,此财富以法聚之体性而存在。它们的坏灭,即说为“亲属之不幸、财富之不幸”,由于它们应依变异之体性而被施设,故仅为概念。所谓“圆成”,是指五蕴。概念因非彼自性,故为非圆成,且非被造作而成,所以说“就非圆成性而言,说为非圆成”。因为概念并非由任何事物所造作。为了显示在他处也将非圆成称为非圆成,故说“即非圆成性”等。虽然此处将非圆成说为“非圆成”,但“圆成”并非唯指圆成,亦非指一切自性法,为了显示此义,故说“于蕴分别中”等。“圆成性已说”是其连结。非圆成性,即使是在自性法上,也并非由任何事物所造作,故作此说。显示巴利原文
194. Sukhaṃ hinoti pavattati etenāti sukhakāraṇaṃ hitaṃ. Bhogabyasanādipadatthavisesanti bhogabyasanaṃ, sīlabyasananti evaṃ bhogasīlapadānaṃ vasena atthavisesaṃ. Samāsavisesanti ‘‘rogoyeva byasanaṃ, diṭṭhi eva byasana’’nti samānādhikaraṇavasena samāsavisesaṃ. Annapānavatthayānādi paribhuñjitabbato bhogoti adhippeto, so ca dhammasamūhabhāvena. Tabbināsāti ñātibhogabyasanāni vuttānīti te vikārabhāvena paññāpetabbattā paṇṇattimattā. Parinipphannaṃ nāma khandhapañcakaṃ. Ataṃsabhāvattā paṇṇatti aparinipphannā, anipphannā ca hotīti vuttaṃ ‘‘aparinipphannataṃ sandhāya anipphannānīti āhā’’ti. Na hi paṇṇatti kenaci nipphādīyati. Aññatthāpi aparinipphanne anipphannavohāro āgatoti dassetuṃ ‘‘aparinipphannataṃyevā’’tiādimāha. Kāmañcettha aparinipphannaṃ ‘‘anipphanna’’nti vuttaṃ, ‘‘nipphanna’’nti pana na parinipphannameva vuccati, nāpi sabbo sabhāvadhammoti dassento ‘‘khandhavibhaṅge cā’’tiādimāha. Nipphannatā vuttāti sambandho. Anipphannatā sabhāvadhammattepi kenaci na nipphādīyatīti katvā.
“收缩之思惟”,是指由于与喜、悦对立,以及与嗔俱行,而对所缘生起不喜之转起。或者,以烧尽自己内部所依的方式而思惟,称为“内烧思惟”。即使有追念忧悲的状态,对于自己已作、未作之善与不善所缘,成为心意扰乱之相的追悔,即是“恶作”;而如前所述的“内烧思惟”,即是“忧”。应知二者有此差别。显示巴利原文
Saṅkucitaṃ cintananti pītisomanassapaṭipakkhato, dosasampayogato ca ārammaṇe anabhiratippavattimāha. Anto attano nissayassa niddahanavasena vā jhānaṃ cintanaṃ antonijjhānaṃ. Satipi anusocanabhāve attano katākatakusalākusalavisayo manovilekhabhūto vippaṭisāro kukkuccaṃ, yathāvuttaantonijjhānaṃ sokoti ubhinnaṃ viseso veditabbo.
“于意门速行刹那”,是就明显的内在焦灼思惟而说;然而,另一种(内在焦灼)在五门速行中也是存在的。因此说“身识等”等。“忧”,是指非悲伤形态的忧,或者也指属于悲伤形态而属不同心路的忧,因为那也同样是苦。“否则”,是指如果只执取意门速行。“于此”,是在身所依处的意门中。显示巴利原文
‘‘Manodvārajavanakkhaṇe’’ti paribyattamantonijjhānaṃ sandhāyāha, itaraṃ pana pañcadvārajavanesupi labbhateva. Tenāha ‘‘kāyaviññāṇādī’’tiādi. Domanassassāti asocanākārassa domanassassa, socanākārassāpi vā nānāvīthikassa. Tampi hi dukkhamevāti. Aññathāti manodvārajavane eva gahite. Tatthāti kāyavatthukamanodvārikesu.
悲叹之解释注释显示巴利原文
Paridevaniddesavaṇṇanā
195 “发出悲叹之声”,即悲叹、哭泣的意思。“人之慌乱状态”,是说当某个有情生起它时,所呈现出的不安定状态。或者,它能让内在的慌乱显露出来,使之变得明显,所以是“慌乱现前”。显示巴利原文
195.Ādevanasaddaṃ katvāti ādevitvā, vilapitvāti attho. Puggalassa sambhamabhāvoti yassa sattassa uppajjati, tassa anavaṭṭhānabhāvo. Sambhamaṃ vā abbhantaragataṃ tassa paccupaṭṭhāpeti pākaṭabhāvakaraṇenāti sambhamapaccupaṭṭhāno.
以拳捶打等,即拳击捶打等。显示巴利原文
Muṭṭhīhi pothanādīni muṭṭhipothanādīni.
由彼忧故:即从先前所说之苦,亦即‘以拳捶打自己之蕴’等所说的苦。以此为因,即是悲叹之因。显示巴利原文
Yena domanassena. Pubbe vuttadukkhatoti ‘‘attano khandhaṃ muṭṭhīhi pothetī’’tiādinā vuttadukkhato. Taṃnidānanti paridevanidānaṃ.
苦与忧之解释注释显示巴利原文
Dukkhadomanassaniddesavaṇṇanā
196-7 为身苦所征服时,由于希求解脱,在从事能带来如是痛苦的行为等时机中,当知身苦的亲依止缘性。所谓‘以此苦故’,即以此无怙、手足被斩断等之苦故。显示巴利原文
196-7. Kāyadukkhābhibhūtassa patikārābhilāsāya tādisadukkhāvahapayogakālādīsu kāyikadukkhassa tadupanissayatā veditabbā. Etena dukkhenāti anāthatāhatthapādacchedanādidukkhena.
