单法注释的注释·(二)双项解说注释
17. 小事分别义注 · 118 段
(二)双项解说注释
(2.) Dukaniddesavaṇṇanā
891在《双集》中,嗔怒等项的解说,应当依照前面所说的方式来了知。不过,在后面讲到“怨恨”等项时,先前的嗔怒在后来的时段仍被持续怀恨,所以后起的嗔怒就叫作“怨恨”。持续怀恨的方式,就是“持续怀恨”;持续怀恨者的状态,就是“持续怀恨性”。“安置”,是指对最初生起的嗔怒紧接着安置,或者划定界限地安置;“放置”,是指按本性放置;“稳固放置”,是指从各个方面一再地安放嗔怒;“随合”,是指不让最初生起的嗔怒显出间隔,而把它合为一体;“随结”,是指把后起的与先前的连接起来;“坚固作”,是指使其牢固。这就叫作:这具有持续怀恨的特征,以不舍弃怨恨为作用,所以称为怨恨;具足这种怨恨的人,无法舍弃怨恨。“他竟然这样对我说话,实在不合适”,如此一次又一次地追随不舍,就像燃烧的腐木火把一样一直烧下去,又像正在洗涤的生皮、涂了油脂的破布一样,怎么也洗不干净。
891. Dukesu kodhaniddesādayo heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā. Heṭṭhā anāgatesu pana upanāhaniddesādīsu pubbakālaṃ kodhaṃ upanayhatīti aparakālakodho upanāho nāma. Upanayhanākāro upanayhanā. Upanayhitassa bhāvo upanayhitattaṃ. Aṭṭhapanāti paṭhamuppannassa anantaraṭṭhapanā mariyādaṭṭhapanā vā. Ṭhapanāti pakatiṭhapanā. Saṇṭhapanāti sabbatobhāgena punappunaṃ āghātaṭṭhapanā. Anusaṃsandanāti paṭhamuppannena kodhena saddhiṃ antaraṃ adassetvā ekībhāvakaraṇā. Anuppabandhanāti purimena saddhiṃ pacchimassa ghaṭanā. Daḷhīkammanti thirakaraṇaṃ. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ upanandhanalakkhaṇo veraṃ appaṭinissajjanaraso upanāhoti vuccati; yena samannāgato puggalo veraṃ nissajjituṃ na sakkoti; ‘evaṃ nāma maṃ esa vattuṃ ananucchaviko’ti aparāparaṃ anubandhati; ādittapūtialātaṃ viya jalateva ; dhoviyamānaṃ acchacammaṃ viya, vasātelamakkhitapilotikā viya ca na parisujjhati.
892“抹除”之所以叫抹除,是因为它具有抹除的性质。当一个人为了抹除别人的功德而行动时,他首先抹除的是自己的因由,就像扔粪便的人自己先被粪便弄脏一样,这就是它的含义。接下来是对两种行相与状态的解说。“粗硬性”就是粗硬的状态;意思是说“依靠你,却什么也得不到”,然后吐口水。所谓“粗硬的行为”,就是做出粗硬的事。也就是说,在家人依靠在家人,或者比丘依靠比丘而住时,因为一点点小事就生气,说出“依靠你,什么也得不到”,然后吐口水,还用脚去踩,这就叫做出粗硬。他的这种行为,就叫做粗硬的行为。不过,从特相等方面来说,具有抹除他人功德这一特相的,就是抹除;以破坏那些功德为作用;以掩盖他人所做的善行为显现。
892. Makkhanabhāvavasena makkho; paraguṇamakkhanāya pavattentopi attano kāraṇaṃ, gūthapaharaṇakaṃ gūtho viya, paṭhamataraṃ makkhetīti attho. Tato parā dve ākārabhāvaniddesā. Niṭṭhurabhāvo niṭṭhuriyaṃ; ‘taṃ nissāya ettakampi natthī’ti kheḷapātananti attho. Niṭṭhuriyakammanti niṭṭhuriyakaraṇaṃ. Gahaṭṭho vā hi gahaṭṭhaṃ, bhikkhu vā bhikkhuṃ nissāya vasanto appamattakeneva kujjhitvā ‘taṃ nissāya ettakampi natthī’ti kheḷaṃ pātetvā pādena maddanto viya niṭṭhuriyaṃ nāma karoti. Tassa taṃ kammaṃ niṭṭhuriyakammanti vuccati. Lakkhaṇādito panesa paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho, tesaṃ vināsanaraso, parena sukatānaṃ kiriyānaṃ avacchādanapaccupaṭṭhāno.
所谓攀比,就是显示别人的优点之后,拿自己的优点去跟他拉平,这就是它的意思。攀比的衍生,叫攀比衍生。这种攀比又因为执取自己的胜利而成为食,所以叫攀比食。争论之处,就是争论的起因。执取双轭,就是执取同等的负担。不舍弃,就是不舍弃自己已经执取的东西。不过从特相等方面来说,这种攀比的特相是执取双轭,作用是把自己的优点和别人的优点拉平,现起是依照别人的优点来衡量而现起。因为一个爱攀比的人不肯把担子让给第二个人,他会平等地伸展开来站着。在讨论的场合里,即使别的比丘引用了许多经证和理据,他也会说:你我的说法到底有什么差别?难道我们的话不像从中剖开的金子一样完全一样吗?嫉妒和悭吝的解说,意思已经讲过了。
Paḷāsatīti paḷāso; parassa guṇe dassetvā attano guṇehi samaṃ karotīti attho. Paḷāsassa āyanā paḷāsāyanā. Paḷāso ca so attano jayāharaṇato āhāro cāti paḷāsāhāro. Vivādaṭṭhānanti vivādakāraṇaṃ. Yugaggāhoti samadhuraggahaṇaṃ. Appaṭinissaggoti attanā gahitassa appaṭinissajjanaṃ. Lakkhaṇādito panesa yugaggāhalakkhaṇo paḷāso, paraguṇehi attano guṇānaṃ samakaraṇaraso, paresaṃ guṇappamāṇena upaṭṭhānapaccupaṭṭhāno. Paḷāsī hi puggalo dutiyassa dhuraṃ na deti, samaṃ pasāretvā tiṭṭhati, sākacchamaṇḍale aññena bhikkhunā bahūsu suttesu ca kāraṇesu ca ābhatesupi ‘tava ca mama ca vāde kiṃ nāma nānākaraṇaṃ? Nanu majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya ekasadisameva amhākaṃ vacana’nti vadati. Issāmacchariyaniddesā vuttatthā eva.
894在“谄”的解说中,“他说语”是指:他明明知道“违犯施设的比丘们造作重业,而我们并没有所谓的违犯之处”,却像已寂静的人那样说话。“以身行”是指:他以身作伪装,心想“愿没人知道我做了这个恶业”。由于遮蔽存在的过失,就像迷惑眼目的幻术一样,所以叫“谄”。谄者的状态就是“谄性”。因为作了恶又加以遮蔽,众生以此超越而流转,所以叫“超越流转”。以身业和语业显示为另一种样子来欺骗,所以叫“欺骗”。众生以此行诈,所以叫“诈”;意思是邪行。因为“我不这样做”而分散恶行,所以叫“分散”。因为“我不这样做”而回避,所以叫“回避”。以身等来防护遮盖,所以叫“隐藏”。从各方面隐藏,叫“完全隐藏”。像用草叶盖住粪便一样,以身业和语业遮盖恶行,所以叫“覆盖”。从各方面覆盖,叫“遮蔽”。不把它公开显示出来,叫“不作显露”。不使它明显显示出来,叫“不作开显”。好好地覆盖,叫“掩盖”。因为已作遮蔽之后又再造恶,所以叫“恶行”。这被称为:这种具有“已作恶而遮蔽”之相的,就叫作“谄”;具足这种谄的人,就像被灰覆盖的炭火、被水覆盖的树桩、被布缠绕的刀一样。
894. Māyāniddese vācaṃ bhāsatīti jānaṃyeva ‘paṇṇattiṃ vītikkamantā bhikkhū bhāriyaṃ karonti, amhākaṃ pana vītikkamaṭṭhānaṃ nāma natthī’ti upasanto viya bhāsati. Kāyena parakkamatīti ‘mayā kataṃ idaṃ pāpakammaṃ mā keci jāniṃsū’ti kāyena vattaṃ karoti. Vijjamānadosapaṭicchādanato cakkhumohanamāyā viyāti māyā. Māyāvino bhāvo māyāvitā. Katvā pāpaṃ puna paṭicchādanato aticca āsaranti etāya sattāti accāsarā. Kāyavācākiriyāhi aññathā dassanato vañcetīti vañcanā. Etāya sattā nikarontīti nikati; micchākarontīti attho. ‘Nāhaṃ evaṃ karomī’ti pāpānaṃ vikkhipanato vikiraṇā. ‘Nāhaṃ evaṃ karomī’ti parivajjanato pariharaṇā. Kāyādīhi saṃvaraṇato gūhanā. Sabbatobhāgena gūhanā parigūhanā. Tiṇapaṇṇehi viya gūthaṃ kāyavacīkammehi pāpaṃ chādetīti chādanā. Sabbatobhāgena chādanā paṭicchādanā. Na uttānaṃ katvā dassetīti anuttānīkammaṃ. Na pākaṭaṃ katvā dassetīti anāvikammaṃ. Suṭṭhu chādanā vocchādanā. Katapaṭicchādanavasena punapi pāpassa karaṇato pāpakiriyā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ katapaṭicchādanalakkhaṇā māyā nāma vuccati; yāya samannāgato puggalo bhasmāpaṭicchanno viya aṅgāro, udakapaṭicchanno viya khāṇu, pilotikāpaliveṭhitaṃ viya ca satthaṃ hoti.
在诡诈的解说中,“诈”是指显示不存在的功德,所以不是如实而说。从一切方面行诈,就是极诈。“凡于此中”即对于那个人。“诈”是指显示不存在的功德,也就是奸诈。“诈性”即诈的姿态。“硬涩性”指像莲茎一样无法触摸的粗糙坚硬状态。“硬涩”也是它的同义词。“极防护性”“极防护”这两个词,说的是像钉入固定住一样的坚固奸诈。这被称为:具有显示自己并不存在的功德这种特征,就叫作诡诈;具足诡诈的人,他的肚子或后背都无法测知。
Sāṭheyyaniddese saṭhoti asantaguṇaparidīpanato na sammā bhāsitā. Sabbatobhāgena saṭho parisaṭho. Yaṃ tatthāti yaṃ tasmiṃ puggale. Saṭhanti asantaguṇadīpanaṃ kerāṭiyaṃ. Saṭhatāti saṭhākāro. Kakkaratāti padumanālissa viya aparāmasanakkhamo kharapharusabhāvo. Kakkariyantipi tasseva vevacanaṃ. Parikkhattatā pārikkhattiyanti padadvayena nikhaṇitvā ṭhapitaṃ viya daḷhakerāṭiyaṃ vuttaṃ. Idaṃ vuccatīti idaṃ attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ nāma vuccati; yena samannāgatassa puggalassa kucchiṃ vā piṭṭhiṃ vā jānituṃ na sakkā.
Vāmena sūkaro hoti, dakkhiṇena ajāmigo; Sarena nelako hoti, visāṇena jaraggavoti.
这样说,就像前面说过的夜叉猪一样。关于无明等的解释,前面已经讲过了。
Evaṃ vuttayakkhasūkarasadiso hoti. Avijjādiniddesā vuttatthā eva.
902在解释“不正直”时,“不正直”指的是不直的状态。不正直的状态就是不正性。“弯曲”指像月牙那样的弯。“歪曲”指像牛尿那样的弯。“扭曲”指像犁头尖那样的弯。以上这些词,说的都是身、语、意的弯曲。
902. Anajjavaniddese anajjavoti anujutākāro. Anajjavabhāvo anajjavatā. Jimhatāti candavaṅkatā. Vaṅkatāti gomuttavaṅkatā. Kuṭilatāti naṅgalakoṭivaṅkatā. Sabbehipi imehi padehi kāyavacīcittavaṅkatāva kathitā.
在不柔和的解释里,不柔软的状态就是不柔软。不柔和的表现方式就是不柔和性。粗硬的状态就是粗硬性。因为缺乏能带来柔软的润泽,所以是粗恶的状态,也就是粗恶性。由于没有谦下之行,心保持正直的状态就是心直性。再次提到“不柔软”,是为了说明它的区别:这是被称为不柔软的心直性,而不是被称为正直的心直性。
Amaddavaniddese na mudubhāvo amudutā. Amaddavākāro amaddavatā. Kakkhaḷabhāvo kakkhaḷiyaṃ. Maddavakarassa sinehassa abhāvato pharusabhāvo phārusiyaṃ. Anīcavuttitāya ujukameva ṭhitacittabhāvo ujucittatā. Puna amudutāgahaṇaṃ tassā visesanatthaṃ ‘amudutāsaṅkhātā ujucittatā, na ajjavasaṅkhātā ujucittatā’ti.
903从“无忍”等的解释,应当理解为与“忍”等的解释正好相反。
903.Akkhantiniddesādayo khantiniddesādipaṭipakkhato veditabbā.
908在结缚的解说中,“内”指欲有。“外”指色有与无色有。确实,众生在欲有中住的时间很短,只占一劫的四分之一,在其余的三份中,欲有是空无的;他们在色有与无色有中则住很长时间。但尽管如此,因为他们在欲有中的死与结生很多,在色有与无色有中则很少;而且,在死与结生多的地方,爱着、希求与贪欲也多,在少的地方也少,所以欲有被称为“内”,色有与无色有被称为“外”。这样,在称为“内”的欲有中的结缚,就叫内结缚;在称为“外”的色有与无色有中的结缚,就叫外结缚。其中各自各有五种。因此说“五下分结、五上分结”。再者,“下”指欲界,因能导致往生彼处并附属于该“下”,故为下分;“上”指色界及无色界,因能导致往生彼处并附属于该“上”,故为上分。
908. Saṃyojananiddese ajjhattanti kāmabhavo. Bahiddhāti rūpārūpabhavo. Kiñcāpi hi sattā kāmabhave appaṃ kālaṃ vasanti kappassa catutthameva koṭṭhāsaṃ, itaresu tīsu koṭṭhāsesu kāmabhavo suñño hoti tuccho, rūpārūpabhave bahuṃ kālaṃ vasanti, tathāpi nesaṃ yasmā kāmabhave cutipaṭisandhiyo bahukā honti, appā rūpārūpabhavesu, yattha ca cutipaṭisandhiyo bahukā tattha ālayopi patthanāpi abhilāsopi bahu hoti, yattha appā tattha appo, tasmā kāmabhavo ajjhattaṃ nāma jāto, rūpārūpabhavā bahiddhā nāma. Iti ajjhattasaṅkhāte kāmabhave bandhanaṃ ajjhattasaṃyojanaṃ nāma, bahiddhāsaṅkhātesu rūpārūpabhavesu bandhanaṃ bahiddhāsaṃyojanaṃ nāma. Tattha ekekaṃ pañcapañcavidhaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘pañcorambhāgiyāni pañcuddhambhāgiyānī’’ti. Tatrāyaṃ vacanattho – oraṃ vuccati kāmadhātu, tattha upapattinipphādanato taṃ oraṃ bhajantīti orambhāgiyāni. Uddhaṃ vuccati rūpārūpadhātu, tattha upapattinipphādanato taṃ uddhaṃ bhajantīti uddhambhāgiyānīti.
