12. 禅那分别·2. 阿毗达摩分别注释
12. 禅那分别义注 · 34 段
2. 阿毗达摩分别注释
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
623在《阿毗达摩分别》中,这些是依照前面〈心生品〉里出现的方式而安立的。所以,对于其中按善、异熟、唯作来说明的一切禅那,应当依照那里所说的方式理解其含义。即使是净九法等的分类,也全都和那里所说的相同。
623. Abhidhammabhājanīye heṭṭhā cittuppādakaṇḍe āgatanayeneva tanti ṭhapitā. Tasmā tattha sabbesampi kusalavipākakiriyavasena niddiṭṭhānaṃ jhānānaṃ tattha vuttanayeneva attho veditabbo. Suddhikanavakādibhedopi sabbo tattha vuttasadisoyevāti.
3. 问答品注释
3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
638在问难解说里,应该按照巴利圣典本身的要义去理解诸禅那属于善等哪些性质。但在所缘分类里,应当知道这三种禅那以相为所缘,所以不应说它们具有小所缘等性质。不过这里的出世间禅那,在道位或果位时,也可能是无量所缘。第四禅则可能是小所缘。这里从善的角度说有十三种第四禅,即:一切处遍第四禅、神变智第四禅、天耳智第四禅、他心智第四禅、宿住随念智第四禅、天眼智第四禅、随业趣智第四禅、未来分智第四禅、空无边处等第四禅、出世间第四禅。
638. Pañhāpucchake pāḷianusāreneva jhānānaṃ kusalādibhāvo veditabbo. Ārammaṇattikesu pana tiṇṇaṃ jhānānaṃ nimittārammaṇattā parittārammaṇādibhāvena navattabbatā veditabbā. Lokuttarā panettha maggakāle phalakāle vā siyā appamāṇārammaṇā. Catutthaṃ jhānaṃ siyā parittārammaṇanti ettha kusalato terasa catutthajjhānāni sabbatthapādakacatutthaṃ, iddhividhacatutthaṃ, dibbasotañāṇacatutthaṃ, cetopariyañāṇacatutthaṃ, pubbenivāsañāṇacatutthaṃ, dibbacakkhuñāṇacatutthaṃ, yathākammūpagañāṇacatutthaṃ, anāgataṃsañāṇacatutthaṃ, ākāsānañcāyatanādicatutthaṃ, lokuttaracatutthanti.
其中,一切处遍基第四禅只是不可说所缘。
Tattha sabbatthapādakacatutthaṃ navattabbārammaṇameva hoti.
以心转变身体的第四种神变智:当他以看不见的身体示现神通时,因为是以身体为所缘,所以是小所缘;当他以身转变心,以看得见的身体示现神通后前往梵天界时,因为是以等至心为所缘,所以是大所缘。
Iddhividhacatutthaṃ cittavasena kāyaṃ pariṇāmentassa adissamānena kāyena pāṭihāriyakaraṇe kāyārammaṇattā parittārammaṇaṃ, kāyavasena cittaṃ pariṇāmentassa dissamānena kāyena pāṭihāriyaṃ katvā brahmalokaṃ gacchantassa samāpatticittārammaṇattā mahaggatārammaṇaṃ.
天耳智的第四禅以声音为所缘,所以是小所缘。
Dibbasotañāṇacatutthaṃ saddārammaṇattā parittārammaṇaṃ.
他心智是第四种。在了知欲界心的时候,所缘是少所缘;在了知色界、无色界心的时候,所缘是大所缘;在了知出世间心的时候,所缘是无量所缘。不过,证得他心智的凡夫只能了知凡夫的心,不能了知圣者的心。入流者能了知入流者和凡夫的心;一来者能了知一来者以及下面两种人的心;不来者能了知不来者以及下面三种人的心;漏已尽的人则能了知所有人的心。
Cetopariyañāṇacatutthaṃ kāmāvacaracittajānanakāle parittārammaṇaṃ, rūpāvacarārūpāvacaracittajānanakāle mahaggatārammaṇaṃ, lokuttaracittajānanakāle appamāṇārammaṇaṃ. Cetopariyañāṇalābhī pana puthujjano puthujjanānaṃyeva cittaṃ jānāti, na ariyānaṃ. Sotāpanno sotāpannassa ceva puthujjanassa ca; sakadāgāmī sakadāgāmino ceva heṭṭhimānañca dvinnaṃ; anāgāmī anāgāmino ceva heṭṭhimānañca tiṇṇaṃ; khīṇāsavo sabbesampi jānāti.