忧恼之解释注释显示巴利原文
Upāyāsaniddesavaṇṇanā
198 ‘苦处、苦坐等’即是苦处等。它们是忧的所依,即忧恼——这是句子的连结。显示巴利原文
198. Dukkhaṭṭhānanisajjādīni dukkhaṭṭhānādīni. Domanassassa vatthu hoti upāyāsoti sambandho.
与不爱者相会之解释注释显示巴利原文
Appiyasampayoganiddesavaṇṇanā
199 ‘依他之声’乃不完整的复合词。为阐明此义,故言:‘此复合词所依之处,其中的a-字并非它的遮止。’显示巴利原文
199. Aññasāpekkhasaddo asamatthasamāsoti taṃ dasseti ‘‘yena samāso, na tassāyaṃ paṭisedhako a-kāro’’ti.
‘后二词’,指的是‘和合’与‘混合’这两个词。依其义,即依于和合之义及混合之义,在诸行中可得。由他们已生起的诸行,而有补特伽罗的结合,这是其连绾。显示巴利原文
Pacchimadvayanti ‘‘samodhānaṃ missībhāvo’’ti idaṃ padadvayaṃ. Tadatthavasenāti samodhānatthassa, missībhāvatthassa ca vasena saṅkhāresu labbhati. Āgatehi ca tehi saṅkhārehi puggalassa saṃyogo hotīti yojanā.
‘仅仅取其相’,是指对于已现在境中的所缘,仅仅取其相而已。显示巴利原文
Taṃgahaṇamattanti āpāthagatārammaṇaggahaṇamattaṃ.
欲求之解释注释显示巴利原文
Icchāniddesavaṇṇanā
201 “彼时”是指从死心灭去以后的时间。“yampī”中的“yaṃ”字是具格之义,故解释为“以何”的意思。当“yaṃ icchaṃ”中的“yaṃ”字与“欲”关联时,由于在“不得”中“不得”并非主要之义,“欲”便受到强调,因此说“显示了与‘不得’有所区别的‘欲’”。当作为动作所缘的“yaṃ”字与“不得”关联时,此处的“欲”便是次要的,“不得”为主要,因此说“此时显示了与‘欲’有所区别的‘不得’”。显示巴利原文
201.Taṃkālanti cuticittanirodhato uddhaṃ kālaṃ. ‘‘Yampī’’ti yaṃ-saddo karaṇatthe paccattanti yenapīti attho vutto. ‘‘Yaṃ iccha’’nti yaṃ-saddo yadā icchāpekkho, tadā ‘‘na labhatī’’ti ettha alābhapadhānābhāvato icchā visesīyatīti āha ‘‘alābhavisiṭṭhā icchā vuttā hotī’’ti. ‘‘Icchaṃ na labhati ya’’nti evaṃ kiriyāparāmasanabhūto yaṃ-saddo yadā ‘‘na labhatī’’ti etaṃ apekkhati, tattha guṇabhūtā icchā, padhānabhūto alābhoti āha ‘‘tadā icchāvisiṭṭho alābho vutto hotī’’ti.
无惭无愧者,即被称为“断坏者”“恶棍”,故说“以断坏之众,即无耻之恶棍众”。“补衲衣者”,即身着缝补破布的人。显示巴利原文
Hirottapparahitā chinnikā, dhuttikāti vuccantīti āha ‘‘chinnabhinnagaṇenāti nillajjena dhuttagaṇenā’’ti. Kappaṭikā sibbitapilotikadhārino.
“于不可得处之欲”,即对不可得事物的欲求。显示巴利原文
Alabbhaneyyaicchanti alabbhaneyyavatthusmiṃ icchaṃ.
取蕴解说之阐释显示巴利原文
Upādānakkhandhaniddesavaṇṇanā
202 “有如是之事物”是就总说及无余执取而说。显示巴利原文
202.Tādisassa vatthuno sabbhāvāti sāmaññato anavasesaggahaṇaṃ sandhāyāha.
意指极为明显、如光闪耀之苦。显示巴利原文
Atipākaṭena ati viya pakāsena dukkhenāti attho.
二、集谛解说之阐释显示巴利原文
2. Samudayasaccaniddesavaṇṇanā
203 “mano”犹如“心”一词。“以ika字”,是指“ponobhavikā”(导致再有的)中的ika字。“应被了知”之义即是“已被了知”之义。在此,“戒行”的意义是“造作的习惯”,此义由ika字表示,因此,对于表动作的“造作”一词,不予显示、不予运用;已说的意义便不再使用。当有其他缘和合时,它是再有的施予者;若无有,则非施予者。因此,“虽非施予者,亦由‘给予再有’而说”,这是据其自性不可舍弃。由此又说:“因自性相同,亦由如是威力。”其中,自性即渴爱的作用;威力即在缘和合时能产生果的能力。“在其他之中”,即于其余烦恼等之中。作为令异熟转起之业的助伴,渴爱被称名为“upadhivepakkā”(依着的异熟),故说“在依着中,如所生起的”等。“如所生起的”,即由各别缘所生的种类。欢喜、雀跃、渴求。染着,犹如布匹被染料所改变,是心的变异,或令其喜悦。“以与贪相关的方式”,即通过与“贪”一词相关联,以阳性词的形式说“已生起的”。色界、无色界有的贪将另作说明。显示巴利原文
203.Mano viyāti mano-saddassa viya. Ika-saddenāti ‘‘ponobhavikā’’ti ettha ika-saddena. Gamiyatthattāti ñāpitatthattā. Karaṇasīlatā hi idha sīlattho, so ca ika-saddena vuccatīti kiriyāvācakassa karaṇasaddassa adassanaṃ appayogo. Vuttatthānañhi appayogo. Sati paccayantarasamavāye punabbhavassa dāyikā, tadabhāve adāyikāti vuttāti āha ‘‘adāyikāpi punabbhavaṃ deticcevā’’ti taṃsabhāvānativattanato. Tenevāha ‘‘samānasabhāvattā, tadānubhāvattā cā’’ti. Tattha sabhāvo taṇhāyanaṃ. Ānubhāvo paccayasamavāye phalanipphādanasamatthatā. Itaresūti avasiṭṭhakilesādīsu. Pavattivipākadāyino kammassa sahāyabhūtā taṇhā ‘‘upadhivepakkā’’ti adhippetāti āha ‘‘upadhimhi yathānibbatte’’tiādi. Yathānibbatteti attano paccayehi nibbattappakāre. Nandanaṃ saṃuppilāvanaṃ abhitassanaṃ. Rañjanaṃ vatthassa viya raṅgajātena cittassa vipariṇāmanaṃ, ramāpanaṃ vā. Rāgasambandhenāti rāgapadasambandhena ‘‘uppannassā’’ti pulliṅgavasena vuttaṃ. Rūpārūpabhavarāgo visuṃ vakkhatīti ettha vakkhati-kiriyāpadaṃ kammatthe veditabbaṃ.
