十五、无碍解分别显示巴利原文
15. Paṭisambhidāvibhaṅgo
一、经分别显示巴利原文
1. Suttantabhājanīyaṃ
一、摄集分注释显示巴利原文
1. Saṅgahavāravaṇṇanā
718 以“此即其理趣”简略示现后,为详述同一理趣,而说“因为法之分别”等。词无碍解与辩无碍解的分别,应通过其对象——义等,依缘生等差别,加以区分而了知。显示巴利原文
718.Esevanayoti saṅkhepena dassetvā tameva nayaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘dhammappabhedassa hī’’tiādimāha. Niruttipaṭibhānappabhedā tabbisayānaṃ atthādīnaṃ paccayuppannādibhedehi bhinditvā veditabbā.
“凡任何缘生者”一语,涵盖了谛、因、法、缘、行相诸品中所说的苦等。涅槃则在谛、缘、行相诸品中,所诠义在教说品中,异熟与唯作在阿毗达摩分别中。如是,依巴利圣典所说,应知义有五种,法亦有五种。显示巴利原文
‘‘Yaṃ kiñci paccayasamuppanna’’nti etena saccahetudhammapaccayākāravāresu āgatāni dukkhādīni gahitāni. Saccapaccayākāravāresu nibbānaṃ, pariyattivāre bhāsitattho, abhidhammabhājanīye vipāko kiriyañcāti evaṃ pāḷiyaṃ vuttānameva vasena pañca atthā veditabbā, tathā dhammā ca.
“令生起”是对能生因等共通之词源解释。为阐明其义,而说“既令转起,亦令到达”。其中,前一种意义适用于除道之外的一切法,因为所说之法也通过令人觉了而令义转起。道则令到达涅槃,故后一种意义适用于道。显示巴利原文
Vidahatīti nibbattakahetuādīnaṃ sādhāraṇaṃ nibbacanaṃ, tadatthaṃ pana vibhāvetumāha ‘‘pavatteti ceva pāpeti cā’’ti. Tesu purimo attho maggavajjesu daṭṭhabbo. Bhāsitampi hi avabodhanavasena atthaṃ pavattetīti. Maggo pana nibbānaṃ pāpetīti tasmiṃ pacchimo.
在“法自然词说”一语中,“法”字为自性义,故说“即自性词说”,意为不颠倒的词说。对于此“词说”,有些人解释说:是对那非言说体的词说之施设的执取。若如此,则施设成了应被执取者,而非言说,便有过失;而且,除了言说之外,并无其他应执取、应发出者。又,若以触等言说所应了知者为应被执取者,那么,除了义与法之外,便没有那些言说所应了知者,这便导致它们成为词说的过失。而“触是自性词说,‘触、触’则非自性词说”这一义理已经显示,且不存在这样的非言说,因此,应知此处的义理是:对作为言说体的自性词说,在执取中发出。显示巴利原文
Dhammaniruttābhilāpeti ettha dhamma-saddo sabhāvavācakoti katvā āha ‘‘yā sabhāvaniruttī’’ti, aviparītaniruttīti attho. Tassā abhilāpeti tassā niruttiyā avacanabhūtāya paññattiyā abhilāpeti keci vaṇṇayanti. Evaṃ sati paññatti abhilapitabbā , na vacananti āpajjati, na ca vacanato aññaṃ abhilapitabbaṃ uccāretabbaṃ atthi, athāpi phassādivacanehi bodhetabbaṃ abhilapitabbaṃ siyā, evaṃ sati atthadhammavajjaṃ tehi bodhetabbaṃ na vijjatīti tesaṃ niruttibhāvo āpajjati. ‘‘Phassoti ca sabhāvanirutti, phassaṃ phassāti na sabhāvaniruttī’’ti dassitovāyamattho, na ca avacanaṃ evaṃpakāraṃ atthi, tasmā vacanabhūtāya eva tassā sabhāvaniruttiyā abhilāpe uccāraṇeti attho daṭṭhabbo.