三法解说注释
(3.) Tikaniddesavaṇṇanā
909在《三法解说》里,通过三种不善根说明了轮回之根的现行。在不善寻等项目中,应当知道:以寻思的作用来说是“寻”,以认知的作用来说是“想”,以自性的意义来说是“界”。在《恶行解说》里,第一种方式按业道来分别,第二种按总摄一切业来分别,第三种则仅按已生起的思来分别。
909. Tikaniddese tīhi akusalamūlehi vaṭṭamūlasamudācāro kathito. Akusalavitakkādīsu vitakkanavasena vitakko, sañjānanavasena saññā, sabhāvaṭṭhena dhātūti veditabbā. Duccaritaniddese paṭhamanayo kammapathavasena vibhatto, dutiyo sabbasaṅgāhikakammavasena, tatiyo nibbattitacetanāvaseneva.
914在解说诸漏的部分,按照经教的分类方式,只说了三种漏。
914. Āsavaniddese suttantapariyāyena tayova āsavā kathitā.
919在解说“寻求”时,简要来说,其中依“什么是欲的寻求?”等方式所说的欲的寻求之贪,就是欲的寻求。依“在诸有中的有欲”等方式所说的有的寻求之贪,就是有的寻求。依“世间是常”等方式所说的、被邪见者视为梵行的寻求,应当知道这就是见的寻求和梵行的寻求。又因为不只是贪和见才是寻求,与它们同组的业也是寻求,所以为了说明这一点,分出了第二种方式。其中,“与它们同组”应当理解为与它们相应、同组。在这里,与欲贪同组的只在欲界众生中生起;与有贪同组的则在大梵天中生起。从等至出定后经行时,在享受禅支的时候,会有身的不善业;如果说出“啊,快乐!啊,快乐!”这样的话而享受,就是语的不善业;如果不发动身表和语表,只以意享受,就是意的不善业。依执取极端之见,所有持邪见的人在经行等时也会有那些不善业。
919. Esanāniddese saṅkhepato tattha katamā kāmesanāti ādinā nayena vutto kāmagavesanarāgo kāmesanā. Yo bhavesu bhavacchandotiādinā nayena vutto bhavagavesanarāgo bhavesanā. Sassato lokotiādinā nayena vuttā diṭṭhigatikasammatassa brahmacariyassa gavesanā diṭṭhi brahmacariyesanāti veditabbā. Yasmā ca na kevalaṃ rāgadiṭṭhiyo eva esanā, tadekaṭṭhaṃ pana kammampi esanā eva, tasmā taṃ dassetuṃ dutiyanayo vibhatto. Tattha tadekaṭṭhanti sampayuttekaṭṭhaṃ veditabbaṃ. Tattha kāmarāgekaṭṭhaṃ kāmāvacarasattānameva pavattati; bhavarāgekaṭṭhaṃ pana mahābrahmānaṃ. Samāpattito vuṭṭhāya caṅkamantānaṃ jhānaṅgānaṃ assādanakāle akusalakāyakammaṃ hoti, ‘aho sukhaṃ aho sukha’nti vācaṃ bhinditvā assādanakāle vacīkammaṃ, kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā manasāva assādanakāle manokammaṃ. Antaggāhikadiṭṭhivasena sabbesampi diṭṭhigatikānaṃ caṅkamanādivasena tāni hontiyeva.
920在“种类”的释义中,像“他们说什么样的人是持戒者?他们说什么样的人是具慧者?”这类句子里的行相与状态,就叫“种类”。在“以一种智事”这类句子中,指的是部分。在“于诸种类中不动摇”这类句子中,指的是慢。这里“种类”也正是慢。因为慢以“我优胜”等方式来区分种种,所以称为“种类”。或者,以安立的意义来说,也称为“种类”。因此,应当知道,“我是优胜者”这样生起的慢的种类、慢的安立,就是“我是优胜者”这种种类。其余两句也是同样的道理。
920. Vidhāniddese ‘‘kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.95) ākārasaṇṭhānaṃ vidhā nāma. ‘‘Ekavidhena ñāṇavatthū’’tiādīsu (vibha. 751) koṭṭhāso. ‘‘Vidhāsu na vikampatī’’tiādīsu (theragā. 1079) māno. Idhāpi mānova vidhā nāma. So hi seyyādivasena vidahanato vidhāti vuccati. Ṭhapanaṭṭhena vā vidhā. Tasmā ‘seyyohamasmī’ti evaṃ uppannā mānavidhā mānaṭhapanā seyyohamasmīti vidhāti veditabbā. Sesapadadvayesupi eseva nayo.
921在“怖畏的解说”中,“缘于生而有怖畏”是指以生为因缘而生起的怖畏。“令人恐惧的”是对表现形态的说明。“战栗”是指因为怖畏而身体抖动。“身毛竖立”是指汗毛竖起来,也就是向上竖起的状态。用这两句从作用上显示了怖畏之后,又用“心的惊恐”从本质上显示了怖畏。
921. Bhayaniddese jātiṃ paṭicca bhayanti jātipaccayā uppannabhayaṃ. Bhayānakanti ākāraniddeso. Chambhitattanti bhayavasena gattacalanaṃ. Lomahaṃsoti lomānaṃ haṃsanaṃ, uddhaggabhāvo. Iminā padadvayena kiccato bhayaṃ dassetvā puna cetaso utrāsoti sabhāvato dassitaṃ.
922在对“黑暗”的解说中,是以“疑”为标题来讲述无明的。因为经中说“那黑暗、迷妄,无明瀑流、大怖畏”,所以无明就叫作黑暗。不过,为了让开示更容易理解,就按过去、未来、现在这三段时间,以“疑”为标题来作说明。其中,如果有人犹豫:“我过去世是刹帝利吗?还是婆罗门、吠舍、首陀罗?是黑还是白?是矮还是高?”这就是在针对过去世起疑。如果有人犹豫:“我未来世会是刹帝利吗?还是婆罗门、吠舍……乃至是高?”这就是在针对未来世起疑。如果有人犹豫:“我现在是刹帝利吗?还是婆罗门、吠舍、首陀罗?或者,我是色,还是受、想、行、识?”这就是在针对现在起疑。
922. Tamaniddese vicikicchāsīsena avijjā kathitā. ‘‘Tamandhakāro sammoho, avijjogho mahabbhayo’’ti vacanato hi avijjā tamo nāma. Tiṇṇaṃ pana addhānaṃ vasena desanāsukhatāya vicikicchāsīsena desanā katā. Tattha ‘kiṃ nu kho ahaṃ atīte khattiyo ahosiṃ udāhu brāhmaṇo vesso suddo kāḷo odāto rasso dīgho’ti kaṅkhanto atītaṃ addhānaṃ ārabbha kaṅkhati nāma. ‘Kiṃ nu kho ahaṃ anāgate khattiyo bhavissāmi udāhu brāhmaṇo vesso…pe… dīgho’ti kaṅkhanto anāgataṃ addhānaṃ ārabbha kaṅkhati nāma. ‘Kiṃ nu kho ahaṃ etarahi khattiyo udāhu brāhmaṇo vesso suddo; kiṃ vā ahaṃ rūpaṃ udāhu vedanā saññā saṅkhārā viññāṇa’nti kaṅkhanto paccuppannaṃ addhānaṃ ārabbha kaṅkhati nāma.
在这里,刹帝利不会不知道自己是刹帝利,婆罗门不会不知道自己是婆罗门,吠舍不会不知道自己是吠舍,首陀罗不会不知道自己是首陀罗。但执持“有命”见解的众生,听了刹帝利等种姓身份有各种差别之后,就会这样疑惑:“我们身体里面的命者到底是什么样的呢?是青色的,还是黄色、红色、白色?是四角的、六角的,还是八角的?”这就是在疑惑。
Tattha kiñcāpi khattiyo vā attano khattiyabhāvaṃ, brāhmaṇo vā brāhmaṇabhāvaṃ, vesso vā vessabhāvaṃ, suddo vā suddabhāvaṃ ajānanako nāma natthi, jīvaladdhiko pana satto khattiyajīvādīnaṃ vaṇṇādibhedaṃ sutvā ‘kīdiso nu kho amhākaṃ abbhantare jīvo – kiṃ nu kho nīlako udāhu pītako lohitako odāto caturaṃso chaḷaṃso aṭṭhaṃso’ti kaṅkhanto evaṃ kaṅkhati nāma.
923外道处:所谓“外道处”,就是作为外道的处,或者外道们的处。其中,“外道”指的是六十二种邪见。“外道们”指的是那些喜欢、认可这些邪见的人。“处”的含义前面已经说过了。在这里,因为一切执持邪见的人,生起时都只在这三个地方生起,汇聚时也都只汇聚、聚集在这三个地方,而这三个地方正是让他们成为邪见者的原因,所以这些既是外道,又因为“生起之处”等含义而成为处,因此叫“外道处”;同样,因为是外道们的处,所以也叫“外道处”。“人、补特伽罗”就是指众生。虽然说“人”或“补特伽罗”时,说的就是众生,但这属于世俗约定的说法,就是对方怎么理解就怎么说。“领受”是指了知自己相续中生起的,或者让它被感知、被体验。“因宿作之因”是指过去所作的原因,意思就是仅仅由过去所造的业的缘而领受。这是尼干陀派的教义。但持这种说法的人,排斥了业受和作用受,只接受一种异熟受。在由胆汁等引起的八种病中,他们排斥其中七种,只接受第八种。在现法受业等三种业中,他们排斥两种,只接受一种后后受业。在善、不善、异熟、作用这四种思中,他们只接受异熟思。
923.Titthāyatanānīti titthabhūtāni āyatanāni, titthiyānaṃ vā āyatanāni. Tattha titthaṃ nāma dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo. Titthiyā nāma yesaṃ tā diṭṭhiyo ruccanti khamanti. Āyatanaṭṭho heṭṭhā vuttoyeva. Tattha yasmā sabbepi diṭṭhigatikā sañjāyamānā imesuyeva tīsu ṭhānesu sañjāyanti, samosaramānāpi etesuyeva samosaranti sannipatanti, diṭṭhigatikabhāve ca nesaṃ etāniyeva kāraṇāni, tasmā titthāni ca tāni sañjātānītiādinā atthena āyatanāni cāti titthāyatanāni; tenevatthena titthiyānaṃ āyatanānītipi titthāyatanāni. Purisapuggaloti satto. Kāmañca purisotipi puggalotipi vutte sattoyeva vutto, ayaṃ pana sammutikathā nāma yo yathā jānāti tassa tathā vuccati. Paṭisaṃvedetīti attano santāne uppannaṃ jānāti, paṭisaṃviditaṃ karoti anubhavati vā. Pubbekatahetūti pubbe katakāraṇā, pubbe katakammapaccayeneva paṭisaṃvedetīti attho. Ayaṃ nigaṇṭhasamayo. Evaṃvādino pana te kammavedanañca kiriyavedanañca paṭikkhipitvā ekaṃ vipākavedanameva sampaṭicchanti. Pittasamuṭṭhānādīsu (mahāni. 5) ca aṭṭhasu ābādhesu satta paṭikkhipitvā aṭṭhamaṃyeva sampaṭicchanti, diṭṭhadhammavedanīyādīsu ca tīsu kammesu dve paṭikkhipitvā ekaṃ aparāpariyavedanīyameva sampaṭicchanti, kusalākusalavipākakiriyasaṅkhātāsu ca catūsu cetanāsu vipākacetanaṃyeva sampaṭicchanti.
“因自在天化作之因”意思是:以自在天化作作为原因;也就是因为被梵天神、生主或自在天所化作,所以领受。这是婆罗门教的说法。他们的主张是这样的:这三种受,不可能由现在自己所作的因、由他人命令的因、由过去所作的因,或者无因无缘而领受;只有依自在天化作之因,才能领受它们。持这种说法的人,对前面所说的八种病,连一种都不接受,全都排斥。同样,对现法受业等所有类别,也连一种都不接受,全都排斥。
Issaranimmānahetūti issaranimmānakāraṇā; brahmunā vā pajāpatinā vā issarena nimmitattā paṭisaṃvedetīti attho. Ayaṃ brāhmaṇasamayo. Ayañhi nesaṃ adhippāyo – imā tisso vedanā paccuppanne attanā katamūlakena vā āṇattimūlakena vā pubbe katena vā ahetuappaccayā vā paṭisaṃvedetuṃ nāma na sakkā; issaranimmānakāraṇā eva pana imā paṭisaṃvedetīti. Evaṃvādino panete heṭṭhā vuttesu aṭṭhasu ābādhesu ekampi asampaṭicchitvā sabbaṃ paṭibāhanti. Tathā diṭṭhadhammavedanīyādīsupi sabbakoṭṭhāsesu ekampi asampaṭicchitvā sabbaṃ paṭibāhanti.
“无因无缘”的意思是:没有因,也没有缘,纯粹毫无缘由地感受。这是邪命外道的教义。持这种说法的人,对前面所说的各种原因和疾病,连一个都不接受,全部否定。
Ahetu appaccayāti hetuñca paccayañca vinā akāraṇeneva paṭisaṃvedetīti attho. Ayaṃ ājīvakasamayo. Evaṃ vādino etepi heṭṭhā vuttesu kāraṇesu ca byādhīsu ca ekampi asampaṭicchitvā sabbaṃ paṭikkhipanti.