所谓“有依处的眼”,以此指整个眼十法聚;以第二者,指有所依的眼。“孔”指耳孔之处。“耳缚”指耳廓。就其颜色与形状而言,如同红色的毯膜;就其作用而言,人们认为它柔软、细滑而甘美。以共相而被执取,意指不以所缘加以区别而被执取。以所缘为差别,即以眼等所缘为差别。“在此处生起”:如同从整体与部分、从共相与差别,并非没有不同的称谓,例如“树是紫檀”,因为并非所有的树都是紫檀。因此,由于有作用的差别,如同在“躺着的人们在享用,带着财富”等句中,“正在生起”在此处是特征,在他处则是被特征化者。如果“正在生起”存在,由于不欲,他带着疑虑而说生起作用的存在。由此可知,“当生起存在时”是此句的意义,因此“正在生起”在此处,生起是以因的方式被说,其他则以彼之果的方式被说,所以说“因为它好像被它所驱动”。“正在生起”者,或指渴爱于彼处生起的习性、生起的自性,或指生起的能力。而它于彼处生起的习性,是因为在有身之外的其他所缘中无有转起;其能力是因为诸缘的和合,若无此则无有能力,因此有时不生起。“正在进入、进入”在此处,也应以这种方式来理解其义。显示巴利原文
‘‘Savatthukaṃ cakkhu’’nti iminā sakalaṃ cakkhudasakamāha, dutiyena sasambhāracakkhuṃ. Chiddanti kaṇṇassa chiddapadesaṃ. Kaṇṇabaddhanti kaṇṇapāḷi. Vaṇṇasaṇṭhānato rattakambalapaṭalaṃ viya, kiccato mudusiniddhamadhurarasadaṃ maññanti. Sāmaññena gahitāti visayena avisesetvā gahitā. Visayavisiṭṭhāti cakkhādivisayavisiṭṭhā. Ettha uppajjatīti samudāyāvayavehi viya sāmaññavisesehi na nānattavohāro na hoti yathā ‘‘rukkho siṃsapā’’ti. Na hi sabbo rukkho siṃsapā. Tasmā kiriyābhedasabbhāvato ‘‘sayānā bhuñjanti sadhanā’’tiādīsu viya ‘‘uppajjamānā’’ti ettha kiriyāya lakkhaṇatā, itarattha lakkhitabbatā ca vuttā. Yadi uppajjamānāhotīti anicchitattā sāsaṅkaṃ uppādakiriyāya atthibhāvamāha. Tena uppāde satīti ayametassa atthoti ‘‘uppajjamānā’’ti ettha uppādo hetubhāvena vutto, itaro ca tassa phalabhāvenāti āha ‘‘so hi tena upayojito viya hotī’’ti. Uppajjamānāti vā taṇhāya tattha uppajjanasīlatā uppajjanasabhāvo, uppajjanasamatthatā vā vuttā. Tattheva cassā uppajjanasīlatā sakkāyato aññasmiṃ visaye pavattiyā abhāvato, samatthatā paccayasamavāyena, aññathā asamatthatā, yato kadāci na uppajjati. Nivisamānā nivisatīti etthāpi iminā nayena attho veditabboti.
三、灭谛解说之阐释显示巴利原文
3. Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā
204 如姜黄之色褪去一般,对于渴爱的离染即是坏灭,因此说“以灭尽、离去的方式”。已断灭、已灭尽,故说“以不再转起、离去的方式”。舍弃即是丢弃,或是使之减少,因此说“以无顾念的舍弃方式,以及以减损的方式”。显示巴利原文
204. Taṇhāya virajjanaṃ haliddirāgassa viya palujjananti katvā āha ‘‘khayagamanavasenā’’ti. Vicchinnaṃ nirujjhananti vuttaṃ ‘‘appavattigamanavasenā’’ti. Cajanaṃ chaḍḍanaṃ, hāpanaṃ vāti āha ‘‘anapekkhatāya cajanavasena, hānivasena cā’’ti.
