尼德萨分论注释巴利
Niddesavārakathāvaṇṇanā
2 以触的方式,是指不去考虑这些差别:心接触所缘时,不论所缘是存在还是不存在,只要它进入心的范围,心就与之会合,这种作用上的差别,就像“心、意”等说法那样;或者只是同一个意思用不同的词来表达,就像“末那”等说法那样;或者是功德上的差别,就像“白净”等说法那样;或者是所依的差别,就像“心所、乐”等说法那样;或者是同一种法在不同状态下的差别,就像“心的住立”等说法那样;或者是同一种法在作用上的差别,就像“不贪”等说法那样;或者是同一种法在作用已完成状态上的差别,就像“不贪性”等说法那样。这里不观待这些,只是单纯显示法本身,用的是表达自性的词。因为对于正在触的心来说,触的作用就是触的行相。所谓“触”,是指与所缘结合的触,不是指获得的触。与所缘结合之后心的状态,就是“已触性”。当这个状态存在时,心就称为“已触”,这就是它的状态。其他状态的解说也应当这样理解。巴利
2.Phusanakavasenāti sante asantepi visaye āpāthagate cittassa sannipatanavasena ‘‘cittaṃ mano’’tiādīsu (dha. sa. 6, 17) viya kiccavisesaṃ, ‘‘mānasa’’ntiādīsu (dha. sa. 6, 17) viya samāne atthe saddavisesaṃ, ‘‘paṇḍara’’ntiādīsu (dha. sa. 6, 17) viya guṇavisesaṃ, ‘‘cetasikaṃ sāta’’ntiādīsu (dha. sa. 2, 18) viya nissayavisesaṃ, ‘‘cittassa ṭhitī’’tiādīsu (dha. sa. 15, 24) viya aññassa avatthābhāvavisesaṃ, ‘‘alubbhanā’’tiādīsu (dha. sa. 32) viya aññassa kiriyābhāvavisesaṃ, ‘‘alubbhitatta’’ntiādīsu (dha. sa. 32) viya aññassa kiriyābhāvabhūtatāvisesantiādikaṃ anapekkhitvā dhammamattadīpanaṃ sabhāvapadaṃ. Phusantassa hi cittassa phusanakiriyā phusanākāro. Samphusanāti ārammaṇasamāgamaphusanā, na paṭilābhasamphusanā. Samphusitassa ārammaṇena samāgatassa cittassa bhāvo samphusitattaṃ. Yasmiṃ sati cittaṃ samphusitanti vuccati, so tassa bhāvo. Evaṃ aññesupi bhāvaniddesesu daṭṭhabbaṃ.
对另一个同义词的说明,或者用另一种方式来说明前面的含义,就是再说明。“聪慧、善巧”等慧的种种差别,虽然在不同时候才能获得,却能在同一个心中生起。为了说明在一个差别中,其余差别也随之存在,所以这样分别解说;从意义上说,这就是义分别,因为它是依意义的差别而成立的。或者,像“忿、忿怒、忿怒性”(《法集论》1066)那样,在说明自性、行相、状态时,只把“忿”这样的行相说为它的含义,但这里不是这样;这里是说与智者等状态、行相不同的含义,所以这是依意义而进入分别。在“已触性”中,也不是只把“触”这样的行相说为含义,而是说“触”这样的行相,因此说是依意义而进入分别。巴利
Aparassa vevacanassa, aparena vā purimatthassa dīpanā aparadīpanā. ‘‘Paṇḍiccaṃ kosalla’’nti evamādayo paññāvisesā nānākāle labbhamānāpi ekasmiṃ citte labbhanti. Ekasmiñca visese itarepi anugatā hontīti dassetuṃ tathā vibhatti atthato vibhatti hoti atthanānattena katattā. Atha vā yathā ‘‘kodho kujjhanā kujjhitatta’’nti (dha. sa. 1066) sabhāvākārabhāvaniddesehi kodhoti evamākārova attho vutto, na evamidha, idha pana paṇḍitādibhāvākārabhinno attho vuttoti idaṃ vibhattigamanaṃ atthavasena hoti. Samphusitattanti etthāpi na ‘‘phasso’’ti evamākārova attho vutto. Samphassoti evamākāro pana vuttoti atthato vibhattigamananti vuttaṃ.
嗔恚和恶意,在总说中依名称的不同而被标示为不同。在解说中,也是依同样的不同而被解说。说“是同一个蕴”,是就它可以用同一个“蕴”这个词来称说而言。“思”显示的是行蕴,因为它是行蕴中最主要的。所谓“非法”,就是不善者、或不存在者之法,或者不是正法,所以叫“非法”。虽然因为可以称为非法而成为一体,但非法依嗔怒、我慢等差别,在排斥正法重这一点上有所不同,所以说为“四”。或者说,当说“非正法重”时,非正法重虽然因为是非正法重而成为一体,但依嗔怒等差别在排斥上有所不同而成为多样。又或者,以它排斥对方,或者它自己排斥,所以称为“排斥”;依正法重之排斥的差别,非正法重或非法就成为多样。“无贪”等与“触”等的不同,应当理解为依贪等差别之排斥,或者贪等的对立面。无贪、无嗔、无痴彼此之间的不同,应当依前面所说的排斥的差别来关联。用另一个词来阐明词义,就是词义。因此,这个词显示为大义,并且使文辞庄严。即使没有义理上的差别,为了庄严和尊重而再次说,就是强化。巴利
Doso byāpādoti uddesepi nāmanānattena nānābhūto uddiṭṭho. Niddesepi teneva nānattena niddiṭṭho. Ekova khandho hotīti ekena khandhasaddena vattabbataṃ sandhāyāha. Cetanāti saṅkhārakkhandhaṃ dasseti tappamukhattā. Asaddhammāti asataṃ, asanto vā dhammā, na vā saddhammāti asaddhammāti asaddhammavacanīyabhāvena ekībhūtopi asaddhammo kodhagarutādivisiṭṭhena saddhammagarutāpaṭikkhepanānattena nānattaṃ gatoti ‘‘cattāro’’ti vuttaṃ. Na saddhammagarutāti vuccamānā vā asaddhammagarutā asaddhammagarutābhāvena ekībhūtāpi kodhādivisiṭṭhapaṭikkhepanānattena nānattaṃ gatā. Paṭipakkho vā paṭikkhipīyati tena, sayaṃ vā paṭikkhipatīti paṭikkhepoti vuccatīti saddhammagarutāpaṭikkhepanānattena asaddhammagarutā asaddhammā vā nānattaṃ gatā. Alobhotiādīnaṃ phassādīhi nānattaṃ lobhādivisiṭṭhena paṭikkhepena lobhādipaṭipakkhena vā veditabbaṃ. Alobhādosāmohānaṃ aññamaññanānattaṃ yathāvuttena paṭikkhepanānattena yojetabbaṃ. Padatthassa padantarena vibhāvanaṃ padatthuti. Tena hi taṃ padaṃ mahatthanti dīpitaṃ hoti alaṅkatañcāti. Atthavisesābhāvepi ābharaṇavasena ca ādaravasena ca puna vacanaṃ daḷhīkammaṃ.
3 “彼生”是指与那个果相应。并不是只有正在被解说的“乐”本身才是这里所说的重点,而是像已经解说的那些所缘也是,所以才说“或以他们”等等。或者,由他们而生,也就是以因为状态而为了触的意义生起,所以叫“彼生”。它让具足它的人或相应法在自己这里感到悦乐,所以是“乐”,这是把 da 变成 ta。能好好咀嚼,或者能挖除苦,所以是“乐”。巴利
3.Tajjanti tassa phalassa anucchavikaṃ. Na kevalaṃ niddisiyamānaṃ sātameva adhikataṃ , atha kho yathāniddiṭṭhāni ārammaṇānipīti ‘‘tehi vā’’tiādi vuttaṃ. Tassa vā jātā kāraṇabhāvena phassatthaṃ pavattāti tajjā. Taṃsamaṅgīpuggalaṃ, sampayuttadhamme vā attani sādayatīti sātaṃ da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Suṭṭhu khādati, khaṇati vā dukkhanti sukhaṃ.
5 “索”就是贪的绳索。它因为没有任何遮挡,所以能在空中行走。即使是不善的,也被说成“白净”,那善的就更不用说了——这是这里的意旨。因为它从白净中出来,自身也是白净的。或者,一切心从自性上说本来就是白净的,只是因为外来杂染的净化程度不同,有罪与无罪才表现为染污和清净的差别。在木头等有量度的东西上,在石头等上面没有蕴的施设,因此不观待任何相,只在木头上生起的蕴的施设,所以说“只是施设的意义”。用“彼”这个词,只应指意识界,因为它需要被指明,所以不是“从彼而生”。如果说从那些所缘生起就是“从彼生”,那就不该说“触生”,因为触不是所缘,也不是特别的缘。“三者和合就是触”,只有识是触的特别缘,因此作为特别缘的识不能成立触生的“从彼生”——也就是意识界触生的施设;而且同一个东西既被说成因又被说成果,很难理解。何必这样推究呢?像世尊所说的那样,那些法就是那样的自性,所以在这类事情上不该去找理由。巴利
5.Pāsoti rāgapāso. So hi nirāvaraṇattā antalikkhacaro. Akusalampi paṇḍaranti vuttaṃ, ko pana vādo kusalanti adhippāyo. Tañhi paṇḍarato nikkhantaṃ sayañca paṇḍaranti. Atha vā sabbampi cittaṃ sabhāvato paṇḍarameva, āgantukopakkilesavodānehi pana sāvajjānavajjānaṃ upakkiliṭṭhavisuddhataratā hontīti. Dāruppamāṇesu silādīsu khandhapaññattiyā abhāvā kiñci nimittaṃ anapekkhitvā dārumhi pavattā khandhapaññattīti ‘‘paṇṇattimattaṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Taṃ-saddena manoviññāṇadhātuyeva vucceyya niddisitabbattāti na tassā tajjatā. Tehi ārammaṇehi jātā tajjāti ca vuccamāne samphassajatā na vattabbā. Na hi so ārammaṇaṃ, nāpi visesapaccayo. ‘‘Tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti viññāṇameva phassassa visesapaccayoti vuttoti tasmā na viññāṇaṃ visesapaccayabhūtaṃ samphassajatāya tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajāpaññattiṃ labhati, na ca tadeva tassa kāraṇabhāvena phalabhāvena ca vuccamānaṃ suviññeyyaṃ hotīti. Kiṃ vā etena, yathā bhagavatā vuttā taṃsabhāvāyeva te dhammāti na evaṃvidhesu kāraṇaṃ maggitabbaṃ.
7 依这样的推度方式而为世间所成立,这就是意旨。应当这样、这样地存在——这种种推度,就像从井里把水所缘拉上来一样,是寻。巴利
7.Evaṃtakkanavasena lokasiddhenāti adhippāyo. Evañcevañca bhavitabbanti vividhaṃ takkanaṃ kūpe viya udakassa ārammaṇassa ākaḍḍhanaṃ vitakkanaṃ.
8 从四周行走,从各处游历。巴利
8. Samantato caraṇaṃ vicaraṇaṃ.
9 9. 关于“悦意性”:这里并不是用“我”这个词来指心。因为心并没有所谓的“意”。不过,说悦意之人的状态就是“悦意性”之后,为了否定“人我”这种见解,才又说“心的”。巴利
9.Attamanatāti ettha atta-saddena na cittaṃ vuttaṃ. Na hi cittassa mano atthīti. Attamanassa pana puggalassa bhāvo attamanatāti vatvā puna puggaladiṭṭhinisedhanatthaṃ ‘‘cittassā’’ti vuttaṃ.
11 11. 若不是强有力的,为什么说它是“安住”呢?因为以专一的心去做杀生等行为时,只是那样地安住而已。散乱就是种种、各式各样的收摄与散布;或者,收摄就是聚合,没有这种聚合就是散乱。巴利
11. Na balavatī, kasmā avaṭṭhiti vuttāti? Ekaggacittena pāṇavadhādikaraṇe tathā avaṭṭhānamattabhāvato . Virūpaṃ, vividhaṃ vā saṃharaṇaṃ vikiraṇaṃ visāhāro, saṃharaṇaṃ vā sampiṇḍanaṃ, tadabhāvo visāhāro.
12 “以另一种方式”是指以另一种原因。同所依的状态,是指两个或更多词落在同一个意义上。巴利
12.Aññasmiṃ pariyāyeti aññasmiṃ kāraṇe. Samānādhikaraṇabhāvo dvinnaṃ bahūnaṃ vā padānaṃ ekasmiṃ atthe pavatti.
13 13. “开始”就是进入、发生。“向上引导”就是努力。“轭”是指为了成就而已经发起的善法,或者是指承诺。巴利
13.Ārambhati cāti āpajjati ca. Uddhaṃ yamanaṃ uyyāmo. Dhuranti nipphādetuṃ āraddhaṃ kusalaṃ, paṭiññaṃ vā.
14 “已渡越”是指佛等圣者。所缘在心中现起并照亮,正是念本身,所以这是念的特相。巴利
14.Tiṇṇanti buddhādīnaṃ. Citte ārammaṇassa upaṭṭhānaṃ jotanañca satiyevāti tassā etaṃ lakkhaṇaṃ.
16 没有石块、砂砾、沙粒等物的地面是细滑的,所以说是“以细滑之义”。巴利
16. Pāsāṇasakkharavālikādirahitā bhūmi saṇhāti ‘‘saṇhaṭṭhenā’’ti vuttaṃ.
19 “到来”是指由同一业所生、像人这样的相续流不中断地持续运转。确实,在善心和不善心里,生命正是以根缘的方式,与它相应的法一起持续运转,而成为那相续不中断的缘。巴利
19.Ayantīti ekakammanibbattamanussādisantatiavicchedavasena pavattanti. Kusalākusalesupi hi jīvitaṃ indriyapaccayabhāvena sampayutte pavattayamānameva tadavicchedassa paccayo hoti.
30 “凡是感到羞耻的”,这是通过“羞耻”这个词所表达的状态,而由“凡是”这个词来指称,应当理解为这是中性抽象的表达。“应当感到羞耻的”这个说法,在表示原因的意义上,用工具格是合理的。巴利
30.Yaṃ hirīyatīti hirīyati-saddena vutto bhāvo yaṃ-saddena vuccatīti yanti bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ. Hiriyitabbenāti ca hetuatthe karaṇavacanaṃ yujjati.
32 在“以无贪着的方式”这一说法里,应当理解为:无贪着本身就是“无贪着”,这是对状态的说明。巴利
32.Alubbhanakavasenāti ettha alubbhanameva alubbhanakanti bhāvaniddeso daṭṭhabbo.
33 “无恼害”也可以这样理解:不应该像被嗔怒、痛苦、忧愁所摄的嗔心那样被恼害,这个意思也说得通。巴利
33.Abyāpajjoti byāpādena dukkhena domanassasaṅkhātena dosena viya na byāpādetabbotipi attho yujjati.
42-43 42-43. 以对治昏沉、睡眠等的方式,在善法以及无常等作意中能够迅速迅速地转换的能力,就是轻快性。因为对于被无明障盖、被渴爱结缚的众生来说,不善的生起是常态,所以在这里并不是在说轻快性。而它们的状态就是沉重。因此,应当把与沉重相反的本质理解为轻快性。当它生起时,就是迅速从有分出来的缘。巴利
42-43. Thinamiddhādipaṭipakkhabhāvena kusaladhamme aniccādimanasikāre ca sīghaṃ sīghaṃ parivattanasamatthatā lahupariṇāmatā, avijjānīvaraṇānañhi taṇhāsaṃyojanānaṃ sattānaṃ akusalappavatti pakatibhūtāti na tattha lahupariṇāmatāya attho. Tesañca bhāvo garutāyevāti tabbidhurasabhāvānaṃ lahutā daṭṭhabbā. Sā hi pavattamānā sīghaṃ bhavaṅgavuṭṭhānassa paccayo hoti.
44-45 44-45. 那些法虽然像与痴相应,但轻快性并没有受损,对于它们行善也没有障碍,这就是柔软性。因为无碍,所以与柔软等色法相似,因此对非色法也说柔软、温和等等。巴利
44-45. Ye ca dhammā mohasampayuttā viya avipannalahutā, tesañca kusalakaraṇe appaṭighāto mudutā. Appaṭighātena mudutādirūpasadisatāya arūpadhammānampi mudutā maddavatātiādi vuttaṃ.
46-47 心因为带着贪爱而变得湿软、极度柔软时,就不适合用来做事,像已经熔化的黄金;心因为傲慢等而变得极度僵硬、没有经过调柔时,也像没有经过加热的黄金。相反,如果心具备适当的柔软,就适合用来做事,像柔软度恰到好处的黄金。那颗柔软心的适合做事的状态,就是适业性;因此应当知道,这是与柔软性不同的适业性。巴利
46-47. Sinehavasena kilinnaṃ atimudukaṃ cittaṃ akammaññaṃ hoti vilīnaṃ viya suvaṇṇaṃ, mānādivasena atithaddhañca atāpitaṃ viya suvaṇṇaṃ, yaṃ panānurūpamudutāyuttaṃ, taṃ kammaññaṃ hoti yuttamaddavaṃ viya suvaṇṇaṃ. Tasseva mudukassa yo kammaññākāro, sā kammaññatāti mudutāvisiṭṭhā kammaññatā veditabbā.
50-51 以退避的方式生起的不善,本身就是退避。二十一种无求取是:行医、当信使、当差遣、切开疮肿、涂药、给上吐药、给下泻药、熬鼻油、熬眼油、送竹、送叶、送花、送果、送沐浴、送齿木、送漱口水、送粉、送泥、做谄媚的事、豆汤、侍奉、小腿按摩。第二十二种和信使相似,所以说是二十一种。六种不可行之处是:妓女处、寡妇处、成年处女处、般哒格处、酒肆、比丘尼处。所谓“简略”,意思是:因为没有按自性来开示,所以不能详细说“其中,什么是欲”等等,于是把“凡有欲、欲性”等解说简略之后,用“或凡”来作解说,这就是它的意思。巴利
50-51. Paccosakkanabhāvena pavattaṃ akusalameva paccosakkanaṃ. Ekavīsati anesanā nāma vejjakammaṃ karoti, dūtakammaṃ karoti, pahiṇakammaṃ karoti, gaṇḍaṃ phāleti, arumakkhanaṃ deti, uddhaṃvirecanaṃ deti, adhovirecanaṃ deti, natthutelaṃ pacati, cakkhutelaṃ pacati, veḷudānaṃ deti, paṇṇadānaṃ deti, pupphadānaṃ deti, phaladānaṃ deti, sinānadānaṃ deti, dantakaṭṭhadānaṃ deti, mukhodakadānaṃ deti, cuṇṇadānaṃ deti, mattikādānaṃ deti, cāṭukakammaṃ karoti, muggasūpiyaṃ, pāribhaṭyaṃ, jaṅghapesaniyaṃ dvāvīsatimaṃ dūtakammena sadisaṃ, tasmā ekavīsati. Cha agocarā vesiyāgocaro, vidhavā, thullakumārī, paṇḍaka, pānāgāra, bhikkhunīagocaroti. Saṅkhepatoti sarūpena anuddiṭṭhattā ‘‘tattha katamo chando’’tiādi na sakkā vattunti ‘‘yo chando chandikatā’’tiādiniddesaṃ saṅkhipitvā ‘‘ye vā panā’’ti niddeso katoti attho.
科分次第之注释巴利
Koṭṭhāsavāravaṇṇanā
58-120 在解说章里,虽然问等每一项各自都有多种,但按问等的性质归为单一,所以说有四种区分。把“四、二”这类简略说法,或者合在一起摄取,就是摄集。“除了‘或凡’之外”这句话,是针对应当摄集的对象说的。因为那些法是各自列出、个别解说的,所以是分散的,应当被摄集;而“或凡”不是这样,因为它通过摄集已经不分散了。然而,由于它们包含在行蕴里,所以在解说它们时,为了遮止它们成为非蕴的情况,才只说为“或凡”,因此“或凡”不应被除外。“以缘所摄”,就是以食缘所摄。或者,在“因”和“缘”这两者中,能生的是因,支持的是缘,这样以有差别的缘所摄。就像段食通过摄取色身的食素来支持色身一样,这些法也通过摄取受等来支持名身。如此,它们是就共通的俱生等缘而说的。否则,就是以另一种方式,它们也是缘,所以称为食。因此,因、增上等没有摄取作用的法,不会有成为食的过失。“三种受摄取”等,是依可能性而说,并不是就这同一心中的触等而说。“三种有”,是指作为欲有等的识,特别地,也泛指五取蕴。巴利
58-120. Niddesavāre pucchādīnaṃ paccekaṃ anekattepi pucchādibhāvena ekattaṃ upanetvā catuparicchedatā vuttā. Cattāro dveti evamādikaṃ saṅkhipitvā saha vā gahaṇaṃ saṅgaho. Ṭhapetvā yevāpanaketi saṅgahetabbe sandhāya vuttaṃ. Te hi visuṃ visuṃ uddiṭṭhattā niddiṭṭhattā ca vippakiṇṇāti saṅgahetabbā honti, na yevāpanakā saṅgahagamaneneva tathā avippakiṇṇattā. Yasmā pana saṅkhārakkhandhapariyāpannā honti, tasmā taṃniddese akhandhabhāvanivāraṇatthaṃ yevāpanātveva vuttāti na yevāpanakā ṭhapetabbāti. Paccayasaṅkhātenāti āhārapaccayasaṅkhātenāti vuttaṃ hoti. Atha vā ‘‘hetu paccayo’’ti etesu dvīsu janako hetu upatthambhako paccayoti evaṃ visesavantesu paccayasaṅkhātena. Yathā hi kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāharaṇena rūpakāyaṃ upatthambheti, evamimepi vedanādiāharaṇena nāmakāyanti. Tathā ca hontīti sādhāraṇe sahajātādipaccaye sandhāyāha. Aññathā cāti aññena ca ekenākārena paccayā hontiyevāti āhārāti vuccantīti attho. Tasmā āharaṇakiccarahitānaṃ hetuadhipatiādīnaṃ natthi āhārabhāvappasaṅgo. Tisso ca vedanā āharatītiādi yathāsambhavavasena vuttaṃ, na imasmiṃyeva citte phassādivasena. Tayo ca bhaveti kāmādibhavabhūtaṃ viññāṇaṃ visesena, avisesena ca pañcupādānakkhandhe.
