2. 处分别根本复注巴利 2. Āyatanavibhaṅgo
29 段
经分别的注释巴利
1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
152 所谓“特殊”,意思是:“处”这个词的含义,和“眼”等词的含义一样,是从不共的角度来说的,这就是它的含义。“assādeti”(品尝)这个词,如“品尝蜜、品尝菜肴”中,有尝味之义,所以依此来说明其含义。依据“玛甘迪亚,眼是乐于色、喜于色、悦于色的”(中部2.209)这句话,眼就是在品尝色。虽然耳等也有乐于声等所缘的情况,但由于约定俗成,“眼”这个词只用在眼上,就像“莲花”等词用在莲等上一样,应当这样理解。“vibhāveti”(说明)则是依据“cakkhati”这个词的音韵规则来说明其含义。因为“cakkhati”就是说明、清楚表达的意思。而眼就像在说话一样,正是在说明平与不平,所以说“vibhāveti即说明之义”。或者,由于词根有多种含义,“眼”这个词也可以有说明之义。当贪染等生起时,色就像变色龙的形状、水泡的形状那样发生颜色变化,它使色进入心识状态,像色法一样令其显现,也就是像赋予形状一样显示出来,这就是它的意思。或者,“色”这个词有扩展之义,而扩展就是显现,所以说“显现”。或者,由于词根有多种含义,“色”这个词应当只有显现之义;表示颜色的“色”这个词,其语源是“rūpayati”;而表示色法的“色”这个词,其语源是“ruppati”——这就是它们的差别。巴利
152.Visesatoti āyatana-saddattho viya asādhāraṇato cakkhādisaddatthatoti attho. Assādetīti cakkhati-saddo ‘‘madhuṃ cakkhati byañjanaṃ cakkhatī’’ti rasasāyanattho atthīti tassa vasena atthaṃ vadati. ‘‘Cakkhuṃ kho, māgaṇḍiya, rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammudita’’nti (ma. ni. 2.209) vacanato cakkhu rūpaṃ assādeti. Satipi sotādīnaṃ saddārammaṇādiratibhāve niruḷhattā cakkhumhiyeva cakkhu-saddo pavattati padumādīsu paṅkajādisaddā viyāti daṭṭhabbaṃ. Vibhāveti cāti saddalakkhaṇasiddhassa cakkhati-saddassa vasena atthaṃ vadati. Cakkhatīti hi ācikkhati, abhibyattaṃ vadatīti attho. Nayanassa ca vadantassa viya samavisamavibhāvanameva ācikkhananti katvā āha ‘‘vibhāveti cāti attho’’ti. Anekatthattā vā dhātūnaṃ vibhāvanatthatā cakkhu-saddassa daṭṭhabbā. Rattaduṭṭhādikālesu kakaṇṭakarūpaṃ viya uddarūpaṃ viya ca vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ rūpaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ rūpayati rūpamiva pakāsaṃ karoti, saviggahamiva katvā dassetīti attho. Vitthāraṇaṃ vā rūpa-saddassa attho, vitthāraṇañca pakāsanamevāti āha ‘‘pakāsetī’’ti. Anekatthattā vā dhātūnaṃ pakāsanatthoyeva rūpa-saddo daṭṭhabbo, vaṇṇavācakassa rūpa-saddassa rūpayatīti nibbacanaṃ, rūpavācakassa ruppatīti ayaṃ viseso.
“被举例说明”就是“被说”的意思,这里可能只是取了“言说”这个意思;但在这里,“声”这个词并不只是指言说,而是一切耳所能识知的东西。“运行”是指依靠自己的缘而运行,也就是被引导到耳所识知的状态。 “指示”是指通过气味把自身不明显的东西显示出来,说“这是香的,这是臭的”,或者像告密者一样把隐藏的花等东西揭示出来,说“这里有素馨等花,这里有芒果等果”,这就是它的意思。因为摄取食物以尝味为根本,而生命以食物之味为因,所以由于倾向于食物之味,生命被称为jīvita,依据语源规则,舌被称为“jivhā”。对于卑劣的有漏法来说,身是它们的来源,所以身被特别称为“kāya”,因为在那些尚未达到无上之因的、由欲贪为因的业所生的、以及作为欲贪特别条件的鼻、舌、身当中,身是更有特别漏的条件。正因为如此,众生在享受触的同时,也从事淫欲。“生起之处”就是生起的原因。或者,以身为根所依的四蕴,因为是强力欲漏等的原因,所以被特别称为“有漏”,而身是它们生起的地方,这就是意思。“持有自己的特征”:那些应当以不共特征而称为“处”的眼等,就是这样说的;而其他属于意所行境的法,则是通过共相被归入同一个“处”来说的。由于粗大的所依、所缘,以及所谓思虑的境与能境的关系,前者是明显的;而其他不明显的意所行境者,并不持有自己的自性——说“法”这个词,就是为了说明这个意思。巴利