宿住随念智的第四禅:随念欲界诸蕴时,所缘是有限的;随念色界、无色界诸蕴时,所缘是广大的;随念“过去诸佛、独觉、漏尽者曾修习道、曾证得果”时,所缘是无量的;随念名字与姓氏时,所缘是不可说的。
Pubbenivāsañāṇacatutthaṃ kāmāvacarakkhandhānussaraṇakāle parittārammaṇaṃ, rūpāvacarārūpāvacarakkhandhānussaraṇakāle mahaggatārammaṇaṃ, ‘‘atīte buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā maggaṃ bhāvayiṃsu, phalaṃ sacchikariṃsū’’ti anussaraṇakāle appamāṇārammaṇaṃ, nāmagottānussaraṇakāle navattabbārammaṇaṃ.
天眼智的第四禅,因为以色为所缘,所以是小所缘。
Dibbacakkhuñāṇacatutthaṃ vaṇṇārammaṇattā parittārammaṇaṃ.
随业趣智的第四种:随念欲界业的时候,所缘是小所缘;随念色界、无色界业的时候,所缘是大所缘。
Yathākammūpagañāṇacatutthaṃ kāmāvacarakammānussaraṇakāle parittārammaṇaṃ, rūpāvacarārūpāvacarakammānussaraṇakāle mahaggatārammaṇaṃ.
未来分智的第四种:在了知未来在欲界结生时,所缘是小所缘;在了知在色界、无色界有中结生时,所缘是大所缘;在了知“未来诸佛、独觉、漏尽者将修习道、将证得果”时,所缘是无量所缘;以“未来将有一位名叫螺的国王”等的方式随念名姓时,所缘是不可说所缘。
Anāgataṃsañāṇacatutthaṃ anāgate kāmadhātuyā nibbattijānanakāle parittārammaṇaṃ, rūpārūpabhavesu nibbattijānanakāle mahaggatārammaṇaṃ, ‘‘anāgate buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā maggaṃ bhāvessanti, phalaṃ sacchikarissantī’’ti jānanakāle appamāṇārammaṇaṃ, ‘‘anāgate saṅkho nāma rājā bhavissatī’’tiādinā (dī. ni. 3.108) nayena nāmagottānussaraṇakāle navattabbārammaṇaṃ.
空无边处与无所有处的第四禅,所缘是不可说。识无边处与非想非非想处的第四禅,所缘是广大。
Ākāsānañcāyatanaākiñcaññāyatanacatutthaṃ navattabbārammaṇaṃ. Viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanacatutthaṃ mahaggatārammaṇaṃ.
出世间第四种,所缘是无量。
Lokuttaracatutthaṃ appamāṇārammaṇaṃ.
从唯作的角度来看,这十二种禅那的所缘情况也是这样。有三种禅那不是以道为所缘,因为如果用观察智或他心智把道当作所缘,这三种禅那并不会这样生起,所以不能说它们以道为所缘。不过,从俱生因的角度来说,它们可以是以道为因;如果是以精进为主导或以审察为主导来修习道,它们可以是以道为增上;但如果是以欲为主导或以心为主导的时候,以及在果位的时候,就不能这样说。
Kiriyatopi tesaṃ dvādasannaṃ jhānānaṃ idameva ārammaṇavidhānaṃ. Tīṇi jhānāni namaggārammaṇāti paccavekkhaṇañāṇaṃ vā cetopariyādiñāṇaṃ vā maggaṃ ārammaṇaṃ kareyya, tīṇi jhānāni tathā appavattito namaggārammaṇā, sahajātahetuvasena pana siyā maggahetukā; vīriyajeṭṭhikāya vā vīmaṃsājeṭṭhikāya vā maggabhāvanāya maggādhipatino; chandacittajeṭṭhakakāle phalakāle ca navattabbā.
第四禅:在这里,就善法来说,在十三种第四禅当中,一切处遍基、神变智、天耳、天眼、随业趣智的第四禅,以及四种无色的第四禅,不能说它们是以道为所缘等。但是,他心智、宿住随念智、未来分智的第四禅,是以道为所缘。不能说它们是以道为因或以道为增上;出世间的第四禅不是以道为所缘;但在道心刹那,依俱生因之力,可以说它是以道为因;以精进、审察为首而修习道时,可以说它是以道为增上;以欲、心为首而修习道时,以及在果位时,则不能说。就唯作而言,在十二种禅那中,道理也是如此。
Catutthaṃ jhānanti idhāpi kusalato terasasu catutthajjhānesu sabbatthapādakaiddhividhadibbasotadibbacakkhuyathākammūpagañāṇacatutthañceva catubbidhañca āruppacatutthaṃ maggārammaṇādibhāvena na vattabbaṃ. Cetopariyapubbenivāsaanāgataṃsañāṇacatutthaṃ pana maggārammaṇaṃ hoti. Na vattabbaṃ maggahetukaṃ maggādhipatīti vā; lokuttaracatutthaṃ maggārammaṇaṃ na hoti; maggakāle pana sahajātahetuvasena maggahetukaṃ; vīriyavīmaṃsājeṭṭhikāya maggabhāvanāya maggādhipati; chandacittajeṭṭhikāya ceva maggabhāvanāya phalakāle ca na vattabbaṃ. Kiriyatopi dvādasasu jhānesu ayameva nayo.