对所缘转向之后,反复观察、思考、仔细思量。说“以因的含义”,是指以方便的含义,不是指以根本因的含义。在前分阶段已经到达、已经修行的道,是分布在各个不同刹那的八支道;只有在出世间的那一刹那同时生起的,才被称为“如来的道”。在观照的那一刹那之前,因为身业等已经非常清净,所以成为八支道的近依;依据“圣八支道达到修习圆满”这段经文所说的方便表达,用如来所说之言显示了前分道的八支性,并不是说在一个刹那中八个支同时存在。因此应当知道,这里也是方便的说法。了知本身就是心的种种状态,所以说“以心的种种状态的含义,只有一种法,就是识蕴”。在“有四蕴”等说法中,虽然已经包含了受蕴等,但再说“有一个受蕴”等,是为了表明这里并不是按种类来说有多个受蕴等。而在诸根当中,当一种根按种类来说被否定时,其他根以及食等也就同样被否定了,所以应当知道这是仅就以为先导的意根而作的。巴利
Ārammaṇaṃ upagantvā nijjhāyanaṃ cintanaṃ upanijjhāyanaṃ. Hetvaṭṭhenāti upāyatthena, na mūlatthena. Pubbabhāge gato paṭipanno nānākkhaṇiko aṭṭhaṅgiko maggo lokuttarakkhaṇeva saha pavatto yathāgatamaggoti vutto. Vipassanākkhaṇato pubbeva kāyakammādīnaṃ suparisuddhatāya aṭṭhaṅgikamaggupanissayassa ‘‘ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 3.431) evaṃ vuttena pariyāyena pubbabhāgamaggassa aṭṭhaṅgikatā yathāgatavacanena dīpitā, na ekakkhaṇe aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ sabbhāvāti evamassapi pariyāyadesanatā veditabbā. Vijānanameva cittavicittatāti ‘‘cittavicittaṭṭhena ekova dhammo viññāṇakkhandho’’ti āha. Cattāro khandhā hontītiādīsu vedanākkhandhādīnaṃ saṅgahe katepi puna ‘‘eko vedanākkhandho hotī’’tiādivacanaṃ na aneke vedanākkhandhādayo jātiniddesena idha vuttāti dassanatthaṃ. Indriyesu ca ekassa jātiniddesabhāve paṭikkhitte aññesaṃ indriyānaṃ āhārādīnañca tappaṭikkhepo kato hotīti pubbaṅgamassa manindriyasseva katoti daṭṭhabbo.
空性门详解巴利
Suññatavāravaṇṇanā
121-145 这里:就是指前面所说的那个时候,或者指这些法当中。有:就是众生,或者任何事物。巴利
121-145.Etthāti etasmiṃ yathāvutte samaye, etesu vā dhammesu. Bhāvoti satto, yo koci vā attho.
第二心等的解说巴利
Dutiyacittādivaṇṇanā
146 “以适当的努力”,是指配合一种能激励沉滞之心的努力。“以善巧方便”,是指配合这样的方便:观察行善与不行善的过患和功德、由他人激励等。巴利
146.Sappayogenāti līnassa cittassa ussāhanapayogasahitena. Saupāyenāti kusalassa karaṇākaraṇesu ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇaṃ parehi ussāhananti evamādiupāyasahitena.
156-159 在《大注释》里,对于“非极等持之修习”这一说法获得认可,是用“余类”等词来显示它也没有差别。巴利
156-159.Mahāaṭṭhakathāyaṃ anuññātā nātisamāhitāya bhāvanāyāti yevāpanakehipi nibbisesataṃ dasseti.
福业事等论说的解释巴利
Puññakiriyavatthādikathāvaṇṇanā
恭敬本身就是与恭敬相应的福业事,就像说“与喜贪相应”那样。或者,恭敬是与思相应的法,或者是身语的行为,与它俱起的思就是与恭敬相应。以利益遍满:是指以慈心遍满说法者,或者以“愿这样对我有利益”这种心念转起的利益心。业自性智就是见正直。决定相:就是大果报的决定之相。依行持来说,它们归入戒行。就像舍弃无可指责之物的人,随喜的人也因为他人的成就而欢喜,所以随喜归入布施所成。正在修习的人:这是指修习还未圆满的人,因为圆满的人就进入安止了。分成八种:只举出一个有情的在一个刹那中生起的一个初心,不举出其他同类的心,这样所有那些心因为相似而合为一类,其余的也是这样,所以分成八种。巴利
Apaciti eva apacitisahagataṃ puññakiriyāvatthu yathā ‘‘nandirāgasahagatā’’ti. Apaciti vā cetanāsampayuttakadhammā kāyavacīkiriyā vā, taṃsahitā cetanā apacitisahagataṃ. Hitapharaṇenāti desake mettāpharaṇena, ‘‘evaṃ me hitaṃ bhavissatī’’ti pavattena hitacittena vā. Kammassakatāñāṇaṃ diṭṭhijukammaṃ. Niyamalakkhaṇanti mahapphalatāniyamassa lakkhaṇaṃ. Sīlamaye saṅgahaṃ gacchanti cārittavasena. Anavajjavatthuṃ pariccajanto viya abbhanumodamānopi parassa sampattiyā modatīti abbhanumodanā dānamaye saṅgahitā. Bhāventopīti asamattabhāvanaṃ sandhāyāha. Samattā hi appanā hotīti. Aṭṭheva koṭṭhāse katvāti ekassa sattassa ekasmiṃ khaṇe uppannamekaṃ paṭhamacittaṃ dassetvā aññāni tādisāni adassentena sabbāni tāni sarikkhaṭṭhena ekīkatāni honti, tathā sesānipīti evaṃ aṭṭha katvā.
初禅论说的解释巴利
Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā
160 160. 省略后半词,而说“色有即色”。禅那虽然不是道,但为了阻止修习其他道,才用“道”这个词来说,这就是此处采用“道”一词的用意,并不是说一切善禅那都是道。在这里,因为已经对修道的时段作了确定,那么在非道修习的时段里生起的触等法,其善性就可能没有被显示出来,所以应当显示这一切都是道。应当知道,这是为了显示:当说“除此之外没有别的道”时,在排除其他地的状态下,依靠其他缘而能产生色界投生的那种自性,就像异熟法的自性一样,以异熟法的意义来说,一切都相同,因此用“道”这个词来表达。善的布施:应当看作无贪。或者,思就是布施,除了它之外,其余两个心所称为与思相应。它们“可行”:意思是,从道的性质来说,用禅那这个词把它们总括起来,可以说它们是道。信解,就是相信。为了说明“舍弃在别处所见的意义,为什么说‘生起、增长’这个意义呢?因为在没有前缀词的情况下,在别处正是见到这个意义”,所以引用了《复次,优陀夷》等经。某些圣者通过圣道所成就的以及其他禅那,其自性本身就是修习,所以他们在修习时,时段的确定也能成立。巴利
160. Uttarapadalopaṃ katvā rūpabhavo rūpanti vutto. Jhānassa amaggabhāvepi sati maggavacanaṃ aññamaggabhāvanivāraṇatthanti imasmiṃ atthe maggaggahaṇassa payojanaṃ vuttaṃ, na sabbassa kusalajjhānassa maggabhāvoti. Tattha maggassa bhāvanāya samayavavatthānassa katattā amaggabhāvanāsamaye pavattānaṃ phassādīnaṃ kusalabhāvo na dassito siyā, tasmā sabbassa maggabhāvo dassetabboti. Ito añño maggo natthīti evaṃ aññabhūmikavidhuro sati paccayantare rūpūpapattijanakasabhāvo vipākadhammasabhāvo viya vipākadhammavasena sabbasamāno maggasaddena vuttoti dassetīti veditabbaṃ. Kusalaṃ dānanti alobho daṭṭhabbo. Atha vā cetanā dānaṃ, taṃ vajjetvā itare dve cetanāsampayuttakāti vuttā. Vaṭṭantīti maggabhāvato jhānavacanena saṅgahetvā maggoti vattuṃ vaṭṭantīti attho. Okappanāti saddahanā. Aññattha diṭṭhaṃ atthaṃ pariccajitvā ‘‘janeti vaḍḍhetī’’ti ayamattho kasmā vuttoti nirupasaggassa aññattha evamatthasseva diṭṭhattāti imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘puna caparaṃ udāyī’’ti (ma. ni. 2.246 ādayo) suttamāhaṭaṃ. Kesañci ariyānaṃ ariyamaggena siddhāni aññāni ca jhānāni bhāvanāsabhāvānevāti tesupi bhāventena samayavavatthānaṃ ijjhatīti.
“出离”就是通过它而出去、离开,或者就在那里出离。谁出去呢?是诸欲。诸欲的出离就是舍断,这是它的意思。这样,“诸欲”作为属格、作主语才讲得通。“就事物欲而言”的意思是:从事物欲远离,这个意思也讲得通。因此,“pi”这个词是表示把讲得通的不同含义合在一起,并不是要把烦恼欲也合在一起。为什么呢?因为在这个意思里,烦恼欲的远离已经由第二个词说出来了。虽然“不善”这个词也摄取了烦恼欲,甚至摄取了一切不善法,但无论如何,烦恼欲的远离已经被说出来了,所以说“由第二句说出烦恼欲远离故”。由于为了获得欲乐功德,也会有杀生等不清净的行为,所以通过远离这些,就表明了行为的清净。通过净化渴爱杂染,来滋养依止。巴利
Nissaranti niggacchanti etena, ettha vāti nissaraṇaṃ. Ke niggacchanti? Kāmā. Tesaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ pahānanti attho. Evañhi ‘‘kāmāna’’nti kattari sāmivacanaṃ yujjati. Vatthukāmehipīti vatthukāmehi viviccevātipi attho yujjatīti evaṃ yujjamānatthantarasamuccayattho pi-saddo, na kilesakāmasamuccayattho. Kasmā? Imasmiṃ atthe kilesakāmānaṃ dutiyapadena vivekassa vuttattā. Akusalasaddena yadipi kilesakāmā, athāpi sabbākusalā gahitā, sabbathā pana kilesakāmehi viveko vuttoti āha ‘‘dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato’’ti. Kāmaguṇādhigamahetupi pāṇātipātādiasuddhappayogo hotīti tabbivekena payogasuddhi vibhāvitā. Taṇhāsaṃkilesasodhanena āsayaposanaṃ.
“其他诸法也是如此”,指的是见、慢等,以及触等。下面将要说的诸禅支属于上禅支;为了显示它们各自与自己的对立面是直接敌对的关系,所以说出了与它们相对立的盖。通过“离嗔”这一说法,说出了对以“他对我做了无益之事”等嗔怒事为所缘的嗔,以及对以覆藏为行相、以苦等和过去等为所缘的痴,还有对痴偏重者的昏沉睡眠等的镇伏离。虽然这初禅能镇伏欲贪、嗔恚以及与它们同类的昏沉睡眠等,而且由于它具有与一切不善法相对立的自性,因此以那种性质能断除一切不善法,但它仍然只是以镇伏欲贪等为其本性,所以不另作区分,就说成是对盖、不善根等的镇伏离。因此这样说了。巴利
Aññesampicāti diṭṭhimānādīnaṃ phassādīnañca. Upari vuccamānāni jhānaṅgāni uparijjhānaṅgāni, tesaṃ attano vipaccanīkānaṃ paṭipakkhabhāvadassanatthaṃ tappaccanīkanīvaraṇavacanaṃ. Byāpādavivekavacanena ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādiāghātavatthubhedavisayassa dosassa mohādhikānaṃ thinamiddhādīnaṃ vivekavacanena paṭicchādanavasena dukkhādipubbantādibhedavisayassa mohassa vikkhambhanaviveko vutto. Kāmarāgabyāpādatadekaṭṭhathinamiddhādivikkhambhanakañcedaṃ sabbākusalapaṭipakkhasabhāvattā sabbakusalānaṃ tena sabhāvena sabbākusalānaṃ pahānaṃ hontampi kāmarāgādivikkhambhanasabhāvamevāti taṃsabhāvattā avisesetvā nīvaraṇākusalamūlādīnaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti āha.
寻的作用有它特别的地方,当它达到稳固的状态时,在初禅的定中,因为远离了敌对的法而变得稳固,这种稳固就叫作“安止”;而在与初禅相似、但没有寻的第二禅等定中,也叫作“安止”,这是义注里的说法。所以说寻和安止是有关系的;如果不是这样,而是寻本身就是安止,那寻和安止的关联就说不通了。这个意思应当这样理解:因为说到具足禅那的人有寻和伺,就表明禅那本身是有寻有伺的。巴利
Vitakkassa kiccavisesena thirabhāvappatte paṭhamajjhānasamādhimhi paccanīkadūrībhāvakatena thirabhāvena taṃsadisesu vitakkarahitesu dutiyajjhānādisamādhīsu ca appanāti aṭṭhakathāvohāroti vitakkassa appanāyogo vutto, aññathā vitakkova appanāti tassa taṃsampayogo na siyāti. Attho…pe… daṭṭhabbo jhānasamaṅgino vitakkavicārasamaṅgitādassanena jhānasseva savitakkasavicārabhāvassa vuttattā.
“离生喜乐”这句话里,第一种解释中,“离生”是指禅那。而“喜乐”这个词既有“存在”的意思,也有“特殊含义”的差别,所以在“assa, asmiṃ vā”这个地方说明了字母“a”。第二种解释中,喜乐本身就是离生的。“离生喜乐”是依主释复合词,而且没有省略反身指示词;如果省略了,就会读成“vivekajapītisukhaṃ”,这就是两者的差别。“数目次第”:以数目次第,或者仅仅以数目次第而称为“第一”,这就是它的意思。通过断除常等颠倒,道以不痴而通达无常等相,所以叫“相审察禅”。涅槃是不痴法,因为具有不颠倒的相、没有变异性,所以叫“如相”。巴利
Vivekajaṃ pītisukhanti ettha purimasmiṃ atthe vivekajanti jhānaṃ. Pītisukhasaddato ca atthiatthavisesavato assa, asmiṃ vāti ettha a-kāro vutto. Dutiye pītisukhameva vivekajaṃ. Vivekajaṃpītisukhanti ca aññapadatthe samāso paccattaniddesassa ca alopo kato, lope vā sati ‘‘vivekajapītisukha’’nti pāṭhoti ayaṃ viseso. Gaṇanānupubbatāti gaṇanānupubbatāya, gaṇanānupubbatāmattaṃ vā paṭhamanti vacananti attho. Niccādivipallāsappahānena maggo asammohato aniccādilakkhaṇāni paṭivijjhatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ. Asammosadhammaṃ nibbānaṃ aviparītalakkhaṇattā anaññathābhāvato tathalakkhaṇaṃ.
第二禅的解说巴利
Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā
161-2 “寻与伺的止息”这句话,说明的是这样的道理:由于那些寻与伺,初禅才显得粗重;通过超越它们而证得第二禅,并不是因为超越了触等本身并不粗重的法。在“由喜的离染”等句子中,道理也是一样。因此,关于“超越寻、伺、喜、乐”的这些说法,是在说明通过超越粗重的禅支而证得第二禅等;其中,“超越寻与伺”这一部分,就是在说明那超越粗重禅支的道理。或者也可以说,仅仅“寻与伺的止息”这一说法,就已经说明了通过超越它们而证得第二禅;而“喜的离染”等说法,则是说明通过超越喜等而证得第三禅等,所以说那些话有彰显它们的作用。巴利
161-2.Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti etena yehi vitakkavicārehi paṭhamajjhānassa oḷārikatā, tesaṃ samatikkamā dutiyajjhānassa samadhigamo, na sabhāvato anoḷārikānaṃ phassādīnaṃ samatikkamāti ayamattho dīpito hoti. Evaṃ ‘‘pītiyā ca virāgā’’tiādīsu nayo . Tasmā vitakkavicārapītisukhasamatikkamavacanāni oḷārikoḷārikaṅgasamatikkamā dutiyādiadhigamaparidīpakānīti tesaṃ ekadesabhūtaṃ vitakkavicārasamatikkamavacanaṃ taṃdīpakanti vuttaṃ. Atha vā vitakkavicāravūpasamavacaneneva taṃsamatikkamā dutiyādhigamadīpakena pītivirāgādivacanānaṃ pītiyādisamatikkamā tatiyādiadhigamadīpakatā hotīti tassa taṃdīpakatā vuttā.
就像因为与青色结合,衣服才被称为青衣,意思是:与青色结合,衣服就成了青色。同样,与那种净信结合,禅那才成为“净信”。当用同格的方式指出“净信的禅那”时,就已经表明:因为与净信结合,所以“净信”这个词可以用在禅那上。因此并不矛盾,这样说是合理的。那么“心一境性”呢?当用同格的方式指出“心一境性的禅那”时,就已经说明禅那具有让心一境性增长的性质。不过,这里的“心一境性”不应该被单独抽出来解释“心一境”;正如“净信”这个词是在禅那中使用的,“心一境性”这个词本身就是在定中使用的,这样才合理。巴利
Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viyāti nīlayogato vatthaṃ nīlaṃ viyāti adhippāyo. Yena sampasādanena yogā jhānaṃ sampasādanaṃ, tasmiṃ dassite ‘‘sampasādanaṃ jhāna’’nti samānādhikaraṇaniddeseneva taṃyogā jhāne taṃsaddappavatti dassitāti avirodho yutto. Ekodibhāve kathanti ekodimhi dassite ‘‘ekodibhāvaṃ jhāna’’nti samānādhikaraṇaniddeseneva jhānassa ekodivaḍḍhanatā vuttā hotīti. Ekodibhāvanti panidaṃ uddharitvā ekodissa niddeso na kattabbo siyāti ekodibhāvasaddo eva samādhimhi pavatto sampasādanasaddo viya jhānamhi pavattatīti yuttaṃ.
“已到达”是指已经走向灭尽。既然用“内净信”和“心一境性”说明了第二禅等证得的因,又用“寻与伺的止息”说明了无寻无伺的因,那不就等于已经显示寻与伺不存在了吗?为什么还要再说“无寻无伺”呢?不是这样,因为前者并没有明确显示寻与伺不再生起。“寻与伺的止息”这句话,并没有说寻与伺不再活动。因为在寻与伺当中,断除渴爱才是它们的止息。可是,那些在诸行中断除渴爱的人,在已断除渴爱的道与果当中,诸行仍然在活动;同样,对于已经镇伏了对寻与伺之渴爱的第二禅,前面那句话可能还是没能遮止它与寻、伺相应。为了遮止这种相应,并且显示超越“欲作意”等才是它们的止息,所以才说“无寻无伺”。巴利
Appitāti gamitā vināsaṃ. Dutiyajjhānādiadhigamupāyadīpakena ajjhattasampasādanatāya cetaso ekodibhāvatāya ca hetudīpakena avitakkāvicārabhāvahetudīpakena ca vitakkavicāravūpasamavacaneneva vitakkavicārābhāvo dīpitoti kiṃ puna avitakkaavicāravacanena katenāti? Na, adīpitattā. Na hi vitakkavicāravūpasamavacanena vitakkavicārānaṃ appavatti vuttā hoti. Vitakkavicāresu hi taṇhāpahānañca etesaṃ vūpasamanaṃ. Ye ca saṅkhāresu taṇhāpahānaṃ karonti, tesu maggesu pahīnataṇhesu phalesu ca saṅkhārappavatti hoti, evamidhāpi vikkhambhitavitakkavicārataṇhassa dutiyajjhānassa vitakkavicārasampayogo purimena na nivārito siyāti taṃnivāraṇatthaṃ āvajjitukāmatādiatikkamova tesaṃ vūpasamoti dassanatthañca ‘‘avitakkaṃ avicāra’’nti vuttaṃ.
第三禅的论述注释巴利
Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā
163 极清净的本性,就是漏尽者的本性,也就是远离一切烦恼的状态。关于“舍的相”:在这里,远离昏沉与掉举两边、处于中道的精进,称为“舍”。正是那种精进,因为它取这样的行相而转起,并且成为同类精进的“相”,所以叫“舍的相”。为了证得初禅,对诸盖……乃至为了证得非想非非想处定,对无所有处想,在“简择而安住之慧”和“行舍之智”中,这八种智依等至而生起。为了证得入流道,对生起、转起、相、积集、结生、趣、出生、再生、生、老、死、愁、悲、苦、忧、恼;为了证得入流果等至……中略……为了证得阿罗汉道……中略……为了证得阿罗汉果等至……中略……为了证得空住等至……中略……为了证得无相住等至,对生起、转起、积集、结生……在“简择而安住之慧”和“行舍之智”中,这十种智依观而生起。巴利
163.Parisuddhapakati khīṇāsavapakati nikkilesatā. Upekkhānimittanti ettha līnuddhaccapakkhapātarahitaṃ majjhattaṃ vīriyaṃ ‘‘upekkhā’’ti vuttaṃ, tadeva taṃ ākāraṃ gahetvā pavattetabbassa tādisassa vīriyassa nimittabhāvato upekkhānimittaṃ. Paṭhamajjhānappaṭilābhatthāya nīvaraṇe…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhāsantiṭṭhanāpaññāsaṅkhārupekkhāsu ñāṇanti imā aṭṭha samāpattivasena uppajjanti. Sotāpattimaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jarāmaraṇasokaparidevadukkhadomanassaupāyāse. Sotāpattiphalasamāpattatthāya uppādaṃ…pe… upāyāse…pe… arahattamaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ…pe… upāyāse. Arahattaphalasamāpattatthāya…pe… suññatavihārasamāpattatthāya…pe… animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ…pe… paṭisaṅkhāsantiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇanti imā dasa vipassanāvasena uppajjanti.
对于“凡是存在的、凡是已生的”,也就是五蕴,他用想要解脱的智把它舍断。就像已经看清吉祥三相的人去辨析它们的特征一样,对于已经看清三相的实有,在辨析诸行的特征时,他获得舍。所谓“无功用之味”,意思是即使面对殊胜的乐也不倾向,这就是它对立面的作用。具足禅那的人用名身体验由心所生的乐,又因为色法的生起是身乐的因,所以也说他在体验身乐。所谓“被触”,就是被遍满。就像身体被水浸透的人,当触到风等并非极度相违的触境时,乐就会生起;同样,身体被这些触境遍满时也是如此。巴利
Yadatthi yaṃ bhūtanti khandhapañcakaṃ, taṃ muñcitukamyatāñāṇena pajahati. Diṭṭhasovatthikattayassa sappalakkhaṇavicinane viya diṭṭhalakkhaṇattayassa bhūtassa saṅkhāralakkhaṇavicinane upekkhaṃ paṭilabhati. Anābhogarasāti paṇītasukhepi tasmiṃ avanati paṭipakkhakiccāti attho. Nāmakāyena cetasikasukhaṃ kāyikasukhahetu rūpasamuṭṭhāpanena kāyikasukhañca jhānasamaṅgī paṭisaṃvedetīti vuccati. Phuṭattā byāpitattā. Yathā hi udakena phuṭasarīrassa tādise nātipaccanīke vātādike phoṭṭhabbe phuṭṭhe sukhaṃ uppajjati, evaṃ etehi phuṭasarīrassapi.