924“Kiñcana”指的是障碍。贪就是“kiñcana”,因为贪生起时会束缚、障碍众生,所以称为“kiñcana”。嗔和痴也是同样的道理。“Aṅgaṇa”一词:在“udaṅgaṇe tattha papaṃ avindu”这段经文出现的地方,指的是地面的一块区域;在“tasseva rajassa vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamatī”出现的地方,指的是任何污垢或泥泞;在“sāṅgaṇova samāno”出现的地方,指的是种种强烈的烦恼。这里所指的也正是这种烦恼的污垢,因此说“贪是污垢”等等。
924.Kiñcanāti palibodhā. Rāgo kiñcananti rāgo uppajjamāno satte bandhati palibundheti, tasmā kiñcananti vuccati. Dosamohesupi eseva nayo. Aṅgaṇānīti ‘‘udaṅgaṇe tattha papaṃ avindu’’nti (jā. 1.1.2) āgataṭṭhāne bhūmippadeso aṅgaṇaṃ. ‘‘Tasseva rajassa vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamatī’’ti (ma. ni. 1.184; a. ni. 10.51) āgataṭṭhāne yaṃ kiñci malaṃ vā paṅko vā. ‘‘Sāṅgaṇova samāno’’ti (ma. ni. 1.57) āgataṭṭhāne nānappakāro tibbakileso. Idhāpi tadeva kilesaṅgaṇaṃ adhippetaṃ. Teneva rāgo aṅgaṇantiādimāha.
“垢”是指能造成污秽状态的东西。贪就是垢,因为贪生起时会让心变得污秽,使它沾上垢染,所以称为垢。嗔和痴这两者也是同样的道理。
Malānīti malinabhāvakaraṇāni. Rāgo malanti rāgo uppajjamāno cittaṃ malinaṃ karoti, malaṃ gāhāpeti, tasmā malanti vuccati. Itaresupi dvīsu eseva nayo.
在解释“不平坦”时,因为众生会在贪等烦恼以及身恶行等当中跌倒,跌倒之后又会从教法和善趣中坠落,所以依据跌倒和坠落的因由,才说“贪是不平坦”等。
Visamaniddese yasmā rāgādīsu ceva kāyaduccaritādīsu ca sattā pakkhalanti, pakkhalitā ca pana sāsanatopi sugatitopi patanti, tasmā pakkhalanapātahetuto rāgo visamantiādi vuttaṃ.
火,就是以烧灼为含义,所以叫火。贪火,是说贪欲生起时会烧灼、焚烧众生,因此称为火。嗔火和痴火也是同样的道理。这里有几个实例。据说有一位年轻比丘尼,来到质多罗山寺的布萨堂,站在那里看着门卫的雕像。当时她内心生起了贪欲,就因为这份贪欲而烧灼,命终了。比丘尼们经过时说:“这位年轻比丘尼站着不动,去叫她过来。”一位比丘尼走过去,握住她的手问:“你为什么站在这里?”刚一握住,她就转身倒下了。这就是贪欲烧灼的实例。而嗔火烧灼的实例,则应当看那些心生嗔恨的诸天神。痴火烧灼的实例,则应当看那些耽于嬉戏的诸天神。因为由于痴迷,他们忘失正念。因此由于嬉戏,他们错过了进食的时间而死去。渣滓,就是污秽、无汁的。在贪等以及身恶行等之中,连一点精妙、有滋养的东西也没有,因此说“贪是渣滓”等。
Aggīti anudahanaṭṭhena aggi. Rāgaggīti rāgo uppajjamāno satte anudahati jhāpeti, tasmā aggīti vuccati. Dosamohesupi eseva nayo. Tattha vatthūni – ekā kira daharabhikkhunī cittalapabbatavihāre uposathāgāraṃ gantvā dvārapālakarūpaṃ olokayamānā ṭhitā. Athassā anto rāgo uppanno. Sā teneva jhāyitvā kālamakāsi. Bhikkhuniyo gacchamānā ‘ayaṃ daharā ṭhitā, pakkosatha na’nti āhaṃsu. Ekā gantvā ‘kasmā ṭhitāsī’ti hatthe gaṇhi. Gahitamattā parivattitvā patitā. Idaṃ tāva rāgassa anudahanatāya vatthu. Dosassa pana anudahanatāya manopadosikā devā daṭṭhabbā. Mohassa anudahanatāya khiḍḍāpadosikā devā daṭṭhabbā. Mohanavasena hi tesaṃ satisammoso hoti. Tasmā khiḍḍāvasena āhārakālaṃ ativattitvā kālaṃ karonti. Kasāvāti kasaṭā nirojā. Rāgādīsu ca kāyaduccaritādīsu ca ekampi paṇītaṃ ojavantaṃ natthi, tasmā rāgo kasāvotiādi vuttaṃ.
925“味著见”,就是与味著相应的见。他说“在诸欲中没有过患”,意思是:以烦恼欲受用事欲,并没有过患。“应饮”,是指应当饮用的状态,也就是受用、吞下。持这种说法的人,在事欲中就像在饮入、吞下烦恼欲一样地受用。“随我见”,就是随顺我的见。“邪见”,就是低劣的见。在这里,第一种是常见,第二种是身见,第三种是断见。为了说明这个意思,所以说“常见是味著见”等等。
925.Assādadiṭṭhīti assādasampayuttā diṭṭhi. Natthi kāmesu dosoti kilesakāmena vatthukāmapaṭisevanadoso natthīti vadati. Pātabyatanti pātabbabhāvaṃ paribhuñjanaṃ ajjhoharaṇaṃ. Evaṃvādī hi so vatthukāmesu kilesakāmaṃ pivanto viya ajjhoharanto viya paribhuñjati. Attānudiṭṭhīti attānaṃ anugatā diṭṭhi. Micchādiṭṭhīti lāmakā diṭṭhi. Idāni yasmā ettha paṭhamā sassatadiṭṭhi hoti, dutiyā sakkāyadiṭṭhi, tatiyā ucchedadiṭṭhi, tasmā tamatthaṃ dassetuṃ sassatadiṭṭhi assādadiṭṭhītiādimāha.
926“不乐”的解说和“害”的解说,含义跟前面说过的完全一样。“非法行”就是行于非法,意思是做非法的事。“不正行”就是行于不正,或者行于不正的业。“恶语性”和“恶友性”的解说,含义也跟前面说过的完全一样。由于在种种所缘境上生起,对种种不同的境生起想,所以叫“种种想”。又或者,欲想是一种,瞋想等又是另一种,这些想各不相同,所以也叫“种种想”。关于“懈怠”和“放逸”的解说:对五种欲乐,心散乱放逸,不精勤修习善法,这种低沉退缩的状态就是“懈怠”;由于放逸而处于放逸的状态,就是“放逸”。“不知足”等的解说,含义也跟前面说过的完全一样。
926.Aratiniddeso ca vihesāniddeso ca vuttatthoyeva. Adhammassa cariyā adhammacariyā, adhammakaraṇanti attho. Visamā cariyā, visamassa vā kammassa cariyāti visamacariyā. Dovacassatāpāpamittatā niddesā vuttatthā eva. Puthunimittārammaṇesu pavattito nānattesu saññā nānattasaññā. Yasmā vā aññāva kāmasaññā, aññā byāpādādisaññā, tasmā nānattā saññātipi nānattasaññā. Kosajjapamādaniddesesu pañcasu kāmaguṇesu vissaṭṭhacittassa kusaladhammabhāvanāya ananuyogavasena līnavuttitā kosajjaṃ, pamajjanavasena pamattabhāvo pamādoti veditabbo. Asantuṭṭhitādiniddesā vuttatthā eva.
931在“不尊重”的解说中,由于不遵从教诫,所以有不尊重的状态,这就是“不尊重”。不尊重的表现方式,就是不尊重的性质。由于不住在尊重的状态中,所以有无尊重的状态,这就是“无尊重”。由于不住在敬长的状态中,所以有不顺从。不听从,就是不遵从。不听从的表现方式,就是不遵从的表现方式。不听从的状态,就是不听从性。无戒的状态,就是无戒。不恭敬,就是不做尊重恭敬的行为。
931. Anādariyaniddese ovādassa anādiyanavasena anādarabhāvo anādariyaṃ. Anādariyanākāro anādaratā. Sagaruvāsaṃ avasanaṭṭhena agāravabhāvo agāravatā. Sajeṭṭhakavāsaṃ avasanaṭṭhena appatissavatā. Anaddāti anādiyanā. Anaddāyanāti anādiyanākāro. Anaddāya ayitassa bhāvo anaddāyitattaṃ. Asīlassa bhāvo asīlyaṃ. Acittīkāroti garucittīkārassa akaraṇaṃ.
932不信的状态,就是无信。不信的表现方式,就是不信性。认可并趣入之后仍不执取,这就是不受纳。以不清净为义,就是无净信。
932. Assaddhabhāvo assaddhiyaṃ. Asaddahanākāro asaddahanā. Okappetvā anupavisitvā aggahaṇaṃ anokappanā. Appasīdanaṭṭhena anabhippasādo.
吝啬是指由于顽固的悭吝,不知道“给吧”“做吧”这样的话。
Avadaññutāti thaddhamacchariyavasena ‘dehi, karohī’ti vacanassa ajānatā.
934“佛及佛弟子”这里,用“佛”这个称呼就已经把独觉佛也包括进去了。“不想亲近”,就是不愿意到他们身边去。“不想听闻正法”——三十七菩提分法就叫正法,就是不愿意听这个正法。“不想领受”,就是不愿意接受。
934.Buddhāca buddhasāvakā cāti ettha buddhaggahaṇena paccekabuddhāpi gahitāva. Asametukamyatāti tesaṃ samīpaṃ agantukāmatā. Saddhammaṃ asotukamyatāti sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā saddhammo nāma, taṃ asuṇitukāmatā. Anuggahetukamyatāti na uggahetukāmatā.
有指责心,就是指有指责心的状态。不过,因为从意义上说,它本身就是指责,所以为了说明这一点,就说了“其中,什么是指责”等等。其中,以指责的方式而指责。一再地指责,是非指责;指责的方式,是指责性。一再地指责性,是非指责性。非指责者的状态,是非指责性。轻蔑,是把它看低之后去知道。蔑视,是轻视地知道。轻慢,就是轻慢。寻求过失,是寻求过失性。或者,寻求过失的人,就是寻求过失者,他的状态就是寻求过失性。这被称为——这种以观察他人过失为特征的指责,就叫作指责。具足它的人,就像裁缝展开布料后只看破洞一样,抹掉别人的一切功德,只停留在过失上。
Upārambhacittatāti upārambhacittabhāvo. Yasmā pana so atthato upārambhova hoti, tasmā taṃ dassetuṃ tattha katamo upārambhotiādi vuttaṃ. Tattha upārambhanavasena upārambho. Punappunaṃ upārambho anupārambho upārambhanākāro upārambhanā. Punappunaṃ upārambhanā anupārambhanā. Anupārambhitassa bhāvo anupārambhitattaṃ. Uññāti heṭṭhā katvā jānanā. Avaññāti avajānanā. Paribhavanaṃ paribhavo. Randhassa gavesitā randhagavesitā. Randhaṃ vā gavesatīti randhagavesī, tassa bhāvo randhagavesitā. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ paravajjānupassanalakkhaṇo upārambho nāma vuccati, yena samannāgato puggalo, yathā nāma tunnakāro sāṭakaṃ pasāretvā chiddameva oloketi, evameva parassa sabbepi guṇe makkhetvā aguṇesuyeva patiṭṭhāti.
936不如理作意,就是不当的作意。对于无常的事物,却当成常,也就是在确实无常的事物上,生起“这是常”的想法。对于苦的事物,却当成乐等等,也是同样的道理。与谛相违,就是与四圣谛不相随顺。“心的转向”等说法,全都是“转向”的同义词。因为能使有分心转动,所以叫“心的转向”;随转向,就是“随转向”;心朝向那边,就是“朝向”;从有分的所缘转向别的所缘,就是“转向所缘”;就在那个所缘上,紧跟着它生起而作意,就是“作意”;作,就是安置。这就叫作不如理作意——它以不当的作意、以邪道的作意为特征。由于它,人就不能如实地转向苦等诸谛。
936.Ayoniso manasikāroti anupāyamanasikāro. Anicce niccanti anicceyeva vatthusmiṃ ‘idaṃ nicca’nti evaṃ pavatto. Dukkhe sukhantiādīsupi eseva nayo. Saccavippaṭikulena cāti catunnaṃ saccānaṃ ananulomavasena. Cittassa āvaṭṭanātiādīni sabbānipi āvajjanasseva vevacanāneva. Āvajjanañhi bhavaṅgacittaṃ āvaṭṭetīti cittassa āvaṭṭanā. Anuanu āvaṭṭetīti anāvaṭṭanā. Ābhujatīti ābhogo. Bhavaṅgārammaṇato aññaṃ ārammaṇaṃ samannāharatīti samannāhāro. Tadevārammaṇaṃ attānaṃ anubandhitvā uppajjamāne manasikarotīti manasikāro. Karotīti ṭhapeti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ anupāyamanasikāro uppathamanasikāralakkhaṇo ayonisomanasikāro nāma vuccati. Tassa vasena puggalo dukkhādīni saccāni yāthāvato āvajjituṃ na sakkoti.
在讲解“行邪道”这一段时,为了说明:一个人依止邪道,这种依止就称为“行邪道”,所以接着提出第二个问题:“那么,什么是邪道?”其余部分在各处都很清楚。
Kummaggasevanāniddese yaṃ kummaggaṃ sevato sevanā kummaggasevanāti vuccati, taṃ dassetuṃ tattha katamo kummaggoti dutiyapucchā katā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
四法解说注释
(4.) Catukkaniddesavaṇṇanā
939在四法解说中,关于渴爱的生起,“以衣为因”是指:心里想“我能在哪里得到合意的衣服呢?”——因为衣服这个原因,渴爱就生起来了。“以这样那样的存在为因”这里,“这样”是表示举例的虚词;意思是:就像以衣服等为因一样,同样也以各种存在为因。这里说的“各种存在”,指的是更上等的油、蜜、糖浆之类的东西。应当知道,为了断除这四种渴爱的生起,佛陀依次宣说了四种圣种。
939. Catukkaniddese taṇhuppādesu cīvarahetūti ‘kattha manāpaṃ cīvaraṃ labhissāmī’ti cīvarakāraṇā uppajjati. Itibhavābhavahetūti ettha itīti nidassanatthe nipāto; yathā cīvarādihetu evaṃ bhavābhavahetūtipi attho. Bhavābhavoti cettha paṇītapaṇītatarāni telamadhuphāṇitādīni adhippetāni. Imesaṃ pana catunnaṃ taṇhuppādānaṃ pahānatthāya paṭipāṭiyāva cattāro ariyavaṃsā desitāti veditabbā.