如同彼之不转起:犹如那苦瓜藤的不转起。即使是作为不转起之因的涅槃,也如同渴爱的不转起一样而被把握,因此说“如同其不转起”,例如“贪的灭尽”。成为不转起,即已达到渴爱的不转起,或应当达到。即使依于涅槃而灭尽的渴爱,为了显示于可爱、可意之物中“已灭尽”也应被说,故如此说。在此,因为道与涅槃二者皆是断除渴爱的手段,所以以“先前的或比喻”等,将两个比喻依次第配于两处,然而通于两处者,在两处也都可得。显示巴利原文
Tadappavatti viyāti tassā tittaalābuvalliyā appavatti viya. Appavattihetubhūtampi nibbānaṃ taṇhāya appavatti viya gayhatīti āha ‘‘tadappavatti viyā’’ti yathā ‘‘rāgakkhayo’’ti (saṃ. ni. 4.315, 330). Appavattibhūtanti taṇhāya appavattiyā pattaṃ, pattabbanti attho. Nibbānaṃ āgamma niruddhāyapi taṇhāya piyarūpasātarūpesu niruddhāti vattabbatādassanatthaṃ vuttāti yojanā. Ettha ca yasmā maggo, nibbānañca taṇhāya samucchedasādhanaṃ, tasmā ‘‘purimā vā upamā’’tiādinā upamādvayaṃ ubhayattha yathākkamaṃ yojitaṃ, ubhayaṭṭhāniyaṃ pana ubhayatthāpi labbhateva.
四、道谛阐释注释显示巴利原文
4. Maggasaccaniddesavaṇṇanā
205 外道所施设的道,如凡夫智等;而“令获得圣”即令获得圣的沙门果。显示巴利原文
205.Titthiyehikappitassa maggassa pakatipurisantarañāṇādikassa. Ariyaṃ labhāpetīti ariyaṃ sāmaññaphalaṃ labhāpeti.
“具有与彼相反的远离自性”,即正语所具有的、与邪语相反的远离自性。造成分裂的邪语是离间语;或者,一切邪语也通过欺骗等方式造成分裂,因此说“以断除造成分裂的邪语”。因为妄语等具有欺骗等作用,粗劣而不摄受,与之相反,正语以柔和为性,具有摄受自性。在受此因缘而领受善说的人中,以及在相应法中,它都以摄受的方式运转,因此以摄受为作用,所以说“对人和相应法具有摄受的作用”。正如制衣等工作需要努力,应完成的是染色等。“具有无过失的发起作用”,即对无过失的应做之事,或以无过失的方式具有发起作用。并令相应法发起:这里,发起是以与邪业相对立的自身安立随顺的方式,令相应法转起;或者,如同身业举起负担一般,将它们举起。这是对相应法,或唯一是对生活的清净、净化。显示巴利原文
Tabbipakkhaviratisabhāvāti tassā sammāvācāya vipakkhato micchāvācāya viratisabhāvā. Bhedakaramicchāvācā pisuṇavācā, sabbāpi vā micchāvācā visaṃvādanādivasena bhedakarīti āha ‘‘bhedakaramicchāvācāpahānenā’’ti. Visaṃvādanādikiccatāya hi lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ musāvādādīnaṃ paṭipakkhabhūtā siniddhabhāvena pariggāhakasabhāvā sammāvācā tappaccayasubhāsitasampaṭiggāhake jane, sampayuttadhamme ca pariggaṇhantī pavattatīti pariggahalakkhaṇā. Tenāha ‘‘jane, sampayutte ca pariggaṇhanakiccavatī’’ti. Cīvarakammādiko tādiso payogo. Kātabbaṃ cīvararajanādikaṃ. Niravajjasamuṭṭhāpanakiccavāti niravajjassa kattabbassa, niravajjākārena vā samuṭṭhāpanakiccavā. Sampayuttadhamme ca samuṭṭhāpentoti ettha samuṭṭhāpanaṃ micchākammantapaṭipakkhabhūtassa attano kiccassa anuguṇabhāvena sampayuttānaṃ pavattanameva, ukkhipanaṃ vā nesaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya. Sampayuttadhammānaṃ, ājīvasseva vā visodhanaṃ vodāpanaṃ.
“见一处”意指与见俱生的断除一处,这应当依初道正见来理解。另有“见一处无明等”的文本,在这种情况下便包含了四道正见。然而,对于上道正见,在见处应取各道所断的慢。因为慢以“我”的方式生起,故为见处。阐明,即通过通达其作用而通达。正是以此支,即以此名为正见的道支。以如此生起的作为工具,或以它为原因。因为“支”字也有原因之义。在那里,即在道中,或在道心生起时。显示巴利原文
Diṭṭhekaṭṭhāti diṭṭhiyā sahajapahānekaṭṭhā, paṭhamamaggasammādiṭṭhivaseneva taṃ veditabbaṃ. ‘‘Diṭṭhekaṭṭhaavijjādayo’’tipi pāṭho. Etasmiṃ pakkhe catumaggasammādiṭṭhiyā saṅgaho kato hoti. Uparimaggasammādiṭṭhiyā pana diṭṭhiṭṭhāne taṃtaṃmaggavajjho māno gahetabbo. So hi ‘‘aha’’nti pavattiākārato diṭṭhiṭṭhāniyo. Pakāsetīti kiccapaṭivedhena paṭivijjhati. Teneva hi aṅgenāti teneva sammādiṭṭhisaṅkhātena maggaṅgena. Tathāpavattitena karaṇabhūtena, tena vā kāraṇena. Aṅga-saddo hi kāraṇatthopi hotīti. Tatthāti magge, maggacittuppāde vā.