第四禅那论述的解释巴利
Catutthajjhānakathāvaṇṇanā
165 不明显地呈现:就像乐和苦那样,它的行相不明显;又像行于背后岩石上的鹿的路径,只能靠推断才能知道它不明显的行相和呈现方式。巴利
165.Avibhūtapaccupaṭṭhānāti sukhadukkhāni viya avibhūtākārā piṭṭhipāsāṇagatamigamaggo viya tadanumātabbāvibhūtākāropaṭṭhānā.
五分法的解释巴利
Pañcakanayavaṇṇanā
167 对于“某法界”,指的就是一切知智。因为凭它了知诸法的行相差别之后,就能施设与它相应的教说。在这里,五分法里的第二禅,是作为四分法中第二禅的所属部分来分别解说的:“于……修习道,无寻、唯伺、定生喜乐,成就第二禅而住。”为什么?因为同身不同想的有情所居之处的果报,与第二禅的果报相同,而且是从初禅定生起的。实际上,初禅才是“离欲、离不善法”,由于这里没有那些,所以不能说“唯离欲、离不善法”,也不能说“由远离所生”。而在经的教说中,五分法的第二禅、第三禅都归入第二禅,因为寻已止息、伺已止息,是无寻、无伺的缘故。巴利
167.Yassā pana dhammadhātuyāti sabbaññutaññāṇassa. Tena hi dhammānaṃ ākārabhedaṃ ñatvā tadanurūpaṃ desanaṃ niyāmetīti. Ettha ca pañcakanaye dutiyajjhānaṃ catukkanaye dutiyajjhānapakkhikaṃ katvā vibhattaṃ ‘‘yasmiṃ…pe… maggaṃ bhāveti avitakkaṃ vicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyajjhānaṃ upasampajja viharatī’’ti. Kasmā? Ekattakāyanānattasaññīsattāvāsaphalatāya dutiyajjhānena samānaphalattā paṭhamajjhānasamādhito jātattā ca. Paṭhamajjhānameva hi kāmehi akusalehi ca vivittanti tadabhāvā na idha ‘‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehī’’ti sakkā vattuṃ, nāpi ‘‘vivekaja’’nti. Suttantadesanāsu ca pañcakanaye dutiyatatiyajjhānāni dutiyajjhānameva bhajanti vitakkavūpasamā vicāravūpasamā avitakkattā avicārattā cāti.
行道四法的解释巴利
Paṭipadācatukkavaṇṇanā
176-180 对于每一种禅那来说,“近行”是指:由于盖、寻、伺、欲贪等被寂止,而变得稳固的欲界定。“随顺彼法”是指与那相应的状态;不过他们说,这或者是指对那禅那滋味的贪著,或者是指与那滋味相应的诸蕴,这就是邪念。也可以说成是“没有离开欲贪、随逐各种境而转的念”,因此才作出“或念、或欲贪”这样的区分。从“来处”的角度来说,道也确实存在——这是针对有时第二禅等以初禅等为来处的那种道而说的。因为“亦”这个词表示并非只有一种情况,正因为并非只有一种情况,所以在圣典中,对每一种禅那都分别配合了四道、四所缘以及十六种组合来解说。否则的话,每一种道等就应该配合九种禅那了。巴利
176-180.Tassa tassa jhānassa upacāranti nīvaraṇavitakkavicāranikantiyādīnaṃ vūpasamā thirabhūto kāmāvacarasamādhi. Tadanudhammatāti tadanurūpatābhūtā, sā pana tadassādasaṅkhātā tadassādasampayuttakkhandhasaṅkhātā vā micchāsatīti vadanti. Avigatanikantikā taṃtaṃpariharaṇasatītipi vattuṃ vaṭṭatīti evañca katvā ‘‘satiyā vā nikantiyā vā’’ti vikappo kato. Āgamanavasenāpi ca paṭipadā hontiyevāti idaṃ kadāci dutiyādīnaṃ paṭhamādiāgamanakatapaṭipadataṃ sandhāya vuttaṃ. Api-saddo hi anekantikataṃ dīpeti, etassa anekantikattā eva ca pāḷiyaṃ ekekasmiṃ jhāne catasso paṭipadā cattāri ārammaṇāni soḷasakkhattukañca visuṃ visuṃ yojitaṃ. Aññathā ekekasmiṃ paṭipadādimhi nava nava jhānāni yojetabbāni siyunti.
所缘四法的解说巴利
Ārammaṇacatukkavaṇṇanā
181 未熟练,就是还没有被五种自在所掌控。巴利
181.Appaguṇanti pañcahi vasitāhi avasīkataṃ.
所缘与行道的混合解说巴利
Ārammaṇapaṭipadāmissakavaṇṇanā
186 “在下”是指在十六次第之前。凡是生起禅那的人——用这句话来说,那些已经积累了资粮的有学,只是通过道而生起禅那,他们的禅那因为系属于道,应当知道是摄在纯粹的九种之中。因为他们确实不是所说的“生起”者。巴利
186.Heṭṭhāti soḷasakkhattukato pubbe. Ye keci jhānaṃ uppādenti nāmāti vacanena ye katādhikārā sekkhā maggeneva uppāditajjhānā, tesaṃ jhānāni maggapaṭibaddhatāya suddhikanavakasaṅgahitānīti veditabbāni. Na hi te uppādenti nāmāti.
遍处禅修法的详细解释巴利
Kasiṇakathāvaṇṇanā
203 用“以灭尽为依止”这一说法,也说明了“以无色为依止”。快速见到、快速证通、快速安住寂静。巴利
203. Nirodhapādakatāvacanena āruppapādakatā ca dassitā. Khippadassanaṃ khippābhiññatā khippanisantibhāvo.
胜处论的详细解释巴利
Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā
204 “另外”是说:它并非仅仅是遍处,也作为胜处而现起。虽然胜处本质上就是遍处,但胜处之所以为胜处,有别于遍处,这是因为遍相胜伏的修习所缘有差别——这样来显示。其中,“胜伏”就是胜者,指遍作或智。以胜者为处,所以叫胜处,也就是禅那。或者,以应当被胜伏的所缘为处,所以叫胜处,也就是禅那。由于胜伏所缘,它既是胜者,又是处;同时因为是瑜伽行者殊胜乐的安立之处,也是意处和法处,所以连同相应的禅那称为胜处。应当这样理解:由于系属于道,出定之后的作意,依先前修习之力,随禅那刹那中生起的胜伏行相而现起。然而在诸传承经典中,因为说到四种胜处——“内有色想者,在外看见诸色,有限的、好看的难看的;无量的、好看的难看的;内无色想者……有限的、好看的难看的;无量的、好看的难看的”——所以传承注释说:“虽然有色之作意存在,但仅依有限和无量而说这些胜处。”因为有限与无量是胜伏的原因,不论有没有色之作意。其中,没有色之作意和有有色之作意的,凡有限的都称为“好看的难看的”,无量的也应当如此理解。确实有这样的说法:胜伏了有限的,如果有时依色作意,那就是胜伏了好看的难看的。但这里因为是毫无保留地教导,所以把没有色之作意和有有色之作意的分别来说,因为在这两种情形中都有胜伏的差别。巴利
204.Aññampīti kevalaṃ kasiṇāyatanasaṅkhātameva ahutvā abhibhāyatanasaṅkhātampi pavattatīti satipi abhibhāyatanānaṃ kasiṇāyatanatte kasiṇāyatanabhāvato añño abhibhāyatanabhāvo kasiṇanimittābhibhavanakabhāvanānimittanānattatoti dasseti. Tattha abhibhavatīti abhibhu, parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Ārammaṇābhibhavanato abhibhu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cātipi sasampayuttaṃ jhānaṃ abhibhāyatanaṃ. Maggappaṭibaddhatāya tadā samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāvasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavatto vuttoti daṭṭhabbo. Āgamesu pana ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Ajjhattaṃ arūpasaññī eko…pe… parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti (dī. ni. 2.173; ma. ni. 2.249; a. ni. 8.65) imesaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā āgamaṭṭhakathāsu (dī. ni. aṭṭha. 2.173; ma. ni. aṭṭha. 2. 249-250; a. ni. aṭṭha. 3.8.65) ‘‘vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittaappamāṇavaseneva imāni abhibhāyatanāni desitānī’’ti vuttaṃ. Parittaappamāṇatā hi abhibhavanassa kāraṇaṃ vaṇṇābhoge satipi asatipi. Tattha ca vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca sabbāni parittāni ‘‘suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vuttāni, tathā appamāṇānīti daṭṭhabbāni. Atthi hi eso pariyāyo parittāni abhibhuyya tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyāti. Idha pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni sahitāni ca. Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti.
在这里,因为这是譬喻式的教导,诸解脱也有“超越”的譬喻义,所以说了“内有色想”这两种胜处;第三、第四胜处中,第二解脱被包含在色胜处里,第三解脱也因为超越的作用而被包含在色胜处里。但在这里,因为是非譬喻式的教导,为了不混淆地显示解脱和胜处,便略去解脱,只讲胜处。而且,一切解脱的作用已经在解脱的教导中说明了。由此可知,这是对“内有色想”所提到的两种胜处作出界定:因为它们在胜处中没有被提及,而“有色者见诸色”等说法又是所有解脱作用的共通表述。巴利
Tattha ca pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti abhibhāyatanadvayaṃ vuttaṃ, tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito, idha pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni. Sabbāni ca vimokkhakiccāni vimokkhadesanāya vuttāni, tadetaṃ ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati.
内色不可被超越这句话,是在说明:即使有些地方说“内观诸色”,但处处都说“外观诸色”。因此,凡是出于其他原因而说的,就按那个原因来说;而这里是因为教说方式的善巧,才说“内无色想”,不必再为它寻找别的原因。内色不可被超越,是因为它不像外色那样明显;教说上的善巧,则应依据前面已确定的分判来理解。问:既然“金色、非金色”已经成立,是否就不该再说青等胜处?答:不是。因为对已在青等上用过功的人来说,正是青等本身的状态成为超越的原因。并非它们的清净、不清净、颜色的有限或无限是超越的原因,而正是青等本身的状态才是。巴利
Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatoti idaṃ katthacipi ‘‘ajjhattaṃ rūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ. Tena yaṃ aññahetukaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ. Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva idha vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca bahiddhārūpānaṃ viya avibhūtattā, desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo. Suvaṇṇadubbaṇṇānīti eteneva siddhattā nīlādiabhibhāyatanāni na vattabbānīti ce? Na, nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇaparittatā tadappamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti.
解脱论的解释巴利
Vimokkhakathāvaṇṇanā
248 “有色者”:是指以自身相续所摄之色而具备者,那色由于成为某禅那的因,所以是殊胜的色。由于这种殊胜的色,才可称为“有色者”;应当这样理解:正是那自身相续所摄的色相,就像禅那一样,从究竟义上来说,才是成就“有色”状态的基础。在阿毗达摩中,遍处的教导是就诸禅那本身以遍处的方式而展开的;但在经典中,则是作为所缘,这是依阿毗达摩而言。巴利
248.Rūpīti yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭhaṃ rūpaṃ hoti. Yena visiṭṭhena rūpīti vucceyya, tadeva sasantatipariyāpannarūpanimittaṃ jhānamiva paramatthato rūpībhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ. Kasiṇadesanā jhānānameva kasiṇabhāvena pavattā abhidhamme, sutte pana ārammaṇānanti ‘‘abhidhammavasenā’’ti vuttaṃ.
梵住论的注释巴利
Brahmavihārakathāvaṇṇanā
251 251. 没有喜与忧、纯粹是无智,这就是“无智舍”。“未以道征服烦恼分者”,是指还没有用诸道征服种种烦恼分。“未征服果报者”,是指还没有征服从第七有以上开始生起的果报。“无过失的状态”,就是无嗔害的状态。即使只对某一个众生,由于没有对立相,所以不存在界限的执取;而且,依世俗谛而生起的众生执取,并不是对有限色法等的执取。因此应当知道:即使达到了安止,对于那些以无执取众生为最高对象的慈等,即使只以单一众生为所缘,也被说为无量行境。巴利
251. Somanassadomanassarahitaṃ aññāṇameva aññāṇupekkhā. Kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā anodhijinassa. Sattamabhavādito uddhaṃ pavattavipākassa ajitattā avipākajinassa. Niddosabhāvenāti nippaṭighabhāvena. Ekassapi sattassa appaṭibhāganimittattā paricchedaggahaṇaṃ natthi, na ca sammutisaccavasena pavattaṃ sattaggahaṇaṃ paricchinnarūpādiggahaṇaṃ hotīti appanāppattiyāpi aparāmāsasattaggahaṇamuddhabhūtānaṃ mettādīnaṃ ekasattārammaṇānampi appamāṇagocaratā vuttāti veditabbā.
不净论注释巴利
Asubhakathāvaṇṇanā
263 263. 由于向上鼓胀,所以叫“膨胀”。被白色和红色混杂、掺合而成的青黑色,或者由先前颜色变化而成的青黑色,就是“青瘀”。“筋腱连结”是指肢体紧密相连。“所缘微弱”是指因为处于对立面,所以没有能力把心安立起来。应当依次把弃花、呕吐、泻药譬喻,配合见自身利益、盖障病愈来理解。由于与厌恶作意相通,可以借由不净的头发等来把握厌恶禅那,也可以把握冢间色禅那。因为那也是依厌恶作意而生起的;或者说,冢间的种种相就是冢间色。巴利
263. Uddhaṃ dhumātattā uddhumātaṃ. Setarattehi paribhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ vinīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ. Saṅghāṭo aṅgānaṃ susambaddhatā. Ārammaṇassa dubbalatā paṭipakkhabhāvena cittaṃ ṭhapetuṃ asamatthatā. Attani ānisaṃsadassananīvaraṇarogavūpasamānaṃ yathākkamaṃ pupphachaḍḍakavamanavirecanaupamā yojetabbā. Paṭikūlamanasikārasāmaññena asubhehi kesādīhi paṭikūlajjhānassa gahaṇaṃ sivathikāvaṇṇajjhānassa ca. Tampi hi paṭikūlamanasikāravaseneva uppajjatīti, sivathikappakārāni vā sivathikāvaṇṇāni.
无色界善论注释巴利
Arūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā
265 “以一切方式”是指:像这样,通过看见执杖等行为的生起等,以一切方式对色与色相,以及以它们为所缘的诸禅那,看见其过失;或者通过断除对色等的贪爱、不想要转向它们等方式。“离欲”就是厌离。通过“不动行”等说法,说明了不动性;通过“准陀,这些在圣者之律中是寂静的解脱”等说法,说明了寂静解脱。由于依照对治——即看见过失——来修习,有对想被彻底断除,所以即使有很大的声音,也不会从无色等至出定。但如果没有这样彻底断除,就可能从一切色等至出定;然而初禅连极微小的声音也无法忍受,所以说声音是入彼定者的刺。巴利
265.Sabbākārenāti evaṃ rūpanimittaṃ daṇḍādānasambhavadassanādinā sabbena rūparūpanimittesu tadārammaṇajjhānesu dosadassanākārena, rūpādīsu nikantippahānaanāvajjitukāmatādinā vā. Virāgāti jigucchanā. Āneñjābhisaṅkhāravacanādīhi āneñjatā ‘‘santā ime cunda ariyassa vinaye vimokkhā’’tiādinā santavimokkhatā ca vuttā. Dosadassanapaṭipakkhabhāvanāvasena paṭighasaññānaṃ suppahīnattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhāti. Tathā pana na suppahīnattā sabbarūpasamāpattito vuṭṭhānaṃ siyā, paṭhamajjhānaṃ pana appakampi saddaṃ na sahatīti taṃ samāpannassa saddo kaṇṭakoti vuttaṃ.
在没有无色界修习的情况下,死后本应生起的色想和有对想,只要自己的果报还在持续运转,就通过“令其不生起的法性”而被称为“超越”和“灭没”。然而,对于种种想,那些在该存在中不生的,是因为没有机会才不生,并不是被无色界修习所阻止。由于没有被阻止,有些想还是会生起。因此,对它们的“不作意”,就是不转向、不观察,或者说不让它们在速行所引导的有分心间隙中产生、进入——这里说的就是这个。通过超越作为种种想作意之因的诸色,显示了定的稳固状态。正因为还没有超越色,所以在色等至中不说“对种种想不作意”这一句。有什么好处呢?因为在没有一切味著所依的虚空中生起的想,看不到有什么好处。说“超越色想”等话,正是为了阐明这个好处,并不是另有别的意思。巴利
Āruppabhāvanāya abhāve cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ rūpasaññāpaṭighasaññānaṃ yāva attano vipākappavatti, tāva anuppattidhammatāpādanena samatikkamo atthaṅgamo ca vutto. Nānattasaññāsu pana yā tasmiṃ bhave na uppajjanti, tā anokāsatāya na uppajjanti, na āruppabhāvanāya nivāritattā. Anivāritattā ca kāci uppajjanti. Tasmā tāsaṃ amanasikāro anāvajjanaṃ apaccavekkhaṇaṃ, javanapaṭipādakena vā bhavaṅgamanassa antare akaraṇaṃ appavesanaṃ vuttaṃ, tena ca nānattasaññāmanasikārahetūnaṃ rūpānaṃ samatikkamā samādhissa thirabhāvaṃ dasseti. Rūpasamatikkamābhāveneva hi rūpasamāpattīsu ‘‘nānattasaññānaṃ amanasikārā’’ti ekassa avacananti. Ko ānisaṃso, na hi sabbassādavatthurahite ākāse pavattitasaññāya ānisaṃso dissatīti vuttaṃ hoti. Rūpasaññāsamatikkamanādikaṃ vacanaṃ ānisaṃsassa pakāsanaṃ, na attho.
在其他经典里是这样说的。因为在那些经典中,即使是在破除有限遍的时候,也只是取色的远离,并没有取界限,所以说了遍满无限;但在这里,虽然存在遍满无限性,为了说明依所破除的遍而有有限与无限,所以没有说“虚空无边”,这就是它的意旨。这里的意思是通过确定时节和禅那的差别来说明的,而不是依修行方式来说的,所以没有那样表述。巴利
Aññatthāti suttesu. Tattha hi parittakasiṇugghāṭanepi rūpavivekamattaggahaṇena paricchedassa aggahaṇato anantapharaṇatā ca vuttā, idha pana anantapharaṇatāsabbhāvepi ugghāṭitakasiṇavasena parittānantatā hotīti dassanatthaṃ ‘‘ananto ākāso’’ti na vuttanti adhippāyo. Samayavavatthāpanajhānavisesanenevettha attho, na paṭipattiyāti tadavacanaṃ.
266 266. 第一无色识因为应当被作意为“以自身遍满的方式而无限”,所以说为“无边”。已破除的状态就是所破除者。巴利
266. Paṭhamāruppaviññāṇaṃ attano pharaṇākāreneva anantanti manasikātabbattā ‘‘ananta’’nti vuttaṃ. Ugghāṭabhāvo ugghāṭimaṃ.
267 “无所有”是指不取识的任何一种方式,而完全彻底地说明。巴利
267.Akiñcananti viññāṇassa kiñci pakāraṃ aggahetvā sabbena sabbaṃ vibhāvanaṃ āha.
268 “以彼”是指行残余之想。那暂且是就修行来说的。通过“我将转向”等语,说明没有那种倾向于转向等的生起,不是以转向的修习生起来超越它。“非想”的意思是,此中也有想的存在。以整体把握的方式生起的,是聚块观;以逐一把握触等每一法的方式生起的,是随法观。巴利
268.Yāyāti saṅkhārāvasesasaññāya. Taṃ tāva paṭipattiṃ. Āvajjissāmītiādinā tanninnāvajjanādipavattiyā abhāvaṃ dasseti, na tadatikkamanatthāya āvajjanabhāvanāpavattiyā. Nāsaññāti saññābhāvo ca etissā atthīti attho. Samūhagahaṇavasena pavattaṃ kalāpasammasanaṃ. Phassādiekekadhammagahaṇavasena pavattā anupadadhammavipassanā.
因为超越了在虚空中生起的识,所以有第三无色定。确实,正是因为超越了它,才是对那识本身的阐明。因为在阐明第二无色界的识时,被超越的正是那识本身,而不是它的所缘;也不是因为见到了所缘的过患,才说对无所缘的阐明和超越是合理的。在巴利圣典中说:“具念地证入识无边处定后,从那里出定,不修习那同一个识”,并没有说“不修习那同一个识无边处”,也没有说“不修习那同一个”。而在“证入识无边处的识无边”这句话里,则说了两样东西:所缘和识,以及识无边处。在这两样中,无论从哪一样出定,当把所说的起点和“那”这个词关联起来时,为了遮除识无边处而用了“识”这个说法,因此说的只是对第一无色界识的不修习,这就是超越。“依彼者”就是依止那识。就像不依靠房屋的顶层,而站在与它分离、空旷的外面空间一样;当依虚空而生起的识远离时,在那远离之际,就是第三无色定的立足处。巴利
Ākāse pavattitaviññāṇātikkamato tatiyā. Tadatikkamato hi tasseva vibhāvanaṃ hoti. Dutiyāruppaviññāṇavibhāvane hi tadeva atikkantaṃ siyā, na tassa ārammaṇaṃ, na cārammaṇe dosaṃ disvā anārammaṇassa vibhāvanātikkamo yujjati. Pāḷiyañca ‘‘viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā taññeva viññāṇaṃ abhāvetī’’ti (cūḷani. upasīvamāṇavapucchāniddesa 39) ttaṃ, na vuttaṃ ‘‘taññeva viññāṇañcāyatanaṃ abhāvetī’’ti, ‘‘taññeva abhāvetī’’ti vā. ‘‘Anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajjā’’ti (vibha. 508) ettha pana dvayaṃ vuttaṃ ārammaṇañca viññāṇaṃ viññāṇañcāyatanañca. Tasmiṃ dvaye yena kenaci yato vā vuṭṭhito, teneva paṭṭhānaniddiṭṭhena taṃsaddassa sambandhe āpanne viññāṇañcāyatanassa nivattanatthaṃ viññāṇavacanaṃ, tasmā paṭhamāruppaviññāṇasseva abhāvanātikkamo vutto. Tannissitanti tena nissitaṃ. Taṃ maṇḍapalaggaṃ anissāya tena vinābhūte vivitte bahi okāse ṭhānaṃ viya ākāsalaggaviññāṇassa viveke tadapagame tatiyāruppassa ṭhānaṃ.