在四种走错路的情况里,因为贪爱而走错路,就是出于欲贪、偏爱而走错路,去做不该做的事。其他几种情况也是同样的道理。其中,有人因为心想“这个人是我的朋友、熟人、亲近的人或亲戚,或者他给我贿赂”,出于贪爱,把没有主人的东西当成有主人的——这就叫因贪爱而走错路。有人因为心想“这个人是我的仇人”,出于长期的怨恨或当下生起的愤怒,把有主人的东西当成没有主人的——这就叫因嗔恨而走错路。有人因为愚笨糊涂,随便听信什么话,就把没有主人的东西当成有主人的——这就叫因愚痴而走错路。有人因为害怕,心想“这个人是国王面前的红人,或者跟恶势力有关系,可能会害我”,于是把没有主人的东西当成有主人的——这就叫因恐惧而走错路。又或者,在分配财物的时候,有人因为偏爱,心想“这个人是我的朋友、熟人、亲近的人”,就多分给他;有人因为嗔恨,心想“这个人是我的仇人”,就少分给他;有人因为糊涂,分不清已经给了还是没给,对某些人少给、对某些人多给;有人因为害怕,心想“这个人要是不给,可能会害我”,就多分给某人——这四种情况依次就叫作因贪爱而走错路等等。圣者不会走这些错路,所以叫“非道”;非圣者会走这些错路,所以叫“走错路”。这两层含义是四种情况共同适用的解释。因为贪爱而走,叫“贪爱之行”。这是四种情况各自不同的解释。把对自己一方的贪爱和对对方一方的嗔恨放在前面,以不和合的方式而行,叫“分裂之行”。这是贪爱和嗔恨共同适用的解释。就像水往低处流一样,顺着倾向而走,叫“随水而行”。这是四种情况共同适用的解释。
Agatigamanesu chandāgatiṃ gacchatīti chandena pemena agatiṃ gacchati, akattabbaṃ karoti. Parapadesupi eseva nayo. Tattha yo ‘ayaṃ me mitto vā sandiṭṭho vā sambhatto vā ñātako vā lañjaṃ vā pana me detī’ti chandavasena assāmikaṃ sāmikaṃ karoti – ayaṃ chandāgatiṃ gacchati nāma. Yo ‘ayaṃ me verī’ti pakativeravasena vā taṅkhaṇuppannakodhavasena vā sāmikaṃ assāmikaṃ karoti – ayaṃ dosāgatiṃ gacchati nāma. Yo pana mandattā momūhattā yaṃ vā taṃ vā vatvā assāmikaṃ sāmikaṃ karoti – ayaṃ mohāgatiṃ gacchati nāma. Yo pana ‘ayaṃ rājavallabho vā visamanissito vā anatthampi me kareyyā’ti bhīto assāmikaṃ sāmikaṃ karoti – ayaṃ bhayāgatiṃ gacchati nāma. Yo vā pana bhājiyaṭṭhāne kiñci bhājento ‘ayaṃ me mitto vā sandiṭṭho vā sambhatto vā’ti pemavasena atirekaṃ deti, ‘ayaṃ me verī’ti dosavasena ūnakaṃ deti, momūhattā dinnādinnaṃ ajānamāno kassaci ūnakaṃ kassaci adhikaṃ deti, ‘ayaṃ imasmiṃ adīyamāne mayhaṃ anatthampi kareyyā’ti bhīto kassaci atirekaṃ deti, so catubbidhopi yathānukkamena chandāgatiādīni gacchati nāma. Ariyā etāya na gacchantīti agati, anariyā iminā agatiṃ gacchantīti agatigamanaṃ. Imaṃ dvayaṃ catunnampi sādhāraṇavasena vuttaṃ. Chandena gamanaṃ chandagamanaṃ. Idaṃ dosādīnaṃ asādhāraṇavasena vuttaṃ. Sakapakkharāgañca parapakkhadosañca purakkhatvā asamaggabhāvena gamanaṃ vaggagamanaṃ. Idaṃ chandadosasādhāraṇavasena vuttaṃ. Vārino viya yathāninnaṃ gamananti vārigamanaṃ. Idaṃ catunnampi sādhāraṇavasena vuttaṃ.
对于无常等事物,以“常”等颠倒的方式去寻求,所以叫颠倒;以想而颠倒,就是想颠倒。其余两种(心颠倒、见颠倒)也是同样的道理。这样,依四种事物而有四种颠倒;在这些事物上,依想等而有十二种颠倒。其中八种由入流道断除。“于不净为净”的想颠倒和心颠倒,由一来道而变薄,由不来道断除。“于苦为乐”的想颠倒和心颠倒,由阿拉汉道断除。应当这样了知。
Vipariyāsesu aniccādīni vatthūni niccantiādinā nayena viparītato esantīti vipariyāsā, saññāya vipariyāso saññāvipariyāso. Itaresupi dvīsu eseva nayo. Evamete catunnaṃ vatthūnaṃ vasena cattāro, yesu vatthūsu saññādīnaṃ vasena dvādasa honti. Tesu aṭṭha sotāpattimaggena pahīyanti. Asubhe subhanti saññācittavipallāsā sakadāgāmimaggena tanukā honti, anāgāmimaggena pahīyanti. Dukkhe sukhanti saññācittavipallāsā arahattamaggena pahīyantīti veditabbā.
在非圣者的言说中,“非圣者言说”指的是非圣者、低劣者的言说。“见说”就是声称“我见到了”这样的说法。这里应当依据引发每一种说法的思心所来理解其含义。前面已经说过,思心所与语声同时生起。第二组四项也是同样的道理。因为圣者根本不会没见到就说“我见到了”,也不会见到了却说“我没见到”;只有非圣者才会这样说。因此应当知道,这样说的人,与语声同时生起的八种思心所,就是“非圣者言说”。
Anariyavohāresu anariyavohārāti anariyānaṃ lāmakānaṃ vohārā. Diṭṭhavāditāti ‘diṭṭhaṃ mayā’ti evaṃ vāditā. Ettha ca taṃ taṃ samuṭṭhāpikacetanāvasena attho veditabbo. Saha saddena cetanā kathitātipi vuttameva. Dutiyacatukkepi eseva nayo. Ariyo hi adisvā vā ‘diṭṭhaṃ mayā’ti disvā vā ‘na diṭṭhaṃ mayā’ti vattā nāma natthi; anariyova evaṃ vadati. Tasmā evaṃ vadantassa etā saha saddena aṭṭha cetanā anariyavohārāti veditabbā.
在恶行中,第一组四项是依怨业思心所而说的,第二组是依语恶行而说的。
Duccaritesu paṭhamacatukkaṃ veracetanāvasena vuttaṃ, dutiyaṃ vacīduccaritavasena.
在怖畏当中,第一组四项里,因为出生而生起的怖畏,就是生怖。其余各项也是同样的道理。第二组四项里,因为国王而生起的怖畏,就是国王怖。其余各项也是同样的道理。
Bhayesu paṭhamacatukke jātiṃ paṭicca uppannaṃ bhayaṃ jātibhayaṃ. Sesesupi eseva nayo. Dutiyacatukke rājato uppannaṃ bhayaṃ rājabhayaṃ. Sesesupi eseva nayo.
第三组四项里的“四种怖畏”,是指进入大海水中时所提到的那些怖畏。据说,大海里有叫作马兴达浪的,涌起六十由旬高;叫作恒河浪的,涌起五十由旬高;叫作罗诃那浪的,涌起四十由旬高。因为这种种波浪而生起的怖畏,就叫作波浪怖。因为鳄鱼而生起的怖畏,就叫作鳄鱼怖。因为漩涡而生起的怖畏,就叫作漩涡怖。苏苏卡是指凶猛的鱼,因为这种鱼而生起的怖畏,就叫作苏苏卡怖。
Tatiyacatukke cattāri bhayānīti mahāsamudde udakaṃ orohantassa vuttabhayāni. Mahāsamudde kira mahindavīci nāma saṭṭhi yojanāni uggacchati. Gaṅgāvīci nāma paṇṇāsa. Rohaṇavīci nāma cattālīsa yojanāni uggacchati. Evarūpā ūmiyo paṭicca uppannaṃ bhayaṃ ūmibhayaṃ nāma. Kumbhīlato uppannaṃ bhayaṃ kumbhīlabhayaṃ. Udakāvaṭṭato bhayaṃ āvaṭṭabhayaṃ. Susukā vuccati caṇḍamaccho; tato bhayaṃ susukābhayaṃ.
在第四组四项里,自谴怖是指习惯作恶的人,在自我谴责时所生起的怖畏。他谴怖是指因为受到他人谴责而生起的怖畏。刑罚怖是指:在家人因为国王施加的刑罚、出家人因为戒律的处罚而生起的怖畏。恶趣怖是指因为四恶趣而生起的怖畏。这样,通过这四组四项,就讲说了十六种大怖畏。
Catutthacatukke attānuvādabhayanti pāpakammino attānaṃ anuvadantassa uppajjanakabhayaṃ. Parānuvādabhayanti parassa anuvādato uppajjanakabhayaṃ. Daṇḍabhayanti agārikassa raññā pavattitadaṇḍaṃ, anagārikassa vinayadaṇḍaṃ paṭicca uppajjanakabhayaṃ. Duggatibhayanti cattāro apāye paṭicca uppajjanakabhayaṃ. Iti imehi catūhi catukkehi soḷasa mahābhayāni nāma kathitāni.
在“见的四组”中,讲到了名为“丁跋路迦见”的见解。其中,把苦乐看作是自己所造、并将受执为自我来观察的人,会生起“受就是由受所造”的见解。这样一来,就不得不承认那个受在过去也已经存在,所以这叫做常见。“真实、坚固”就是真实、坚固的意思。“他作”是指把与当下这个受不同的另一个受的因、另一个受的自我,观察为“另一个受造作了这个受”而生起的见解。这样一来,就导致先前作为因的那个受断灭,所以这叫做断灭见。“自作与他作”:依前述含义,执取“一半自作、一半他作”而生起的见——这即是亦常亦断见。第四种是执取“苦乐纯粹无因而生”而生起的见解。这样一来,这叫做无因见。此处其余的内容,因前面已说明之理而含义显明。
Diṭṭhicatukke timbarukadiṭṭhi (saṃ. ni. 2.18) nāma kathitā. Tattha sayaṃkataṃ sukhadukkhanti vedanaṃ attato samanupassato vedanāya eva vedanā katāti uppannā diṭṭhi. Evañca sati tassā vedanāya pubbepi atthitā āpajjatīti ayaṃ sassatadiṭṭhi nāma hoti. Saccato thetatoti saccato thirato. Paraṃkatanti paccuppannavedanato aññaṃ vedanākāraṇaṃ vedanattānaṃ samanupassato ‘aññāya vedanāya ayaṃ vedanā katā’ti uppannā diṭṭhi. Evaṃ sati purimāya kāraṇavedanāya ucchedo āpajjatīti ayaṃ ucchedadiṭṭhi nāma hoti. Sayaṃkatañca paraṃkatañcāti yathāvutteneva atthena ‘upaḍḍhaṃ sayaṃkataṃ, upaḍḍhaṃ parena kata’nti gaṇhato uppannā diṭṭhi – ayaṃ sassatucchedadiṭṭhi nāma. Catutthā akāraṇā eva sukhadukkhaṃ hotīti gaṇhato uppannā diṭṭhi. Evaṃ sati ayaṃ ahetukadiṭṭhi nāma. Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti.
五法解说的注释
(5.) Pañcakaniddesavaṇṇanā
940在五法解说中,因为有些人还没有断除有身见等烦恼,即使投生到有顶天,这些烦恼也会把他们拉下来,让他们堕入欲界。所以这些烦恼被称为“下分结”。也就是说,这五种结不会阻止人往上界去,但会把已经上去的人拉回来。色贪等五种结也不会阻止人往上界去,但不允许他们再回来。贪等五种法,因为具有粘著的性质而称为“结”,因为具有渗入的性质而称为“箭”。
940. Pañcakaniddese yasmā yesaṃ sakkāyadiṭṭhiādīni appahīnāni, te bhavaggepi nibbatte etāni ākaḍḍhitvā kāmabhaveyeva pātenti, tasmā orambhāgiyāni saṃyojanānīti vuttāni. Iti etāni pañca gacchantaṃ na vārenti, gataṃ pana ānenti. Rūparāgādīnipi pañca gacchantaṃ na vārenti, āgantuṃ pana na denti. Rāgādayo pañca lagganaṭṭhena saṅgā, anupaviṭṭhaṭṭhena pana sallāti vuttā.
941心结,就是心的僵硬状态、污秽状态、像树桩一样僵立的状态。对师怀疑,就是对师的身体或功德有疑惑。对身体疑惑时,会怀疑:具足三十二种殊胜相的身体,到底是有还是没有?对功德疑惑时,会怀疑:能了知过去、未来、现在的一切知智,到底是有还是没有?疑惑,就是反复思量而苦恼,陷入痛苦,无法作出决断。不信解,就是得不到“就是这样”的确定。不净信,就是不能深入功德,无法以毫无疑惑的状态生起净信而变得澄澈。
941.Cetokhilāti cittassa thaddhabhāvā kacavarabhāvā khāṇukabhāvā. Satthari kaṅkhatīti satthu sarīre vā guṇe vā kaṅkhati. Sarīre kaṅkhamāno ‘dvattiṃsavaralakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ nāma sarīraṃ atthi nu kho natthī’ti kaṅkhati. Guṇe kaṅkhamāno ‘atītānāgatapaccuppannajānanasamatthaṃ sabbaññutañāṇaṃ atthi nu kho natthī’ti kaṅkhati. Vicikicchatīti vicinanto kicchati, dukkhaṃ āpajjati, vinicchetuṃ na sakkoti. Nādhimuccatīti ‘evameta’nti adhimokkhaṃ na paṭilabhati . Na sampasīdatīti guṇesu otaritvā nibbicikicchabhāvena pasīdituṃ anāvilo bhavituṃ na sakkoti.
“法”是指教理之法和证悟之法。对教理之法有疑惑时,会这样怀疑:“他们说三藏佛语有八万四千法蕴,这到底是有还是没有?”对证悟之法有疑惑时,会这样怀疑:“他们说,观智的结果叫作道,道的结果叫作果,舍弃一切行作的叫作涅槃,这到底是有还是没有?”
Dhammeti pariyattidhamme ca paṭivedhadhamme ca. Pariyattidhamme kaṅkhamāno ‘tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassānīti vadanti, atthi nu kho etaṃ natthī’ti kaṅkhati. Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno ‘vipassanānissando maggo nāma , magganissando phalaṃ nāma, sabbasaṅkhārapaṭinissaggo nibbānaṃ nāmāti vadanti, taṃ atthi nu kho natthīti kaṅkhati’.
对僧产生怀疑,就是心里犹豫:“按照‘善行道者’等这些说法,行持这种行道的有四道位者和四果位者,这八种人组成的整体叫作僧——这到底是有,还是没有?”对学处产生怀疑时,就犹豫:“他们说有增上戒学、增上心学、增上慧学——这些到底是有,还是没有?”