Udāharīyatīti vuccatīti-atthe vacanameva gahitaṃ siyā, na ca vacana-saddoyeva ettha saddo, atha kho sabbopi sotaviññeyyoti sappatīti sakehi paccayehi sappīyati sotaviññeyyabhāvaṃ gamīyatīti attho. Sūcayatīti attano vatthuṃ gandhavasena apākaṭaṃ ‘‘idaṃ sugandhaṃ duggandha’’nti pakāseti, paṭicchannaṃ vā pupphādivatthuṃ ‘‘ettha pupphaṃ atthi campakādi, phalamatthi ambādī’’ti pesuññaṃ karontaṃ viya hotīti attho. Rasaggahaṇamūlakattā āhārajjhoharaṇassa jīvitahetumhi āhārarase ninnatāya jīvitaṃ avhāyatīti jivhā vuttā niruttilakkhaṇena. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti visesena kāyo vutto anuttariyahetubhāvaṃ anāgacchantesu kāmarāganidānakammajanitesu kāmarāgassa ca visesapaccayesu ghānajivhākāyesu kāyassa visesatarasāsavapaccayattā. Tena hi phoṭṭhabbaṃ assādentā sattā methunampi sevanti. Uppattidesoti uppattikāraṇanti attho. Kāyindriyavatthukā vā cattāro khandhā balavakāmāsavādihetubhāvato visesena ‘‘sāsavā’’ti vuttā, tesaṃ uppajjanaṭṭhānanti attho. Attano lakkhaṇaṃ dhārayantīti ye visesalakkhaṇena āyatanasaddaparā vattabbā, te cakkhādayo tathā vuttāti aññe manogocarabhūtā dhammā sāmaññalakkhaṇeneva ekāyatanattaṃ upanetvā vuttā. Oḷārikavatthārammaṇamananasaṅkhātehi visayavisayibhāvehi purimāni pākaṭānīti tathā apākaṭā ca aññe manogocarā na attano sabhāvaṃ na dhārentīti imassatthassa dīpanattho dhamma-saddoti.
“努力”的意思是做自己该做的事。这里“处”(āyatana)这个词,在此义中是“依处”的意思,即“它们在这里来”;在第二、第三义中,则是“作者”的意思。“它们”指心和心所法。因为这些东西在各门和各所缘中来、到、生起,所以叫“来”。“展开”的意思是:把先前因为还没生起而沉隐、不明显的东西,从过去向上拉开、使它们明显、令它们生起。巴利
Vāyamantīti attano kiccaṃ karonticceva attho. Imasmiñca atthe āyatanti etthāti āyatananti adhikaraṇattho āyatana-saddo, dutiyatatiyesu kattuattho. Te cāti cittacetasikadhamme. Te hi taṃtaṃdvārārammaṇesu āyanti āgacchanti pavattantīti āyāti. Vitthārentīti pubbe anuppannattā līnāni apākaṭāni pubbantato uddhaṃ pasārenti pākaṭāni karonti uppādentīti attho.
按照约定俗成的用法,为了说明“处”这个词的含义,所以开始说“apica”等话。“由于依止它”这里,意对于意意识等心与心所法来说,并不是依止缘,因此应当把它理解为这些法的门和依止。“从义”是指从词义来说,不是从所指的意义来说。这里说的是词义,比如“cakkhati”等,而不是像“眼是依四大种而生的净色”等那样从所指的意义来说。巴利
Ruḷhīvasena āyatana-saddassatthaṃ vattuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Taṃ nissitattāti ettha mano manoviññāṇādīnaṃ cittacetasikānaṃ nissayapaccayo na hotīti tassa nesaṃ dvārabhāvo nissayabhāvoti daṭṭhabbo. Atthatoti vacanatthato, na vacanīyatthato. Vacanattho hettha vutto ‘‘cakkhatī’’tiādinā, na vacanīyattho ‘‘yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo’’tiādinā (dha. sa. 597) viyāti.
“Tāvatvato”这个词显示的是不多不少的状态。其中,因为不存在任何脱离十二处的法,所以从“多”这方面来说没有可指责的;但是,把自相说成是共相,就可能招来“少”的指责。为了说明这一点,论主说“眼等也是”等等。“不共”是指对眼识等而言不共。虽然眼等有不共的所缘,但由于它们是以门的方式被把握的,所以应理解法处没有被把握。或者,是就门与所缘这两方面来说不共,才说“不共”。巴利
Tāvatvatoti anūnādhikabhāvaṃ dasseti. Tattha dvādasāyatanavinimuttassa kassaci dhammassa abhāvā adhikabhāvato codanā natthi, salakkhaṇadhāraṇaṃ pana sabbesaṃ sāmaññalakkhaṇanti ūnacodanā sambhavatīti dassento āha ‘‘cakkhādayopi hī’’tiādi. Asādhāraṇanti cakkhuviññāṇādīnaṃ asādhāraṇaṃ. Satipi asādhāraṇārammaṇabhāve cakkhādīnaṃ dvārabhāvena gahitattā dhammāyatane aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Dvārārammaṇabhāvehi vā asādhāraṇataṃ sandhāya ‘‘asādhāraṇa’’nti vuttaṃ.