三界善法解说巴利
Tebhūmakakusalavaṇṇanā
269 “这些就是欲增上的五种理趣”,这是针对前面那些理趣朝向欲增上理趣而转起的情况,在欲增上理趣的末尾说的;不过这种分类方式并不符合圣典。因为圣典中并不是先说完纯粹的理趣等之后,再接着宣说精进增上等理趣。在《大分别论》里,是用七种大品,通过顺向、逆向等各种理趣,对劣、中、胜三类法作了分别。在那里,这二十种世间大理趣是作为中等法的一部分而被分别的,所以说“在那里被分别”,但这并不意味着这些理趣在彼处就是按照这样的次第出现的。巴利
269.Imetāva chandādhipateyye pañca nayāti chandādhipateyyanaye ante purimanayānaṃ taṃnayābhimukhappavattiṃ sandhāya vuttaṃ, ayaṃ pana pakāro na pāḷianugato. Na hi pāḷiyaṃ suddhikanayādayo vatvā vīriyādhipateyyādinayā vuttāti. Mahāpakaraṇe sattahi mahāvārehi anulomādinayavicittehi hīnattiko vibhatto. Tattha ca majjhimadhammekadesabhūtā ime vīsati lokiyamahānayāti katvā ‘‘tattha vibhattā’’ti vuttaṃ, na etena kamena imesaṃ nayānaṃ tattha āgatattā.
这样显示了它们各自被分别的处所之后,现在为了在这三界善法的讨论结束之处显示十八种业门,就说“然而在这个地方”等语。或者也可以说,是通过排除劣与胜、显示它们包含在中等一类之中,而对这三界善法的理路按劣胜三法作了区分。“然而在这个地方”等语的关联,和前面所说的一样。在劣胜三法中,中等一类里那些有异熟、依着轮回而以布施等方式生起的,应当判为劣;那些依着还灭而以布施等方式生起的,应当判为胜;没有异熟的,应当判为中等。因为没有异熟的缘故,在它们当中除去中等一类,其余两类——一向依着轮回的九种,以及作为还灭依托的九种——就是十八种业门。它们既是业,又是各自果报的原因,所以是门,因此叫业门。或者说,各处的心就是业门。或者说,各自的身等门就是业门。在十八种刹帝利中,不能的劣劣三法等九种,以及能干的胜胜三法等九种,应当知道是随顺业而说的。婆罗门等以及诸天也应当这样配合。四十八种姓行是那些刹帝利等的差别。“欲界善心生起……心增上”,这样所说的心的心增上性,是在心与心所聚集时,确立时节的心这个词生起,因此说“是依相应法而说”。巴利
Evametesaṃ vibhattaṭṭhānaṃ dassetvā idāni etasmiṃ tebhūmakakusalakathāvasānaṭṭhāne aṭṭhārasakammadvāradassanatthaṃ ‘‘imasmiṃ pana ṭhāne’’tiādimāha. Atha vā hīnapaṇītehi vinivattetvā majjhimarāsiantogadhabhāvaṃ dassentena etesaṃ tebhūmakakusalanayānaṃ hīnattike vibhāgo kato. ‘‘Imasmiṃ pana ṭhāne’’tiādikassa yathāvuttova sambandho. Hīnattike majjhimarāsimhi ye savipākā vaṭṭanissiteneva dānādivasena pavattitā, te hīnāti kātabbā. Ye vivaṭṭanissitena dānādivasena pavattitā, te paṇītāti kātabbā. Avipākā majjhimāti kātabbā. Avipākattā ca tesu majjhimarāsiṃ ṭhapetvā itare dve ekantavaṭṭanissitā nava, vivaṭṭupanissayabhūtā ca navāti aṭṭhārasa kammadvārāni, kammāni ca tāni tassa tassa phalassa kāraṇabhāvena dvārāni cāti kammadvārāni. Tattha tattha vā cittāni kammadvārānīti āha. Taṃtaṃdvārāni vā kāyādīni. Aṭṭhārasa khattiyā ca abhabbā hīnahīnattayādayo nava, bhabbā ca paṇītapaṇītattayādayo navāti kammānurūpeneva veditabbā. Evaṃ brāhmaṇādayo devā ca yojetabbā. Aṭṭhacattālīsa gottacaraṇāni tesaññeva khattiyādīnaṃ bhedā. ‘‘Kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti…pe… cittādhipateyya’’nti (dha. sa. 269-270) evaṃ vutto cittassa cittādhipateyyabhāvo, cittacetasikasamudāye samayavavatthāpako cittasaddo pavattoti ‘‘sampayuttadhammānaṃ vasena vutto’’ti āha.
出世间善法的注释巴利
Lokuttarakusalavaṇṇanā
277 “度世间”这句话,说的是超越世间的修行实践。“超出”这句话,说的是到达世间的尽头,在果位上安立为果。“超越”等词说的是涅槃。因为“超越”就是出离之后,“征服”就是脱离系缚的意思。这三种含义,可以分别配到道等每一项上,或者在这里只配到道上,因为这里要表达的就是道。“一刹那心”是说一个道不会生起两次。以令诸法互不超越等得以成立的慧而增长。本来应该说“出离者即能出离”,但把ī音缩短,把ya音变成ka音,所以说成“能出离的”。依此而出离就是出离,出离本身就是能出离的,就像“调伏者”一样。这里本来应该说“应被引导的”,但没有把i音变成e音,就这样说了。巴利
277.Lokaṃtaratīti etena lokasamatikkamapaṭipattimāha. Uttaratīti etena lokassantagamanaṃ phale patiṭṭhānaṃ phalaṃ. Samatikkammātiādinā nibbānaṃ. Samatikkammāti hi nissaritvā. Abhibhuyyāti visaṃyuttaṃ hutvāti attho. Tividhopi cattho maggādīsu ekekasmiṃ yojetabbo, maggeyeva vā idha tassa adhippetattā. Ekacittakkhaṇikanti ekamaggassa dve vāre anuppattiṃ sandhāyāha. Aññamaññaṃ dhammānaṃ anativattanādisādhikāya paññāya vaḍḍheti. ‘‘Niyyātīti niyyānīya’’nti vattabbe ī-kārassa rassattaṃ ya-kārassa ca ka-kāraṃ katvā ‘‘niyyānika’’nti vuttaṃ. Niyyāti etenāti niyyānaṃ, niyyānameva niyyānikaṃ venayiko viya. Ettha ‘‘neyyānika’’nti vattabbe i-kārassa e-kārattaṃ akatvā vuttaṃ.
被称为“果”的,是心与心所的聚集,它成为与自己相应的那些法——也就是它自身的组成部分——的依止。或者,“果”就是果智,或者正见等支分。“出世间”是指超越世间的状态。以此涵盖果与涅槃。其中,凡是果,就称为“地”。又像业所生的欲有等,因为是有情所依止的,所以称为“地”;同样,由道所生的果,因为圣弟子要时时入果定,它作为依止,所以称为“地”,圣者们也因此能安住得更久。关于“以断除远离之力”,这里应当理解为:对堕恶趣之法的彻底断除,以及对其他烦恼如闪电照亮黑暗般的断除。世间禅那,对凡夫和未积资粮的圣者来说,离开修行之道就不能成就;但对已积资粮的圣者来说,因为单凭道就能成就,就像异熟果单凭善业而成就一样,这样成就的禅那虽然与圣道相似,但并不是它的异熟,所以不能说修行之道就是那禅那的修行之道。因此,那里没有以修行之道为重点来宣说,而只是就修行之道本身来说。为了涵盖前面所说的禅那,也作了纯粹单独的宣说。巴利
Phalanti cittacetasikarāsi vuccati, taṃ aññamaññaṃ sampayuttānaṃ dhammānaṃ attano avayavabhūtānaṃ nissayo hoti. Phalañāṇaṃ vā phalaṃ, sammādiṭṭhiādayo aṅgāni vā. Lokuttarabhāveti lokaṃ uttiṇṇabhāve. Tena phalanibbānāni saṅgaṇhāti. Tesu yaṃ bhavati phalaṃ, taṃ ‘‘bhūmī’’ti vuccati. Yathā vā kammanibbattā kāmabhavādayo taṃsamaṅgino nissayabhāvena ‘‘bhūmī’’ti vuccanti, evaṃ maggena nibbattaṃ phalaṃ ariyasāvakassa kālena kālaṃ samāpajjitabbatāya nissayabhāvato ‘‘bhūmī’’ti vuccati, tatoyeva ariyā cirataraṃ tiṭṭhanti. Samucchedavivekavasenāti ettha apāyagamanīyānaṃ accantasamucchedo itaresañca vijjutobhāsena viya tamassa samucchedo daṭṭhabbo. Lokiyajjhānampi puthujjanassa ariyassa ca akatādhikārassa na vinā paṭipadāya ijjhati, katādhikārassa pana ariyassa maggeneva samijjhanato vipākānaṃ viya kusalena tathā samiddhassa ariyamaggena sadisatāya abhāvato atabbipākattā ca na maggapaṭipadā tassa jhānassa paṭipadāti sakkā vattunti tattha tathā garuṃ katvā paṭipadāhi eva desanā na katā, yathāvuttajjhānasaṅgahatthaṃ suddhikadesanāpi katā.
这里,为了说明某些人如果不依靠行道就无法成就,所以特别以“苦行道”等说法来开示。所谓“任何一次”,是指在一次、两次、三次、四次、多次等种种镇伏的层次中,任何一次。一次和两次的镇伏层次就是乐行道,而三次以上才成为乐行道——并非如此,所以注释师们把三次的镇伏层次判定为苦行道。既然这样判定,那么此后四次镇伏层次等等就不必再多说了。通过相状等把色法和无色法区分开来并加以把握,这叫色无色把握;确定“这只是名色,没有其他任何有情之类”,这叫名色确定。有人问:是不是因为把握色无色的困难,而不是因为名色确定等的困难成就,才说它是苦行道?不是这样。因为即使名色确定等由于对治的烦恼微弱而容易成就,但伴随这种成就的观慧诸根仍然羸弱,所以道的显现依然迟缓。巴利
Idha pana kassaci vinā paṭipadāya asiddhito garuṃ katvā dassetuṃ ‘‘dukkhapaṭipada’’ntiādi vuttaṃ. Yo koci vāroti sakiṃ dvikkhattuṃ tikkhattuṃ catukkhattuṃ anekakkhattunti evamādīsu vikkhambhanavāresu yo koci. Sakiṃ dvikkhattuñca vikkhambhanavārā sukhā paṭipadā eva, na ca tato uddhaṃ sukhā paṭipadā hotīti tikkhattuṃ vikkhambhanavāraṃ dukkhā paṭipadāti rocesuṃ aṭṭhakathācariyā. Tasmiṃ tathārocite tato paresu catukkhattuṃ vikkhambhanavārādīsu vattabbameva natthīti. Rūpārūpānaṃ lakkhaṇādīhi paricchinditvā gahaṇaṃ rūpārūpapariggaho, nāmarūpamattametaṃ, na añño koci sattādikoti vavatthāpanaṃ nāmarūpavavatthāpanaṃ. Pariggahitarūpārūpassa maggapātubhāvadandhatā ca nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ kicchasiddhito siyāti na rūpārūpapariggahakicchatāya eva dukkhapaṭipadatā vattabbāti ce? Taṃ na, nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ paccanīkakilesamandatāya sukhasiddhiyampi tathāsiddhavipassanāsahagatānaṃ indriyānaṃ mandatāya maggapātubhāvadandhabhāvato.
把握色与无色,即使毫不费力也能把握。若是费力才把握得住,那就不必说了。其余几句也是这样。关于“这一句”,他们在遍组合观思惟结束时,生灭随观正在进行的阶段,对生起的观染以三次镇伏,因为这一句具有费力性,所以判定为苦行道,因为这是行道的究竟。即使这一句并不费力,但前面几句费力的话,苦行道性也如前所说那样成立,所以不应认为被否定。或者,按照前面所说的,一切色无色的把握等费力性,通过三次镇伏这一句来说“这一句”。然而,如果一切处都不费力,就应当知道这是乐行道。巴利
Rūpārūpaṃ pariggahetvāti akicchenapi pariggahetvā. Kicchena pariggahite vattabbameva natthi. Evaṃ sesesupi. Imaṃ vāraṃ rocesunti kalāpasammasanāvasāne udayabbayānupassanāya vattamānāya uppannassa vipassanupakkilesassa tikkhattuṃ vikkhambhanena kicchatāvāraṃ dukkhā paṭipadāti rocesuṃ etadantattā paṭipadāya. Etassa akicchattepi purimānaṃ kicchatte dukkhapaṭipadatā vuttanayāvāti na paṭisiddhāti daṭṭhabbaṃ. Yathāvuttaṃ vā sabbaṃ rūpārūpapariggahādikicchataṃ tikkhattuṃ vikkhambhanavāratāvasena ‘‘imaṃ vāra’’nti āha. Yassa pana sabbattha akicchatā, tassa sukhā paṭipadā veditabbā.
正语因为妄语等有欺骗等作用,是粗涩的、不摄持者的对立面,所以它的本性就是摄持。它因为柔和,能摄持相应法,也能摄持以正语为缘而善说法的听众。被称为正业的离,能发动应当造作的身业之事,而它自身就是发动和努力,所以说它以发动为本性。或者,就像身业举起重担那样,正业对相应法有提起、发动的作用;正命则是对活着的众生的相应法的清净、净化,或者就是对活命根之活动的清净。巴利
Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato pariggāhakasabhāvā sammāvācā. Sā siniddhabhāvato sampayuttadhamme pariggaṇhāti sammāvācāpaccayasubhāsitasotārañca janaṃ. Kāyikakiriyākiccaṃ kattabbaṃ samuṭṭhāpeti, sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammantasaṅkhātā viratipi samuṭṭhānasabhāvāti vuttā. Sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhahanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya, jīvamānassa sattassa, sampayuttadhammānaṃ vā suddhi vodānaṃ ājīvasseva vā jīvitindriyavuttiyā.
283 “依止道”的意思是:因为具有究竟道的本性,所以以道支分的形态依止于集合。巴利
283.Maggasannissitanti paramatthamaggasabhāvattā maggāvayavabhāvena samudāyasannissitanti attho.
285 “住立”是就烦恼来说的,“积聚”是就造作来说的。或者,“住立”是就渴爱来说的,“积聚”是就见来说的。所谓“觉”,应当这样连接理解:这就是被称为法的集合的那个东西。就像军众的肢分、车乘的肢分等一样,用这个比喻说明“人”这个概念只是没有实体的假名施设。“支”这个字也有“原因”的意思,因为它们是导向对四谛的觉悟的原因,所以叫“觉支”。它们觉悟,所以叫“觉”;这些“觉”本身就是“支”,因此说“随觉者即是觉支”。通过“随觉”等前缀词,显示出意义上的差别:对于观等的原因以及应当被觉悟的诸谛,以与现量相符、直接面对而不颠倒的方式正确地觉悟。因为“觉”这个字,是以总说的方式统摄了一切有差别的觉悟。巴利
285.Patiṭṭhānaṃ kilesavasena, āyūhanaṃ abhisaṅkhāravasena. Taṇhāvasena vā patiṭṭhānaṃ, diṭṭhivasena āyūhanaṃ. Bodhīti yā ayaṃ dhammasāmaggī vuccatīti yojetabbā. Senaṅgarathaṅgādayo viyāti etena puggalapaññattiyā avijjamānapaññattibhāvaṃ dasseti. Aṅga-saddo kāraṇatthopi hotīti catusaccabodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā. Bujjhantīti bodhiyo, bodhiyo eva aṅgāti ‘‘anubujjhantīti bojjhaṅgā’’ti vuttaṃ. Vipassanādīnaṃ kāraṇānaṃ bujjhitabbānañca saccānaṃ anurūpaṃ paccakkhabhāvena paṭimukhaṃ aviparītatāya sammā ca bujjhantīti evamatthavisesadīpakehi upasaggehi ‘‘anubujjhantī’’tiādi vuttaṃ. Bodhi-saddo hi sabbavisesayuttaṃ bujjhanaṃ sāmaññena saṅgaṇhātīti.
299 “已渡越”是指贪等烦恼的渡越。那么,所谓“作”到底是什么呢?就是那些随顺恶行的行为。巴利
299.Tiṇṇanti rāgādīnaṃ. Karoti nāma kiṃ duccaritāni anuvattamānāni.
301 杀生等行为所产生的资具,如果长期不断地使用、持续地受用,就是坚固的习行。所谓“各有自己的作用”,是说它们各自有各自的功能。“不存在”这句话,是在否定它们有别的含义。受用资具、在近处低声说话、以及表现威仪动作,这三种由恶欲产生的东西,就是诡诈的三种事。巴利
301. Pāṇātipātādinipphāditapaccayānaṃ niccasevanaṃ dhuvapaṭisevanaṃ. Sakiccakoti visuṃ attano kiccavā. Na hotīti atthantarabhāvaṃ paṭikkhipati. Paccayapaṭisevanasāmantajappanairiyāpathappavattanāni pāpicchatānibbattāni tīṇi kuhanavatthūnīti.
343 343. 导向出起的观智,也就是行舍智,是随顺的。当它以空的方式观照时,称为空;以苦的方式观照时,因为渴爱被干涸了,所以称为无愿。它站在应当来的地方,也就是为了证得道果而站在来处行道的位置上,于是给出空与无愿这两个名称。由于来处而得到名称时,从功德和所缘方面来说,名称自然成立;但并不是说,通过功德和所缘得到名称时,一切处都由来处而得到名称。为了圆满名称的成立,一切也都通过功德和所缘而与三种名称相应,而不是仅由来处得名。由于这是作决定之说,在直接而非迂回的开示中,这里只由来处而得到名称,不由其他,所以这样说。巴利
343. Vuṭṭhānagāminīvipassanā saṅkhārupekkhā sānulomā, sā suññato passantī ‘‘suññatā’’ti vuccati, dukkhato passantī taṇhāpaṇidhisosanato ‘‘appaṇihita’’nti. Sā āgamanīyaṭṭhāne maggādhigamatthaṃ āgamanapaṭipadāṭhāne ṭhatvā suññatāppaṇihitanti nāmaṃ deti. Āgamanato nāme laddhe saguṇato ārammaṇato ca nāmaṃ siddhameva hoti, na pana saguṇārammaṇehi nāmalābhe sabbattha āgamanato nāmaṃ siddhaṃ hotīti paripuṇṇanāmasiddhihetuttā saguṇārammaṇehi sabbesampi nāmattayayogo, na āgamanatoti vavatthānakarattā ca nippariyāyadesanāya āgamanatova idha nāmaṃ labhati, na itarehīti vuttaṃ.
350 350. “无相观”就是无常随观。“在有相之法中”,是指在以总聚、密集等方式,以及以作用划分界限而被执取的诸蕴中。“无相解脱”,说的是无常随观。“如此成就此者”,这里怎样构成譬喻的对应呢?因为,并不像欲与心没有被称为“道增上”的增上状态那样,信根增上者的无相解脱就没有无相的状态;也不像非道增上者不被赋予“道增上”之名那样,无相者就不被赋予“无相”之名——因为无相解脱并非没有无相性,所以不能这样说。“道是这些的增上,所以是道增上”,在那里,与那些相应的欲与心没有道增上的状态,这是说得通的。但在这里,“道以它为无相,所以是道无相”,这个意思并不成立,因此不能靠那个非道来成立道的无相状态。或者,这里指的共通性是什么呢?就是非道支者没有道的名称。正如虽然有增上状态,欲与心也不被称为“道增上”,因为它们不是道支;同样,虽然信以“来处”的方式存在,它也不被称为“无相”,因为它不是道支。这样就说明了:无相观在直接的意义上也没有无相的状态。巴利
350.Animittavipassananti aniccānupassanaṃ. Nimittadhammesūti samūhādighanavasena ca sakiccaparicchedatāya ca sapariggahesu khandhesu. Animittavimokkhoti aniccānupassanamāha. Evaṃsampadamidanti kathamidha upamāsaṃsandanaṃ hoti. Na hi chandacittānaṃ maggasaṅkhātaadhipatibhāvābhāvo viya saddhindriyādhikassa animittavimokkhassa animittabhāvābhāvo atthi, na ca amaggādhipatīnaṃ maggādhipatināmadānābhāvo viya animittassa animittanāmadānābhāvoti sakkā vattuṃ animittavimokkhassa ananimittatāya abhāvato . Maggo adhipati etesanti ca maggādhipatinoti yutto tattha chandacittehi taṃsampayuttānaṃ maggādhipatibhāvābhāvo. Idha pana maggo animittaṃ etassāti maggānimittoti ayamattho na sambhavatīti na tena amaggena maggassa animittabhāvo na yujjati, kiṃ vā ettha sāmaññaṃ adhippetanti. Amaggaṅgamagganāmābhāvo. Yathā satipi adhipatibhāve chandacittānaṃ na maggādhipatīti magganāmaṃ, na ca tehi maggassa tesaṃ amaggaṅgattā, tathā satipi saddhāya āgamanabhāvena tassā animittanti magganāmaṃ, na ca tāya maggassa tassā amaggaṅgattā. Evaṃ animittavipassanāyapi animittabhāvo nippariyāyena natthīti dīpito hoti.
难道这里不是用“空”等名称来说禅那,而不是说“道”吗?不是这样。因为禅那与道相应,所以禅那才得到“空”等名称。他们说:按照经教的方式,凭功德和所缘,在这里即使在阿毗达摩中也能得到名称。因此被驳斥:“并非得到。”什么原因呢?在阿毗达摩中,不依据自性,而只从对立面来获得名称,这是这里的意旨。因为凡是凭功德和所缘而获得名称的,都是以自性为主的。如果只凭自性来获得名称,那么一切道都是“空”等状态这一判定就无法成立。因此,在阿毗达摩中,虽然有两种获得名称的方式,但这里采取的是从对立面来判定名称,所以说凭功德和所缘,“空道”和“无愿道”得不到名称。或者,“并非得到”的意思是:不依靠其他,只凭功德和所缘,它们得不到名称。什么原因呢?在阿毗达摩中,名称的获得是伴随着自性和对立面的,这是这里的含义。因为如果不考虑能作判定的对立面,单凭纯粹的自性,在阿毗达摩中不能成为名称的因,否则就会导致无法判定。因此,与执着我、与愿求相对立的观随顺之道,虽然另有自性,却是以伴随对立面的自性而获得名称。然而,无相道的观并不是相的对立面,因为它自身就在执取相,不能阻止对相的执取;所以随顺它的道也不是相的对立面。如果它是的话,那么对趣向相的观也会成为对立面了。因此,虽然自性存在,但由于没有能作判定的对立面,在阿毗达摩中并没有采取“无相”这个能给道命名的名称。不过,随顺无常随观的道应当理解为只包含在纯观行的道次第中。也正因为如此,那个道次第才被宣说。意思是:将来会说“从无常出起者的道是无相的”,这样引来之后,注释师们所阐明的那无相道,就是这个意思。巴利
Nanu ca idha jhānaṃ suññatādināmena vuttaṃ, na maggoti ce? Na, maggasampayogato jhānassa suññatādināmakattā. Suttantapariyāyena saguṇārammaṇehi idha abhidhammepi nāmaṃ labhatīti āhaṃsu. Tasmā paṭikkhittā ‘‘na pana labhantī’’ti. Kiṃ kāraṇā? Abhidhamme sarasaṃ anāmasitvā paccanīkatova nāmalābhāti adhippāyo. Yo hi saguṇārammaṇehi nāmalābho, so sarasappadhāno hoti. Saraseneva ca nāmalābhe sabbamaggānaṃ suññatādibhāvoti vavatthānaṃ na siyā. Tasmā abhidhamme satipi dvīhi nāmalābhe paccanīkato nāmavavatthānakaraṃ gahitanti saguṇārammaṇehi suññatāppaṇihitamaggā nāmaṃ na labhantīti āha. Atha vā na pana labhantīti aññanirapekkhehi saguṇārammaṇehi na labhanti. Kiṃ kāraṇā? Abhidhamme sarasapaccanīkehi sahitehi nāmalābhāti attho. Paccanīkañhi vavatthānakaraṃ anapekkhitvā kevalassa sarasassa nāmahetubhāvo abhidhamme natthi avavatthānāpattito. Tasmā attābhinivesapaṇidhipaṭipakkhavipassanānulomā maggā satipi sarasantare paccanīkasahitena sarasena nāmaṃ labhanti. Animittamaggassa pana vipassanā nimittapaṭipakkhā na hoti sayaṃ nimittaggahaṇato nimittaggahaṇānivāraṇāti tadanulomamaggopi na nimittassa paṭipakkho. Yadi siyā, nimittagatavipassanāyapi paṭipakkho siyāti. Tasmā vijjamānopi saraso vavatthānakarapaccanīkābhāvā abhidhamme animittanti nāmadāyako na gahito. Aniccānupassanānulomo pana maggo suddhikapaṭipadānayeyeva saṅgahitoti daṭṭhabbo. Tasmā eva ca so nayo vuttoti. Evanti yaṃ vakkhati ‘‘aniccato vuṭṭhahantassa maggo animitto hotī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350), evaṃ āharitvā aṭṭhakathācariyehi so animittamaggo dīpitoti attho.