Saṅghe kaṅkhatīti ‘ujuppaṭipannotiādīnaṃ padānaṃ vasena evarūpaṃ paṭipadaṃ paṭipannā cattāro maggaṭṭhā cattāro phalaṭṭhāti aṭṭhannaṃ puggalānaṃ samūhabhūto saṅgho nāma atthi nu kho natthī’ti kaṅkhati. Sikkhāya kaṅkhamāno ‘adhisīlasikkhā nāma adhicittasikkhā nāma adhipaññā sikkhā nāmāti vadanti, sā atthi nu kho natthī’ti kaṅkhati.
心缚:把心绑住,像攥在拳头里一样抓住,所以叫心缚。欲:指事物欲和烦恼欲。身:指自己的身体。色:指外在的诸色。随所欲:想要多少就要多少。饱腹:把肚子填满。因为它填满肚子,所以称为饱腹。卧乐:床座之乐或时节之乐。侧卧乐:辗转侧卧时,右侧和左侧生起的乐。睡眠乐:睡眠之乐。随行:投入、专心而住。发愿:希望。在戒等之中,戒指四遍净戒;誓愿指受持誓愿;苦行指修苦行;梵行指离淫欲。我将成为天人:我将成为有大威力的天人。或某位天人:或成为小威力天人中的某一位。覆盖善法:障碍、阻止,所以称为盖。
Cetasovinibandhāti cittaṃ bandhitvā muṭṭhiyaṃ katvā viya gaṇhantīti cetasovinibandhā. Kāmeti vatthukāmepi kilesakāmepi. Kāyeti attano kāye. Rūpeti bahiddhā rūpe. Yāvadatthanti yattakaṃ icchati tattakaṃ. Udarāvadehakanti udarapūraṃ. Tañhi udaraṃ avadehanato udarāvadehakanti vuccati. Seyyasukhanti mañcapīṭhasukhaṃ utusukhaṃ vā. Passasukhanti yathā samparivattakaṃ sayantassa dakkhiṇapassavāmapassānaṃ sukhaṃ hoti, evaṃ uppannasukhaṃ. Middhasukhanti niddāsukhaṃ. Anuyuttoti yuttapayutto viharati. Paṇidhāyāti patthayitvā. Sīlenātiādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Vatanti vatasamādānaṃ. Tapoti tapacaraṇaṃ. Brahmacariyanti methunavirati. Devo vā bhavissāmīti mahesakkhadevo vā bhavissāmi. Devaññataro vāti appesakkhadevesu vā aññataro. Kusaladhamme āvaranti nivārentīti nīvaraṇāni.
母亲被夺去生命,这是说:被人杀害的,正是自己的生母,也就是人间的母亲。父亲也一样,是人间的父亲;阿拉汉也一样,是人间的阿拉汉。以恶心,就是以杀心。
Mātā jīvitā voropitā hotīti manusseneva sakajanikā manussamātā jīvitā voropitā hoti. Pitāpi manussapitāva. Arahāpi manussaarahāva. Duṭṭhena cittenāti vadhakacittena.
“有想者”,就是具有想的人。“无病者”,就是恒常。有人这样宣称,就是有些人这样说,意思是有些人如此主张。到这里,已经讲了十六种有想论。“无想者”,就是没有想。用这一句,讲了八种无想论。第三句讲了八种非想非非想论。“或有情存在”,或者说是确实存在的有情。“断灭”,就是断绝。“坏灭”,就是消失不见。“无有”,就是存在灭去。这些都是同一个意思的不同说法。其中有两种人执取断见:有得的人和无得的人。其中,有得的人用天眼看见阿拉汉死去,却看不见他再生,或者只能看见死而不能看见再生,就执取断见。无得的人则因为贪著欲乐,说“谁知道他世呢”,或者通过“就像树叶从树上落下,不会再长回去,有情也是这样”之类的想法而执取断见。这里则是依爱和见,从不同角度分别说明,讲了七种断灭论。这是对它们的总括说法。“或现法涅槃”,这里的“现法”指现前之法,是对在各处所得的有身的称呼。现法中的涅槃,就是现法涅槃,意思是就在这个有身当中,苦已经止息。这是对五种现法涅槃论的总括说法。
Saññīti saññāsamaṅgī. Arogoti nicco. Ittheke abhivadantīti itthaṃ eke abhivadanti, evameke abhivadantīti attho. Ettāvatā soḷasa saññīvādā kathitā. Asaññīti saññāvirahito. Iminā padena aṭṭha asaññīvādā kathitā. Tatiyapadena aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā kathitā. Sato vā pana sattassāti athavā pana vijjamānasseva sattassa. Ucchedanti upacchedaṃ. Vināsanti adassanaṃ. Vibhavanti bhāvavigamaṃ. Sabbānetāni aññamaññavevacanāneva. Tattha dve janā ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhanti – lābhī ca alābhī ca. Tattha lābhī arahato dibbena cakkhunā cutiṃ disvā upapattiṃ apassanto, yo vā cutimattameva daṭṭhuṃ sakkoti na upapātaṃ, so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Alābhī ‘ko paralokaṃ jānātī’ti kāmasukhagiddhatāya vā ‘yathā rukkhato paṇṇāni patitāni na puna viruhanti, evaṃ sattā’tiādinā vitakkena vā ucchedaṃ gaṇhāti. Idha pana taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena tathā ca aññathā ca vikappetvāva uppannā satta ucchedavādā kathitā. Tesañhi idaṃ saṅgahavacanaṃ. Diṭṭhadhammanibbānaṃ vā paneketi ettha diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccati. Tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ; imasmiṃyeva attabhāve dukkhā vūpasammanti attho. Idaṃ pañcannaṃ diṭṭhadhammanibbānavādānaṃ saṅgahavacanaṃ.
942怨,就是怨恨的思。灾祸,就是毁坏。不忍,就是无法忍受。不可爱,是因为见闻时觉得厌恶,所以不可爱。不可意,是因为连想都觉得厌恶,心不投向它。多怨,就是怨敌很多。多过,就是过失很多。
942.Verāti veracetanā. Byasanāti vināsā. Akkhantiyāti anadhivāsanāya. Appiyoti dassanasavanapaṭikūlatāya na piyāyitabbo. Cintetumpi paṭikūlattā mano etasmiṃ na appetīti amanāpo. Verabahuloti bahuvero. Vajjabahuloti bahudoso.
活命怖,是指因为活命、因为维持生计而生起的恐惧。这种恐惧在家人有,出家人也有。其中,在家人为了活命造了很多不善业,临死时地狱景象现前,恐惧就生起了。出家人也做了很多邪命之事,临死时地狱景象现前,恐惧就生起了。这就叫活命怖。恶名怖,是指害怕被呵责。众中怯惧怖,是指造了恶业的人走近聚集的大众时,会生起一种怯惧,这就叫众中怯惧怖。剩下两种就很明显了。
Ājīvakabhayanti ājīvaṃ jīvitavuttiṃ paṭicca uppannaṃ bhayaṃ . Taṃ agārikassapi hoti anagārikassapi. Tattha agārikena tāva ājīvahetu bahuṃ akusalaṃ kataṃ hoti. Athassa maraṇasamaye niraye upaṭṭhahante bhayaṃ uppajjati. Anagārikenāpi bahu anesanā katā hoti. Athassa maraṇakāle niraye upaṭṭhahante bhayaṃ uppajjati. Idaṃ ājīvakabhayaṃ nāma. Asilokabhayanti garahabhayaṃ parisasārajjabhayanti katapāpassa puggalassa sannipatitaṃ parisaṃ upasaṅkamantassa sārajjasaṅkhātaṃ bhayaṃ uppajjati. Idaṃ parisasārajjabhayaṃ nāma. Itaradvayaṃ pākaṭameva.
943在“现法涅槃”这一节里,“以五种欲功德”是指以可爱色等五种欲的部分,或者指五种欲的束缚。“全然投入”是指很好地投入、黏着而住。“具足”是指完全具备。“受用”是指在那些欲功德中,随自己的喜好运用诸根,来回游走,四处攀缘;或者也可以说,是嬉戏、娱乐、游戏。在这里,欲功德有两种——人间的和天界的。人间的欲功德应当看作像曼陀多王的欲功德那样;天界的则像他化自在天王的欲功德那样。他们说,像这样全然投入诸欲的人,就已经证得了最上的现法涅槃。其中,“最上现法涅槃”是指最高的现法涅槃,也就是最胜的意思。
943. Diṭṭhadhammanibbānavāresu pañcahi kāmaguṇehīti manāpiyarūpādīhi pañcahi kāmakoṭṭhāsehi bandhanehi vā. Samappitoti suṭṭhu appito allīno hutvā. Samaṅgībhūtoti samannāgato. Paricāretīti tesu kāmaguṇesu yathāsukhaṃ indriyāni cāreti sañcāreti ito cito ca upaneti; atha vā pana laḷati ramati kīḷatīti. Ettha ca duvidhā kāmaguṇā – mānussakā ceva dibbā ca. Mānussakā mandhātukāmaguṇasadisā daṭṭhabbā; dibbā paranimmitavasavattidevarājassa kāmaguṇasadisāti. Evarūpe kāme upagatañhi te paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotīti vadanti. Tattha paramadiṭṭhadhammanibbānanti paramaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ, uttamanti attho.
在第二种论题中,应当这样理解:以坏灭的意义来说,是无常;以逼迫的意义来说,是苦;以舍弃自性的意义来说,是变易法。“由于它们的变易、异离”:就是指那些欲的所谓变易的异离。依照“我曾经拥有的,如今对我来说已不存在”这样的方式,生起愁、悲、苦、忧、恼。其中,愁的特征是向内忧思;悲的特征是依附于愁而哀叹;苦的特征是身体受到逼迫;忧的特征是心受到损害;恼的特征是恼害。
Dutiyavāre hutvā abhāvaṭṭhena aniccā; paṭipīḷanaṭṭhena dukkhā; pakatijahanaṭṭhena vipariṇāmadhammāti veditabbā. Tesaṃ vipariṇāmaññathābhāvāti tesaṃ kāmānaṃ vipariṇāmasaṅkhātā aññathābhāvā. ‘Yampi me ahosi tampi me natthī’ti vuttanayena uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Tattha antonijjhāyanalakkhaṇo soko; tannissitalālappalakkhaṇo paridevo; kāyapaṭipīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ; manovighātalakkhaṇaṃ domanassaṃ; vighātalakkhaṇo upāyāso.
寻,是指以把心投向所缘的方式生起的寻。伺,是指以反复审察的方式生起的伺。由于这个寻和这个伺,这初禅就显得粗重,像带着刺一样。
Vitakkitanti abhiniropanavasena pavatto vitakko. Vicāritanti anumajjanavasena pavatto vicāro. Etena etanti etena vitakkena ca vicārena ca etaṃ paṭhamajjhānaṃ oḷārikaṃ sakaṇṭakaṃ viya khāyati.
喜之所至就是指喜本身。心的雀跃是指让心产生雀跃的状态。心的转向是指从禅那出定之后,对那种快乐一再让心转向、作意。其余各处都是浅显易懂的。
Pītigatanti pītimeva. Cetaso uppilāvitanti cittassa uppilabhāvakaraṇaṃ. Cetaso ābhogoti jhānā vuṭṭhāya tasmiṃ sukhe punappunaṃ cittassa ābhogo manasikāroti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
第六部分:六法解说的注释
(6.) Chakkaniddesavaṇṇanā
944在六法解说中,因为愤怒的人会由于愤怒,或者执取现见的人会由于执取现见,而陷入争吵、纷争、争论,所以说愤怒等是“争论之根”。
944. Chakkaniddese yasmā kuddho vā kodhavasena, sandiṭṭhiparāmāsī vā sandiṭṭhiparāmāsitāya kalahaṃ viggahaṃ vivādaṃ āpajjati, tasmā kodhādayo ‘vivādamūlānī’ti vuttā.
在解说欲贪时,先说欲贪依止于欲家,所以是依家之法;这样总说之后,为了再分别开示,便说了“于可爱之色”等句。其中,“于可爱”是指能使心增长的可意对象;“相违”就是相违的事物。“于不可爱”是指不可意的对象。
Chandarāganiddese kāmagehasitattā chandarāgā gehassitā dhammāti saṅgahato vatvā puna pabhedato dassetuṃ manāpiyesu rūpesūtiādi vuttaṃ. Tattha manāpiyesūti manavaḍḍhanakesu iṭṭhesu. Virodhā eva virodhavatthūni. Amanāpiyesūti aniṭṭhesu.
945945. 对不恭敬说不恭敬,就是缺乏恭敬。对不顺从说不顺从,就是没有顺从、行为不谦卑。在这里,如果一位比丘在导师还在世时,三个时段都不去侍奉;导师光脚经行时,他穿着鞋经行;导师在低处经行时,他在高处经行;导师住在下面时,他住在上面;在能看见导师的地方,他把双肩裹起来、撑伞、穿鞋、洗澡、大小便;或者导师般涅槃后,不去礼敬佛塔,在能看见佛塔的地方,做出前面所说的在能看见导师的地方所做的一切——这就叫对导师不恭敬。如果有人在敲响集众信号时,不认真前去听法,不认真听法,坐着闲聊,不认真受持,不认真教诵——这就叫对法不恭敬。如果未经上座比丘请求就说法、回答问题,冲撞上座比丘而走、站、坐,用布裹膝坐或用手抱膝坐,在僧众中间把双肩裹起来,撑伞穿鞋——这就叫对僧不恭敬。因为即使只对一位比丘不恭敬,也就是对僧不恭敬。三学没有圆满,就是对学不恭敬。不修习不放逸的特相,就是对不放逸不恭敬。不做两种接待,就是对接待不恭敬。
945. Agāravesu agāravoti gāravavirahito. Appatissoti appatissayo anīcavutti. Ettha pana yo bhikkhu satthari dharamāne tīsu kālesu upaṭṭhānaṃ na yāti, satthari anupāhane caṅkamante saupāhano caṅkamati , nīce caṅkame caṅkamante ucce caṅkame caṅkamati, heṭṭhā vasante upari vasati, satthudassanaṭṭhāne ubho aṃse pārupati, chattaṃ dhāreti, upāhanaṃ dhāreti, nhāyati, uccāraṃ vā passāvaṃ vā karoti, parinibbute vā pana cetiyaṃ vandituṃ na gacchati, cetiyassa paññāyanaṭṭhāne satthudassanaṭṭhāne vuttaṃ sabbaṃ karoti – ayaṃ satthari agāravo nāma. Yo pana dhammasavane saṅghuṭṭhe sakkaccaṃ na gacchati, sakkaccaṃ dhammaṃ na suṇāti, samullapanto nisīdati, na sakkaccaṃ gaṇhāti, na sakkaccaṃ vāceti – ‘ayaṃ dhamme agāravo nāma. Yo pana therena bhikkhunā anajjhiṭṭho dhammaṃ deseti, pañhaṃ katheti, vuḍḍhe bhikkhū ghaṭṭento gacchati, tiṭṭhati, nisīdati, dussapallatthikaṃ vā hatthapallatthikaṃ vā karoti, saṅghamajjhe ubho aṃse pārupati, chattupāhanaṃ dhāreti – ayaṃ saṅghe agāravo nāma. Ekabhikkhusmimpi hi agārave kate saṅghe agāravo katova hoti. Tisso sikkhā pana apūrayamānova sikkhāya agāravo nāma. Appamādalakkhaṇaṃ ananubrūhayamāno appamāde agāravo nāma. Duvidhaṃ paṭisanthāraṃ akaronto paṭisanthāre agāravo nāma.