由于“以彼自性词说之声为所缘而观察者,于彼自性词说之执取中,通达分别的智是词无碍解”这一言说,因此他们说:词无碍解在耳识路线以声为所缘之后,于意门中生起。而“词无碍解以现在为所缘”的说法,是就执取声之后的了知而说。但这样一来,便会导致在某一现在所缘中,指认另一者为现在所缘的过失。然而,如同天耳智是确定人、非人等种种声差别的缘,并令彼彼声显现,同样地,若说:以现在自性词说之声为所缘而令彼显现的智,即是确定自性与非自性词说的缘,此智为词无碍解,则与圣典无违。而“以彼自性词说之声为所缘而观察者”,也可释为“令以现在声为所缘的观察生起者”,并非不可说。因为,那智正是令自性词说显现;在观察彼彼声之后,由于是确定种种差别的因,故于分析词、通达词时生起,因此也是通达分别的。所谓“自性词说”,意指摩揭陀语,因此,针对其他如梵语等声,而说“其他则不然”。所谓“文”,指助词。显示巴利原文
Taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ sabhāvaniruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidāti vuttattā niruttisaddārammaṇāya sotaviññāṇavīthiyā parato manodvāre niruttipaṭisambhidā pavattatīti vadanti. ‘‘Niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā’’ti ca vacanaṃ saddaṃ gahetvā pacchā jānanaṃ sandhāya vuttanti. Evaṃ pana aññasmiṃ paccuppannārammaṇe aññaṃ paccuppannārammaṇanti vuttanti āpajjati. Yathā pana dibbasotañāṇaṃ manussāmanussādisaddappabhedanicchayassa paccayabhūtaṃ taṃ taṃ saddavibhāvakaṃ, evaṃ sabhāvāsabhāvaniruttinicchayassa paccayabhūtaṃ paccuppannasabhāvaniruttisaddārammaṇaṃ taṃvibhāvakañāṇaṃ niruttipaṭisambhidāti vuccamāne na pāḷivirodho hoti. Taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassāti ca paccuppannasaddārammaṇaṃ paccavekkhaṇaṃ pavattayantassāti na na sakkā vattuṃ. Tampi hi ñāṇaṃ sabhāvaniruttiṃ vibhāventaṃyeva taṃtaṃsaddapaccavekkhaṇānantaraṃ taṃtaṃpabhedanicchayahetuttā niruttiṃ bhindantaṃ paṭivijjhantameva uppajjatīti ca pabhedagatampi hotīti. Sabhāvaniruttīti māgadhabhāsā adhippetāti tato aññaṃ sakkaṭanāmādisaddaṃ sandhāya ‘‘aññaṃ panā’’ti āha. Byañjananti nipātapadamāha.
这在注释书中已说。菩提场一词,唯应见于初成正觉之处,而非任何菩提树所立之处。金筹,即最胜筹,意为为说法而取筹,并非由住于无碍解者所选定。因此,由于须以与无碍解不同的方式了知,故知梵语不是无碍解的作用——这是其意趣。显示巴利原文
Kathitaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Bodhimaṇḍa-saddo paṭhamābhisambuddhaṭṭhāne eva daṭṭhabbo, na yattha katthaci bodhirukkhassa patiṭṭhitaṭṭhāne. Suvaṇṇasalākanti seṭṭhasalākaṃ, dhammadesanatthaṃ salākaṃ gahetvāti attho, na paṭisambhidāyaṃ ṭhitena pavāritaṃ, tasmā paṭisambhidāto aññeneva pakārena jānitabbato na sakkaṭabhāsājānanaṃ paṭisambhidākiccanti adhippāyo.
“此已说”的意思是:为了阐明摩揭陀语为自性词说,接下来将要说的内容。在《六牙象本生》、《鹧鸪本生》等中的畜生道之间,摩揭陀语盛行,而非骆驼等语言或梵语。显示巴利原文
Idaṃ kathitanti māgadhabhāsāya sabhāvaniruttitāñāpanatthaṃ idaṃ idāni vattabbaṃ kathitanti attho. Chaddantavāraṇa (jā. 1.16.97 ādayo) -tittirajātakādīsu (jā. 1.4.73 ādayo) tiracchānesu ca māgadhabhāsā ussannā, na oṭṭakādibhāsā sakkaṭaṃ vā.