从出起……“以什么为所缘?”——当从无常等出起时,如果出起趋向的观智是以诸相为所缘,那就不可能从诸行出起;如果是以诸行为所缘,那就不能通达诸相。问者这样想着,所以提出这个问题。回答说“以相为所缘”。因为以“无常”等方式在诸行上运作的智,同时也通达了诸相,这是由于它执取了具有那种行相的诸行。为了说明“以相为所缘”其实就是按上述意旨所说的“以诸行为所缘”,所以说了“所谓相……”等话。因为无常性、苦性、无我性如果被分开执取,这个相是属于施设层面的,在胜义上并不存在;正因为它不存在,才成为依因等而不可说的法。因此,由于在胜义上没有可被分开执取的相,所以说“凡是观照无常、苦、无我这三相的人”,其实就是在自性上观照诸行而观照其相。又因为以“无常”等方式只见到诸行,所以它们就像系在脖子上的腐尸一样,应当被舍弃。巴利
Vuṭṭhāna…pe… kimārammaṇāti aniccādito vuṭṭhahantassa vuṭṭhānagāminiyā lakkhaṇārammaṇatte sati saṅkhārehi vuṭṭhānaṃ na siyā, saṅkhārārammaṇatte ca lakkhaṇapaṭivedhoti maññamāno pucchati. ‘‘Anicca’’ntiādinā saṅkhāresu pavattamānena ñāṇena lakkhaṇānipi paṭividdhāni honti tadākārasaṅkhāragahaṇatoti āha ‘‘lakkhaṇārammaṇā’’ti. Saṅkhārārammaṇā eva yathāvuttādhippāyena ‘‘lakkhaṇārammaṇā’’ti vuttāti dassento ‘‘lakkhaṇaṃ nāmā’’tiādimāha. Aniccatā dukkhatā anattatāti hi visuṃ gayhamānaṃ lakkhaṇaṃ paññattigatikaṃ paramatthato avijjamānaṃ, avijjamānattā eva parittādivasena navattabbadhammabhūtaṃ. Tasmā visuṃ gahetabbassa lakkhaṇassa paramatthato abhāvā ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti saṅkhāre sabhāvato sallakkhentova lakkhaṇāni sallakkheti nāmāti āha ‘‘yo pana aniccaṃ dukkhamanattāti tīṇi lakkhaṇāni sallakkhetī’’ti. Yasmā ca aniccantiādinā saṅkhārāva dissamānā, tasmā te kaṇṭhe baddhakuṇapaṃ viya paṭinissajjanīyā honti.
各种杂项的解说巴利
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā
这里说的是出世间禅那。关于“内在的”等半偈,应当把握和出起,这是从五个方面指出观禅的所缘。“七支八支”等说法中,“等”这个字应理解为省略。所谓“相”,是指从那里出起,那些生起的相就用“相”这个词来指称。正是行舍智决定了圣道的觉支等差别。为什么?因为从各种第二禅等基础禅那生起的、伴随行舍智的,对于超越基础禅那的诸支,没有修习不证入的离贪;而另一种情况也不存在。在他们的各种主张中……应当知道,是观禅在作决定。为什么?确实,由于观禅的决定,即使在第一位长老的主张中,不以基础禅那为依的初禅基础之道,也仍然是初禅者;而其余的,则由基础禅那和观禅的决定,各各属于相应的禅那。如此,在其他主张中,也应当随宜结合观禅的决定。巴利
Tatrāti lokuttarajjhāne. Ajjhattañcāti upaḍḍhagāthāya abhinivisitabbaṃ vuṭṭhātabbaṃ vipassanābhūmiṃ pañcadhā uddisati. Sattaaṭṭhādīni aṅgāni sattaṭṭhaṅgānīti ādisaddassa lopo daṭṭhabbo. Nimittanti yato vuṭṭhānaṃ, tāni nimittapavattāni nimittavacaneneva uddisati. Saṅkhārupekkhāñāṇameva ariyamaggassa bojjhaṅgādivisesaṃ niyameti. Kasmā? Tato tato dutiyādipādakajjhānato uppannassa sasaṅkhārupekkhāñāṇassa pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanābhāvato itarassa ca atabbhāvato. Tesampi vādesu…pe… vipassanāva niyametīti veditabbā. Kasmā? Vipassanāniyameneva hi paṭhamattheravādepi apādakapaṭhamajjhānapādakamaggā paṭhamajjhānikāva honti, itare ca pādakajjhānavipassanāniyamehi taṃtaṃjhānikā. Evaṃ sesavādesupi vipassanāniyamo yathāsambhavaṃ yojetabbo.
在“杂行”一句中,指的是不同于基础禅那的其他诸行。这是说明:当基础禅那的诸行已被观照之后,就没有什么可再说的了。在“那里也同样”一句中,指的是第二种上座部主张里也是如此。属于某一种禅那,是由观照某某行法的观之决定,以及某某禅那的定则所造成。因为在那里,观也是由于对某某法有离染或未离染的修习,而成为与喜俱行、与舍俱行,进而决定道的禅支等规则。因此,观的这种决定,应当依照前面所说的方式来了知。巴利
Pakiṇṇakasaṅkhāreti pādakajjhānato aññasaṅkhāre. Tena pādakajjhānasaṅkhāresu sammasitesu vattabbameva natthīti dasseti. Tatrāpīti dutiyattheravādepi. Taṃtaṃjhānikatā taṃtaṃsammasitasaṅkhāravipassanāniyamehi hoti. Tatrāpi hi vipassanā taṃtaṃvirāgāvirāgabhāvanābhāvena somanassasahagatā upekkhāsahagatā ca hutvā jhānaṅgādiniyamaṃ maggassa karotīti evaṃ vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo.
这个“那”是指与每一种禅那相似的那种修习处。这个意思应当用《难陀迦教诫经》(中部3.398等)来说明:该经显示,如果没有作为基础禅那而遍取的禅那作为近依止,仅凭意乐是不能成就的;如果没有近依止,仅凭意想,也不能成就斯陀含果等。在那部经里,世尊说即使须陀洹也具足圆满的意想,意思是:谁有某种近依止,就只有那个人的那种意乐起决定作用,而不是别人的;因此他才具有那种圆满的意想,而不是在此之后即使意想都存在也不能成就。这个道理就是这样显示的。同样,在这里,对于第二禅等每一种禅那的圣道,谁有如上所说的近依止,就只有那个人的那种意乐起决定作用,而不是别人的,因为即使那种近依止存在于别人身上,他也不能成就。不过在这个主张里,当作为基础而遍取的禅那近依止存在时,意乐就一定是存在的;当各种果的近依止存在时,就像各种意想那样存在。因此,由于这些近依止存在或不存在,意乐起决定作用,所以这样说。巴利
Tanti taṃtaṃjhānasadisabhavanaṃ. Svāyamattho pādakajjhānasammasitajjhānupanissayehi vinā ajjhāsayamattena asijjhanā upanissayena vinā saṅkappamattena sakadāgāmiphalādīnaṃ asijjhanadīpakena nandakovādena (ma. ni. 3.398 ādayo) dīpetabbo. Tattha hi sotāpannāyapi paripuṇṇasaṅkappabhāvaṃ vadantena bhagavatā yassa yassa upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassāti tena tena paripuṇṇasaṅkappatā hoti, na tato paraṃ saṅkappasabbhāvepi asijjhanatoti ayamattho dīpito hoti. Evamidhāpi yassa yassa dutiyādijhānikassa maggassa yathāvutto upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassa satipi tasmiṃ asijjhanato. Imasmiṃ pana vāde pādakasammasitajjhānupanissayasabbhāve ajjhāsayo ekantena hoti, taṃtaṃphalūpanissayasabbhāve taṃtaṃsaṅkappo viyāti tadabhāvābhāvato ajjhāsayo niyametīti vuttaṃ.
如果有人说“这里没有基础禅那”,那是针对世间禅那说的,不包括第四禅那的人。安止的达成,在还没有超越粗重支分、缺乏亲依止的情况下,不可能没有五支就生起,所以说“有喜俱行之道”。说“舍俱行之道”,是要表明:即使同样属于第四禅那的层次,对于能够断除随眠的人,也并不是没有行剩余的。那些主张彼此并不冲突,因为从意乐的角度来看,第五禅那和第一禅那等都可以成立。意乐也是有意义的,否则,如果规定只靠基础禅那和遍作禅那就已经成立,那么说意乐是决定因素就变得没有意义了。不过在这里,《殊胜义注》在判定时,只单独提取了究竟意义上的观,说“在他们的那些主张中,这个……观才是决定因素”,以此表明这三种主张都是由观来决定。因为那些各自的主张,只有与观结合才能成立,不是别的。巴利
Yasmiṃ pana pādakajjhānaṃ natthīti catutthajjhānikavajjānaṃ pādakāni lokiyajjhānāni sandhāya vuttaṃ. Appanāppatti ca oḷārikaṅgātikkamanupanissayābhāve pañcahi aṅgehi vinā na hotīti ‘‘somanassasahagatamaggo hotī’’ti āha. Upekkhāsahagatamaggoti etena catutthajjhānikatāpi samānā anusayasamugghāṭanasamatthassa na saṅkhārāvasesatāti dasseti. Te ca vādā na virujjhanti ajjhāsayavasena pañcamajjhānikatāya paṭhamādijjhānikatāya ca sambhavatoti adhippāyo. Ajjhāsayo ca sātthako hoti, aññathā pādakasammasitajjhāneheva niyamassa siddhattā ajjhāsayo niyāmako vuccamāno niratthako siyāti. Idha pana aṭṭhasāliniyā niyāmane ekantikaṃ vipassanāsaṅkhātaṃ atthameva uddharitvā ‘‘tesampi vādesu ayaṃ…pe… vipassanāva niyametī’’ti vadantena tayopete vāde vipassanāva niyametīti dassitaṃ. Taṃtaṃvādānañhi vipassanāsahitānameva siddhi, nāññathāti dassitanti.
“震动”的意思是:它不能成为种姓智的缘。如果说在第五个心刹那,速行已经落下,那么那时种姓智以及紧随其后的道,怎么能在速行落下的那个刹那生起呢?因为此前并没有速行间断落下的情况。只有那个速行多次运转时,才可能说它落下了;而种姓智是在另一种所缘上生起的、前所未有的速行,道也是如此,是从另一个地生起的。难道不是这样吗?由于第七速行思的力强,所以它成为“顺次生受业”,也具有“无间”的性质。对此,这里的意趣应该是:对于以无间缘作为再生连结的异熟相续来说,由于最后的速行思以无间缘的方式被很好地造作,所以那第七速行思是顺次生受的,也是无间的;并不是像尚未落下的速行思那样,仅仅因为力强而成为这样。巴利
Pavedhatīti gotrabhussa paccayo bhavituṃ na sakkotīti attho. Yadi pañcamacittakkhaṇe javanaṃ patitaṃ nāma hoti, kathaṃ tadā gotrabhu tadanantarañca maggo javanassa patitakkhaṇe uppajjatīti? Apubbassa javanantarassa patitatābhāvato. Tadeva hi javanaṃ anekakkhattuṃ pavattamānaṃ patitaṃ siyāti, gotrabhu pana ārammaṇantare uppannaṃ apubbaṃ javanaṃ, tathā maggo bhūmantarato cāti. Nanu ca sattamajavanacetanāya balavatāya upapajjavedanīyabhāvo hoti ānantariyatāpīti, tatthāyaṃ adhippāyo siyā ‘‘paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena antimajavanacetanāya susaṅkhatattā sā sattamajavanacetanā upapajjavedanīyā ānantarikā ca hoti, na apatitajavanacetanā viya balavatāyā’’ti.
再者,如果“应当随顺那(种姓智)”,那么因为种姓智也是以诸行为所缘,所以它同样只是随顺智;就像前面的随顺智一样,那个也应随顺另一种随顺智,而不是随顺道。否则就不会有道的出起,因为它得不到与自己相似所缘的转向依止之缘。由于烦恼尚未断尽,随眠在五取蕴中的烦恼就是所谓的“地”,由这些而获得,所以叫“得地”。因为系缚轮回,所以也叫“轮回的桥梁”;而摧毁它们,也就是破除贪蕴等。“那”指流转。“一有”:不还者即使多次在那里投生,由于不再下生欲界,所以取为“一有”而说。巴利
Puna anulomaṃ taṃ anubandheyyāti gotrabhussa hi saṅkhārārammaṇatte sati tadapi anulomamevāti purimaanulomaṃ viya taṃ tadapi aññaṃ anulomaṃ anubandheyya, na maggoti maggavuṭṭhānameva ca na bhaveyya attano sadisālambanassa āvajjanaṭṭhāniyassa paccayassa alābhā. Appahīnabhāvena pañcasu upādānakkhandhesu anusayitā kilesā sā bhūmi etehi laddhāti katvā bhūmiladdhā. Vaṭṭaṃ sinonti bandhantīti katvā vaṭṭasetū ca, tesaṃ samugghātakaraṇantipi etadevassa lobhakkhandhādipadālanaṃ vuccati. Tanti pavattaṃ. Ekaṃ bhavanti anāgāmino anekakkhattuñca tattheva upapajjantassa heṭṭhā anāgamanavasena eko bhavoti gahetvā vuttaṃ.
这个意思就是:从前面所说的、由已执取的五蕴相续中出离。在恶趣中,从第七有之后;在善趣中,对于能带来果报的造作识,其缘的断除——应当理解为:以入流道智灭尽造作识。所谓“在两种有中”,意思是:当阿那含道还未修成时,斯陀含在欲界还会生起的两种有。说“动摇”,是为了显示它本身就是动摇的性质,并不是要显示它不动摇。因此,先显示不动摇,再显示动摇,才说“因为如来……”等话。或者,如果有人看到四种道在某处都是同一种行道,就认为它们的自性就是绝对不动摇的,为了阻止这种执取,才说“动摇”,并不是要确定它就是动摇;这样两者都显示出来,才是合理的。又或者,即使有人认为四种道都是同一种行道,但依烦恼和根门而修成的行道,其本性就是会动摇的,所以只说“动摇”,而不说“不动摇”。巴利
Imassa panatthassāti yathāvuttassa upādinnakapavattato vuṭṭhānassa. Apāyesu sattamabhavato uddhaṃ sugatiyañca vipākadāyakassa abhisaṅkhāraviññāṇassa paccayaghāto sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodho daṭṭhabbo. Dvīsu bhavesūti anāgāmimagge abhāvite sakadāgāmissa kāmadhātuyaṃ ye dve bhavā uppajjeyyuṃ, tesūti attho. Calatīti etena calanasabhāvameva dasseti, na acalanābhāvaṃ, tasmā acalanaṃ dassetvā puna calanaṃ dassetuṃ ‘‘tathāgatassa hī’’tiādimāha. Yepi vā katthaci cattāropi magge samānapaṭipade disvā sabhāvato acalanameva gaṇheyyuṃ, tesaṃ taṃgahaṇanivāraṇatthaṃ ‘‘calatī’’ti vuttaṃ, na calanāvadhāraṇatthanti yuttaṃ ubhayadassanaṃ. Atha vā yadipi kesañci cattāropi maggā samānapaṭipadā, tathāpi kilesindriyehi sijjhamānā paṭipadā tesaṃ vasena calanapakatikā evāti ‘‘calati’’cceva vuttaṃ, na ‘‘na calatī’’ti.
第一个二十道大纲的解释巴利
Paṭhamamaggavīsatimahānayavaṇṇanā
357 357. 有人在前期阶段生起了“我要修习道”这样的意向后,他就在修习道。同样地,在一切情况下都应当明白:由于意向的差别,种种修习的差别也各有不同。巴利
357. Yassa pubbabhāge ‘‘maggaṃ bhāvemī’’ti ajjhāsayo pavatto, so maggaṃ bhāveti. Evaṃ sabbattha ajjhāsayavisesena taṃtaṃbhāvanāviseso daṭṭhabbo.
358 在“欲增上”等说法里,当同一个心刹那中的诸法正在生起时,与它们俱生的欲怎么成为增上?精进等又怎么成为增上?答案是:依近依缘。因为如果一个人有欲,善法就得以完成;当他生起“我要完成它”的心时,善法就完成了。这时,与他同时生起的欲,依靠此前那个近依缘而变得殊胜,使同时生起的诸法随自己的掌控而运转。它运转时,它们也运转;它停止时,它们也停止;它们的力量随顺于它,就像国王的侍从一样。精进等也是这样。至于其余诸法,即使在某些情况下也有如上所说的运转,但由于不具备那样的自性,应当知道它们并没有增上的作用。巴利
358.Chandādhipateyyantiādīsu ekacittakkhaṇe vattamānesu dhammesu kathaṃ chandassa taṃsahajātassa adhipatibhāvo vīriyādīnañcāti? Upanissayavasena. Yassa hi sace chandavato kusalaṃ nipphajjati, ‘‘ahaṃ nipphādessāmī’’ti pavattamānassa kusalaṃ nipphannaṃ, tassa taṃsahajāto chando tena purimupanissayena visiṭṭho sahajātadhamme attano vase vatteti. Tasmiñca pavattamāne te pavattanti, nivattamāne nivattanti, tadanurūpabalā ca honti rājapurisā viyāti. Evaṃ vīriyādīsu. Sesadhammānaṃ pana katthaci vuttappakārappavattisabbhāvepi ataṃsabhāvattā adhipatibhāvo natthīti daṭṭhabbo.
第二道的解释巴利
Dutiyamaggavaṇṇanā
361 把 ā 这个音缩短,就说成了 aññindriya(其他根);而 ā 这个音,是法的限定之义。巴利
361. Ā-kārassa rassattaṃ katvā aññindriyaṃ vuttaṃ, ā-kāro ca dhammamariyādattho.
第三道与第四道的解释巴利
Tatiyacatutthamaggavaṇṇanā
362 “道支不圆满”,意思是正见等没有完成它们该做的事。所谓“杀灭而行就是道”,是说这条道并没有什么东西需要被杀灭。慢的生起方式和见相似:当“我是”这个念头生起时,它就处在见所站的位置上。说“就像光明生起的时候一样”,是就长期持续生起而说的。因为通过一部分的共同特征,就能构成与所要表达之意相符的譬喻。在碱中,就是指草木等的碱灰里。充分揉搓,就是浸湿。欲,就是渴爱。随眠,就是渴爱和慢的随眠。而在这部经里,就像把没有拔除的香拔除掉一样,通过显示未拔除的慢等的拔除,说明了在相互关联的烦恼中舍断,应当知道这是为此目的而引出的,并不是按照前面所说的方法用譬喻来宣说的。在心无间断地生起时,那些造成染污与清净、有过与无过的心所正在生起,就成为那颗心的组成部分,像它的肢分一样,所以说“依心支”。巴利
362.Maggaṅgāni na pūrenti akiccakattā sammādiṭṭhiyāti adhippāyo. Mārento gacchatīti hi maggo, na cetāya māretabbaṃ atthīti. Mānassa diṭṭhisadisā pavatti ahamasmīti pavattamānassa diṭṭhiṭṭhāne ṭhānaṃ. Ālokasseva pavattikālo viyāti cirappavattiṃ sandhāyāha. Ekadesasāmaññena hi yathādhippetena upamā hotīti. Khāre vāti kaṭṭhādīnaṃ khāracchārikāyaṃ. Sammadditvāti kiledetvā. Chandoti taṇhā. Anusayoti taṇhā mānānusayo ca. Etasmiñca sutte asamūhatassa gandhassa samugghāṭanaṃ viya asamūhatamānādisamugghātaṃ dassentena aññamaññe kilese pajahatīti dassitanti ānītaṃ, na yathāvuttanayena upamāya vuttattāti daṭṭhabbaṃ. Nirantaraṃ pavattamāne citte tassa saṃkilesavodānakarā sāvajjānavajjā cetasikā uppajjamānā tassaṅgabhūtā avayavā viya hontīti ‘‘cittaṅgavasenā’’ti vuttaṃ.
第一心论的解说巴利
Paṭhamacittakathāvaṇṇanā
365 对于在善法部分已经说过的方式,应当随顺它、按照合适的情况来了知,所以世尊说“依所说方式”。所谓“没有可去之处”,是因为没有可了知之处。以见而去的程度,就是以见而去的程度、只是执取的程度。因为是不如理作意的邻近原因,所以要单独提出来;又因为它是决定性原因。这里的“念防护”,应当理解为:当被冷热等触到时,不疏忽、能忍受。“舍断防护”,就是精进的防护。巴利
365. Kusale vuttanayaṃ anugantvā yathānurūpaṃ veditabbatāya ‘‘vuttanayenā’’ti āha. Gantabbābhāvatoti bujjhitabbābhāvato. Diṭṭhiyā gatamattanti diṭṭhiyā gatimattaṃ gahaṇamattaṃ. Āsannakāraṇattā ayonisomanasikārassa visuṃ gahaṇaṃ ekantakāraṇattā ca. Satisaṃvaroti idha sītādīhi phuṭṭhassa appamajjanaṃ khamanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pahānasaṃvaroti vīriyasaṃvaro.