应当结合“多数同时生起”等原理,来说明“生起次第”等在此并不适用。经文说“内在的”等,是为了显示:由于内在性和能缘性,内处应当首先被教导。因为在那些应首先教导的处中,眼处最为明显,所以最先教导眼处。之后教导鼻处等:这里的意思是,由于鼻等没有眼、耳那样多的饶益性,因此不应比眼耳更先教导,而且无法一并宣说,所以应按某种次第来教导,遂以鼻等的次第宣说。即使以其他方式教导,虽并非无可指摘,但也不能因此就不教导那些应当加以厘清的处。“它的行境与范围”即意,它就是行境与范围。那么,它是谁的行境与范围呢?是眼等五处的。通过“确定识生起的原因”这句话,说明了在眼等之后宣说色等的原因。巴利
Yebhuyyasahuppattiādīhi uppattikkamādiayutti yojetabbā. Ajjhattikesu hīti etena ajjhattikabhāvena visayibhāvena ca ajjhattikānaṃ paṭhamaṃ desetabbataṃ dasseti. Tesu hi paṭhamaṃ desetabbesu pākaṭattā paṭhamataraṃ cakkhāyatanaṃ desitanti. Tato ghānāyatanādīnīti ettha bahūpakārattābhāvena cakkhusotehi purimataraṃ adesetabbāni saha vattuṃ asakkuṇeyyattā ekena kamena desetabbānīti ghānādikkamena desitānīti adhippāyo. Aññathāpi hi desitesu na na sakkā codetuṃ, na ca sakkā sodhetabbāni na desetunti. Gocaro visayo etassāti gocaravisayo, mano. Kassa pana gocaro etassa visayoti? Cakkhādīnaṃ pañcannampi. Viññāṇuppattikāraṇavavatthānatoti etena ca cakkhādianantaraṃ rūpādivacanassa kāraṇamāha.
缘的差别,就是业等的差别。地狱等、无足等各类趣的不同,是趣的差别。象、马等,以及刹帝利等,是族类的差别。各个有情相续的差别,就是补特伽罗的差别。而所说的眼等诸处的无穷差别性,也正是心所依处的差别。由此,意处的无穷差别性应当结合苦行道等、所缘增上等的差别来安立。在这部经的分别中宣说了观,也就是结合观而取识,以论说的方式阐述了意处的八十一种差别。青色与青色是同类,其他是异类,同样应当结合善等生起等的差别来安立。所谓依三地法为所缘,是指前文所说的、除眼等之外的法所缘。巴利
Paccayabhedo kammādibhedo. Nirayādiko apadādigatinānākaraṇañca gatibhedo. Hatthiassādiko khattiyādiko ca nikāyabhedo. Taṃtaṃsattasantānabhedo puggalabhedo. Yā ca cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ anantabhedatā vuttā, soyeva hadayavatthussa ca bhedo hoti. Tato manāyatanassa anantappabhedatā yojetabbā dukkhāpaṭipadādito ārammaṇādhipatiādibhedato ca. Imasmiṃ suttantabhājanīye vipassanā vuttāti vipassanupagamanañca viññāṇaṃ gahetvā ekāsītibhedatā manāyatanassa vuttā niddesavasena. Nīlaṃ nīlasseva sabhāgaṃ, aññaṃ visabhāgaṃ, evaṃ kusalasamuṭṭhānādibhedesu yojetabbaṃ. Tebhūmakadhammārammaṇavasenāti pubbe vuttaṃ cakkhādivajjaṃ dhammārammaṇaṃ sandhāya vuttaṃ.
带着躁动的行为,叫“寻求”;以思虑来造作,叫“作用”。其中,为了显示作用,经文说“眼对色等并不会这样想”;为了显示寻求,经文说“那些也不会”等等。不过,这两者既是寻求也是作用,这是按次第来说的。“法性”就是自性,或者指因的堪能性。诸门等没有寻求、没有作用的状态,就是法性。在这个义理中,“yanti”这个词是“因为”的意思;前一句里的“yaṃ”是表示可能性的限定词。依照“比丘们,所谓空村,就是内六处的同义语”这一说法,应当把内处看作空村。“被饮食所迷醉”:就像在空村里,无论拿起哪个器皿,拿到的都只是空的;同样,凡是以恒常等想而执取的事物,当加以审察时,都显现为空虚。色等因为在眼等门中能引生贪欲和忧恼,所以被称为眼等的伤害者。蛇、鳄、鸟、狗、豺、猴是六种生物。险处、洞穴、虚空、村落、坟场、树林是它们的行境。其中,由于以险处等为意乐的诸眼等,乐于依止于险处、洞穴、虚空、村落、坟场、树林等已执取的法林状态,所以色等也应安立其与险处等的相似性。巴利
Saparipphandakiriyāvasena īhanaṃ īhā. Cintanavasena byāpārakaraṇaṃ byāpāro. Tattha byāpāraṃ dassento āha ‘‘na hi cakkhu rūpādīnaṃ evaṃ hotī’’ti. Īhaṃ dassento āha ‘‘na ca tānī’’tiādi. Ubhayampi pana īhā ca hoti byāpāro cāti uppaṭipāṭivacanaṃ. Dhammatāvāti sabhāvova, kāraṇasamatthatā vā. Īhābyāpārarahitānaṃ dvārādibhāvo dhammatā. Imasmiñca atthe yanti etassa yasmāti attho. Purimasmiṃ sambhavanavisesanaṃ yaṃ-saddo. ‘‘Suñño gāmoti kho, bhikkhave, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.238) vacanato suññagāmo viya daṭṭhabbāni. Annapānasamohitanti gahite suññagāme yaññadeva bhājanaṃ parāmasīyati, taṃ taṃ rittakaṃyeva parāmasīyati, evaṃ dhuvādibhāvena gahitāni upaparikkhiyamānāni rittakāneva etāni dissantīti. Cakkhādidvāresu abhijjhādomanassuppādakabhāvena rūpādīni cakkhādīnaṃ abhighātakānīti vuttāni. Ahisusumārapakkhikukkurasiṅgālamakkaṭā cha pāṇakā. Visamabilākāsagāmasusānavanāni tesaṃ gocarā. Tattha visamādiajjhāsayehi cakkhādīhi visamabhāvabilākāsagāmasusānasannissitasadisupādinnadhammavanabhāvehi abhiramitattā rūpādīnampi visamādisadisatā yojetabbā.