“于彼”指在摩揭陀等语言之中。其余语言会转变,必然因时间变迁而变异乃至灭尽。而摩揭陀语虽于某处、某时也会转变,但并非于一切处、一切时、以一切方式都转变,即便于劫灭时也依然存在,故说“唯此一种不转变”。所谓“戏论”,意为拖延。而唯有佛语是它的境界,因此他们说:质多居士被问及“白净覆盖”一偈时,说道:“‘尊者,这是世尊所说的吗?’‘是的,居士。’‘那么,尊者,请稍待片刻,让我审察其义。’”显示巴利原文
Tatthāti māgadhasesabhāsāsu. Sesā parivattanti ekantena kālantare aññathā honti vinassanti ca. Māgadhā pana katthaci kadāci parivattantīpi na sabbattha sabbadā sabbathā ca parivattati, kappavināsepi tiṭṭhatiyevāti ‘‘ayamevekā na parivattatī’’ti āha. Papañcoti cirāyananti attho. Buddhavacanameva cetassa visayo, teneva ‘‘nelaṅgo setapacchādo’’ti gāthaṃ pucchito citto gahapati ‘‘‘kiṃ nu kho etaṃ, bhante, bhagavatā bhāsita’nti? ‘Evaṃ gahapatī’ti. ‘Tena hi, bhante, muhuttaṃ āgametha, yāvassa atthaṃ pekkhāmī’’’ti (saṃ. ni. 4.347) āhāti vadanti.
“遍处智”指对于义等而生起的智。以此智于所有那些三或四中生起,或由于作为善唯作的辩无碍解具有法与义的状态而唯于三中生起,故称为“遍处智”。这些智是照明此义者,故而应观察有义者,由此一切义皆归于此,故为“遍处”;或者又意为“于一切之中投射”。他们说:在有学中生起的无碍解,至证阿罗汉时变得清净。然而,如同宿习,证阿罗汉也是阿罗汉无碍解清净的缘,并非没有,因此,应依适当方式,将五种无碍解的有学与无学清净的因缘加以统合。显示巴利原文
Sabbatthakañāṇanti atthādīsu ñāṇaṃ. Tañhi sabbesu tesu tīsu catūsupi vā pavattattā, kusalakiriyabhūtāya paṭibhānapaṭisambhidāya dhammatthabhāvato tīsu eva vā pavattattā ‘‘sabbatthakañāṇa’’nti vuttaṃ. Imāni ñāṇāni idamatthajotakānīti sātthakānaṃ paccavekkhitabbattā sabbo attho etassātipi sabbatthakaṃ, sabbasmiṃ khittanti vā. Sekkhe pavattā arahattappattiyā visadā hontīti vadanti. Pubbayogo viya pana arahattappatti arahatopi paṭisambhidāvisadatāya paccayo na na hotīti pañcannampi yathāyogaṃ sekkhāsekkhapaṭisambhidāvisadattakāraṇatā yojetabbā.
因随后的提问被称为“论议”,故注释书说为“遍问”。那些致力于圆满修行的人,出于对修行的尊重而轻贱利养,心想:“我以刀割碎价值十万的毯子,做成杂用布,这是我所作。”如此作意后,他们便不会想成为那些看重利养、只以持诵教法为足的说法者。这是所说之义。在此,通过显示长老在疑惑生起之前的不清晰,以及证得阿罗汉后对问题的解答,而显示了证得阿罗汉的清晰。紧接着所说的帝须长老,正是那位帝须长老,他们如此说道。显示巴利原文
Pucchāya parato pavattā kathāti katvā aṭṭhakathā ‘‘paripucchā’’ti vuttā. Paṭipattiṃ pūretabbaṃ maññissantīti paṭipattigarutāya lābhaṃ hīḷentena satasahassagghanakampi kambalaṃ vāsiyā koṭṭetvā paribhaṇḍakaraṇaṃ mayā kataṃ āvajjitvā lābhagaruno pariyattidharā dhammakathikāva bhavituṃ na maññissantīti vuttaṃ hoti. Ettha ca therassa kaṅkhuppattiyā pubbe avisadataṃ dassetvā arahattappattassa pañhavissajjanena arahattappattiyā visadatā dassitā. Tissatthero anantaraṃ vutto tissatthero evāti vadanti.