“见味”就是执著于味的见解。从果的角度、以现起的方式来说,它是邪行现起的痴;或者,是执取与正行相反之相的状态。虽然一切贪都具备贪求的性质,但为了说明这种具有特殊意义、已达到业道、并且在此生起的贪求的特征等,所以说“她对于他人的成就”等。对自己回向的前导,渴爱的喜乐就是喜乐。巴利
Assādadassananti assādadiṭṭhi. Phalaṭṭhena paccupaṭṭhānena asammāpaṭipattipaccupaṭṭhānomoho, sammāpaṭipattipaṭipakkhabhāvaggahaṇākāro vā. Sabbassa lobhassa abhijjhābhāve satipi visesayuttāya abhijjhāya kammapathappattāya idhuppajjamānāya lakkhaṇādiṃ dassetuṃ ‘‘sā parasampattīna’’ntiādimāha. Attano pariṇāmanassa purecārikā taṇhābhirati abhirati.
不审察就是痴。因为确实是以痴的力量,或者以见的力量,在对并非真实存在的事物上,生起带有随顺倾向的胜解。在“无念的心”中,就是指缺乏惭等守护的心。由于无念,并且是念的对立面,借此说明:无念的、与念对立的不善蕴就是邪念。不过,这些在怨恨等生起时,应当看作与粗锐的想相应,这种想是以“长久所作”等行相为对象的。“有焦虑”等说法,是就普遍与烦恼相应而说的,因为作为轻快等完全对立面的昏沉、睡眠等,在这里某些并不存在。“无寂止”,说的是非寂静的状态。“无安住的作用”,就是动摇的作用。心的无寂止,是就应当成办的所缘处而言,依处格来说;或者说,以无寂止为缘的所缘,就称为“无寂止”。巴利
Anupaparikkhā moho. Mohavasena hi diṭṭhivasena vā avatthusmiṃ sānunayo adhimokkho uppajjatīti. Asatiyacitteti ahirikādīhi ārakkharahitacitte. Satirahitattā satipaṭipakkhattā cāti etena satirahitā satipaṭipakkhā ca akusalā khandhā eva micchāsatīti dasseti. Te pana upanāhādippavattiyaṃ cirakatādisallakkhaṇe paṭusaññāsampayuttā daṭṭhabbā. Sadarathādibhāvo avisesena kilesasampayogato vutto lahutādiekantapaṭipakkhānaṃ thinamiddhādīnaṃ kesañci idha abhāvā. Avūpasamoti asannisinnasabbhāvamāha. Anavaṭṭhānarasanti calanakiccaṃ. Cetaso avūpasameti nipphādetabbe payojane bhummaṃ, avūpasamapaccayabhūtaṃ ārammaṇaṃ vā ‘‘avūpasamo’’ti vuttaṃ.
尼提沙分的注释巴利
Niddesavārakathāvaṇṇanā
377 对于俱生诸法,那里的不动摇应当理解为:不同于在懈怠中的不动摇,因为它是懈怠的对立面;然而,通过针对种种恶行而努力所体现的坚定,在那里才是不动摇。巴利
377.Sahajātadhammesuakampanaṃ na kosajjesu akampanaṃ viya tappaṭipakkhabhāvato daṭṭhabbaṃ, taṃtaṃpāpakiriyāya ussahanavasena pana thiratā tattha akampanaṃ.
381 邪见的扭曲颤动,说的就是按常见等种种方式生起的那个邪见本身。跳跃,就是像在渡口浮上浮下那样。颠倒,就是从事物的反面来看。巴利
381.Diṭṭhiyā virūpaṃ phanditanti tathā tathā sassatādivasena pavattā diṭṭhi eva vuccati. Tarantīti titthe viya pilavanti. Vipariyesatoti vatthussa viparītato.
390 由于遮蔽自性,把自性、我等执取为非存在者,把无常等执取为常等的不一致,这种颠倒执取以想等颠倒为依托,所以经中说“觉知不存在的与不相等的”。巴利
390. Sabhāvapaṭicchādanavasena pakatiattādiasantagahaṇassa aniccādīnaṃ niccādivisamagahaṇassa ca saññādivipariyesassa nissayattā ‘‘asantaṃ asamañca bujjhatī’’ti vuttaṃ.
第二心的解说巴利
Dutiyacittavaṇṇanā
399 即使……也……这些说法,是在显示它与前一个心没有差别。由于缺乏策励力、沉滞的状态,心的这种凝聚状态就是惛沉。巴利
399.Kiñcāpi…pe… parāmasantassa uppajjatīti purimacittena avisesaṃ dasseti. Anussāhanāvasīdanabhāvena saṃhatabhāvo thinaṃ.
第三心的解释巴利
Tatiyacittavaṇṇanā
400 这里应当这样理解:与慢一起出现的五种“不会出错”的支,就是不会偏离的支、应当生起的支。因为慢是不确定的,所以它并不一定就是不会出错的。在《发趣论》里说到“缘结法而生结法,以因缘”等地方,显示了十种结的联结:“以欲贪结四次、以嗔结三次,慢、疑、有贪,这三者是一来者的结,在结中结有十种联结。”其中说了“缘欲贪结而生慢结、无明结”,又说了“缘欲贪结而生无明结”,也说了“缘慢结而生有贪结、无明结”,还说了“缘有贪结而生无明结”。通过这些联结,说明了慢的不确定性。在烦恼二法里也是这样。这里接下来还会说到“结有十种联结,烦恼也有十种”。慢的作用只是高举,不像精进那样,是以鼓励去成办各种事业为作用。即使对于自卑,也应当看作是把自身贬低而执取,这就是高举。巴利
400.Idha mānena saddhiṃ pañca apaṇṇakaṅgānīti avirajjhanakaṅgāni uppattiarahaṅgāni hontīti attho daṭṭhabbo. Mānassa aniyatattā na niyatayevāpanakāti . Paṭṭhāne hi ‘‘saṃyojanaṃ dhammaṃ paṭicca saṃyojano dhammo uppajjati hetupaccayā’’ti (paṭṭhā. 3.4.1) ettha ‘‘catukkhattuṃ kāmarāgena tikkhattuṃ paṭighena ca māno vicikicchā bhavarāgo tayopete sakadāgāmino saṃyojanānaṃ saṃyojanehi dasavidhā yojanā’’ti dassitāya dasavidhāya yojanāya ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca mānasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti vatvā ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti ‘‘mānasaṃyojanaṃ paṭicca bhavarāgasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti ca vatvā ‘‘bhavarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti vuttāhi yojanāhi mānassa aniyatabhāvo pakāsito, tathā kilesadukepi. Idha ca vakkhati ‘‘dasavidhā saṃyojanānaṃ yojanā, tathā dasavidhā kilesāna’’nti ca. Unnamanavaseneva sampaggaharaso, na vīriyaṃ viya taṃtaṃkiccasādhane abbhussāhanavasena. Omānassapi attānaṃ avaṃkatvā gahaṇaṃ sampaggahoti daṭṭhabbo.
第四心的解释巴利
Catutthacittavaṇṇanā
402 他们因为散乱,为了防护而激发起努力,所以被称为“为了防护而具有努力”,这是指他们。巴利
402. Pariharaṇatthaṃ vikkhittā hutvā ussāhaṃ janentā ‘‘pariharaṇatthaṃ saussāhā’’ti vuttā, tesaṃ.
第九心的解说巴利
Navamacittavaṇṇanā
413 嗔的散播作用,是透过散播不可爱色而生起,以及依它自身现起的方式而展现。嗔应当看作在所受用的果报中是不可爱的,就像掺了毒的腐尿一样。说到“以不喜为味”等,当透过遮止的方式来说明味时,应当理解为它各自对治的作用。苦的行相状态就是苦性。自身的成就,比如住处等,因为受他人支配,应当看作像奴役一样。就像有奴役时,奴仆就受他人支配;同样,有恶作时,具有恶作的人也是如此,因为他不能依自己的法性而转起善法。或者,由于在追悔已作与未作、善与不善之中有所依赖,以这两方面,具有恶作的人就被恶作所支配,所以那就像奴役一样。巴利
413. Visappanaaniṭṭharūpasamuṭṭhānavasena attano pavattiākāravasena ca visappanaraso. Doso upayogaphalesu aniṭṭhattā visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo. Anabhiratirasāti evaṃpakāresu paṭikkhepena rasavacanesu taṃtaṃpaṭipakkhakiccagahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Kaṭukākāragati kaṭukañcukatā, attasampatti āvāsādi, parāyattatāya dāsabyaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Yathā hi dāsabye sati dāso parāyatto hoti, evaṃ kukkucce sati taṃsamaṅgī. Na hi so attano dhammatāya pavattituṃ sakkoti kusaleti. Atha vā katākatākusalakusalānusocane āyattatāya tadubhayavasena kukkuccena taṃsamaṅgī hotīti dāsabyaṃ viya taṃ hoti.
418 “违逆的行相”是指对违逆的人或心来说,那种行相就是违逆的状态。由此说明,冲突就是违逆。“言语”应当看作只是举例而已。因为以这种方式所做的一切事务,都不能妥善确立、妥善产生。有些人只从字面解释“ropasadda”这个词。所谓“那是无量的”,是针对嗔没有那样转起的自性,但可能由其他某种原因而成为圆满无量的。巴利
418.Viruddhākāroti viruddhassa puggalassa, cittassa vā ākāro viruddhabhāvo. Tena virujjhanaṃ virodhoti dasseti. Vacananti etaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Sabbameva hi kiccaṃ etena kariyamānaṃ suropitaṃ sujanitaṃ na hotīti. Ropasaddavacanatthameva keci vaṇṇenti. Taṃ appamāṇanti kodhassa tathāpavattanasabhāvābhāvā aññena kenaci kāraṇena paripuṇṇatā siyāti sandhāya vuttaṃ.
第十一心的解说巴利
Ekādasamacittavaṇṇanā
422 “已离治疗”是因为难以治疗才这么说的,并不是说完全没有任何治疗;这样说是为了表明“疑”并非完全没有治疗的意思。巴利
422.Vigatā cikicchāti cikicchituṃ dukkaratāya vuttaṃ, na sabbathā cikicchābhāvā vicikicchāyāti tadatthaṃ dasseti.
424 因为无法确定、无法确立,心只是转起的条件而已,所以说“仅仅是转起而住立”。巴利
424. Nicchayābhāvā asaṇṭhahanato cetaso pavattipaccayamattatāya ‘‘pavattiṭṭhitimatta’’nti vuttaṃ.
425 因为无法前往某一种行相,就由于欲入自己的入口而退失。巴利
425. Ekaṃ ākāraṃ gantuṃ asamatthatāya attano āmukhaṃ sappanato osakkati.
第十二心的解说巴利
Dvādasamacittavaṇṇanā
429 掉举是只停留在自己执取的那个样子上打转,所以它只在一个所缘上晃动。而疑呢,即使是在色等单一所缘上生起,但生起时心里想着“是这样吗?是这个吗?”,又接着期待“难道不是这样吗?是别的吗?”等另一种可以执取的样子,所以它是在多个所缘上动摇。巴利
429. Uddhaccaṃ attano gahitākāre eva ṭhatvā bhamatīti ekārammaṇasmiṃyeva vipphandanaṃ hoti. Vicikicchā pana yadipi rūpādīsu ekasmiññevārammaṇe uppajjati, tathāpi ‘‘evaṃ nu kho, idaṃ nu kho’’ti uppajjamānā ‘‘nanu kho, aññaṃ nu kho’’ti aññaṃ gahetabbākāraṃ apekkhatīti nānārammaṇe calanaṃ hoti.
应当这样理解这种具足。到这里,已经显示了在这两种心中所说的杂项,接着为了在十二种心中显示,所以说“于一切中”等。即使在善心中,也没有单独指出所缘增上,而只指出了俱生增上,所以这里也只应指出它,因此说“虽然俱生增上是可得的,却没有指出”,这并不是因为所缘增上不可得。因为在那八个与贪相应的心中,它也是可得的。所谓“其余的”,是说除了这里所考察的之外,没有其他应当指出的俱生增上。至于所缘增上,则根本没有,也就是欲等中的任一俱生法。在善三法中,首先在缘起分别等中,由于连一个问的“非因缘、增上缘”都没有指出,所以应知在《发趣论》中是被禁止的。否则,依“非因缘、增上缘,缘不善法而不善法生起”这一方式,就应当说“一”。巴利
‘‘Evaṃsampadamidaṃ veditabba’’nti ettāvatā imasmiṃ cittadvaye vuttapakiṇṇakaṃ dassetvā dvādasasu dassetuṃ ‘‘sabbesupī’’tiādimāha. Kusalesupi ārammaṇādhipatiṃ anuddharitvā sahajātādhipatino eva uddhaṭattā idhāpi so eva uddharitabbo siyāti ‘‘sahajātādhipati labbhamānopi na uddhaṭo’’ti vuttaṃ nārammaṇādhipatino alabbhamānattā. Sopi hi aṭṭhasu lobhasahagatesu labbhatīti. Sesopīti vīmaṃsato aññopi sahajātādhipati natthi, yo uddharitabbo siyā. Ārammaṇādhipatimhi vattabbameva natthi. Kañci dhammanti chandādīsu ekampi sahajātaṃ. Kusalattike tāva paṭiccavārādīsu ‘‘na hetupaccayā adhipatipaccayā’’ti ekassapi pañhassa anuddhaṭattā paṭṭhāne paṭisiddhatā veditabbā. Aññathā hi ‘‘akusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati na hetupaccayā adhipatipaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.1.86) etassa vasena ‘‘eka’’nti vattabbaṃ siyā.
因为“以见断除”的不存在,也就是由于以见断除的不存在,或者由于在那些以见断除的法中不存在。通过这一点,由于不牵引结生,所以在以见断除的法中不来;在这里,以“不来”成立不牵引结生。然而,为了成立“由于不牵引而不来”,说了“因为在他们中”等。就在这里,结生的给予本应成立。如果那样的话,就应该成为以见断除,因为投生恶趣者具有以见断除的性质。但这不是以见断除,因此在“以见断除的分别”中不出现——这是这里的意旨。巴利
Dassanena pahātabbābhāvatoti dassanena pahātabbassa abhāvato, dassanena pahātabbesu vā abhāvato. Etena paṭisandhianākaḍḍhanato dassanena pahātabbesu anāgamananti tattha anāgamanena paṭisandhianākaḍḍhanaṃ sādheti. Anākaḍḍhanato anāgamanaṃ pana sādhetuṃ ‘‘tesu hī’’tiādimāha. Ettheva paṭisandhidānaṃ bhaveyya. Tathā ca sati dassanena pahātabbaṃ siyā apāyagamanīyassa dassanena pahātabbabhāvato. Na cetaṃ dassanena pahātabbaṃ siyā, tasmā dassanena pahātabbavibhaṅge nāgatanti adhippāyo.
那么,怎么知道“由于不牵引结生,所以在见所断法中不来”呢?因为只说了见所断法才有异刹那业缘的状态。不善法有两种:见所断和修所断。其中,修所断的思并没有被说成有异刹那业缘的状态,只有另一种(见所断的思)被这样说。因为在“修所断法对于非见所断非修所断的法,以业缘为缘”这句话里,只分析了俱生缘,而不是异刹那缘。同样,在遮诠中也只说:“修所断法对于非见所断非修所断的法,以所缘缘为缘……以俱生缘为缘……以亲依止缘为缘……以后生缘为缘”,只说了这些,并没有说“以业缘为缘”。而在另一种(见所断法)那里则说了。与掉举俱相应的思也只归在修所断法里,所以不应该有异刹那业缘。如果真有的话,那就应该也说修所断的思有异刹那业缘的状态,但并没有这样说。因此,与掉举俱相应的思如果有异刹那业缘,就应该在见所断法中被提到;正因为没有提到,所以不成立。由于不牵引结生,所以它不在见所断法中出现——这就是这里的意旨。不过,通过不说异刹那业缘,就否定了修所断法有转起异熟。因为即使是转起异熟,也无法阻止它拥有异刹那业缘。经中也说:“与乐受相应之法对于与苦受相应之法,以业缘为缘,是异刹那”等等。如果修所断法没有给予异熟,那它们怎么能成为能生异熟法呢?因为它们具有堪受异熟的自性,就像神通心等一样。至于所说的“在与舍俱、与掉举相应的不善心生起时……不散乱,在这些法中的智是法无碍解,在其异熟中的智是义无碍解”,这也可能只是就它们堪受异熟而说的。不过,这一点应当好好审察,因为这里确实还有可说的余地。“异熟”这个词,并不像“能生异熟法”那样,表示堪受异熟。巴利
Kathaṃ panetaṃ ñāyati ‘‘paṭisandhianākaḍḍhanato dassanena pahātabbesu anāgamana’’nti? Dassanena pahātabbānaññeva nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa vuttattā. Duvidhā hi akusalā dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbāti. Tattha bhāvanāya pahātabbacetanānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto, itarāsaññeva vutto. ‘‘Bhāvanāya pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa kammapaccayena paccayo’’ti ettha hi sahajātameva vibhattaṃ, na nānākkhaṇikanti. Tathā paccanīyepi ‘‘bhāvanāya pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo…pe… sahajātapaccayena…pe… upanissayapaccayena…pe…. Pacchājātapaccayena paccayo’’ti ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘kammapaccayena paccayo’’ti. Itarattha ca vuttaṃ. Uddhaccasahagatā ca cetanā bhāvanāya pahātabbesu eva āgatāti nānākkhaṇikakammapaccayo na siyāti. Yadi siyā, bhāvanāya pahātabbacetanāya ca nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo vucceyya, na tu vutto. Tasmā uddhaccasahagatā nānākkhaṇikakammapaccayabhāve sati dassanena pahātabbesu vattabbā siyā, tadabhāvā na vuttāti. Paṭisandhianākaḍḍhanato tattha anāgatāti ayametthādhippāyo. Nānākkhaṇikakammapaccayāvacanena pana bhāvanāya pahātabbānaṃ pavattivipākatā paṭikkhittā. Pavattivipākassapi hi nānākkhaṇikakammapaccayatā na sakkā nivāretuṃ. Vuttañca ‘‘sukhāya vedanāya sampayutto dhammo dukkhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa kammapaccayena paccayo, nānākkhaṇikā’’tiādi (paṭṭhā. 1.3.56-57). Yadi bhāvanāya pahātabbānaṃ vipākadānaṃ natthi, kathaṃ te vipākadhammadhammā hontīti? Abhiññācittādīnaṃ viya vipākārahasabhāvattā. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttaṃ…pe… avikkhepo hoti, imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 730-731) idampi tesaṃ vipākārahataññeva sandhāya vuttaṃ siyā. Idaṃ pana ṭhānaṃ suṭṭhu vicāretabbaṃ. Atthi hi ettha vacanokāso. Na hi vipāketi vacanaṃ vipākadhammavacanaṃ viya vipākārahataṃ vadatīti.
无因善果报的解说巴利
Ahetukakusalavipākavaṇṇanā
431 “其异熟无记等”这句话,是和“为了分别说明而开始说‘哪些法是无记’等”联系在一起的。“其”又是和“为了说明生起……而说‘欲’等”联系在一起的。“已累积”的意思是,像挡住别人的异熟、转向自己的异熟那样,已经增长。“由于色等诸缘是与其他识共通的”,所以用不共通的依处举出眼识、耳识等名称。因为眼等的锐利或迟钝,识也就有锐利或迟钝,而且它们(眼等)是差别缘。巴利
431.Tesuvipākābyākatantiādīnaṃ ‘‘bhājetvā dassetuṃ katame dhammā abyākatātiādi āraddha’’nti etena sambandho. Tassāpīti etassa ‘‘uppattiṃ dīpetuṃ kāmā…pe… ādi vutta’’nti etena sambandho. Upacitattāti yathā aññassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākābhimukhaṃ hoti tathā vaḍḍhitattā. Rūpādīnaṃ paccayānaṃ aññaviññāṇasādhāraṇattā asādhāraṇena vatthunā cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇanti nāmaṃ uddhaṭaṃ. Cakkhādīnaṃ tikkhamandabhāve viññāṇānaṃ tikkhamandabhāvā visesapaccayattā ca.
“依眼”并且“识别色”,所以是“依眼识别色”。具备这种特征的就是眼识。在这里,用“依眼”这个说法,排除了以颜色为对象的其他识。用“识别色”这个说法,排除了以眼为依托处的触等法。通过“眼”和“色”这两个词,从依托处和对象两个方面说明了识别作用。只取颜色这个对象,是它的作用,所以它的味是“只以颜色为对象”。关于“依禅支之力”这一句:在除双五识以外的诸识里,有舍、乐、苦、一境性这些,因为它们在禅支方面具有禅支的性质,所以这里也把类似的情况这样说。因为如果没有禅那缘的状态,就不可能有禅支性。经里确实说过:“禅支,与禅相应……对于诸色,以禅那缘为缘。”而这些双五识的禅那缘状态已经被否定了。正如经中所说:“缘无记法,生起无记法,不以禅那缘。缘与五识俱行的一蕴,生起三蕴”等等。虽然没有禅那缘的状态,但由于受和心住具有舍等性质,所以这样说;而且因为没有其他地方可以说,所以就作为第二组来解说。巴利
Cakkhusannissitañca taṃ rūpavijānanañcāti cakkhusannissitarūpavijānanaṃ. Evaṃlakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ. Tattha cakkhusannissitavacanena rūpārammaṇaṃ aññaviññāṇaṃ paṭikkhipati. Rūpavijānanavacanena cakkhunissaye phassādayo nivatteti. Cakkhurūpavacanehi ca nissayato ārammaṇato ca vijānanaṃ vibhāveti. Rūpamattassa ārammaṇassa gahaṇaṃ kiccametassāti rūpamattārammaṇarasaṃ. Jhānaṅgavasenāti idaṃ dvipañcaviññāṇavajjesu vijjamānānaṃ upekkhāsukhadukkhekaggatānaṃ jhānaṅgikattā idhāpi taṃsadisānaṃ tadupacāraṃ katvā vuttaṃ. Na hi jhānapaccayattābhāve jhānaṅgatā atthi. Vuttañhi ‘‘jhānaṅgāni jhānasampayutta…pe… rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.3.112). Etesañca jhānapaccayabhāvo paṭikkhitto. Yathāha ‘‘abyākataṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati na jhānapaccayā. Pañcaviññāṇasahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.98). Jhānapaccayattābhāvepi vedanācittaṭṭhitīnaṃ upekkhādibhāvato tathābhūtānaṃ vacane aññaṭṭhānābhāvato ca dutiyarāsiniddeso.