退堕法,是指能导致退堕的诸法。乐事业,是指对新造作的事务,或对衣料拣选等事务感到喜乐、投入其中。乐谈论,是指以畜生论的方式,在谈论中感到喜乐、投入其中。乐睡眠,是指对睡眠感到喜乐、投入其中。乐群聚,是指对群聚感到喜乐、投入其中。乐交际,是指对五种交际——闻交际、见交际、语交际、受用交际、身体交际——感到喜乐、投入其中。乐戏论,是指对渴爱、慢、见这三种戏论感到喜乐、投入其中。
Parihāniyā dhammāti parihānakarā dhammā. Kammārāmatāti navakamme vā cīvaravicāraṇādīsu vā kammesu abhirati yuttapayuttatā. Bhassārāmatāti tiracchānakathāvasena bhasse yuttapayuttatā. Niddārāmatāti niddāya yuttapayuttatā. Saṅgaṇikārāmatāti saṅgaṇikāya yuttapayuttatā. Saṃsaggārāmatāti savanasaṃsagge, dassanasaṃsagge, samullāpasaṃsagge, paribhogasaṃsagge, kāyasaṃsaggeti pañcavidhe saṃsagge yuttapayuttatā. Papañcārāmatāti taṇhāmānadiṭṭhipapañcesu yuttapayuttatā.
946在“喜伺察”等说法中,“与喜一起伺察”所以叫喜伺察。“以眼见色”是指用眼识看到色之后。“喜处”是指作为喜的所缘、成为喜的原因。“伺察”是指在那里,以伺的生起而进行伺察。而寻则是与它相应的。按照这个方法,应当知道三组六法中的含义。
946.Somanassupavicārādīsu somanassena saddhiṃ upavicarantīti somanassupavicārā. Cakkhunā rūpaṃ disvāti cakkhuviññāṇena rūpaṃ passitvā. Somanassaṭṭhāniyanti somanassassa ārammaṇavasena kāraṇabhūtaṃ. Upavicaratīti tattha vicārappavattanena upavicarati. Vitakko pana taṃsampayutto vāti iminā nayena tīsupi chakkesu attho veditabbo.
947“依家”是指依赖欲乐对象的。“喜”是指心里的快乐感受。“忧”是指心里的痛苦感受。“舍”是指与无智相应的舍受,这些也叫无智舍。
947.Gehasitānīti kāmaguṇanissitāni. Somanassānīti cetasikasukhāni. Domanassānīti cetasikadukkhāni. Upekkhāti aññāṇasampayuttā upekkhā vedanā, aññāṇupekkhātipi etāsaṃyeva nāmaṃ.
948“有我”这句话里的“或”字,在所有这些句子中都表示选择的意思;也就是说:或者这样生起一种见解。这里,“有我”是常见,它执取自我在一切时候都存在。“真实、坚固”是指从真实和坚固两方面来说;说“这是真实的”,意思就是极其坚固。“无我”则是断灭见,因为它执取有情在这里那里被断灭。或者也可以说:前一种见解因为执取自我在过去、现在、未来三时都存在,所以是常见;而执取只有现在存在的,就是断灭见。后一种见解因为执取自我在过去和未来都不存在,就像持“供物成灰”之见的人那样,是断灭见;而执取只有过去不存在的,就像偶然生起论者那样,是常见。“我以我认知我”:这是以想蕴为代表,把诸蕴执取为我,因为想能认知其余诸蕴,所以说“我以这个我认知这个我”。“我以我认知非我”:这是把想蕴执取为我,把其余四蕴执取为非我,因为想能认知它们,所以这样说。“我以非我认知我”:这是把想蕴执取为非我,把其余四蕴执取为我,因为想能认知它们,所以这样说。这一切都只是常见和断灭见。
948.Atthi me attāti vāti sabbapadesu vā-saddo vikappattho; evaṃ vā diṭṭhi uppajjatīti vuttaṃ hoti. Atthi me attāti cettha sassatadiṭṭhi sabbakālesu attano atthitaṃ gaṇhāti. Saccato thetatoti bhūtato ca thirato ca; idaṃ saccanti suṭṭhu daḷhabhāvenāti vuttaṃ hoti. Natthi me attāti ayaṃ pana ucchedadiṭṭhi, sato sattassa tattha tattha vibhavaggahaṇato. Atha vā purimāpi tīsu kālesu atthīti gahaṇato sassatadiṭṭhi, paccuppannameva atthīti gaṇhantī ucchedadiṭṭhi. Pacchimāpi atītānāgatesu natthīti gahaṇato ‘bhasmantā āhutiyo’ti gahitadiṭṭhikānaṃ viya ucchedadiṭṭhi, atīteyeva natthīti gaṇhantī adhiccasamuppannikasseva sassatadiṭṭhi. Attanā vā attānaṃ sañjānāmīti saññākkhandhasīsena khandhe attāti gahetvā saññāya avasesakkhandhe sañjānanato ‘iminā attanā imaṃ attānaṃ sañjānāmī’ti evaṃ hoti. Attanā vā anattānanti saññākkhandhaṃyeva attāti gahetvā itare cattāro khandhe anattāti gahetvā saññāya tesaṃ jānanato evaṃ hoti. Anattanā vā attānanti saññākkhandhaṃ anattāti itare ca cattāro khandhe attāti gahetvā saññāya tesaṃ jānanato evaṃ hoti. Sabbāpi sassatucchedadiṭṭhiyova.
“说者、觉者”等等,则是执取常见(灵魂永恒存在)的执著方式。其中,“说”就是“说者”,意思是语业的作者。“觉”就是“觉者”,意思是了知和感受。现在为了显示他所感受的内容,就说“处处、长时间、善与恶”等。其中,“处处”指各种胎、趣、住、居处,或者各种所缘对象。“长时间”就是很久。“领受”就是感受。“他没有生,也不曾存在”:这个“我”因为是无生的法性,所以不叫“生”,意思是永远存在。正因如此,过去不曾不存在,未来也不会不存在。因为凡已生者,那就是曾存在;凡将生者,那就是将存在。或者,“他没有生,也不曾存在”:这个“我”因为永远存在,所以过去也不曾不存在,未来也不会不存在。“常”就是无生无灭。“恒”就是坚固、坚实。“永恒”就是于一切时存在。“不变易法”就是不舍自性之法,犹如变色龙,不变成种种差别。如此,这被称为一切漏见。其余一切处都是浅显易懂的。
Vado vedeyyoti ādayo pana sassatadiṭṭhiyā eva abhinivesākārā. Tattha vadatīti vado; vacīkammassa kārakoti vuttaṃ hoti. Vedayatīti vedeyyo; jānāti anubhavati cāti vuttaṃ hoti. Idāni yaṃ so vedeti taṃ dassetuṃ tatra tatra dīgharattaṃ kalyāṇapāpakānantiādi vuttaṃ. Tattha tatra tatrāti tesu tesu yonigatiṭhitinivāsanikāyesu ārammaṇesu vā. Dīgharattanti cirarattaṃ. Paccanubhotīti paṭisaṃvedayati. Na so jāto nāhosīti so attā ajātidhammato na jāto nāma; sadā vijjamāno yevāti attho. Teneva atīte nāhosi, anāgatepi na bhavissati. Yo hi jāto so ahosi, yo ca jāyissati so bhavissatīti. Athavā ‘na so jāto nāhosī’ti so sadā vijjamānattā atītepi na jātu nāhosi , anāgatepi na jātu na bhavissati. Niccoti uppādavayarahito. Dhuvoti thiro sārabhūto. Sassatoti sabbakāliko. Avipariṇāmadhammoti attano pakatibhāvaṃ avijahanadhammo kakaṇṭako viya nānappakārattaṃ nāpajjati. Evamayaṃ sabbāsavadiṭṭhi (ma. ni. 1.17 ādayo) nāma kathitā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
七法解说的注释
(7.) Sattakaniddesavaṇṇanā
949在七法解说里,它们以强盛的状态和未被断除的状态潜伏着,所以叫随眠。它们在轮回中把众生绑住、缠住,所以叫结。它们以现行活动的方式缠上来,所以叫缠。欲贪本身就是缠,就是欲贪缠。其余各项也是同样的道理。
949. Sattakaniddese thāmagataṭṭhena appahīnaṭṭhena ca anusentīti anusayā. Vaṭṭasmiṃ satte saṃyojenti ghaṭentīti saṃyojanāni. Samudācāravasena pariyuṭṭhahantīti pariyuṭṭhānāni. Kāmarāgova pariyuṭṭhānaṃ kāmarāgapariyuṭṭhānaṃ. Sesesupi eseva nayo.
950950. 不是真实存在的法,或者因为卑劣的缘故而称为非善法,这就是“非法”。被贪等过失所染污的行为,就是“恶行”。以各种方式去衡量、比较,就是“慢”。
950. Asataṃ dhammā, lāmakaṭṭhena vā asantā dhammāti asaddhammā. Rāgādīhi dosehi duṭṭhāni caritānīti duccaritāni. Tena tenākārena maññantīti mānā.
951在见解的解说中,“有色”就是拥有色身。“四大所造”就是由四大构成。“属于父母的”,就是父母所有的。那是什么?就是精和血。从父母所生的东西中出生、生起,所以叫“由父母所生”。这里是以色身为代表,把人的存在说成是我。第二种见解否定这个,而说天界的存在。“天”就是生在天界。“欲界”就是属于六欲界天。“吃抟食”就是吃段食。“意所成”就是由禅那之心所造。“具足一切肢节”就是具备所有大小肢节。“诸根不缺”就是诸根圆满;这是就梵天界众生的情况说的,对其他众生则按其身形来说。“达到空无边处”就是已进入空无边处的状态。其余几句也是同样的理解方式。剩下的地方,意思都很清楚明白。
951. Diṭṭhiniddese rūpīti rūpavā. Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Mātāpitūnaṃ etanti mātāpettikaṃ. Kintaṃ? Sukkasoṇitaṃ. Mātāpettike sambhūto jātoti mātāpettikasambhavo. Idha rūpakāyasīsena manussattabhāvaṃ attāti vadati. Dutiyo taṃ paṭikkhipitvā dibbattabhāvaṃ vadati. Dibboti devaloke sambhūto. Kāmāvacaroti chakāmāvacaradevapariyāpanno . Kabaḷīkāraṃ bhakkhayatīti kabaḷīkārabhakkho. Manomayoti jhānamanena nibbatto. Sabbaṅgapaccaṅgīti sabbaṅgapaccaṅgayutto. Ahīnindriyoti paripuṇṇindriyo; yāni brahmaloke atthi tesaṃ vasena, itaresañca saṇṭhānavasenetaṃ vuttaṃ. Ākāsānañcāyatanūpagoti ākāsānañcāyatanabhāvaṃ upagato. Itaresupi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
八法解说的注释
(8.) Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā
952在《八法解说》中,烦恼本身就是烦恼的基础。“懈怠事”指懈怠者、懒惰者的依据和停留之处,也就是懈怠的原因,这是它的含义。“有应当做的事”指有缝制衣料等应当做的事。“不发起精进”指两种精进都不发起。“未得的”指为了证得尚未证得的禅那、观、道、果法。“未达到的”指为了达到尚未达到的同样的法。“未证悟的”指为了证悟尚未证悟的同样的法。“这是第一种”指“那我现在就躺下吧”这样的消沉退缩,是第一种懈怠事。按照这个方法,一切地方的含义都应这样理解。
952. Aṭṭhakaniddese kilesāyeva kilesavatthūni. Kusītavatthūnīti kusītassa alasassa vatthūni, patiṭṭhā, kosajjakāraṇānīti attho. Kammaṃ kātabbaṃ hotīti cīvaravicāraṇādikammaṃ kātabbaṃ hoti. Na vīriyaṃ ārabhatīti duvidhampi vīriyaṃ nārabhati. Appattassāti jhānavipassanāmaggaphaladhammassa appattassa pattiyā. Anadhigatassāti tasseva anadhigatassa adhigamatthāya. Asacchikatassāti tasseva asacchikatassa sacchikaraṇatthāya. Idaṃ paṭhamanti ‘idaṃ handāhaṃ nipajjāmī’ti evaṃ osīdanaṃ paṭhamaṃ kusītavatthu. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo.
这里,“如浸豆般沉重”是指浸湿的豆子;就像浸湿的豆子那样沉重,这就是“沉重”的意思。“病愈而起”是指曾经生病,后来才起来。
Māsācitaṃ maññeti ettha pana māsācitaṃ nāma tintamāso; yathā tintamāso garuko hoti, evaṃ garukoti adhippāyo. Gilānā vuṭṭhito hotīti gilāno hutvā pacchā vuṭṭhito hoti.
954在八种世间法这句里,世间的法就是世间法。没有谁是从这些法里解脱出来的,连诸佛也照样会有这些法。所以它们被称为世间法。违害就是冲撞、抵触的方式。得到利养时,贪染就是依着“我得到利养了”这种世俗所依的欢喜而生起的贪染,它会冲撞心。得不到利养时,违逆就是依着“我没得到利养”这种忧恼而生起的违逆,它也会冲撞心。所以叫做违害。在誉、毁等情况下,也应当知道它们是依着“我眷属众多、我眷属稀少、我得到称赞、我遭受责难、我得乐、我遭苦”这样生起的。非圣言论,就是非圣者们的言论。
954.Aṭṭhasu lokadhammesūti ettha lokassa dhammāti lokadhammā. Etehi vimutto nāma natthi, buddhānampi honti eva. Tasmā ‘lokadhammā’ti vuccanti. Paṭighātoti paṭihaññanākāro. Lābhe sārāgoti ‘ahaṃ lābhaṃ labhāmī’ti evaṃ gehasitasomanassavasena uppanno sārāgo; so cittaṃ paṭihanati. Alābhe paṭivirodhoti ‘ahaṃ lābhaṃ na labhāmī’ti domanassavasena uppannavirodho; sopi cittaṃ paṭihanati. Tasmā ‘paṭighāto’ti vutto. Yasādīsupi ‘ahaṃ mahāparivāro, ahaṃ appaparivāro, ahaṃ pasaṃsappatto, ahaṃ garahappatto, ahaṃ sukhappatto, ahaṃ dukkhappato’ti evametesaṃ uppatti veditabbā. Anariyavohārāti anariyānaṃ vohārā.