“分类”是指对依道证得的无碍解进行分别解说。“证得”即依他们而获得,因此是出世间的;而“分类”应视为欲界的。然而并非如此——意思是,分类并不像证得那样成为强有力的缘。现在,为了说明教法等并非证得的强缘,而过去的修行才是强缘,故说“因为听闻教法、遍问……”。其中,“没有无碍解”是指没有无碍解的证得。接着,为显示所言内容,而说“然而这些……”。由于过去的修行与证得两者都是令之清晰的原因,所以说“过去的修行是分类的强缘”。显示巴利原文
Pabhedo nāma maggehi adhigatānaṃ paṭisambhidānaṃ pabhedagamanaṃ. Adhigamo tehi paṭilābho, tasmā so lokuttaro, pabhedo kāmāvacaro daṭṭhabbo. Na pana tathāti yathā adhigamassa balavapaccayo hoti, na tathā pabhedassāti attho. Idāni pariyattiyādīnaṃ adhigamassa balavapaccayattābhāvaṃ, pubbayogassa ca balavapaccayattaṃ dassento ‘‘pariyattisavanaparipucchā hī’’tiādimāha. Tattha paṭisambhidā nāma natthīti paṭisambhidādhigamo natthīti adhippāyo. Idāni yaṃ vuttaṃ hoti, taṃ dassento ‘‘ime panā’’tiādimāha. Pubbayogādhigamā hi dvepi visadakāraṇāti ‘‘pubbayogo pabhedassa balavapaccayo hotī’’ti vuttanti.
二、谛分等注释显示巴利原文
2. Saccavārādivaṇṇanā
719 719. 在因缘分类中,三时的因法与果法皆称为“义”,而其中的因法则称为“法”。在法分类中,由于顺随所应度化者而将过去等也摄入,因此未说“已生、俱生”等语;于是过去与现在被称为“义”,而能令他们生起者则称为“法”。这就是两种分类的差别。显示巴利原文
719. Hetuvāre kālattayepi hetuphaladhammā ‘‘atthā’’ti vuttā, tesañca hetudhammā ‘‘dhammā’’ti, dhammavāre veneyyavasena atītānañca saṅgahitattā ‘‘uppannā samuppannā’’tiādi na vuttanti atītapaccuppannā ‘‘atthā’’ti vuttā, taṃnibbattakā ca ‘‘dhammā’’ti idametesaṃ dvinnampi vārānaṃ nānattaṃ.
2. 阿毗达摩分别注释显示巴利原文
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
725 725. “因为未说”的意思是:以总说的方式宣说了“于他们的果报中有智”之后,因未以分别的方式解说,故有此意。在此,由于唯作心没有果报,因此未说其法性。若如此,因为无果报,是否也不应说义性?并非如此,因为它是缘所生的。若是这样,善与不善的义性也应成立?这并不被否定,然而由于果报是主要的因,而且明显,故而只说了它们的法性。若问:唯作心因为是缘,所以法性成立?这不是过失,因为未被否定,但由于与业果的关系无关,故未说法性。再者,应知:对于仅依自性观察善、不善、果报、唯作诸法,而不作“此是此之缘,此是缘所生”这样区分的人,也具有法无碍解与义无碍解,因此它们的义性与法性未被说明。在善与不善的部分中,法无碍解见到了善与不善的缘性、特殊能力以及应被产生的性质,而期待应被产生的果报,因此仅依那种关联而说“于他们的果报中有智,是义无碍解”。然而应知:仅见自性即是义无碍解的作用,因为仅见已产生的果报,所以它不期待能产生者,因此在果报的部分中未说“于他们的能成熟中有智,是法无碍解”。显示巴利原文
725.Avuttattāti ‘‘tesaṃ vipāke ñāṇa’’nti sāmaññena vatvā visesena avuttattāti adhippāyo. Ettha ca kiriyānaṃ avipākattā dhammabhāvo na vuttoti. Yadi evaṃ vipākā na hontīti atthabhāvo ca na vattabboti? Na, paccayuppannattā. Evañce kusalākusalānampi atthabhāvo āpajjatīti. Nappaṭisiddho, vipākassa pana padhānahetutāya pākaṭattā dhammabhāvova tesaṃ vutto. Kiriyānaṃ paccayattā dhammabhāvo āpajjatīti ce? Nāyaṃ doso appaṭisiddhattā, kammaphalasambandhassa pana ahetuttā dhammabhāvo na vutto. Apica ‘‘ayaṃ imassa paccayo, idaṃ paccayuppanna’’nti evaṃ bhedaṃ akatvā kevalaṃ kusalākusale vipākakiriyadhamme ca sabhāvato paccavekkhantassa dhammapaṭisambhidā atthapaṭisambhidā ca hotītipi tesaṃ atthadhammatā