436 依处洁白:意思是说,由于它自身不与黑法相对立,而且本性清净,是依净色和心所依处生起的,所以它生来就是洁白的性质。不过,这个道理在四蕴有(无色界)里并不适用,因为在那里,有分以及从有分出起的不善法的洁白性不能成立,所以那里应当说明洁白的原因。或者说,心的这种洁白性本身就是它的本性。巴利
436.Vatthupaṇḍarattāti sayaṃ kaṇhadhammānaṃ appaṭipakkhattā sabhāvaparisuddhānaṃ pasādahadayavatthunissayānaṃ vasena paṇḍarasabhāvaṃ jātanti adhippāyo. Ayaṃ pana nayo catuvokāre na labbhatīti tattha bhavaṅgassa tato nikkhantākusalassa ca paṇḍaratā na siyā, tasmā tattha paṇḍaratāya kāraṇaṃ vattabbaṃ. Sabhāvo vāyaṃ cittassa paṇḍaratāti.
439 这个“亦”字,是联系到前面所说的、与疑俱行而仅仅安住的状态才说的。“自然”是指不超越。“那也是差别”。撞击身净色之后,在作为净色之缘的诸大种上被撞击,意思是进入其范围而被撞击。就像说“缘色而生起”时,所缘的生起并没有前后时间上的次第;在这里,撞击与被撞击也应同样看待。所举的比喻是为了说明两者的撞击,而不是为了说明所依与能依在撞击时有前后次第。这里说的“外”只是举例而已,因为内部的也能成为所缘。或者说,与识界所依的诸大种不同的,就称为“外”。撞击与摩擦的力量很强,正因为如此,当合意与不合意的触相合时,以乐、苦为缘的界随护与界扰动就会持续很久。巴利
439.Idampīti pi-saddo ṭhitimattasahitaṃ pubbe vuttaṃ vicikicchāsahagataṃ apekkhitvā vutto. Pakatiyāti anatikkamanena. Sopi viseso. Kāyappasādaṃ ghaṭṭetvā pasādapaccayesu mahābhūtesu paṭihaññatīti āpāthaṃ gantvā paṭihaññatīti attho. Yathā ca ‘‘rūpaṃ ārabbha uppanna’’nti vutte na ārammaṇuppādānaṃ pubbāparakālatā hoti, evamidhāpi ghaṭṭanapaṭihananesu daṭṭhabbaṃ. Upamāpi ubhayaghaṭṭanadassanatthaṃ vuttā, na nissitanissayaghaṭṭanānaṃ pubbāparatādassanatthaṃ. Ettha ca bahiddhāti etaṃ nidassanamattaṃ. Ajjhattampi hi ārammaṇaṃ hotīti. Viññāṇadhātunissayabhūtehi vā aññaṃ ‘‘bahiddhā’’ti vuttaṃ. Paṭighaṭṭanānighaṃso balavā hoti, tato eva iṭṭhāniṭṭhaphoṭṭhabbasamāyoge sukhadukkhapaccayā dhātuanuggahadhātukkhobhā ciraṃ anuvattanti.
455 455. 如果认为:其他诸心的自性空无自性,所以成为意界的状态,是吗?不是,因为有殊胜的差别。因为眼识等依于眼等,并且眼等在自己的所缘境中现起见等作用,这就是差别。而意识则因为不依其他所依、以意为前导,又不具有成为其他所依之识的无间缘,也不具有意门出离的入口状态,所以具有更殊胜的了知作用,这就是差别。由于缺乏那种殊胜差别,只是意而已,所以称为界,即意界。如此,三种意界才被称为意界,而不是殊胜的意。因此,这里“意即是界,意界”中的“即”字,应当理解为“只是”的意思。因为它是为了遮遣差别,也就是识的差别。然而,由于意界具有意门出离与进入的入口状态,应当知道它缺乏了知的殊胜差别,因此也不称为意识。因为那个识不是从意生起的,不是意的缘,也不是作为意的缘而从意生起的,而是见等的缘,并且由见等生起,是它们的前行与随行。之所以不说“正思惟”,是因为缺乏能生相似性,如同大果报心那样。因为在那里,从三因生起的,即使二因生起,也与正思惟等相似,因为有因。在“五识流”中,就像熟诵经典的人,在诵经流中不会觉察到某个或某些诵出的文句,同样,如来并非没有不觉察,但五识流中禅支的缺失并非此处不说的原因。如果紧接着就解说,是因为落入该流;否则,后面两种意识界就不会落入该流。因此,如同五识一样,由于无因、缺乏道缘,以及虽然存在寻伺,但禅支法羸弱,如同在五识中一样不计入,所以是落入五识流。正因为如此,即使在无因唯作三心中,禅支与诸力在摄法阶段也未列出;但在发趣论中,仅就禅缘的作用而言,这些羸弱的寻伺在此被说为禅缘。巴利
455. Aññesaṃ cittānaṃ sabhāvasuññatasabbhāvā manodhātubhāvo āpajjatīti ce? Na, visesasabbhāvā. Cakkhuviññāṇādīnañhi cakkhādinissitatā cakkhādīnaṃ savisayesu dassanādippavattibhāvatā ca viseso. Manoviññāṇassa pana anaññanissayamanopubbaṅgamatāya aññanissayaviññāṇassa anantarapaccayattābhāvena manodvāraniggamanamukhabhāvābhāvato ca sātisayavijānanakiccatā viseso. Tabbisesavirahā manomattā dhātu manodhātūti tividhā manodhātu eva vuccati, na visesamano. Tasmā ettha mano eva dhātu manodhātūti eva-saddo mattasaddattho daṭṭhabbo. Visesanivattanattho hi so viññāṇassāti. Manodvāraniggamanapavesamukhabhāvato pana manodhātuyā vijānanavisesaviraho daṭṭhabbo, tato eva manoviññāṇantipi na vuccati. Na hi taṃ viññāṇaṃ manato pavattaṃ manaso paccayo, nāpi manaso paccayabhūtaṃ manato pavattaṃ, dassanādīnaṃ pana paccayo, tehi ca pavattaṃ tesaṃ purecaraṃ anucarañcāti. Sammāsaṅkappoti avacanaṃ mahāvipākānaṃ viya janakasadisattābhāvato. Tattha hi tihetukato duhetukampi uppajjamānaṃ sammāsaṅkappatādīhi sadisaṃ sahetukatāyāti. Pañcaviññāṇasoteti ettha yathā paguṇaṃ ganthaṃ sajjhāyanto sajjhāyasote patitaṃ kañci kañci vācanāmaggaṃ na sallakkheti, evaṃ tathāgatassa asallakkhaṇā nāma natthi, na ca pañcaviññāṇasote jhānaṅgābhāvo idha avacanassa kāraṇaṃ. Yadi tadanantaraṃ niddeso taṃsotapatitatā, ito paresaṃ dvinnaṃ manoviññāṇadhātūnaṃ taṃsotapatitatā na siyā. Tasmā pañcaviññāṇānaṃ viya ahetukatāya maggapaccayavirahā ca vijjamānesupi vitakkavicāresu jhānaṅgadhammānaṃ dubbalattā pañcaviññāṇesu viya agaṇanupagabhāvā ca pañcaviññāṇasotapatitatā. Tato eva hi ahetukakiriyattayepi jhānaṅgāni balāni ca saṅgahavāre na uddhaṭāni, jhānapaccayakiccamattato pana paṭṭhāne dubbalānaṃ ettha vitakkādīnaṃ jhānapaccayatā vuttā.
469 推度心在获得同一所依的无间缘后生起时,比意界更强,所以它随着所缘而领受所缘的滋味,对可意所缘就与喜受相应,对可意和中舍所缘就与舍受相应,因为它领受得特别强烈。因此说“因为此心只在可意所缘中”等等。而确定心虽然也有强力,但它转向不同类的意,从事作意的作用,从而止住了异熟的运作,不像异熟那样只是领受,所以在一切情况下都只与舍受相应。同样,五门转向心和意门转向心也因为作用的关系,不是先前没有过的。巴利
469. Samānavatthukaṃ anantarapaccayaṃ labhitvā uppajjamānaṃ santīraṇaṃ manodhātuto balavataraṃ hotīti taṃ yathārammaṇaṃ ārammaṇarasaṃ anubhavantaṃ iṭṭhe somanassasahagataṃ hoti, iṭṭhamajjhatte upekkhāsahagataṃ sātisayānubhavattā, tasmā ‘‘ayañhi iṭṭhārammaṇasmiṃ yevā’’tiādi vuttaṃ. Voṭṭhabbanaṃ pana satipi balavabhāve vipākappavattiṃ nivattetvā visadisaṃ manaṃ karontaṃ manasikārakiccantarayogato vipāko viya anubhavanameva na hotīti sabbattha upekkhāsahagatameva hoti, tathā pañcadvārāvajjanaṃ manodvārāvajjanañca kiccavasena apubbattā.
八大果报心的解释巴利
Aṭṭhamahāvipākacittavaṇṇanā
498 在“无贪是无记根”等句中,先就善法这方面来说,在解释无贪、无嗔时,因为已经说过“那时若有某人的无贪、不贪著……乃至……无贪是善根”,“那时若有某人的无嗔、不嗔恚……乃至……无嗔是善根”,所以在这里的解释中,说“无贪是无记根”“无嗔是无记根”是说得通的。但在解释慧根等时,虽然也说了“慧宝、无痴、择法、正见”,却没有说“无痴是善根”。因此,这里恐怕不应该有“无痴是无记根”这样的文句。应当知道,这是为了显示无痴也像无贪、无嗔一样是无记根而说的。所谓“不令知者”,是遮止身、语业门。所谓“非异熟法者”,是遮止意业门。因为异熟法的业门已经说过了。同样,“不转起者”,是以布施等福行事相不转起。以此只是遮止福行事的类别。巴利
498.Alobhoabyākatamūlantiādīsu kusalapakkhe tāva alobhādosānaṃ niddesesu ‘‘yo tasmiṃ samaye alobho alubbhanā…pe… alobho kusalamūla’’nti (dha. sa. 32), ‘‘yo tasmiṃ samaye adoso adussanā…pe… adoso kusalamūla’’nti (dha. sa. 33) ca vuttattā idhāpi taṃniddesesu ‘‘alobho abyākatamūla’’nti ‘‘adoso abyākatamūla’’nti vacanaṃ yujjeyya. Paññindriyādiniddesesu pana ‘‘paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhī’’ti (dha. sa. 34, 37) evaṃ tatthapi vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘amoho kusalamūla’’nti. Tasmā idhāpi ‘‘amoho abyākatamūla’’nti pāṭhena na bhavitabbaṃ siyā. Alobhādosānaṃ viya amohassapi abyākatamūladassanatthaṃ panetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Aviññattijanakatoti kāyavacīkammadvāranivāraṇaṃ karoti. Avipākadhammatoti manokammadvāranivāraṇañca. Vipākadhammānañhi kammadvāraṃ vuttanti. Tathā appavattitoti dānādipuññakiriyabhāvena appavattito. Etena puññakiriyavatthubhedameva nivāreti.
以强力缘,是指不需要加行、自然成就的所缘等缘。因为在无行等心里,不管用哪一种心造了业,当结生时,如果是不加行、不用功用而现起业、业相、趣相,那就是无行;如果是有加行、用功用而现起业等,那就是有行。而有分心和死心则和结生心相似。彼所缘也应当像善心、不善心那样,分为无行和有行来看待。为了考察这些缘的强和弱,所以说“其中,一切一切知菩萨”等。所谓“依时间而变异”,是指:在短寿业占多数的时期,依与那种业俱生的相续所生的精血之缘,以及依日月运行异常等所生的食物不平等之缘,由于这些原因而发生变异。巴利
Balavapaccayehīti payogena vinā nipphannehi ārammaṇādipaccayehi. Asaṅkhārikādīsu hi yena kenaci cittena kamme āyūhite asaṅkhārena appayogena kammakammanimittagatinimittapaccupaṭṭhāne paṭisandhi uppajjamānā asaṅkhārikā hoti, sasaṅkhārena sappayogena kammādipaccupaṭṭhāne sasaṅkhārikā. Bhavaṅgacutiyo pana paṭisandhisadisāva. Tadārammaṇañca kusalākusalāni viya asaṅkhārikaṃ sasaṅkhārikañca daṭṭhabbanti. Etesu balavaṃ dubbalañca vicāretuṃ ‘‘tattha sabbepi sabbaññubodhisattā’’tiādimāha. Kālavasena pana pariṇamatīti appāyukasaṃvattanikakammabahule kāle taṃkammasahitasantānajanitasukkasoṇitapaccayānaṃ taṃmūlakānaṃ candasūriyavisamaparivattādijanitautāhārādivisamapaccayānañca vasena pariṇamati.
果报摄取说的解释巴利
Vipākuddhārakathāvaṇṇanā
为了说明果报在哪里、有多少,以及在什么地方成熟,所以开始讲“果报出起说”。“仅在此处”的意思是:仅仅以单一思业造作时。依二因结生来说,也有十二种道,也就是十二种方式。依无因结生来说,也有无因的八种。第二位长老不想把无行和有行的有行、无行果报混在一起,所以说了“十二”等。因为前者的无行、有行是依缘来说的,后者的则是依业来说的。第三位长老不想从三因产生二因,所以说了“十”等。巴利
Yato yattako ca vipāko hoti, yasmiñca ṭhāne vipaccati, taṃ dassetuṃ vipākuddhārakathā āraddhā. Etthevāti ekāya cetanāya kamme āyūhiteyeva. Duhetukapaṭisandhivasena dvādasakamaggopi hoti , dvādasakappakāropīti attho. Ahetukapaṭisandhivasena ahetukaṭṭhakampi. Asaṅkhārikasasaṅkhārikānaṃ sasaṅkhārikaasaṅkhārikavipākasaṅkaraṃ anicchanto dutiyatthero ‘‘dvādasā’’tiādimāha. Purimassa hi paccayatosasaṅkhārikaasaṅkhārikabhāvo, itaresaṃ kammato. Tatiyo tihetukato duhetukampi anicchanto ‘‘dasā’’tiādimāha.
在这个果报出起的部分,他们采用了“萨给塔之问”来确定业与结生的关系。为了显示果报随业而呈现出种种功德与过失增盛的相状,他们采用了“增盛之说”。这里的“因之说”,是按照第一位长老的意趣说的。至于第二位长老等人的主张中有什么差别,我会在相应的地方逐一说明。由于智慧能对治生来眼盲等缺陷之相,即使三因非常微弱,也能牵引结生,而二因也能牵引,所以说“不是无因”。然而,在《无碍解道》中,为了排除善趣中生来眼盲、耳聋等缺陷属于无因投生的说法,显示依趣成就而有因投生,这样说:“依趣成就,与智相应者,由哪八种因的缘而有投生?”(《无碍解道》1.232)。由此表明,与智不相应的业,不会产生与智相应的结生。否则的话,也应该说“由七种因的缘而有投生”。正如在回答与智相应的投生时所说:“依趣成就,与智相应者,由哪八种因的缘而有投生?在善业速行刹那,三个善因,对那一刹那生起的思,以俱生缘为缘。因此说‘以善根为缘而有诸行’。在贪染刹那,两个不善因,对那一刹那生起的思,以俱生缘为缘。因此说‘以不善根为缘而有诸行’。在结生刹那,三个无记因,对那一刹那生起的思,以俱生缘为缘。因此说‘以名色为缘而有识,以识为缘而有名色’。”这是对与智相应之投生的回答。巴利
Imasmiṃ vipākuddhāraṭṭhāne kammapaṭisandhivavatthānatthaṃ sāketapañhaṃ gaṇhiṃsu. Kammavasena vipākassa taṃtaṃguṇadosussadanimittataṃ dassetuṃ ussadakittanaṃ gaṇhiṃsu. Hetukittanaṃ idha paṭhamattherassa adhippāyena vuttaṃ. Dutiyattheravādādīsu visesaṃ tattha tattheva vakkhāmi. Ñāṇassa jaccandhādivipattinimittapaṭipakkhabhāvato tihetukaṃ atidubbalampi samānaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhantaṃ duhetukaṃ ākaḍḍheyyāti ‘‘ahetukā na hotī’’ti āha. Yaṃ pana paṭisambhidāmagge sugatiyaṃ jaccandhabadhirādivipattiyā ahetukaupapattiṃ vajjetvā gatisampattiyā sahetukopapattiṃ dassentena ‘‘gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti’’cceva (paṭi. ma. 1.232) vuttaṃ. Tena ñāṇavippayuttena kammunā ñāṇasampayuttapaṭisandhi na hotīti dīpitaṃ hoti. Aññathā ‘‘sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī’’ti idampi vucceyya. Tathā hi ‘‘gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalassa kammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti. Tena vuccati kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti. Tena vuccati akusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti. Tena vuccati nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ, viññāṇapaccayāpi nāmarūpa’’nti vissajjitaṃ ñāṇasampayuttopapattiyaṃ.
与智不相应和与智相应的投生都存在,所以先说了“依趣成就,与智相应者,由哪七种因的缘而有投生?在善业速行刹那,两个善因……”,然后在其他地方,按照前面说过的方法,也可以同样作答。然而,正如因为没有说“与智相应者,由七种因的缘”,所以与智不相应不会产生与智相应的结生;同样,说了“依趣成就,与智不相应者,由六种因的缘而有投生”(《无碍解道》1.233),却没有说“由七种因的缘”,那就会得出与智相应也不会产生与智不相应的结生。因为在这里,并不是不能在业刹那和爱染刹那各配三因和二因,而在结生刹那配以二因。不过这位长老的意思可能是:“这里依据果报与业相似的显示方式,文句是有所保留而说的。”如果问:在“与智相应者,由八种因的缘”这里,文句是否也有保留?答:不,因为微弱的二因业没有能力给予与智相应的果报。而三因业在感得无因果报时,就像在感得二因果报时一样,它的能力并没有障碍。“所缘应与受一同转换”,这是就推度与彼所缘而说的。因为眼识等对于可意、不可意、中等所缘,由于缺乏详细分别的能力,只与舍俱;而身识则因触的特殊性,只与乐俱。巴利
Evaṃ ñāṇavippayuttato ñāṇasampayuttupapattiyā ca vijjamānāya ‘‘gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalassa kammassa javanakkhaṇe dve hetū kusalā’’ti vatvā aññattha ca pubbe vuttanayeneva sakkā vissajjanaṃ kātunti. Yathā pana ‘‘ñāṇasampayutte sattannaṃ hetūnaṃ paccayā’’ti avacanato ñāṇavippayuttato ñāṇasampayuttā paṭisandhi na hoti, evaṃ ‘‘gatisampattiyā ñāṇavippayutte channaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti’’cceva (paṭi. ma. 1.233) vatvā ‘‘sattannaṃ hetūnaṃ paccayā’’ti avacanato ñāṇasampayuttato ñāṇavippayuttāpi paṭisandhi na hotīti āpannaṃ. Etthāpi hi na na sakkā kammanikantikkhaṇesu tayo ca dve ca hetū yojetvā paṭisandhikkhaṇe dve yojetunti. Imassa pana therassa ayamadhippāyo siyā ‘‘kammasarikkhakavipākadassanavasena idha pāṭho sāvaseso kathito’’ti. ‘‘Ñāṇasampayutte aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā’’ti etthāpi pāṭhassa sāvasesatāpattīti ce? Na, dubbalassa duhetukakammassa ñāṇasampayuttavipākadāne asamatthattā. Tihetukassa pana ahetukavipaccane viya duhetukavipaccanepi natthi samatthatāvighātoti. Ārammaṇena vedanā parivattetabbāti santīraṇatadārammaṇe sandhāya vuttaṃ. Vibhāgaggahaṇasamatthatābhāvato hi cakkhuviññāṇādīni iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu upekkhāsahagatāneva honti, kāyaviññāṇañca sukhasahagatameva paṭighaṭṭanāvisesenāti.
为了说明在具有特殊性的时刻,彼所缘缘与一切速行俱起的果报转起,才说了“于防护与不防护……已到达者”,因为在其他时刻,五识等圆满的果报转起并不存在。用“如螃蟹……进入有分”这句话,要显示的是:就像不进入那条注满田地、作为流入河流之道的沟渠,而沿着螃蟹的路等非道进入河流一样;心在速行之后,当作为进入有分之道的彼所缘还没有生起时,便是没有道而进入有分。巴利
Visesavatā kālena tadārammaṇapaccayasabbajavanavatā vipākappavattiṃ dassetuṃ ‘‘saṃvarāsaṃvare…pe… upagatassā’’ti vuttaṃ aññakāle pañcaviññāṇādiparipuṇṇavipākappavattiabhāvā. Kakkaṭaka…pe… bhavaṅgotaraṇanti etena idaṃ dasseti – kedāre pūretvā nadīpavesanamaggabhūtaṃ mātikaṃ appavisitvā kakkaṭakamaggādinā amaggena nadīotaraṇaṃ viya cittassa javitvā bhavaṅgappavesanamaggabhūte tadārammaṇe anuppanne maggena vinā bhavaṅgotaraṇanti.
在这三个无效的考察中,应当审察之后采用第二个。因为如果在随顺的受三法里的缘分别等处,曾经说过“以习行缘,在道里不是两个”“以非道缘,在习行里不是两个”,那么那个无效的考察也可以成立。但如果确定心(voṭṭhabbana)也是习行缘,那么善和不善也应该是习行缘。事实上,一个适合获得习行缘的法,并没有被说成是习行缘。可是确定心的善和不善并没有被说成是习行缘。因为《发趣论》里说“依善法,善法生起,非以习行缘;依不善法……非以习行缘”,这就已经否定了。即使有人说“这是根据不同受来说的”,即便如此,就像《发趣论》里说“转向对于善蕴、不善蕴,以无间缘为缘”那样,也应该说“以习行缘为缘”,可是并没有这样说,难道是因为种类不同所以没说吗?那么,就像属于不同地的欲界法对色界法等有习行缘那样,种类不同的也应该有,所以就应该这样说。而且,对于同一类型的法,就像说“转向对于有因蕴,以无间缘为缘”那样,也应该说“以习行缘为缘”,可是并没有这样说。因此,在受三法里,以简略的计数方式这样计算——“以习行缘,在非道里不是一个;以非道缘,在习行里不是一个”——由于确定心并没有习行缘性,所以应当如前所说的那样审察第二个无效的考察。巴利
Etesu tīsu moghavāresu dutiyo upaparikkhitvā gahetabbo. Yadi hi anulome vedanāttike paṭiccavārādīsu ‘‘āsevanapaccayā na magge dve’’ti ‘‘na maggapaccayā āsevane dve’’ti ca vuttaṃ siyā, sopi moghavāro labbheyya. Yadi pana voṭṭhabbanampi āsevanapaccayo siyā, kusalākusalānampi siyā. Na hi āsevanapaccayaṃ laddhuṃ yuttassa āsevanapaccayabhāvī dhammo āsevanapaccayoti avutto atthi. Voṭṭhabbanassa pana kusalākusalānaṃ āsevanapaccayabhāvo avutto. ‘‘Kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati nāsevanapaccayā. Akusalaṃ dhammaṃ…pe… nāsevanapaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.1.93) vacanato paṭikkhittova. Athāpi siyā ‘‘asamānavedanānaṃ vasena evaṃ vutta’’nti, evamapi yathā ‘‘āvajjanā kusalānaṃ khandhānaṃ akusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) vuttaṃ, evaṃ ‘‘āsevanapaccayena paccayoti’’pi vattabbaṃ siyā, jātibhedā na vuttanti ce? Bhūmibhinnassa kāmāvacarassa rūpāvacarādīnaṃ āsevanapaccayabhāvo viya jātibhinnassapi bhaveyyāti vattabbo eva siyā. Abhinnajātikassa ca vasena yathā ‘‘āvajjanā sahetukānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti vuttaṃ, evaṃ ‘‘āsevanapaccayena paccayo’’tipi vattabbaṃ siyā, na tu vuttaṃ. Tasmā vedanāttikepi saṅkhittāya gaṇanāya ‘‘āsevanapaccayā na magge ekaṃ, na maggapaccayā āsevane eka’’nti evaṃ gaṇanāya niddhāriyamānāya voṭṭhabbanassa āsevanapaccayattassa abhāvā yathāvuttappakāro dutiyo moghavāro vīmaṃsitabbo.