“有已还无之义”这一条,是为了统摄其余四种行相才单独说出来的。因为“有已还无之行相”本身就涵盖了生灭、变异等行相。其中,“有已”显示的是先离前际、中间存在;说完这个之后,再用“还无”的说法显示中间存在之后、后际不再存在。通过这两方面,就显示出恒常不存在即是无常相。自性的舍弃就是变异,或者由老与坏灭而转变,或者表现为相续的变异状态。即使恒常不存在,也可能长久安住,为了遮止这种情况,所以说“暂时性”。离于生灭与变异的是常,反之则非常;由遮止常而说无常,即与常相反,这是意旨所在。巴利
Hutvā abhāvaṭṭhenāti idaṃ itaresaṃ catunnaṃ ākārānaṃ saṅgahakattā visuṃ vuttaṃ. Hutvā abhāvākāro eva hi uppādavayattākārādayoti. Tattha hutvāti etena purimantavivittatāpubbakaṃ majjhe vijjamānataṃ dasseti, taṃ vatvā abhāvavacanena majjhe vijjamānatāpubbakaṃ, aparante avijjamānataṃ, ubhayenapi sadā abhāvo aniccalakkhaṇanti dasseti. Sabhāvavijahanaṃ vipariṇāmo, jarābhaṅgehi vā parivattanaṃ, santānavikārāpatti vā. Sadā abhāvepi ciraṭṭhānaṃ siyāti taṃnivāraṇatthaṃ ‘‘tāvakālikato’’ti āha. Uppādavayaññathattarahitaṃ niccaṃ, na itarathāti niccapaṭikkhepato aniccaṃ, niccapaṭipakkhatoti adhippāyo.
由生法性等而不可意,就是压迫。以压迫之义来说:是指此法生起时对那个人构成压迫,或者自身被老等所压迫的意思。即使只是短暂存在的事物,在它存在的刹那,也被生等不断压迫,所以说“以不断压迫”,这是把前面所说的共相加以限定后来说的。由于压迫人,所以是苦。由于是乐的对立面,所以是苦——它排斥、遮止乐;或者说,“苦”这个词在含义上就排斥乐,所以说“以遮止乐”。巴利
Jātidhammatādīhi aniṭṭhatā paṭipīḷanaṃ. Paṭipīḷanaṭṭhenāti ca yassa taṃ pavattati, taṃ puggalaṃ paṭipīḷanato, sayaṃ vā jarādīhi paṭipīḷanattāti attho. Parittaṭṭhitikassapi attano vijjamānakkhaṇe uppādādīhi abhiṇhaṃ sampaṭipīḷanattā ‘‘abhiṇhasampaṭipīḷanato’’ti purimaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ visesetvā vadati, puggalassa pīḷanato dukkhamaṃ. Sukhapaṭipakkhabhāvato dukkhaṃ sukhaṃ paṭikkhipati nivāreti, dukkhavacanaṃ vā atthato sukhaṃ paṭikkhipatīti āha ‘‘sukhapaṭikkhepato’’ti.