“此即”,是指属于圣道的那一分。虽然就应当远离的事物而言,远离者的思亦可获得,但彼时唯有远离方为精要,故说“在远离时,诸远离”。善语等,即不绮语等;此中“等”字,含摄了不恶口等。言“说等”,此处指身善行等。“非道支”,意为非道之自性。为显示思的非道自性,而说“一智”等。其中,正语等三种作用,是指断除邪语等三种恶法;而道思并不具有那种自性,故于道刹那,正语等性并不成立。当彼成立时,即是三作用成立之时。然而,若如在前分中便有善语等性那样,而认为在道刹那也可能有,若尔,则正如正思惟具三作用,正见等各各具四作用,一道思便应成就正语等三作用;如此,圣道中正语等三支便不复存在,而成六支道,故说“以一思”等。然而事实并非如此,故从道缘而言,思亦非道;于道刹那,唯有诸远离方是正语等。显示巴利原文
Imassevāti ariyamaggapariyāpannasseva. Yadipi viramitabbato viramantassa cetanāpi labbhateva, viratiyā eva pana tadā padhānabhāvoti āha ‘‘viramaṇakāle vā viratiyo’’ti. Subhāsitādīti asamphappalāpādi. Ādi-saddena apisuṇādi saṅgahitā. Bhāsanādīti ettha pana kāyasucaritādi. Amaggaṅgattāti amaggasabhāvattā. Tameva cetanāya amaggasabhāvataṃ dassetuṃ ‘‘ekassañāṇassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sammāvācādikiccattayaṃ nāma micchāvācādīnaṃ tiṇṇaṃ pāpadhammānaṃ samucchindanaṃ, maggacetanā ca taṃsabhāvā na hotīti na tassā maggakkhaṇe sammāvācādibhāvasiddhi. Taṃsiddhiyanti kiccattayasiddhiyaṃ. Yathā panassā pubbabhāge subhāsitavācādibhāvo, evaṃ maggakkhaṇepi siyā. Evaṃ sante yathā tattha ekassa sammāsaṅkappassa tikiccatā, sammādiṭṭhiādīnañca ekekānaṃ catukiccatā, evaṃ ekā maggacetanā sammāvācādikiccattayassa sādhikā bhaveyya, tathā ca sati magge sammāvācādīni tīṇi aṅgāni na bhaveyyuṃ, chaḷaṅgiko ca ariyamaggo siyāti tayidamāha ‘‘ekāya cetanāyā’’tiādinā. Yasmā panetaṃ natthi, tasmā maggapaccayatāvacanato ca na cetanāya maggabhāvoti maggakkhaṇe viratiyova sammāvācādayo.
增广乐。寂静乐即是舍。因为舍被说为:“舍则因寂静而称为乐”。寻等,即以安立等作用为名的那些,用显明的同义语而说。显示巴利原文
Brūhanaṃ sukhaṃ. Santasukhaṃ upekkhā. Sā hi ‘‘upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā’’ti (visuddhi. 2.644; vibha. aṭṭha. 232) vuttā. Vitakkādīnanti teyeva abhiniropanādayo pākaṭapariyāyena vuttā.
由于寻是语行,故成为语分化的助缘。“有罪……乃至……正是资助者”,此句说明,正如引发之思对于远离为殊胜缘,寻对于语分化亦是殊胜缘。所谓“语分化的规定者——语”,即指远离语恶行。因为它是正语,能于邪语中依律而制。其中,正如不离离间语等邪语之人,亦不离邪业,如说:“一法……乃至……不应作”;同样,安住于不两舌等正语者,亦能圆满正业,故说“语分化……乃至……资助者”。由于诸法无转起之终点,故说“如去”为生起;同样,因彼有转起故,味与相亦复如是,因而说“或于作用等自性”。显示巴利原文
Vacīsaṅkhārabhāvato vacībhedassa upakārako vitakko. ‘‘Sāvajjā…pe… upakārako evā’’ti iminā vacībhedataṃ samuṭṭhāpakacetanānaṃ viya viratiyāpi visesapaccayo vitakkoti dasseti. Vacībhedaniyāmikā vācāti vacīduccaritaviratimāha. Sā hi sammāvācābhūtā micchāvācāsu saṃyaminī. Tattha yathā visaṃvādanādimicchāvācato avirato micchākammantatopi na viramateva. Yathāha – ‘‘ekaṃ dhammaṃ…pe… akāriya’’nti (dha. pa. 176). Tathā avisaṃvādanādinā sammāvācāya ṭhito sammākammantampi pūretiyevāti āha ‘‘vacībheda…pe… upakārikā’’ti. Dhammānaṃ pavattiniṭṭhābhāvato yathā gatīti nibbatti vuccati, evaṃ pavattibhāvato rasalakkhaṇānipīti āha ‘‘kiccādisabhāve vā’’ti.
“欢喜”即由渴爱等烦恼所生的欢喜。显示巴利原文
Abhinandananti taṇhādivasena abhinandanaṃ.
“令文句化为口诵”是领受,“义理遍问”是遍问,此两者皆依于听闻,故说“它们归于听闻智所含摄”。以智决断后执持,是遍执。显示巴利原文
Vācuggatakaraṇaṃ uggaho, atthaparipucchanaṃ paripucchāti tadubhayaṃ savanādhīnanti āha ‘‘savanañāṇe eva avarodhaṃ gacchantī’’ti. Ñāṇena paricchinditvā gahaṇaṃ pariggaṇhanaṃ.
“彼”即指加行。显示巴利原文
Tassāti payogassa.
“彼”是欲寻转起之原因的净相上非如理作意。“彼”指欲寻。去即行、转起,其方便为去道。显示巴利原文
Soti kāmavitakkappavattiyā kāraṇabhūto subhanimitte ayonisomanasikāro. Tassāti kāmavitakkassa. Gataṃ gamanaṃ pavatti, tassa upāyoti gatamaggo.
“应断一性”:即应被断除的共通性。显示巴利原文
Pahātabbaekattanti pahātabbatāsāmaññaṃ.