957人的过失,就是人的过失。“不记得”是说:用“我不记得、也觉察不到自己曾在什么地方做过这件事”这种失念的方式替自己开脱、脱罪。“只反击举罪的人”,就是站到对立面去冲撞,以反驳的姿态顶回去。“你的又算什么呢?”这是在表明:“像你这样愚笨、不成器的人说的话,算得了什么?你既不知以事相而知犯戒,也不知举罪。”又压过对方说:“你竟然也这样什么都不懂,还以为有什么可说的。”“归咎回去”,就是说“你也是啊”这类话,反控回去。“请忏除吧”,意思是:忏除那导向说罪的过犯,再从导向出罪的过犯中出罪;如此安住于清净之后,才可以举发他人。
957.Purisadosāti purisānaṃ dosā. Na sarāmīti ‘mayā etassa kammassa kataṭṭhānaṃ na sarāmi na sallakkhemī’ti evaṃ assatibhāvena nibbeṭheti moceti. Codakaṃyeva paṭippharatīti paṭiviruddho hutvā pharati, paṭibhāṇitabhāvena tiṭṭhati. Kiṃ nu kho tuyhanti ‘tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena nāma kiṃ’ yo tvaṃ neva vatthunā āpattiṃ, na codanaṃ jānāsī’ti dīpeti; ‘tvaṃ pi nāma evaṃ kiñci ajānanto bhaṇitabbaṃ maññissasī’ti ajjhottharati. Paccāropetīti ‘tvaṃ pi khosī’tiādīni vadanto paṭiāropeti. Paṭikarohīti desanāgāminiṃ desehi, vuṭṭhānagāminito vuṭṭhāhi tato suddhante patiṭṭhito aññaṃ codessasī’ti dīpeti.
用别的事由或话语来掩盖另一事由或话语,就是“以彼掩此”。当被说“你犯了罪”时,他就说:“谁犯了?犯了什么?怎么犯的?在什么事上犯的?你们在说谁?你们在说什么?”当被说“你见过这样的事”时,他就凑过耳朵说“我没听见”。把话题扯到外面去:被问“你犯了某某罪”时,他说“我去过华氏城”;又被告知“我们不是问你去华氏城的事”,他便说“我从那里去了王舍城”;对方说“去王舍城也好,去婆罗门家也好,你到底犯没犯罪?”他就说“我在那里得到了猪肉”等等,这样说的时候就是把话题向外岔开。忿,就是愤怒的状态。嗔,就是怀有恶意的状态。这两个都是忿怒的名称。不悦,就是不满的表现;这是忧恼的名称。显露,就是显示、表明。说挥动手臂的话,就是挥动手臂说出无耻之言。恼害,就是折磨、逼迫。不尊重,就是不用敬意去领受、轻视;意思是不恭敬。
Aññenāññaṃ paṭicaratīti aññena kāraṇena vacanena vā aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vā paṭicchādeti. ‘Āpattiṃ āpannosī’ti vutto ‘ko āpanno? Kiṃ āpanno? Kathaṃ āpanno? Kismiṃ āpanno? Kaṃ bhaṇatha? Kiṃ bhaṇathā’ti vadati. ‘Evarūpaṃ kiñci tayā diṭṭha’nti vutte ‘na suṇāmī’ti sotaṃ vā upaneti. Bahiddhā kathaṃ apanāmetīti ‘itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī’ti puṭṭho ‘pāṭaliputtaṃ gatomhī’ti vatvā puna ‘tava pāṭaliputtagamanaṃ na pucchāmā’ti vutte ‘tato rājagahaṃ gatomhī’ti ‘rājagahaṃ vā yāhi, brāhmaṇagehaṃ vā; āpattiṃ āpannosī’ti? ‘Tattha me sūkaramaṃsaṃ laddha’ntiādīni vadanto kathaṃ bahiddhā vikkhipati. Kopanti kupitabhāvaṃ. Dosanti duṭṭhabhāvaṃ. Ubhayampetaṃ kodhasseva nāmaṃ. Appaccayanti asantuṭṭhākāraṃ; domanassassetaṃ nāmaṃ. Pātukarotīti dasseti pakāseti. Bāhāvikkhepakaṃ bhaṇatīti bāhā vikkhipitvā alajjivacanaṃ vadati. Vihesetīti viheṭheti bādhati. Anādiyitvāti cittīkārena aggahetvā avajānitvā; anādaro hutvāti attho.
太紧绷,就是极其僵硬、过度。在我这里有事情,就是对我承担了事务。退回到低劣处之后,就是为了低劣的在家身份而退回去;意思是成了在家人。你们要欢喜,就是你们要心里满足;这句话是带着这样的意图说的:你们获得从我这里应当获得的,住在我所安排应住之处,我让你们住得安稳。
Atibāḷhanti atidaḷhaṃ atippamāṇaṃ. Mayi byāvaṭāti mayi byāpāraṃ āpannā. Hīnāyāvattitvāti hīnassa gihibhāvassa atthāya āvattitvā; gihī hutvāti attho. Attamanā hothāti tuṭṭhacittā hotha, ‘mayā labhitabbaṃ labhatha, mayā vasitabbaṭṭhāne vasatha, phāsuvihāro vo mayā kato’ti adhippāyena vadati.
958“无想”这种说法流传开来,就成了“无想论”;他们认为这个说法是成立的,所以叫“无想论者”。在“我是有色的”这类主张里,已经证得遍处定的人,把遍处的色执取为“我”,就生起“有色”的见解;没有证得的人,只是靠推理,就像邪命外道那样。而只有证得无色等至的人,才把无色等至的相执取为“我”,生起“无色”的见解;没有证得的人,也只是靠推理,就像尼干陀派那样。不过在“无想”这一点上,绝对不能去找一个唯一的原因,因为堕入邪见的人就像疯子一样,抓到什么就执取什么。“有色又无色”,是依据对色与无色的混合执取来说的。这种见解,证得色界、无色界等至的人和推理者都可能生起。而“既非有色也非无色”,则纯粹是推理者的见解。“有边”,是把小遍处执取为“我”的人的见解。“无边”,是把无量遍处执取为“我”的见解。“有边又无边”,是把上下有边际、横向无边际的遍处执取为“我”而生起的见解。“既非有边也非无边”,也纯粹是推理者的见解。其余各处,都是很容易理解的意思。
958. Asaññīti pavatto vādo asaññīvādo; so tesaṃ atthīti asaññīvādā. Rūpī attātiādīsu lābhino kasiṇarūpaṃ attāti gahetvā rūpīti diṭṭhi uppajjati; alābhino takkamatteneva , ājīvakānaṃ viya. Lābhinoyeva ca pana arūpasamāpattinimittaṃ attāti gahetvā arūpīti diṭṭhi uppajjati; alābhino takkamatteneva, nigaṇṭhānaṃ viya. Asaññībhāve panettha ekanteneva kāraṇaṃ na pariyesitabbaṃ. Diṭṭhigatiko hi ummattako viya yaṃ vā taṃ vā gaṇhāti. Rūpī ca arūpī cāti rūpārūpamissakagāhavasena vuttaṃ. Ayaṃ diṭṭhi rūpāvacarārūpāvacarasamāpattilābhinopi takkikassāpi uppajjati. Neva rūpī nārūpīti pana ekantato takkikadiṭṭhiyeva. Antavāti parittakasiṇaṃ attato gaṇhantassa diṭṭhi. Anantavāti appamāṇakasiṇaṃ. Antavā ca anantavā cāti uddhamadho sapariyantaṃ tiriyaṃ apariyantaṃ kasiṇaṃ attāti gahetvā uppannadiṭṭhi. Nevantavā nānantavāti takkikadiṭṭhiyeva. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
九法解说的注释
(9.) Navakaniddesavaṇṇanā
960在九法解说里,九种瞋恚事,是只从它们在众生中如何生起的角度来说的。人之垢,就是人的垢秽。九种,指九个部分,或者九种分类。
960. Navakaniddese nava āghātavatthūnīti sattesu uppattivaseneva kathitāni. Purisānaṃ malānīti purisamalāni. Navavidhāti navakoṭṭhāsā navappabhedā vā.
963缘于渴爱,就是依靠渴爱。遍求,是对色等所缘的寻求,因为有了渴爱才会有它。得,是获得色等所缘,因为有了遍求才会有它。决断则有四种:依智、依渴爱、依见、依寻思。其中,“应当了知乐的决断,了知乐的决断之后,应当在内心随顺乐”,这是智的决断。“决断有两种:渴爱决断和见决断”,这样传下来的百八渴爱所行,是渴爱决断。六十二见,是见决断。而在“天帝释,欲以寻思为因”这部经里,这里所说的决断,其实只是寻思。因为得到利养之后,就只是靠寻思来判断可意不可意、好与不好——“这么多我将用于色所缘,这么多用于声等所缘;这么多将是我的,这么多将是别人的;这么多我将享用,这么多我将储存起来。”因此说“缘于得而有决断”。
963.Taṇhaṃ paṭiccāti taṇhaṃ nissāya. Pariyesanāti rūpādiārammaṇapariyesanā. Sā hi taṇhāya sati hoti. Lābhoti rūpādiārammaṇapaṭilābho. So hi pariyesanāya sati hoti. Vinicchayo pana ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catubbidho. Tattha ‘‘sukhavinicchayaṃ jaññā, sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā’’ti (ma. ni. 3.323) ayaṃ ñāṇavinicchayo. ‘‘Vinicchayoti dve vinicchayā – taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo cā’’ti (mahāni. 102) evaṃ āgatāni aṭṭhasatataṇhāvicaritāni taṇhāvinicchayo. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhivinicchayo. ‘‘Chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti (dī. ni. 2.358) imasmiṃ pana sutte idha vinicchayoti vutto vitakkoyeva āgato. Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundarañca vitakkeneva vinicchināti – ‘ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati , ettakaṃ saddādiārammaṇatthāya , ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa, ettakaṃ paribhuñjissāmi, ettakaṃ nidahissāmī’ti. Tena vuttaṃ ‘‘lābhaṃ paṭicca vinicchayo’’ti.
欲贪:当以不善的寻思这样寻思所依的境时,会生起弱的贪和强的贪。这里说的“欲”,是弱贪的别名。“执取”,就是强烈地认定“这是我、这是我的”。“摄受”,是以渴爱和邪见来执持。“悭”,是不能忍受与他人共有。因此,古师这样解释这个词的含义:“因为生起‘愿这稀有之物只属于我,不要成为他人的稀有之物’的心,所以称为悭。”“守护”,指关门、藏进箱柜等妥善保护。“因”,就是原因,这是对原因的称呼。“守护因”,是中性复合词,意思是守护的原因。在执杖等行为中,为了制止他人而拿起杖,叫执杖;拿起单刃刀等武器,叫执刀。“争斗”,有身体上的争斗,也有言语上的争斗。前者是彼此对立、冲突,后者是彼此争论。“你、你”,是不恭敬的称呼,意思就是“你、你”。
Chandarāgoti evaṃ akusalavitakkena vitakkite vatthusmiṃ dubbalarāgo ca balavarāgo ca uppajjati. Idañhi idha chandoti dubbalarāgassādhivacanaṃ . Ajjhosānanti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānaṃ. Pariggahoti taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇaṃ. Macchariyanti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā. Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti – ‘‘idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññassa acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī’’ti. Ārakkhoti dvārapidahanamañjusagopanādivasena suṭṭhu rakkhaṇaṃ. Adhikarotīti adhikaraṇaṃ; kāraṇassetaṃ nāmaṃ. Ārakkhādhikaraṇanti bhāvanapuṃsakaṃ; ārakkhahetūti attho. Daṇḍādānādīsu paranisedhanatthaṃ daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ. Ekatodhārādino satthassa ādānaṃ satthādānaṃ. Kalahoti kāyakalahopi vācākalahopi. Purimo purimo virodho viggaho, pacchimo pacchimo vivādo. Tuvaṃ tuvanti agāravavacanaṃ, tvaṃ tvanti attho.
964动摇即动摇、移动。从“我是,此是动摇”等一切语句中所说的,其实都只是慢。因为以“我”而现起的慢就是动摇,以“这是我”而现起的也是动摇,以“我将成为非想非非想”而现起的也是动摇。其余九句中所说的,也都只是慢。慢,因为动摇所以叫动摇,因为思量所以叫思量,因为颤动所以叫颤动,因为戏论所以叫戏论。由于被种种因缘所造作,所以也称为有为。其余各处,意思都很清楚。
964.Iñjitānīti iñjanāni calanāni. Asmīti iñjitametantiādīhi sabbapadehi mānova kathito. Ahanti pavattopi hi māno iñjitameva, ayamahanti pavattopi, nevasaññīnāsaññī bhavissanti pavattopi. Sesanavakehipi mānova kathito. Māno hi iñjanato iñjitaṃ, maññanato maññitaṃ, phandanato phanditaṃ, papañcanato papañcitaṃ. Tehi tehi kāraṇehi saṅkhatattā saṅkhatanti ca vuccati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
第十部分:十种解说的注释
(10.) Dasakaniddesavaṇṇanā
966在十法解说里,烦恼本身就是烦恼事。而这里说的嫌恨事,是依照“他对我做了不利的事”等说法,连同在树桩、荆棘这类本不该生起嫌恨的地方所生起的嫌恨一起说的。
966. Dasakaniddese kilesā eva kilesavatthūni. Āghātavatthūni panettha ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādīnaṃ vasena avikopetabbe khāṇukaṇṭakādimhipi aṭṭhāne uppannāghātena saddhiṃ vuttāni.