三种禅那不可说。应当知道,它们之所以不可说,是因为它们不缘过去等中的任何一法而生起。
Tīṇi jhānāni na vattabbāti atītādīsu ekadhammampi ārabbha appavattito navattabbāti veditabbā.
第四禅:就善法来说,在十三种第四禅里,一切处遍基的第四禅只以不可说所缘为所缘。神变智的第四禅,在以身体转变心的时候,因为以等至心为所缘,所以是过去所缘;在决意“未来这些花不要枯萎,灯不要熄灭,生起一堆火,生起一座山”的时候,是未来所缘;在以心转变身体的时候,因为以身体为所缘,所以是现在所缘。天耳智的第四禅,因为以声音为所缘,所以是现在所缘。他心智的第四禅,在了知过去七天之内生起并已灭去的心时,是过去所缘;在了知未来七天之内将会生起的心时,是未来所缘。因为经中说:“这位尊者的意行这样倾向,他的心之后无间地将会思惟名为某的寻。他即使广泛地预言,事情也如实发生,不会变成别的。”(《增支部》3.61)这部经确实说明了他心智的运作方式。当它以长时现在和相续现在的方式缘取现在而运作时,是现在所缘。不过,这里的详细解说,应当依照前面注释分释中所说的方式来了知。
Catutthaṃ jhānanti kusalato terasasu catutthajjhānesu sabbatthapādakacatutthaṃ navattabbārammaṇameva. Iddhividhacatutthaṃ kāyavasena cittapariṇāmane samāpatticittārammaṇattā atītārammaṇaṃ; ‘‘anāgate imāni pupphāni mā milāyiṃsu, dīpā mā nibbāyiṃsu, eko aggikkhandho samuṭṭhātu, pabbato samuṭṭhātū’’ti adhiṭṭhānakāle anāgatārammaṇaṃ; cittavasena kāyapariṇāmanakāle kāyārammaṇattā paccuppannārammaṇaṃ. Dibbasotañāṇacatutthaṃ saddārammaṇattā paccuppanārammaṇaṃ. Cetopariyañāṇacatutthaṃ atīte sattadivasabbhantare uppajjitvā niruddhacittajānanakāle atītārammaṇaṃ; anāgate sattadivasabbhantare uppajjanakacittajānanakāle anāgatārammaṇaṃ. ‘‘Yathā imassa bhoto manosaṅkhārā paṇihitā imassa cittassa anantarā amuṃ nāma vitakkaṃ vitakkessatīti. So bahuñcepi ādisati, tatheva taṃ hoti no aññathā’’ti iminā hi suttena (a. ni. 3.61) cetopariyañāṇasseva pavatti pakāsitā. Addhānapaccuppannasantatipaccuppannavaseneva paccuppannaṃ ārabbha pavattikāle paccuppannārammaṇaṃ. Vitthārakathā panettha heṭṭhāaṭṭhakathākaṇḍavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbā.
宿命随念智的第四禅,在随念过去诸蕴时,以过去为所缘;在随念名姓时,以不可说为所缘。天眼智的第四禅,因为以色为所缘,所以以现在为所缘。随业趣智的第四禅,只把过去的业作为所缘,所以以过去为所缘。未来分智的第四禅,在随念未来诸蕴时,以未来为所缘;在随念名姓时,以不可说为所缘。空无边处与无所有处的第四禅,只以不可说为所缘。识无边处与非想非非想处的第四禅,只以过去为所缘。出世间的第四禅,只以不可说为所缘。在唯作的十二种第四禅中,也是同样的道理。
Pubbenivāsañāṇacatutthaṃ atītakkhandhānussaraṇakāle atītārammaṇaṃ, nāmagottānussaraṇakāle navattabbārammaṇaṃ. Dibbacakkhuñāṇacatutthaṃ vaṇṇārammaṇattā paccuppannārammaṇaṃ. Yathākammūpagañāṇacatutthaṃ atītakammameva ārammaṇaṃ karotīti atītārammaṇaṃ. Anāgataṃsañāṇacatutthaṃ anāgatakkhandhānussaraṇakāle anāgatārammaṇaṃ, nāmagottānussaraṇakāle navattabbārammaṇaṃ. Ākāsānañcāyatanaākiñcaññāyatanacatutthaṃ navattabbārammaṇameva. Viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanacatutthaṃ atītārammaṇameva. Lokuttaracatutthaṃ navattabbārammaṇameva. Kiriyatopi dvādasasu catutthajjhānesu eseva nayo.