没有谁能支配它,它也不能支配别的什么,所以叫“无支配”。或者说,自己能支配别人、别人能支配自己,这叫“有支配”;这里没有这种“有支配”,所以叫“无支配”。“无支配者”的状态,或者说“无支配”,它的含义就是自性本身没有支配的性质,这是共相。“以此”:就是通过“被别的什么所支配”这种方式来看,它是空的。在这个含义里,“空”的修饰语就是“无主人”。另一种说法是:有人这样想——“因为这东西……愿它不要落到……”——这样想的人,在三种情形里都找不到支配的状态,所以它是以“自己能支配”的方式而空,这就是这里的意思。它不是任何人的随心所欲,也没有任何东西对它随心所欲,所以叫“非随心所欲”。这里是用这个区分来显示“无支配”的含义。巴利
Natthi etassa vasavattanako, nāpi idaṃ vasavattanakanti avasavattanakaṃ, attano parasmiṃ parassa ca attani vasavattanabhāvo vā vasavattanakaṃ, taṃ etassa natthīti avasavattanakaṃ, avasavattanakassa avasavattanako vā attho sabhāvo avasavattanakaṭṭho, idañca sāmaññalakkhaṇaṃ. Tenāti parassa attani vasavattanākārena suññaṃ. Imasmiñca atthe suññatoti etasseva visesanaṃ ‘‘assāmikato’’ti. Atha vā ‘‘yasmā vā etaṃ…pe… mā pāpuṇātū’’ti evaṃ cintayamānassa kassaci tīsu ṭhānesu vasavattanabhāvo natthi, suññaṃ taṃ tena attanoyeva vasavattanākārenāti attho. Na idaṃ kassaci kāmakāriyaṃ, nāpi etassa kiñci kāmakāriyaṃ atthīti akāmakāriyaṃ. Etena avasavattanatthaṃ visesetvā dasseti.
“坏灭的趣向”是指灭尽而去。“有之间的转移而去”是指在相续中生起另一种有,就是转生。“相续舍弃了它原本生起的行相”是指舍弃了自然状态。当说“眼是无常”时,因为“眼”和“无常”这两个词所指是同一个,那么其余那些无常的法也会变成“眼”的状态。为了挡住这个责难,也为了说明表达别相和共相的词在部分与整体上的理解差别,所以说了“再者”等话。巴利
Vibhavagati vināsagamanaṃ. Santatiyaṃ bhavantaruppattiyeva bhavasaṅkantigamanaṃ. Santatiyā yathāpavattākāravijahanaṃ pakatibhāvavijahanaṃ. ‘‘Cakkhu anicca’’nti vutte cakkhuanicca-saddānaṃ ekatthattā aniccānaṃ sesadhammānampi cakkhubhāvo āpajjatīti etissā codanāya nivāraṇatthaṃ visesasāmaññalakkhaṇavācakānañca saddānaṃ ekadesasamudāyabodhanavisesaṃ dīpetuṃ ‘‘apicā’’tiādimāha.
问“显示了什么”,意思是:在讲说内观修行时,显示了什么特征?这里引《增支部》10.60 说:“阿难,什么是无我想?阿难,在这里,比丘前往林间,或到树下,或入空寂之处,这样审察:‘眼是无我’……‘法是无我’。他就这样在内外六处随观无我而住。”这是在未加区分的诸处上宣说无我随观。因此,为了阐明:作为因的眼等以及作为果的眼识等,都只是因与果而已,所以是无我,为了彰显无我相,才教导诸处。所以说“十二处……无我相”。虽然在这里也显示了无常相和苦相,但意图是:通过它们特别显示的正是无我相。“Veti ca”这里的“iti”一词表示结束。“Iccassa”这里的“iti”一词,是用来举例说明前面已经结束、应当归咎的过失。“Evaṃ”的意思是:当有“眼是我”这样的主张时。或者,“Iccassa”这里的“iti”一词,是用来举例说明“这样说的人”——即外道论者——的过失特征及其原因。“Evaṃ”则是用来举例说明过失产生的方式。问:对于色,在“愿我的色成为这样”的自我执取中,是否像对“我所”那样,出现了主人式的表述?答:不是,因为已经被执取为“我”。因为被执取为“我”的色,由于具有支配性,当希望“愿它为我这样”时,也应当同样存在;然而,即使希望如此,那被称为色的“我”也不具有支配性。Ābādhāyāti,即以此苦。Paññāpananti,即令他人了知。由于无我相的安立不是他人的行境,因此显示了宣说无常相和苦相——它们能说明无我相——也不是其行境。巴利
Kiṃ dassitanti vipassanācāraṃ kathentena kiṃ lakkhaṇaṃ dassitanti adhippāyo. ‘‘Katamā cānanda, anattasaññā? Idhānanda, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati ‘cakkhu anattā’ti…pe… ‘dhammā anattā’ti. Iti imesu chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu anattānupassī viharatī’’ti (a. ni. 10.60) avisesesu āyatanesu anattānupassanā vuttāti kāraṇabhūtānaṃ cakkhādīnaṃ, phalabhūtānañca cakkhuviññāṇādīnaṃ kāraṇaphalamattatāya anattatāya anattalakkhaṇavibhāvanatthāya āyatanadesanāti āha ‘‘dvādasannaṃ…pe… anattalakkhaṇa’’nti. Yadipi aniccadukkhalakkhaṇāni ettha dassitāni, tehi ca anattalakkhaṇameva visesena dassitanti adhippāyo. Veti cāti ettha iti-saddo samāpanattho. Iccassāti ettha iti-saddo yathāsamāpitassa āropetabbadosassa nidassanattho. Evanti ‘‘cakkhu attā’’ti evaṃ vāde satīti attho. Iccassāti vā iti-saddo ‘‘iti vadantassā’’ti paravādissa dosalakkhaṇākāranidassanattho. Evanti dosagamanappakāranidassanattho. Rūpe attani ‘‘evaṃ me rūpaṃ hotū’’ti attaniye viya sāminiddesāpattīti ce? Na, ‘‘mama attā’’ti gahitattā. ‘‘Mama attā’’ti hi gahitaṃ rūpaṃ vasavattitāya ‘‘evaṃ me hotū’’ti icchiyamānañca tatheva bhaveyya, icchatopi hi tassa rūpasaṅkhāto attā avasavatti cāti. Ābādhāyāti evaṃ dukkhena. Paññāpananti paresaṃ ñāpanaṃ. Anattalakkhaṇapaññāpanassa aññesaṃ avisayattā anattalakkhaṇadīpakānaṃ aniccadukkhalakkhaṇānañca paññāpanassa avisayatā dassitā hoti.