na vuttāti veditabbā . Kusalākusalavāresu ca dhammapaṭisambhidā kusalākusalānaṃ paccayabhāvaṃ sattivisesaṃ sanipphādetabbataṃ passantī nipphādetabbāpekkhā hotīti taṃsambandheneva ‘‘tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti vuttaṃ. Sabhāvadassanamattameva pana atthapaṭisambhidāya kiccaṃ nipphannaphalamattadassanatoti tassā nipphādakānapekkhattā vipākavāre ‘‘tesaṃ vipaccanake ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti na vuttanti veditabbaṃ.
“以自性施设”是指不以众生等施设,或以不颠倒的施设。“震动”是指以令人身毛竖立的赞叹等方式而震动。“你们以后在听法时会知道”的意思是:因为少闻,所以第二次讲说时,他还会讲说同样的内容。这是所说之义。显示巴利原文
Sabhāvapaññattiyāti na sattādipaññattiyā, aviparītapaññattiyā vā. Khobhetvāti lomahaṃsajananasādhukāradānādīhi khobhetvā. Puna dhammassavanejānissathāti appassutattā dutiyavāraṃ kathento tadeva kathessatīti adhippāyo.
746 746.“为显示地”于此,当知欲界地与出世间地为“地”,或指心的生起。显示巴利原文
746.Bhūmidassanatthanti ettha kāmāvacarā lokuttarā ca bhūmi ‘‘bhūmī’’ti veditabbā, cittuppādā vāti.
3. 问难分注显示巴利原文
3. Pañhapucchakavaṇṇanā
747 747.藉由“缘所生之义与缘法”等语,显示了以因等为缘而生起的善、不善、色等的义之同义语,及作为因等缘的果报、唯作、色等的法之同义语。辩无碍解以欲界果报为所缘及以广大为所缘,这与无碍解智的所缘性不相合,因为无碍解智生起于欲界、出世间的善以及欲界唯作、出世间的果报中。若有一切智为所缘,则可能相合;但据“以彼智知他们智”之说,一切智并非所缘,他们如此说。然而在经分别中,由于以无差别的方式说“于诸智中有智,是辩无碍解”,故可能有一切智为所缘。在阿毗达摩分别中,依心生起而说,是毫无遗漏之说,因此,根据所显示的范围,“以彼智知他们智”所说者,并不否定其他所缘性。正如在阿毗达摩分别中,并非毫无遗漏地宣说义无碍解的范围,辩无碍解的范围也是如此。是故,因辩无碍解以一切智为范围,故说“三种无碍解或为小所缘,或为广所缘,或为无量所缘”。显示巴利原文
747.Paccayasamuppannañca atthaṃ paccayadhammañcāti vacanehi hetādipaccayasamuppannānaṃ kusalākusalarūpānampi atthapariyāyaṃ, hetādipaccayabhūtānaṃ vipākakiriyarūpānampi dhammapariyāyañca dasseti. Paṭibhānapaṭisambhidāya kāmāvacaravipākārammaṇatā mahaggatārammaṇatā ca paṭisambhidāñāṇārammaṇatte na yujjati paṭisambhidāñāṇānaṃ kāmāvacaralokuttarakusalesu kāmāvacarakiriyālokuttaravipākesu ca uppattito. Sabbañāṇārammaṇatāya sati yujjeyya, ‘‘yena ñāṇena tāni ñāṇāni jānātī’’ti (vibha. 726) vacanato pana na sabbañāṇārammaṇatāti kathayanti. Suttantabhājanīye pana ‘‘ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā’’ti avisesena vuttattā sabbañāṇārammaṇatā siyā. Abhidhammabhājanīyepi cittuppādavasena kathanaṃ niravasesakathananti yathādassitavisayavacanavasena ‘‘yena ñāṇena tāni ñāṇāni jānātī’’ti yaṃ vuttaṃ, taṃ aññārammaṇataṃ na paṭisedhetīti. Yathā ca atthapaṭisambhidāvisayānaṃ na niravasesena kathanaṃ abhidhammabhājanīye, evaṃ paṭibhānapaṭisambhidāvisayassapīti. Evaṃ paṭibhānapaṭisambhidāya sabbañāṇavisayattā ‘‘tisso paṭisambhidā siyā parittārammaṇā siyā mahaggatārammaṇā siyā appamāṇārammaṇā’’ti (vibha. 749) vuttā.