以道性,四种亦为一性,即依入流道等,四种亦以道性为一性,从共通上取,故以单数“彼”说,此为义。一切道互相相似,以及不相似,以及一分相似,依禅支而有全相似、全不相似、一分相似,彼即差别,应如此连结。以观决定为重任而说,此为连结。然而在此,即在此《破除迷惑》中。遍察……乃至……回转,这是说第一长老说,以彼意乐为先而说,此为意图。否则,其他说便在此被显示了。以基础禅决定,即以基础禅决定为重任而说,此为连结。为何说“观……乃至……应见”?因为在此并无对彼的遮止。正如所说:“有人说‘出起观决定’”?并非如此。在此,即在基础禅决定中,观决定亦未被遮止,此即此处之义。因此说“由于共通”。“然而在此”,以此亦摄第一长老说,应知。若如此,为何观决定被别取?为示不离三说。其他阿阇梨说,即遍察禅人意乐之说。显示巴利原文
Maggabhāvena catubbidhampi ekattenāti sotāpattimaggādivasena catubbidhampi maggabhāvena ekattena sāmaññato gahetvā ‘‘assā’’ti ekavacanena vuttanti attho. Sabbassa maggassa aññamaññaṃ sadisatā, tathā asadisatā ca ekaccasadisatā ca jhānaṅgavasena sabbasadisasabbāsadisaekaccasadisatā, so eva visesoti yojetabbaṃ. Vipassanāniyāmaṃ dhuraṃ katvā āhāti sambandho. Idha panāti imissā sammohavinodaniyaṃ. Sammasi…pe… nivattanatoti paṭhamattheravādaṃ vadanto tadajjhāsayaṃ purakkhatvā vadatīti adhippāyena vuttaṃ. Itarathā itaravādāpettha dassitā evāti. Pādakajjhānaniyāmanti pādakajjhānaniyāmaṃ dhuraṃ katvā āhāti yojanā. ‘‘Vipassanā …pe… daṭṭhabbo’’ti kasmā vuttaṃ. Na hi tassā idha paṭikkhepatā atthi. Tathā hi vuttaṃ ‘‘keci vuṭṭhānagāminivipassanā niyāmetīti vadantī’’ti? Nayidamevaṃ. Idhāpīti idha pādakajjhānaniyāmepi vipassanāniyāmo na paṭikkhittoti ayañhettha attho. Tenevāha ‘‘sādhāraṇattā’’ti. ‘‘Idha panā’’ti imināpi paṭhamattheravādo saṅgahitoti veditabbo. Yadi evaṃ kasmā vipassanāniyāmo visuṃ gahitoti? Vādattayāvidhuratādassanatthaṃ. Aññe cācariyavādāti sammasitajjhānapuggalajjhāsayavādā.
“无色界中的三禅与四禅……非世间”——这是上座部传承中,依据古注所确立的义理,并在《法集论注》中予以收录而说,因此他说“意思是《法集论注》所说”。所谓“那些”,是指除最后的禅那之外。因为对此处的无色界生起尚有疑惑,而非于其余处。当说“四禅与五禅”时,若不加简别便通于有漏与无漏,为了在此以共通于应舍与应取的说法来简别有漏,而说“彼为出世间”;为显示所舍之法,而说“非世间”。为阐明此义,他说“并且集……”等。否则,由于没有不确定的情形,“出世间”这一简别便成了无义。三种道,是指第二道等。同此禅者,是指具有三禅或四禅的须陀洹果等。即使是不同禅者,从三禅或四禅之外的不同禅那,乃至四禅之道也会生起。以‘pi’字,表示同此禅者也包括三禅或四禅的意思。若是如此,在四蕴有中,如同在五蕴有中一样,对于道具有三禅或四禅的情形,是什么来决定其禅支等呢?他说:“决定禅支等的是先前的行作等至”。所谓先前的行作等至,是指作为基础、以超越自身诸法的离染状态而成为观之前行作的无色等至,或果等至。显示巴利原文
‘‘Āruppe tikacatukkajjhānaṃ…pe… na lokiya’’nti idaṃ theravāde āgataṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ tantiṃ katvā ṭhapitanti aṭṭhasāliniyaṃ saṅgahetvā vuttanti āha ‘‘vuttaṃ aṭṭhasāliniyanti adhippāyo’’ti. Yesūti pacchimajjhānavajjāni sandhāya vadati. Tattha hi arūpuppattiyaṃ saṃsayo, na itarasmiṃ. ‘‘Catukkapañcakajjhāna’’nti vutte avisesato sāsavānāsavaṃ apekkhīyati, nivattetabbagahetabbasādhāraṇavacanenettha sāsavato avacchindanatthaṃ ‘‘tañca lokuttara’’nti vatvā nivattitadhammadassanatthaṃ ‘‘na lokiya’’nti vuttanti dassento āha ‘‘samudāyañca…pe… āhā’’ti. Itarathā byabhicārābhāvato ‘‘lokuttara’’nti visesanaṃ niratthakaṃ siyā. Tayo maggāti dutiyamaggādayo. Tajjhānikanti tikacatukkajjhānikaṃ sotāpattiphalādiṃ. Aññajhānikāpīti tikacatukkajjhānato aññajhānikāpi catukkajjhānikāpi maggā uppajjanti. Pi-saddena tajjhānikāpi tikacatukkajjhānikāti attho. Yadi evaṃ catuvokārabhavepi pañcavokārabhave viya maggassa tikacatukkajjhānikabhāve kenassa jhānaṅgādiniyāmoti āha ‘‘jhānaṅgādiniyāmikā pubbābhisaṅkhārasamāpattī’’ti. Pubbābhisaṅkhārasamāpattīti ca pādakabhūtā attanā atikkantadhammavirāgabhāvena vipassanāya pubbābhisaṅkhārakārī arūpasamāpatti, phalasamāpatti vā. Tenāha ‘‘pādaka’’nti. Na sammasitabbāti na sammasitabbā samāpatti jhānaṅgādiniyāmikā sammasitabbānaṃ tikacatukkajjhānānaṃ tattha anuppajjanato, itarattha ca visesābhāvato. Phalassapīti catutthapañcamajjhānikaphalassapi.