这些法之所以难以被清楚说明,是因为它们难以显现。为了追问它们不显现的原因,所以说了“然而这些……”等话。在站姿等姿势中不间断地生起的,就是前面所说的反复逼迫。由于只是界,从眼等的集合中分离出来,就是种种界的分离。“以密集”是把四种密集以密集的方式归摄为单一而说的。应当知道,破坏相续的正是慧。“从真实味”是从不颠倒的自性。因为自性在被品尝时,以无谬的通达而被享用,所以称为“味”。在无常等之外另说无常相等,是因为存在依于坏灭等而转起的色等执取,以及殊胜的无常等执取。因为仅仅靠名色分别,并不能成办任务,而无常等也应被看作色等的行相。然而这些行相在胜义中并不存在,只是色等的行相而已。因此在《殊胜义论》(《法集论注》350)中说,以特征为所缘的内观是以蕴为所缘,这种说法应只停留在意图上,不应过度推演。而且,执取“无常”的人不会执取“苦、无我”,同样,在执取苦等时也不会执取其他。无常等的执取能遮止常想等,以信、定、慧根为增上,成为三种解脱门。因此,当这些行相被把握时,它们彼此之间是有差别的,所以说为三特征。巴利
Evaṃ pana duppaññāpanatā etesaṃ durūpaṭṭhānatāya hotīti tesaṃ anupaṭṭhahanakāraṇaṃ pucchanto āha ‘‘imāni panā’’tiādi. Ṭhānādīsu nirantaraṃ pavattamānassa heṭṭhā vuttassa abhiṇhasampaṭipīḷanassa. Dhātumattatāya cakkhādīnaṃ samūhato vinibbhujjanaṃ nānādhātuvinibbhogo. Ghanenāti cattāripi ghanāni ghanabhāvena ekattaṃ upanetvā vadati. Paññāyeva santativikopanāti daṭṭhabbaṃ. Yāthāvasarasatoti aviparītasabhāvato. Sabhāvo hi rasiyamāno aviraddhapaṭivedhena assādiyamāno ‘‘raso’’ti vuccati. Aniccādīhi aniccalakkhaṇādīnaṃ aññattha vacanaṃ ruppanādivasena pavattarūpādiggahaṇato visiṭṭhassa aniccādiggahaṇassa sabbhāvā. Na hi nāmarūpaparicchedamattena kiccasiddhi hoti, aniccādayo ca rūpādīnaṃ ākārā daṭṭhabbā. Te panākārā paramatthato avijjamānā rūpādīnaṃ ākāramattāyevāti katvā aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 350) lakkhaṇārammaṇikavipassanāya khandhārammaṇatā vuttāti adhippāyamatte ṭhātuṃ yuttaṃ, nātidhāvituṃ. ‘‘Anicca’’nti ca gaṇhanto ‘‘dukkhaṃ anattā’’ti na gaṇhāti, tathā dukkhādiggahaṇe itarassāgahaṇaṃ. Aniccādiggahaṇāni ca niccasaññādinivattanakāni saddhāsamādhipaññindriyādhikāni tividhavimokkhamukhabhūtāni. Tasmā etesaṃ ākārānaṃ pariggayhamānānaṃ aññamaññaṃ viseso ca atthīti tīṇi lakkhaṇāni vuttāni.