三种禅是外所缘,因为它们生起时,是以从内部变成外部的相作为所缘。
Tīṇijhānāni bahiddhārammaṇāti ajjhattato bahiddhābhūtaṃ nimittaṃ ārabbha pavattito bahiddhārammaṇā.
第四禅:在这里,从善的角度来说,在十三种第四禅中,作为一切禅修基础的第四禅,只是以外在为所缘。
Catutthaṃ jhānanti idhāpi kusalato terasasu catutthajjhānesu sabbatthapādakacatutthaṃ bahiddhārammaṇameva.
神变类的第四禅,在以心调身时,或以身调心时,因为所缘是自身的身和心,所以是内所缘;而在按照“向外也示现象等”的方式运作时,则是外所缘。
Iddhividhacatutthaṃ kāyavasena cittapariṇāmanepi cittavasena kāyapariṇāmanepi attanova kāyacittārammaṇattā ajjhattārammaṇaṃ; ‘‘bahiddhā hatthimpi dassetī’’tiādinā nayena pavattakāle bahiddhārammaṇaṃ.
天耳智的第四种,当以自己腹内的声音为所缘时,是内所缘;当以他人的声音为所缘时,是外所缘;若从两方面来看,则是内外所缘。
Dibbasotañāṇacatutthaṃ attano kucchigatasaddārammaṇakāle ajjhattārammaṇaṃ, parassa saddārammaṇakāle bahiddhārammaṇaṃ, ubhayavasenāpi ajjhattabahiddhārammaṇaṃ.
他心智的第四,只以外境为所缘。
Cetopariyañāṇacatutthaṃ bahiddhārammaṇameva.
宿住随念智的第四种:随念自己的诸蕴时,以内为所缘;随念他人的诸蕴和名姓时,以外为所缘。
Pubbenivāsañāṇacatutthaṃ attano khandhānussaraṇakāle ajjhattārammaṇaṃ, parassa khandhānañceva nāmagottassa ca anussaraṇakāle bahiddhārammaṇaṃ.
天眼智的第四种:以自身的色为所缘时,是内所缘;以他人的色为所缘时,是外所缘;依这两者,也是内外所缘。
Dibbacakkhuñāṇacatutthaṃ attano rūpārammaṇakāle ajjhattārammaṇaṃ, parassa rūpārammaṇakāle bahiddhārammaṇaṃ, ubhayavasenāpi ajjhattabahiddhārammaṇaṃ.
随业智的第四种:在了知自己的业时,是内所缘;在了知他人的业时,是外所缘;从这两方面来说,也是内外所缘。
Yathākammūpagañāṇacatutthaṃ attano kammajānanakāle ajjhattārammaṇaṃ, parassa kammajānanakāle bahiddhārammaṇaṃ, ubhayavasenāpi ajjhattabahiddhārammaṇaṃ.
未来分智的第四种,在了知自己未来转生的时候,是内所缘;在随念他人的诸蕴以及随念名姓的时候,是外所缘;从这两方面来说,也是内外所缘。
Anāgataṃsañāṇacatutthaṃ attano anāgate nibbattijānanakāle ajjhattārammaṇaṃ, parassa khandhānussaraṇakāle ceva nāmagottānussaraṇakāle ca bahiddhārammaṇaṃ, ubhayavasenāpi ajjhattabahiddhārammaṇaṃ.
空无边处的第四禅,以外境为所缘。无所有处的第四禅,以不可说为所缘。识无边处与非想非非想处的第四禅,以内境为所缘。
Ākāsānañcāyatanacatutthaṃ bahiddhārammaṇaṃ. Ākiñcaññāyatanacatutthaṃ navattabbārammaṇaṃ. Viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanacatutthaṃ ajjhattārammaṇaṃ.
出世间的第四禅,只是以外法为所缘。在十二种禅那中,从作用的角度看,也正是这样。
Lokuttaracatutthaṃ bahiddhārammaṇameva. Kiriyatopi dvādasasu jhānesu ayameva nayoti.
不过,在这个《禅那分别》里,正自觉者在经分别中也说,那些禅那都是世间与出世间混杂在一起的;在论分别和问分中也是这样。因为这三条理路都混杂了三地之法,所以它们属于同一章节。这样一来,这个《禅那分别》也是把三转都抽出来之后,才加以分别显示的。
Imasmiṃ pana jhānavibhaṅge sammāsambuddhena suttantabhājanīyepi lokiyalokuttaramissakāneva jhānāni kathitāni; abhidhammabhājanīyepi pañhāpucchakepi. Tayopi hi ete nayā tebhūmakadhammamissakattā ekaparicchedā eva. Evamayaṃ jhānavibhaṅgopi teparivaṭṭaṃ nīharitvāva bhājetvā dassitoti.