“苦智等”,是指对苦与苦集的智。“以彼彼善法为所缘”,是说在欲界等中,出离思等与哪一种善法一同生起,便以那种善法为所缘,因此称为以彼彼善法为所缘,即具有那样的状态。“以彼彼应远离等为所缘”,是指以欺诳事等为所缘。因为正是从所应违犯的事物中远离,所以是离。“诸支”,这个词也应连接到“出离思等”上,因为没有支分就不会有整体。殊胜的缘:对于戒坏或戒不清净者,正勤便不可能生起,如同等持一样,精进的殊胜缘即是戒。虽然此义是基于先前已成就的戒而说,但为了显示也能依俱生的情况而获得,他说“即使是相应的”。而这里所指的正是俱生的,因此他说“正是相应的”等。忘失就是放逸,其对立面是不忘失,即不放逸,那是心的守护,因此他说“心的被守护状态”。显示巴利原文
Dukkhañāṇādīnanti dukkhasamudayañāṇānaṃ. Taṃtaṃkusalārammaṇārammaṇattāti kāmāvacarādīsu yena yena kusalena saddhiṃ nekkhammasaṅkappādayo uppajjanti, tassa tassa kusalassa ārammaṇaṃ ārammaṇaṃ etesanti taṃtaṃkusalārammaṇārammaṇā , tabbhāvato. Taṃtaṃviramitabbādiārammaṇattāti visaṃvādanavatthuādiārammaṇattā. Vītikkamitabbato eva hi viratīti. ‘‘Aṅgāna’’nti idaṃ ‘‘nekkhammasaṅkappādīna’’nti etthāpi yojetabbaṃ avayavena vinā samudāyābhāvato. Visesapaccayoti bhinnasīlassa, aparisuddhasīlassa vā sammappadhānāsambhavato samādhānassa viya vāyāmassa sīlaṃ visesapaccayo. Ayañca attho yadipi purimasiddhasīlavasena yutto, sahajātavasenāpi pana labbhatevāti dassento ‘‘sampayuttassāpī’’ti āha. Sahajameva cettha adhippetanti āha ‘‘sampayuttasseva cā’’tiādi. Sammoso pamādo, tappaṭipakkho asammoso appamādo, so cittassa ārakkhāti āha ‘‘cetaso rakkhitatā’’ti.
“戒蕴”,以‘ca’字表示定蕴也包括在内。应知:由于戒以忍为精勤,故成就无嗔;由于定是诸盖之首——欲贪的直接对立面,故成就无贪。所谓“教”,是指证悟之教,也称为“教之梵行”。显示巴利原文
Sīlakkhandho cāti ca-saddena samādhikkhandho ca. Khantippadhānattā sīlassa adosasādhanatā, nīvaraṇajeṭṭhakassa kāmacchandassa ujuvipaccanīkabhāvato samādhissa alobhasādhanatā daṭṭhabbā. Sāsananti paṭivedhasāsanaṃ, ‘‘sāsanabrahmacariya’’nti ca vadanti.
二、阿毗达摩分别注释显示巴利原文
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
206-214 为何说“于应遍知状态已去除者,是应被彻底断除的”呢?难道不是通过说渴爱为渴爱所依处,如同眼等那样,也说及渴爱的应遍知性吗?正如所说:“色渴爱于世间为可爱、可意,此渴爱于此处生起时即生起,于此处住著时即住著”等。应遍知性,是指通过断除彼所关联的杂染而应被超越的状态;而应被彻底断除性,并非唯独渴爱如此,其余杂染法也是如此,因为对于它们,见道与修道是究竟断除的。确实如此。然而,正如“苦圣谛应被遍知”那样,在除渴爱之外的五取蕴上,应遍知的状态是共通的,渴爱却非如此;但对于渴爱来说,正如由“此渴爱是导致再生……”等说法表明,其作为集起的状态是共通的,其作为殊胜应断的状态也是共通的。为显明此点,故说“于应遍知状态已去除者,是应被彻底断除的”。凡有未被含摄的部分存在,彼即是有部分的,即一部分的意思。在那里,即在“圣谛”一词中,集即是集的意义。为显明“无余地显示集”这句话中,此处是取集本身,而说“然而从苦灭……”等。其中,“苦灭”即苦与灭。在圣谛的教导中,即在圣谛教说中。显示巴利原文
206-214. ‘‘Pariññeyyabhāvarahite ekantapahātabbe’’ti kasmā vuttaṃ, nanu taṇhāyapi cakkhādīnaṃ viya taṇhāvatthutāvacanena pariññeyyatā vuttā. Yathāha ‘‘rūpataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisatī’’tiādi (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203). Tappaṭibaddhasaṃkilesappahānavasena samatikkamitabbatā hi pariññeyyatā. Ekantapahātabbatā ca na taṇhāya eva, atha kho avasesānaṃ saṃkilesadhammānampi. Tathā hi tesaṃ sabbaso accantappahāyikā dassanabhāvanāti? Saccametaṃ, tathāpi yathā ‘‘dukkhaṃ ariyasaccaṃ pariññeyya’’nti (saṃ. ni. 5.1099) taṇhāvajje upādānakkhandhapañcake pariññeyyabhāvo niruḷho, na tathā taṇhāya, taṇhāya pana ‘‘yāyaṃ taṇhā ponobhavikā’’tiādinā (vibha. 203; dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.91, 460; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 14; paṭi. ma. 1.34) samudayabhāvo viya sātisayaṃ pahātabbabhāvo niruḷhoti dassetuṃ ‘‘pariññeyyabhāvarahite ekantappahātabbe’’ti vuttaṃ. Yassa asaṅgahito padeso atthi, so sappadeso, ekadesoti attho. Tatthāti ariyasaccasadde. Samudayoti samudayattho. ‘‘Nippadesato samudayaṃ dassetu’’nti samudayassevettha gahaṇe kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘dukkhanirodhā panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha dukkhanirodhāti dukkhaṃ, nirodho