2. 阿毗达摩分别注释巴利
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
167 167. 名色分别论就是阿毗达摩论。它不像经中那样按因果对偶来讲,而是按内处和外处,把应当了知的诸处毫无混杂地在阿毗达摩分别中宣说。“依止”的意思是:对于厌离一切诸行、心倾向于无行、以种姓智而心已转出离的人,通过道、通过证得(而说)。因为当那(涅槃)正在被证得时,证得它之后,它既是所缘缘,又依止于它——它作为增上缘,以最上安稳的性质,成为解脱诸行的趣向与立足处——那被称为“尽”的道,就断除贪等。因此,如果没有证得它,就不能达到贪等的无生与灭尽,所以说“依止它,贪等被灭尽”。“脱离经文”就是脱离经句。经文还有另一种含义,应像“杀母杀父”等(《法句经》294-295)那样引出;意思是:并非仅仅在经句本身中就能得出其含义。巴利
167. Nāmarūpaparicchedakathā abhidhammakathāti suttante viya paccayayugaḷavasena akathetvā ajjhattikabāhiravasena abhiññeyyāni āyatanāni abbokārato abhidhammabhājanīye kathitāni. Āgammāti sabbasaṅkhārehi nibbindassa visaṅkhāraninnassa gotrabhunā vivaṭṭitamānasassa maggena sacchikaraṇenāti attho. Sacchikiriyamānañhi taṃ adhigantvā ārammaṇapaccayabhūtañca paṭicca adhipatipaccayabhūte ca tamhi paramassāsabhāvena vinimuttasaṅkhārassa ca gatibhāvena patiṭṭhānabhūte patiṭṭhāya khayasaṅkhāto maggo rāgādayo khepetīti taṃsacchikaraṇābhāve rāgādīnaṃ anuppattinirodhagamanābhāvā ‘‘taṃ āgamma rāgādayo khīyantī’’ti vuttaṃ. Suttato muñcitvāti suttapadāni muñcitvā. Añño suttassa attho ‘‘mātaraṃ pitaraṃ hantvā’’tiādīsu (dha. pa. 294-295) viya āharitabbo, natthi suttapadeheva nīto atthoti attho.
“一、多”:对于碎成粉末的细微之物,或是某种做法,他带着轻蔑称之为“碎末之作”。“你不知道一、多”的意思是:这么一点你都不知道吗?“难道不是已知吗”:有人隐瞒自己已经知道的事,转移话题说“就算从前不知道,现在知道了,难道不好吗?”——论师就用“难道不是已知吗”这一句来追问、堵住他。“分别后”:不滞留在字面意思上,而是把隐晦的含义分开、抽出来、讲明白。“贪等的灭尽”只是“不存在”而已;而“不存在”没有多少之分,因为它本身就是不存在。有人持这种说法,为了截断他的言论,论师就问他:“贪的灭尽,是不是就是贪本身的灭尽?”等等。理由是:如果贪的灭尽不是嗔的灭尽,嗔的灭尽等也不是贪的灭尽,那它们就成了彼此不同、各各相异的东西,这样一来就变成有许多个涅槃了。然而,对于没有自性的东西来说,彼此差别根本不存在,所以涅槃反倒成了有自性的东西。九种以渴爱为根本的法,就是“缘于渴爱而有遍求”等(《长部》2.103;3.359;《增支部》9.23;《分别论》963);其中,遍求等应当看作与遍求等相应的烦恼。一千五百种烦恼,已经在因缘论中说过。巴利
Ekaṃ nānanti cuṇṇitaṃ khuddakaṃ vā karaṇaṃ, cuṇṇīkaraṇanti abahumānena vadati. Na tvaṃ ekaṃ nānaṃ jānāsīti kiṃ ettakaṃ tvameva na jānāsīti attho. Nanu ñāteti ‘‘yadipi pubbe na ñātaṃ, adhunāpi ñāte nanu sādhu hotī’’ti attano jānanaṃ paṭicchādetvā vikkhepaṃ karontaṃ nibandhati. Vibhajitvāti akkharatthamatte aṭṭhatvā līnaṃ atthaṃ vibhajitvā uddharitvā nīharitvā kathitanti attho. Rāgādīnaṃ khayo nāma abhāvamatto, na ca abhāvassa bahubhāvo atthi attano abhāvattāti vadantassa vacanapacchindanatthaṃ pucchati ‘‘rāgakkhayo nāma rāgasseva khayo’’tiādi. Yadi hi rāgakkhayo dosādīnaṃ khayo na hoti, dosakkhayādayo ca rāgādīnaṃ khayā, aññamaññavisiṭṭhā bhinnā āpannā hontīti bahunibbānatā āpannā eva hoti, aññamaññaviseso ca nāma nissabhāvassa natthīti sasabhāvatā ca nibbānassa. Nava taṇhāmūlakā ‘‘taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’’ti (dī. ni. 2.103; 3.359; a. ni. 9.23; vibha. 963) ādayo, tesu pariyesanādayo ca pariyesanādikarakilesā daṭṭhabbā. Diyaḍḍhakilesasahassaṃ nidānakathāyaṃ vuttaṃ.