970在种种邪性里,邪智是指:在造作恶行时,以盘算手段的方式做了恶之后,又用“我做得很好”这种省察方式生起的痴。邪解脱是指:明明还没有解脱,却自以为已经解脱。其余各处,意思都很清楚明白。
970. Micchattesu micchāñāṇanti pāpakiriyāsu upāyacintāvasena pāpaṃ katvā ‘sukataṃ mayā’ti paccavekkhaṇākārena uppanno moho. Micchāvimuttīti avimuttasseva sato vimuttasaññitā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
渴爱行相的解说注释
Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā
973在解说渴爱行相的这一节里,“渴爱行相”指的是渴爱的现行活动、渴爱的生起。“依内在”是指依着内在的五蕴。这里的格位是属格,表示所依。当依着这个内在的五蕴,以渴爱、慢、邪见的方式整体地执取为“我是”时,就有了“我是”这个念头;意思是:当那种执取存在的时候。而在“我是如此”等说法中,当这样整体地执取为“我”之后,就有两种执取方式:不对比和对比。其中,不对比是指不借助其他形态,只以自身的存在为所缘,生起“我是如此”;意思是说,在刹帝利等种姓中,以渴爱、慢、邪见的方式认为“我是这种类型的人”。这就是不对比的执取。对比的执取则有两种——以相等的方式对比和以不相等的方式对比。为了说明这一点,所以说“我是这样”和“我是别样”。其中,“我是这样”是以相等的方式对比的执取;意思是:就像这位是刹帝利,就像这位是婆罗门,我也同样如此。“我是别样”则是以不相等的方式对比的执取;意思是:就像这位是刹帝利,就像这位是婆罗门,而我与此不同,或者更低,或者更高。以上是依现在而说的四种渴爱行相。而“我将是”等四种,则是依未来而说的。其余的应当知道,和前面四句所说的方式意义相同。“我是”是指我是常。“我成为”是指我是无常。也有读作“我成为”“我非成为”的。其中,因为“存在”而说“成为”,这是常的异名;因为“坏灭”而说“非成为”,这是无常的异名。应当知道,这两句是依常见和断见而说的。从此以下,“我将存在”等四种,是依犹豫和寻思而说的。它们的意义应当依照前面四句所说的方式来了知。而“愿我成为”等四种,则是以“愿我确实存在”这样的愿望和计度而说的。它们的意义也应当依照前面四句所说的方式来了知。如此,在这些当中——
973. Taṇhāvicaritaniddese taṇhāvicaritānīti taṇhāsamudācārā taṇhāpavattiyo. Ajjhattikassa upādāyāti ajjhattikaṃ khandhapañcakaṃ upādāya. Idañhi upayogatthe sāmivacanaṃ. Asmīti hotīti yadetaṃ ajjhattaṃ khandhapañcakaṃ upādāya taṇhāmānadiṭṭhivasena samūhagāhato ‘asmī’ti hoti, tasmiṃ satīti attho. Itthasmīti hotītiādīsu pana evaṃ samūhato ‘aha’nti gahaṇe sati tato anupanidhāya ca upanidhāya cāti dvidhā gahaṇaṃ hoti. Tattha anupanidhāyāti aññaṃ ākāraṃ anupagamma sakabhāvameva ārammaṇaṃ katvā ‘itthasmī’ti hoti; khattiyādīsu ‘idaṃpakāro aha’nti evaṃ taṇhāmānadiṭṭhivasena hotīti attho. Idaṃ tāva anupanidhāya gahaṇaṃ. Upanidhāya gahaṇaṃ pana duvidhaṃ hoti – samato ca asamato ca. Taṃ dassetuṃ evasmīti ca aññathāsmīti ca vuttaṃ. Tattha evasmīti idaṃ samato upanidhāya gahaṇaṃ; yathā ayaṃ khattiyo, yathā ayaṃ brāhmaṇo, evaṃ ahampīti attho. Aññathāsmīti idaṃ pana asamato gahaṇaṃ; yathāyaṃ khattiyo, yathāyaṃ brāhmaṇo, tato aññathā ahaṃ hīno vā adhiko vāti attho. Imāni tāva paccuppannavasena cattāri taṇhāvicaritāni. Bhavissantiādīni pana cattāri anāgatavasena vuttāni. Sesaṃ purimacatukke vuttanayeneva attho veditabbo. Asmīti sassato asmi. Sātasmīti asassato asmi. Asasmīti satasmīti vā pāṭho. Tattha atthīti asaṃ; niccassetaṃ adhivacanaṃ. Sīdatīti sataṃ; aniccassetaṃ adhivacanaṃ. Iti imāni dve sassatucchedavasena vuttānīti veditabbāni. Ito parāni siyantiādīni cattāri saṃsayaparivitakkavasena vuttāni. Tāni purimacatukke vuttanayeneva atthato veditabbāni. Apāhaṃ siyantiādīni pana cattāri ‘‘api nāmāhaṃ bhaveyya’’nti evaṃ patthanākappanavasena vuttāni. Tāni purimacatukke vuttanayeneva veditabbāni. Evametesu –
二以见为首,四以纯为首,以首为根;
三三而计,当知此等,共有十八。
Dve diṭṭhisīsā cattāro, suddhasīsā sīsamūlakā; Tayo tayoti etāni, aṭṭhārasa vibhāvaye.
在这些当中,依常见与断见而说的两种,名叫“见首”。“我是”“我将是”“我可能是”“但愿我是”这四种,纯粹只是“首”。“我是如此”等三类,每类三种,共十二种,名叫“以首为根”。这样,应当知道这两种见首、四种纯首、十二种以首为根,合计十八种渴爱行相法。
Etesu hi sassatucchedavasena vuttā dve diṭṭhisīsā nāma. Asmīti, bhavissanti, siyanti, apāhaṃ siyanti ete cattāro suddhasīsāeva. Itthasmīti ādayo tayo tayoti dvādasa sīsamūlakā nāmāti. Evamete dve diṭṭhisīsā, cattāro suddhasīsā, dvādasa sīsamūlakāti aṭṭhārasa taṇhāvicaritadhammā veditabbā.
974现在,为了按顺序把这些法分别开来展示,就开始了“如何生起‘我是’”等这一段。其中,“不把任何法区分开来”,意思是在色、受等法里面,不把哪怕单独一个法分开,不一个一个地执取,而是整体地执取。“得到‘我是’的欲求”,就是毫无遗漏地执取五蕴之后,生起“我”的渴爱。在慢和邪见那里,也是同样的方法。在这里,虽然这是对渴爱行相的说明,但慢和邪见离不开渴爱,所以依据它们同属一聚的关系,在这里一并说了。或者,以渴爱为首,也列出了三种戏论。为了按照所列的内容来解说,也就把慢和邪见取来一起说明。或者,在显示渴爱戏论的时候,为了连同其余戏论一起显示,才这样说的。
974. Idāni paṭipāṭiyāva te dhamme bhājetvā dassetuṃ kathañca asmīti hotītiādi āraddhaṃ. Tattha kañci dhammaṃ anavakāriṃ karitvāti rūpavedanādīsu kañci ekadhammampi avinibbhogaṃ katvā, ekekato aggahetvā, samūhatova gahetvāti attho. Asmīti chandaṃ paṭilabhatīti pañcakkhandhe niravasesato gahetvā ‘aha’nti taṇhaṃ paṭilabhati. Mānadiṭṭhīsupi eseva nayo. Tattha kiñcāpi ayaṃ taṇhāvicaritaniddeso, mānadiṭṭhiyo pana na vinā taṇhāya, tasmā tadekaṭṭhavasena idha vuttā. Taṇhāsīsena vā papañcattayampi uddiṭṭhaṃ. Taṃ uddesānurūpeneva niddisitumpi mānadiṭṭhiyo gahitā. Taṇhāpapañcaṃ vā dassento teneva saddhiṃ sesapapañcepi dassetuṃ evamāha.
当它存在时,这些就被戏论化了。意思是:当按照“对‘我是’生起欲求”等方式所说的三种戏论存在时,随后这些“我是这样的”等等就被戏论化了。
Tasmiṃ sati imāni papañcitānīti tasmiṃ ‘‘asmīti chandaṃ paṭilabhatī’’tiādinā nayena vutte papañcattaye sati puna imāni ‘‘itthasmīti vā’’tiādīni papañcitāni hontīti attho.
在“我是刹帝利”这类说法里,应该这样理解它的意思:靠灌顶、军队、大臣等身份,认为“我是刹帝利”;靠念咒、做祭司等职责,认为“我是婆罗门”;靠耕种、牧牛等生计,认为“我是吠舍”;靠拿刀杖、做低贱之事,认为“我是首陀罗”;靠在家人的标志,认为“我是居士”。同样地,“我是这样的”之所以成立,就是像这样在刹帝利等身份中,在自己身上生起刹帝利等各类样子之后,便成了“我是这种样子的人”。
Khattiyosmītiādīsu abhisekasenāmaccādinā ‘khattiyo ahaṃ’, mantajjhena porohiccādinā ‘brāhmaṇo ahaṃ’, kasigorakkhādinā ‘vesso ahaṃ’, asitabyābhaṅgitāya ‘suddo ahaṃ’ , gihibyañjanena ‘gahaṭṭho aha’nti iminā nayena attho veditabbo. Evaṃ itthasmīti hotīti evaṃ khattiyādīsu khattiyādippakāraṃ attani uppādayitvā ‘itthaṃpakāro aha’nti hoti.
在“就像那人是刹帝利”这类说法里,应该这样理解它的意思:就像那个人凭借灌顶、军队、大臣等而成为刹帝利,同样,“我也是刹帝利”。在第二种说法里,应该这样理解它的意思:就像那个人凭借灌顶、军队、大臣等而成为刹帝利,我并不是那样成为刹帝利;但我比他低劣,或者比他殊胜。在“将会成为”等解说里,也是同样的道理。
Yathā so khattiyotiādīsu ‘yathā so abhisekasenāmaccādinā khattiyo, tathā ‘ahampi khattiyo’ti iminā nayena attho veditabbo. Dutiyanaye ‘yathā so abhisekasenāmaccādinā khattiyo, nāhaṃ tathā khattiyo; ahaṃ pana tato hīno vā seṭṭho vā’ti iminā nayena attho veditabbo. Bhavissantiādiniddesādīsupi eseva nayo.
975975. 这样,依内在分析了渴爱行相之后,现在为了分析依外在的渴爱行相,说出了“其中哪些是”等话。其中,“依外在的”是指依于外在的五蕴。这里也是表示宾格意义的属格。“以此”就是以此色……乃至以此识。其余部分在列举阶段,应当完全按照已经说过的方法来理解。
975. Evaṃ ajjhattikassa upādāya taṇhāvicaritāni bhājetvā idāni bāhirassa upādāya taṇhāvicaritāni bhājetuṃ tattha katamānītiādimāha. Tattha bāhirassa upādāyāti bāhiraṃ khandhapañcakaṃ upādāya. Idampi hi upayogatthe sāmivacanaṃ. Imināti iminā rūpena vā…pe… viññāṇena vā. Avasesaṃ pana uddesavāre tāva vuttanayeneva veditabbaṃ.
976在解说部分里,“作了区分”意思是做了分别。在“以此,对‘我是’生起欲求”等句子中,应该这样理解其含义:就是依此色……乃至依此识,像这样从五蕴中取出一部分,然后依此而生起“我”的欲求等。
976. Niddesavāre pana avakāriṃ karitvāti vinibbhogaṃ katvā. Iminā asmīti chandaṃ paṭilabhatītiādīsu iminā rūpena vā…pe… viññāṇena vāti evaṃ pañcakkhandhe ekadesato gahetvā iminā ‘aha’nti chandādīni paṭilabhatīti evamattho veditabbo.
在“以此,我是刹帝利”这类说法里,应当像前面那样理解它的意思:“凭这把伞盖,或这把剑,或灌顶、军队、大臣等,我是刹帝利。”这里只是“以此”这个词本身有所不同。
Iminā khattiyosmītiādīsu ‘iminā chattena vā khaggena vā abhisekasenāmaccādinā vā khattiyo aha’nti evaṃ purimanayeneva attho veditabbo. Imināti padamattameva hettha viseso.
在“正如他是刹帝利”这类句子里,“以此”只是用词上的差别。所以,按照这个方式把句子连接起来理解:就像那个人是刹帝利一样,同样,我也是凭这把剑、这把伞盖,或者凭灌顶、军队、大臣等而成为刹帝利。一切句子都应这样理解其含义。在“以此,我是常”中,则是不去分析五蕴,只在色等诸法当中抓住一个法,把它当作“我”,然后认为“凭这把剑或这把伞盖,我是常、是恒常”。断灭见也是同样的处理方式。其余各处,都应按照前面所说的方式来理解。
Yathā so khattiyotiādīsupi imināti vuttapadameva viseso. Tasmā tassa vasena yathā khattiyo, evaṃ ahampi iminā khaggena vā chattena vā abhisekasenāmaccādinā vā khattiyoti evaṃ yojetvā sabbapadesu attho veditabbo. Iminā niccosmīti pañcakkhandhe anavakāriṃ katvā rūpādīsu ekameva dhammaṃ ‘aha’nti gahetvā ‘iminā khaggena vā chattena vā ahaṃ nicco dhuvo’ti maññati. Ucchedadiṭṭhiyampi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ.
过去的有三十六种,就是这样:对每一个众生来说,过去有三十六种。未来的三十六种:对每一个众生来说,未来有三十六种。现在的三十六种:对每一个众生,或者按获得的情况,对许多众生来说,现在有三十六种。然而应当知道,一切众生在过去必定有三十六种,在未来有三十六种,在现在有三十六种。因为众生的渴爱、慢、见的差别是无边无际、各不相同的。这里说“成为一百零八种渴爱行相”,应当理解为:成为名为一百零八的渴爱行相。其余各处都很容易理解。
Iti evarūpāni atītāni chattiṃsāti ekekassa puggalassa atīte chattiṃsa. Anāgatāni chattiṃsāti ekekasseva anāgate chattiṃsa. Paccuppannāni chattiṃsāti ekekassa vā puggalassa yathālābhavasena bahunaṃ vā paccuppanne chattiṃsa. Sabbasattānaṃ pana ekaṃseneva atīte chattiṃsa, anāgate chattiṃsa, paccuppanne chattiṃsāti veditabbāni. Anantā hi asadisataṇhāmānadiṭṭhibhedā sattā. Aṭṭhataṇhāvicaritasataṃ hotīti ettha pana aṭṭhasatasaṅkhātaṃ taṇhāvicaritaṃ hotīti evamattho daṭṭhabbo. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
见处解说的注释
Diṭṭhigataniddesavaṇṇanā
977在“见处解说”中说到“梵网记说”,就是指名为《梵网》的记说,也就是长部第一部经。“为世尊所说”,是指导师亲自证知之后而说的。在“四种常住论”等地方,应当依照《梵网》里所说的方式,了解它的分类和含义,也就是“这些尊敬的沙门婆罗门,是依靠什么、缘于什么而成为常住论者,以四种根据来安立自我和世间是常住的”等等。
977. Diṭṭhigataniddese brahmajāle veyyākaraṇeti brahmajālanāmake veyyākaraṇe, dīghanikāyassa paṭhamasuttante. Vuttāni bhagavatāti satthārā sayaṃ āhacca bhāsitāni. Cattāro sassatavādātiādīsu ‘‘te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññāpenti catūhi vatthūhī’’tiādinā (dī. ni. 1.29-30) brahmajāle vuttanayeneva pabhedo ca attho ca veditabboti.