虽然根据“义无碍解可能不以道为所缘”(《分别论》749)的说法,在论藏分别中,问分的展开仅是就所说的无碍解本身而论。因为道并非不是缘生法,而在论藏分别中,辩无碍解正是以无碍解智为境,所以它并非以广大法为所缘。即使如此,这两部圣典仍然相违,应当立足于其中更有力的一部,去探寻另一部的意旨。然而,对于善与不善的缘生性的通达,并不脱离对善与不善性的通达,因此在那里,法无碍解是就究竟意义而言,唯以法为境;同样,对于异熟与唯作的缘性的通达,并不脱离对异熟与唯作性的通达,因此在那里,义无碍解是就究竟意义而言,唯以义为境。再者,由于任何智都能照亮所知,没有哪种智是不具备辩才的,因此在一切智上,辩无碍解都可以是就究竟意义而言的。在究竟意义上的无碍解中,当问分展开时,这两部圣典并不相违。显示巴利原文
Yadipi ‘‘siyā atthapaṭisambhidā na maggārammaṇā’’ti (vibha. 749) vacanato abhidhammabhājanīye vuttapaṭisambhidāsveva pañhapucchakanayo pavatto. Na hi maggo paccayuppanno na hoti, abhidhammabhājanīye ca paṭisambhidāñāṇavisayā eva paṭibhānapaṭisambhidā vuttāti na tassā mahaggatārammaṇatāti. Evamapi dvepi etā pāḷiyo virujjhanti, tāsu balavatarāya ṭhatvā itarāya adhippāyo maggitabbo. Kusalākusalānaṃ pana paccayuppannattapaṭivedhopi kusalākusalabhāvapaṭivedhavinimutto natthīti nippariyāyā tattha dhammapaṭisambhidā ekantadhammavisayattā, tathā vipākakiriyānaṃ paccayabhāvapaṭivedhopi vipākakiriyabhāvapaṭivedhavinimutto natthīti nippariyāyā tattha atthapaṭisambhidā ekantikaatthavisayattā. Kiñci pana ñāṇaṃ appaṭibhānabhūtaṃ natthi ñeyyappakāsanatoti sabbasmimpi ñāṇe nippariyāyā paṭibhānapaṭisambhidā bhavituṃ arahati. Nippariyāyapaṭisambhidāsu pañhapucchakassa pavattiyaṃ dvepi pāḷiyo na virujjhanti.
在“以声为所缘故,为外所缘”这一句中,应理解为以他人发出言语之声为所缘。因为以声为所缘,并不构成外所缘性的理由——因为声也有内在的存在。而且,由于所延续的正是那个声,所以未作特别限定,应如此看待。显示巴利原文
Saddārammaṇattā bahiddhārammaṇāti ettha parassa abhilāpasaddārammaṇattāti bhavitabbaṃ. Na hi saddārammaṇatā bahiddhārammaṇatāya kāraṇaṃ saddassa ajjhattassa ca sabbhāvāti. Anuvattamāno ca so eva saddoti visesanaṃ na katanti daṭṭhabbaṃ.