“因为粗显而应令作”的意思是:对于极其微细的涅槃,如果有人执取它带有粗显体性的过失,就应当让他明白,或者应当呵责他。“事”是指已执取的触——也就是淫欲法。为什么说畜生之类也能证得涅槃呢?对于那些主张“烦恼彻底不再生起、完全灭尽就是涅槃”的人,难道烦恼的坏灭、暂时不现行,不就是涅槃吗?不是的,因为从“无有”这一点来看是一样的。毕竟不现行和暂时不现行都只是“无有”而已,并没有差别。如果说有差别,那就会堕入“无有”的过失。又因为畜生也能证得,对它们来说,涅槃就像粗大显眼的装饰品一样,是粗显的、粗大的。然而,只是不能把它戴在耳朵上,或者说因为它太粗大而不能当作装饰,这就好像带着嘲弄的语气在呵责一样。巴利
Oḷārikatāya kāretabboti atisukhumassa nibbānassa oḷārikabhāvadosāpattiyā bodhetabbo, niggahetabbo vā. Vatthunti upādinnakaphoṭṭhabbaṃ methunaṃ. Acchādīnampi nibbānappatti kasmā vuttā, nanu ‘‘kilesānaṃ accantaṃ anuppattinirodho nibbāna’’nti icchantassa kilesānaṃ vināso kañci kālaṃ appavatti nibbānaṃ na hotīti? Na, abhāvasāmaññato. Accantāpavatti hi kañci kālañca appavatti abhāvoyevāti natthi viseso. Savisesaṃ vā vadantassa abhāvatā āpajjatīti. Tiracchānagatehipi pāpuṇitabbattā tesampi pākaṭaṃ piḷandhanaṃ viya oḷārikaṃ thūlaṃ. Kevalaṃ pana kaṇṇe piḷandhituṃ na sakkoti, piḷandhanatopi vā thūlattā na sakkāti uppaṇḍento viya niggaṇhāti.
难道不能说仅仅以涅槃为所缘,烦恼的灭尽还没有证得吗?因为心能缘取过去、未来等一切法,并不是只缘取已经成就的法。那么,种姓智是否也会以道所应证的“烦恼不转起的法性”为所缘而生起呢?不会,因为尚未证得涅槃的人,不可能生起以涅槃为所缘的智。涅槃并不像其他法那样,它极其深奥,未证得的人无法缘取它。因此,种姓智所应证得的,必须是超越三时自性的深奥本质;或者,对于只想要烦恼灭尽这一状态的人来说,早在种姓智之前,烦恼的灭尽就已经成就了。所以他说:“你就在尚未断尽的烦恼当中,安立了烦恼灭尽的涅槃。”因为,如果能在尚未证得烦恼灭尽时以它为所缘,那种姓智之前的心也应该能缘取它了。巴利
Nibbānārammaṇakaraṇena gotrabhukkhaṇe kilesakkhayappatti panassa āpannāti maññamāno āha ‘‘tvaṃ akhīṇesuyevā’’tiādi. Nanu ārammaṇakaraṇamattena kilesakkhayo anuppattoti na sakkā vattuṃ. Cittañhi atītānāgatādisabbaṃ ālambeti, na nipphannamevāti gotrabhupi maggena kilesānaṃ yā anuppattidhammatā kātabbā, taṃ ārabbha pavattissatīti? Na, appattanibbānassa nibbānārammaṇañāṇābhāvato. Na hi aññadhammā viya nibbānaṃ, taṃ pana atigambhīrattā appattena ālambituṃ na sakkā. Tasmā tena gotrabhunā pattabbena tikālikasabhāvātikkantagambhīrabhāvena bhavitabbaṃ, kilesakkhayamattataṃ vā icchato gotrabhuto puretaraṃ nipphannena kilesakkhayena. Tenāha ‘‘tvaṃ akhīṇesuyeva kilesesu kilesakkhayaṃ nibbānaṃ paññapesī’’ti. Appattakilesakkhayārammaṇakaraṇe hi sati gotrabhuto puretaracittānipi ālambeyyunti.
“道的烦恼灭尽就是涅槃”,这句话的意思是:作为道所缘的涅槃是什么?从“道”等词开始的那几句,只是在进一步说明前面那两个问题。巴利
Maggassa kilesakkhayaṃ nibbānanti maggassa ārammaṇabhūtaṃ nibbānaṃ katamanti attho. Maggotiādinā purimapucchādvayameva vivarati.
他们说“并非任何什么”,意思是:在色等诸法当中,涅槃不是任何一种东西,也不是在任何时候存在,不能说它是以过去等状态而存在。依于涅槃,无明和渴爱连一丁点儿都不存在;正是依于涅槃,它们也并非在任何时候存在。这个意思才说得通。巴利
Na ca kiñcīti rūpādīsu nibbānaṃ kiñci na hoti, na ca kadāci hoti, atītādibhāvena na vattabbanti vadanti, taṃ āgamma avijjātaṇhānaṃ kiñci ekadesamattampi na hoti, tadeva taṃ āgamma kadāci na ca hotīti attho yutto.
第3章 对提问者的注释巴利
3. Pañhapucchakavaṇṇanā
168 不可说之法为所缘的意思是:就像有些有所缘的法,以小等形态将某种所缘构成不可说;同样地,从所缘的角度来看,它并不归入不可说那一类。这就是这句话的含义。巴利
168.Na…pe… navattabbadhammārammaṇattāti yathā sārammaṇā parittādibhāvena navattabbaṃ kiñci ārammaṇaṃ karonti, evaṃ kiñci ālambanato na navattabbakoṭṭhāsaṃ bhajatīti attho.