ca. Ariyasaccadesanāyanti ariyasaccadesanāyampi saccadesanāyaṃ viya. Dhammatoti desetabbadhammato nippadesā eva. ‘‘Avasesā ca kilesā’’tiādinā desanābhedo eva hi tattha viseso. Tenāha ‘‘na hi tato añño’’tiādi. Apubbo natthīti dhammato apubbo natthīti attho. Tassāti samudayassa. Sabbattha tīsupi vāresūti aṭṭhaṅgikapañcaṅgikasabbasaṅgāhikabhedesu mahāvāresu, tadantogadhesu ca pañcasu koṭṭhāsesu. Apubbassāti ‘‘avasesā ca kilesā’’tiādinā taṇhāya apubbassa. Avasiṭṭhakilesādīnañhi samudayatāvacanaṃ idha apubbadassanaṃ. Tassa yadipi dutiyatatiyavāresu viseso natthi, pañcasu pana koṭṭhāsesu uparūpari apubbaṃ dassitanti katvā evaṃ vuttaṃ. Tañhi samudayavisesadassanaṃ, itaraṃ pana maggavisesadassanaṃ. Tassa ca dhammato apubbābhāvo dassitoyeva. Yadi evaṃ dutiyādikoṭṭhāsesu, paṭhamakoṭṭhāsepi vā kasmā taṇhā gahitāti āha ‘‘apubbasamudayadassanatthāyapi hī’’tiādi. Kevalāyāti tadaññakilesādinirapekkhāya. Desanāvasena na vuttoti na dhammavasenāti adhippāyo. Tasmā dukkhādīni tattha ariyasaccadesanāyaṃ sappadesāni dassitāni honti pariyāyenāti daṭṭhabbaṃ. Abhidhammadesanā pana nippariyāyakathāti katvā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘nippadesato samudayaṃ dassetuṃ’’icceva vuttaṃ. Paccayasaṅkhātanti paccayābhimataṃ paccayabhūtaṃ, paccayakoṭṭhāsaṃ vā.
“它们”是指善法。“通过断除缘”的意思是:由因的灭显示果的灭,或者通过断除与之相关联的烦恼而说善法的断除。如说:“诸比丘,法亦应断。”如此,是以权宜的方式说善法的断除,并非以了义的方式说它们不存在,故说:“善法实不应断除。” 正如对善法所说,对无记法也是同样的道理。灭,即无为界。“不转起的状态”的意思是:灭——即涅槃——所具有的、作为渴爱等不转起之因的状态,被称为断除。显示巴利原文
Tesanti kusaladhammānaṃ. Paccayānaṃ pahānavasenāti hetunirodhena phalanirodhaṃ dasseti, tappaṭibaddhakilesappahānena vā kusalānaṃ pahānaṃ vuttaṃ. Yathā ‘‘dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā’’ti (ma. ni. 1.240). Iti pariyāyato kusalānaṃ pahānaṃ vuttaṃ, na nippariyāyato tadabhāvatoti āha ‘‘na hi kusalā pahātabbā’’ti. Yathā ca kusaladhammesu, abyākatadhammesupi eseva nayo. Nirodhanti asaṅkhatadhātuṃ. Appavattibhāvoti yo nirodhassa nibbānassa taṇhādiappavattihetubhāvo, taṃ pahānanti vuttanti attho.
通过身业等的清净,即通过前行部分的身业、语业、活命的清净,显示了圣道的较远亲依止性,这是连接。五支……显示了……的转起,但并非指圣道有五支性,这是意旨。能显的例证,即能显的修习例证,以此显示“从言说”这个字是处在原因意义上的从格。或者,从言说,即因为这样的言说存在。行道的一部分也就是行道,这是意思。被法集者以结集的方式所阐述。显示巴利原文
Kāyakammādisuddhiyāti pubbabhāgakāyakammavacīkammaājīvasuddhiyā dūratarūpanissayataṃ ariyamaggassa dassetīti sambandho. Pañcaṅgikaṃ…pe… pavattataṃ dīpeti, na pana ariyamaggassa pañcaṅgikattāti adhippāyo. Ñāpakanidassananti ñāpakabhāvanidassanaṃ, etena ‘‘vacanato’’ti idaṃ hetuatthe nissakkavacananti dasseti. Vacanatoti vā īdisassa vacanassa sabbhāvato. Paṭipadāya ekadesopi paṭipadā evāti attho. Niddiṭṭho dhammasaṅgāhakehi saṅgāyanavasena.
以诸禅那导入教示,即如“修习出世间禅”(《法集论》277)是以禅那为首要的教说。同样地,以修习导入教示亦然。随顺巴利语:即依巴利语的流传、经典的教导。依于如实存在的法:即依于彼心识生起中所得见的寻等法。显示巴利原文
Jhānehi desanāpaveso ‘‘lokuttaraṃ jhānaṃ bhāvetī’’ti (dha. sa. 277) jhānasīsena desanāva. Tathā bhāvanāpaveso. Pāḷigamananti pāḷipavatti pāṭhadesanā. Yathāvijjamānadhammavasenāti tasmiṃ cittuppāde labbhamānavitakkādidhammavasena.
3. 问答释义显示巴利原文
3. Pañhapucchakavaṇṇanā
215 对于它,即对于经分别。而所谓‘而且’等,是依‘这名为正见者,在前行部分有不同刹那、不同所缘’等方式而说。所谓‘并且这样做了’,是因为只意在出世间道才是道谛。因此,即因只将圣道列出后加以阐述的意思。显示巴利原文
215.Tassāti suttantabhājanīyassa. Evaṃ panāti ‘‘apicesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā’’tiādippakārena. Evañca katvāti lokuttaramaggasseva maggasaccabhāvassa adhippetattā. Tenāti tena kāraṇena, ariyamaggasseva uddisitvā niddiṭṭhattāti attho.