不过,转向(voṭṭhabbana)之所以叫“作意”,是因为它让心路果报的相续转向;而它之所以叫“作意”,是因为它造作了与那相续不同类的速行。也正因为这样,在《发趣论》里没有说“转向是善蕴的无间缘”等等,而只说了“作意”。因此,转向不能成为四或五个速行的所缘前生缘,也就不能作为色等作意等的缘——这就是它的自性。也许本来可以为了显示速行不圆满的第二种无效情况而这样说,但因为注释书里没有提到,所以应该好好审察。因为有分是速行的随转,所以说“彼所缘就是有分”。《发趣论》里也说:“有因的有分对无因的有分,以无间缘为缘”,以及“无因的有分对有因的有分,以无间缘为缘”。善与不善的果报只是乐或苦的异熟,并不区分可爱与不可爱;而速行则通过染着、离染等来区分可爱与不可爱,所以说“只有速行才领受所缘之味”。巴利
Voṭṭhabbanaṃ pana vīthivipākasantatiyā āvaṭṭanato āvajjanā, tato visadisassa javanassa karaṇato manasikāro ca. Evañca katvā paṭṭhāne ‘‘voṭṭhabbanaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’tiādi na vuttaṃ, ‘‘āvajjanā’’icceva vuttaṃ. Tasmā voṭṭhabbanato catunnaṃ vā pañcannaṃ vā javanānaṃ ārammaṇapurejātaṃ bhavituṃ asakkontaṃ rūpādiāvajjanādīnaṃ paccayo bhavituṃ na sakkoti, ayametassa sabhāvoti javanāpāripūriyā dutiyo moghavāro dassetuṃ yutto siyā, ayampi aṭṭhakathāyaṃ anāgatattā suṭṭhu vicāretabbo. Bhavaṅgassa javanānubandhanabhūtattā ‘‘tadārammaṇaṃ bhavaṅga’’nti vuttaṃ. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 3.1.102) ca vuttaṃ ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti, ‘‘ahetukaṃ bhavaṅgaṃ sahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti ca. Kusalākusalānaṃ sukhadukkhavipākamatto vipāko na iṭṭhāniṭṭhānaṃ vibhāgaṃ karoti, javanaṃ pana rajjanavirajjanādivasena iṭṭhāniṭṭhavibhāgaṃ karotīti ‘‘ārammaṇarasaṃ javanameva anubhavatī’’ti vuttaṃ.
在没有造作者的情况下,转向等状态怎么能生起呢?为了说明这一点,他们提出了所谓的五种定律。定律就是诸法在自性、作用和缘力上的差别。给各自相似的果,就是给各自相称的果。给相似的异熟,意思就是给相称的异熟。此所依用单数来说明,是因为以一偈为所依。世间区域指前面所说的之外的其他世间区域。因为被时间、趣、所依、精勤所阻碍的恶业可能不成熟,但不会被区域所阻碍。以一切知智为依止的结生等诸法的定律,也就是能震动一万世界的缘力,就是法定律。这就是这里所指的意思。由此说明:转向等状态是依定律之力而有的,不是依造作者之力而有的。巴利
Avijjamāne kārake kathaṃ āvajjanādibhāvena pavatti hotīti taṃ dassetuṃ pañcavidhaṃ niyāmaṃ nāma gaṇhiṃsu. Niyāmo ca dhammānaṃ sabhāvakiccapaccayabhāvavisesova. Taṃtaṃsadisaphaladānanti tassa tassa attano anurūpaphalassa dānaṃ. Sadisavipākadānanti ca anurūpavipākadānanti attho. Idaṃ vatthunti ekavacananiddeso ekagāthāvatthubhāvena kato. Jagatippadesoti yathāvuttato aññopi lokappadeso. Kālagatiupadhipayogapaṭibāḷhañhi pāpaṃ na vipacceyya, na padesapaṭibāḷhanti. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānapaṭisandhiyādidhammānaṃ niyāmo dasasahassikampanapaccayabhāvo dhammaniyāmo. Ayaṃ idha adhippetoti etena niyāmavasena āvajjanādibhāvo, na kārakavasenāti etamatthaṃ dasseti.
这里说的“在这个地方”,就是指讲十六种异熟的那个地方。十二种可转起的管道比喻,并不是说十二种心在同一门、同一所缘里一起起作用,而是说十二种心在同一门里各自完成自己的作用。为了说明无因结生者在同类速行之后生起无因的彼所缘,所以说“四种二因善心中的某一个速行……安住”。不过,对于无因结生者,当三因速行生起时,由结生业所生的无因彼所缘并没有被否定。同样应当知道,对于二因结生者,在三因速行之后,二因的彼所缘也没有被否定。再者,这种异熟的说明是依据圆满异熟的结生业来说的,而那只是它的一个示例而已。对于转起异熟,比如由某一个三因等业所生的十六种异熟心等,应当按前面所说的方式加以配合。因此,由任何一种业所生的众多彼所缘在转起时,因为业本身没有差别,它就依靠那些作为其随转的、名为速行的诸缘的差别而变得殊胜。所以,这个彼所缘的规律是依速行来说的,并不是依种种业所生来说的。也正因如此,《发趣论》中说“观有因蕴为无常、苦、无我。善与不善灭后,无因异熟生起为彼所缘”,这是说在智之后的无因彼所缘;又说“善与不善灭后,有因异熟生起为彼所缘”,这是说在不善之后的有因彼所缘。而且,并没有因为“那位长老没有显示这一点”就把它否定掉。巴利
Imasmiṃ ṭhāneti soḷasavipākakathāṭhāne. Dvādasahi vāhetabbā nāḷiyantopamā na dvādasannaṃ cittānaṃ ekasmiṃ dvāre ekārammaṇe saha kiccakaraṇavasena vuttā, atha kho dvādasannaṃ ekasmiṃ dvāre sakiccakaraṇamattavasena. Ahetukapaṭisandhijanakasadisajavanānantaraṃ ahetukatadārammaṇaṃ dassento ‘‘catunnaṃ pana duhetukakusalacittānaṃ aññatarajavanassa…pe… patiṭṭhātī’’ti āha. Ahetukapaṭisandhikassa pana tihetukajavane javite paṭisandhidāyakena kammena ahetukassa tadārammaṇassa nibbatti na paṭisedhitā. Evaṃ duhetukapaṭisandhikassapi tihetukānantaraṃ duhetukatadārammaṇaṃ appaṭisiddhaṃ daṭṭhabbaṃ. Paripuṇṇavipākassa ca paṭisandhijanakakammassa vasenāyaṃ vipākavibhāvanā tassā mukhanidassanamattamevāti pavattivipākassa ca ekassa tihetukādikammassa soḷasavipākacittādīni vuttanayena yojetabbāni. Tasmā yena kenaci kammunā ekena anekaṃ tadārammaṇaṃ pavattamānaṃ kammavisesābhāvā yesaṃ taṃ anubandhabhūtaṃ, tesaṃ javanasaṅkhātānaṃ paccayānaṃ visesena visiṭṭhaṃ hotīti javanenāyaṃ tadārammaṇaniyāmo vutto, na nānākammunā nibbattamānassa vasena. Evañca katvā paṭṭhāne (paṭṭhā. 3.1.98) ‘‘sahetuke khandhe aniccato dukkhato anattato vipassati. Kusalākusale niruddhe ahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti ñāṇānantaraṃ ahetukatadārammaṇaṃ, ‘‘kusalākusale niruddhe sahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti akusalānantarañca sahetukatadārammaṇaṃ vuttaṃ, na ca ‘‘taṃ etena therena adassita’’nti katvā tassa paṭisedho kato hotīti.
至于说“由速行……那善”,这是针对善而说的,因为不善并没有像善那样类似的果报。但如果是就有行与无行来判定,那么这样说的时候,在不善里也并非不合理。所谓“无有此事”,这是就决定等而言:当如理或非如理作意转向时,并不存在非如理或如理的确定,是依此而说的。巴利
Yaṃpana javanena…pe… taṃ kusalaṃ sandhāya vuttanti idaṃ kusalassa viya akusalassa sadiso vipāko natthīti katvā vuttaṃ. Sasaṅkhārikāsaṅkhārikaniyamanaṃ pana sandhāya tasmiṃ vutte akusalepi na taṃ na yujjatīti. Aṭṭhānametanti idaṃ niyamitādivasena yoniso ayoniso vā āvaṭṭite ayoniso yoniso vā vavatthāpanassa abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ.
所谓“被否定”,是把它理解成“只是不说”就是否定,才这样说的。由欲贪所生的业,不会带来广大地和出世间地的异熟果报,所以应当知道,在那里没有以那为所缘。当所缘出现在面前时,倾向于那个所缘的有分就会引生转向,因此转向是因为倾向于所缘才生起的。可是有分任何时候都只倾向于自己的所缘,所以即使它成为其他识的缘,如果没有转向,它也只会因为倾向于自己的所缘而生起。所谓“因为惯习”,是指过去没有转向也曾多次生起。所谓“因为惯行”,是指在出现在面前的所缘上和结生时的所缘上,过去曾多次生起。或者说,“因为惯习”是指被个人反复练习的状态;“因为惯行”是指它自身多次现起的状况。“非想非非想处是灭尽定的无间缘”,这是就紧接着非想非非想处之后即触证灭尽而说的,并不是像无色蕴那样,说灭尽定具有无间缘的性质。然而,非想非非想处没有任何不需要加行就能生起的。加行转向就是它的转向,所以像其他心一样,这个心也应该有转向。巴利
Paṭisiddhanti avacanameva paṭisedhoti katvā vuttaṃ. Kāmataṇhānibbattena kammunā mahaggatalokuttarānubhavanavipāko na hotīti tattha tadārammaṇābhāvo veditabbo. Āpāthagate visaye tanninnaṃ bhavaṅgaṃ āvajjanaṃ uppādetīti āvajjanaṃ visaye ninnattā uppajjati. Bhavaṅgaṃ pana sabbadā savisaye ninnamevāti visayantaraviññāṇassa paccayo hutvāpi tadabhāvā vinā āvajjanena savisaye ninnattāva uppajjati. Ciṇṇattāti āvajjanena vinā bahulaṃ uppannapubbattā. Samudācārattāti āpāthagate visaye paṭisandhivisaye ca bahulaṃ uppāditapubbattā. Ciṇṇattāti vā puggalena āsevitabhāvo vutto. Samudācārattāti sayaṃ bahulaṃ pavattabhāvo. Nirodhassa anantarapaccayaṃ nevasaññānāsaññāyatananti idaṃ tadanantarameva nirodhaphusanaṃ sandhāya vuttaṃ, na arūpakkhandhānaṃ viya nirodhassa anantarapaccayabhāvaṃ. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pana kiñci parikammena vinā uppajjamānaṃ natthi. Parikammāvajjanameva tassa āvajjananti aññassa viya etassapi sāvajjanatāya bhavitabbaṃ.
这里应当看到这样的意旨:非想非非想处并不是在作为灭尽定的无间缘时才有倾向性——虽然在别处可以看到,它在生起时有非彼事遍作的情况,但它仍然成为灭尽定的无间缘,并且就这样生起。同样,前面所说的意识界,即使没有无转向的生起,在具有倾向性等状态时,也是无转向地生起。这样理解之后,才说“圣道心之后是果心”。如果这话是就“没有以涅槃为所缘的转向”而说的,那种姓心和净化心就应该成为例证,因为正是靠它们才成立这些心的无转向性。而在果等至时,由于有“小所缘、大所缘、随顺是果等至的无间缘”这种说法,又缺少相同所缘的转向,所以“道心之后是果心”这句话不应把果等至心排除在外。不过,种姓心和净化心虽然在涅槃上未曾有过修习,也未曾现行,它们只是在别的所缘上串习、现行;而果等至心在道心路之后有彼事遍作,所以没有把它们纳入。随顺之后,果等至心是串习、现行的,不像非想非非想处之后或道心之后那样没有彼事遍作,因此有“从灭尽定出定者”这一例证。而“没有所缘就不生起”这句话,是为了通过“它没有大所缘性吗?”这一追问来确定所缘而说的。巴利
Ayaṃ panetthādhippāyo daṭṭhabbo – nevasaññānāsaññāyatanassa na nirodhassa anantarapaccayabhāve ninnāditā aññattha diṭṭhā atadatthaparikammabhāve ca uppattiyā, atha ca taṃ tassa anantarapaccayo hoti, tathā ca uppajjati. Evaṃ yathāvuttā manoviññāṇadhātu asatipi nirāvajjanuppattiyaṃ ninnādibhāve nirāvajjanā uppajjatīti. Evañca katvā ‘‘ariyamaggacittaṃ maggānantarāni phalacittānī’’ti idaṃ vuttaṃ. Yadi hi nibbānārammaṇāvajjanābhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ siyā, gotrabhuvodānāni nidassanāni siyuṃ teheva etesaṃ nirāvajjanatāsiddhito. Phalasamāpattikāle ca ‘‘parittārammaṇaṃ mahaggatārammaṇaṃ anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti vacanato samānārammaṇāvajjanarahitattā ‘‘maggānantarāni phalacittānī’’ti evaṃ phalasamāpatticittāni na vajjetabbāni siyuṃ, gotrabhuvodānāni pana yadipi nibbāne ciṇṇāni samudācārāni ca na honti, ārammaṇantare ciṇṇasamudācārāneva. Phalasamāpatticittāni ca maggavīthito uddhaṃ tadatthaparikammasabbhāvāti tesaṃ gahaṇaṃ na kataṃ, anulomānantarañca phalasamāpatticittaṃ ciṇṇaṃ samudācāraṃ, na nevasaññānāsaññāyatanānantaraṃ maggānantarassa viya tadatthaparikammābhāvāti ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassā’’ti tañca nidassanaṃ. Ārammaṇena pana vinā nuppajjatīti idaṃ etassa mahaggatārammaṇattābhāvā pucchaṃ kāretvā ārammaṇaniddhāraṇatthaṃ vuttaṃ.
这里说的“在此”,是指在讨论异熟的时候。生来就瞎的人和跛子的比喻,是为了说明异熟如果没有依止就不能生起。所谓“执取境”,是为了说明眼识等异熟在眼等根执取各自对象时的情形。从依止缘和眼等根能看等作用的角度,为了说明正是那种异熟,才说了“从依止缘和意义的角度”。所谓“只以心所依处为依止”,意思是:前面那些心都以心所依处为依止、伴随着净色依处、并且各有不同的对象,但有分心不是这样;它没有依处和对象的差别,只以心所依处为依止而生起。所谓“以心色为依止”,在这里也应该理解为伴随着其他依处的意思。因为,就像蜘蛛沿着丝爬上去一样,以净色为依止的心好比蜘蛛沿着丝上去,伴随着它的其余心则好比沿着丝行走等等。就像丝被触动和蜘蛛移动是同时发生的,为了说明净色被触动和有分心转动也是同时发生的,所以说“一个一个……中间省略……来了”。巴利
Tatthāti vipākakathāyaṃ. Jaccandhapīṭhasappiupamānidassanaṃ vipākassa nissayena vinā appavattidassanatthaṃ. Visayaggāhoti idaṃ cakkhādīnaṃ savisayaggahaṇena cakkhuviññāṇādivipākassa dassanatthaṃ vuttaṃ. Upanissayato cakkhādīnaṃ dassanādiatthato ca tasseva vipākassa dassanatthaṃ ‘‘upanissayamatthaso’’ti vuttaṃ. Hadayavatthumevāti yathā purimacittāni hadayavatthunissitāni ca pasādavatthuanugatāni ca aññārammaṇāni honti, na evaṃ bhavaṅgaṃ, taṃ panetaṃ vatthārammaṇantararahitaṃ kevalaṃ hadayavatthumeva nissāya pavattatīti vuttaṃ hoti. Hadayarūpavatthukanti idhāpi aññavatthānugatanti adhippāyo veditabbo. Makkaṭakassa hi suttārohaṇaṃ viya pasādavatthukaṃ cittaṃ, suttena gamanādīni viya tadanugatāni sesacittānīti. Suttaghaṭṭanamakkaṭakacalanāni viya pasādaghaṭṭanabhavaṅgacalanāni saha hontīti dīpanato ‘‘ekekaṃ…pe… āgacchatī’’tipi dīpeti.
有分转动的时刻,这是针对像守门人那样的眼识等,以及像擦脚人那样的转向、像取相者那样的无间缘状态,把它说成有分的转动。对于异熟意界等,则是在还没有看见的情况下就进行领受等作用,这是按照紧抓、只是抓取、粗大、四方形、只是知道性质、只是知道钱币、只是作业、只是共通性来说的,并不是说紧抓者等没有看见钱币,也不是说领受等作用和它们相同。应当这样理解。巴利
Bhavaṅgassa āvaṭṭitakāloti idaṃ dovārikasadisānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pādaparimajjakasadisassa āvajjanassa saññādānasadiso anantarapaccayabhāvo eva bhavaṅgāvaṭṭananti katvā vuttaṃ. Vipākamanodhātuādīnaṃ adisvāva sampaṭicchanādikaraṇaṃ gāḷhaggahaṇamattaputhulacaturassabhāvavijānanamattakahāpaṇabhāvavijānanamattakammopanayanamattasāmaññavasena vuttaṃ, na gāḷhaggāhakādīnaṃ kahāpaṇadassanassa abhāvo taṃsamānabhāvo ca sampaṭicchanādīnaṃ adhippetoti veditabbo.
“这是白色的”这句话,应当理解为:因为白色色法的显现是共通的,所以眼识本身就完成了“看”的作用。同样,在耳门等处,也要按听等功能来配合理解。由于加热的作用,糖块具有糖的特性,或者以糖为用途的,就叫作球状糖。“依止”并不是在说依止缘。不过,当某物不存在时,某物就不会存在——这里所说的“依止”就是这个意思。“依于光明”也是说有光明时才存在,并不是指依止缘的状态。“弱力状态”是指没有成为唯作心的缘,而是自己单独生起的状态。巴利
Paṇḍaraṃetanti paṇḍararūpadassanasāmaññato cakkhuviññāṇameva dassanakiccaṃ sādhetīti dīpanaṃ veditabbaṃ. Evaṃ sotadvārādīsupi yojetabbaṃ savanādivasena. Santāpanavasena guḷasīlo guḷappayojano vā goḷiyako. Upanissayatoti na upanissayapaccayaṃ sandhāya vuttaṃ. Yasmiṃ pana asati yo na hoti, so idha ‘‘upanissayo’’ti adhippeto. Ālokasannissitanti idampi āloke sati sabbhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na upanissayapaccayataṃ. Mandathāmagataṃ nāma kiriyacittassa paccayabhāvaṃ anupagantvā sayameva pavattamānaṃ.
见到无行与有行中的过失,是指:不应以与业相违的本质来有异熟——也就是无行业而有有行异熟、有行业而有无行异熟,见到这样的过失。然而,对于无因心来说,它在色等境上只是撞击等作用,并没有与有行相违的本质,所以不存在无行性;也没有与无行相违的本质,所以不存在有行性。由于两者都不相违,就允许它们以两种方式生起。心决定,是指彼所缘的决定。从唯作有五种……乃至……安止,这是说在唯作速行之后有彼所缘。然而,《发趣论》中说“善、不善灭后,异熟生起为彼所缘”,这是只说具异熟法性之诸法之后有彼所缘。在《善三法》中,以“有学或凡夫观善为无常”等说法,只说了善、不善速行之后有彼所缘,没有说无记之后有,也没有在任何地方见到说唯作之后有彼所缘。如果这种情况存在却不说明,是没有道理的,所以这位长老的说法应当加以审察。因为有力的速行像船一样,有分像河流一样,船能牵引河流,这是合理的;而具六支舍的寂静唯作速行,则像叶杯一样,有分像河流一样,叶杯不能牵引河流。巴利
Asaṅkhārikasasaṅkhārikesudosaṃ disvāti na kammassa viruddhasabhāvena vipākena bhavitabbanti asaṅkhārikakammassa sasaṅkhārikavipākesu, sasaṅkhārikakammassa ca asaṅkhārikavipākesu dosaṃ disvā. Ahetukānaṃ pana rūpādīsu abhinipātamattādikiccānaṃ na sasaṅkhārikaviruddho sabhāvoti asaṅkhārikatā natthi, asaṅkhārikaviruddhasabhāvābhāvā nāpi sasaṅkhārikatāti ubhayāvirodhā ubhayenapi tesaṃ nibbattiṃ anujānāti. Cittaniyāmanti tadārammaṇaniyāmaṃ. Kiriyato pañcāti imesaṃ…pe… patiṭṭhātīti kiriyajavanānantarañca tadārammaṇaṃ vuttaṃ. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.3.94) pana ‘‘kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti vipākadhammadhammānameva anantarā tadārammaṇaṃ vuttaṃ. Kusalattike ca ‘‘sekkhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccato’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.406) kusalākusalajavanameva vatvā tadanantaraṃ tadārammaṇaṃ vuttaṃ, na abyākatānantaraṃ, na ca katthaci kiriyānantaraṃ tadārammaṇassa vuttaṭṭhānaṃ dissati. Vijjamāne ca tasmiṃ avacane kāraṇaṃ natthi, tasmā upaparikkhitabbo eso theravādo. Vipphārikañhi javanaṃ nāvaṃ viya nadīsoto bhavaṅgaṃ anubandhatīti yuttaṃ, na pana chaḷaṅgupekkhavato santavuttiṃ kiriyajavanaṃ paṇṇapuṭaṃ viya nadīsototi.
把善、不善、唯作这三种速行归拢到一起,就说为“汇集速行”在运行;或者说,是在同一个彼所缘上把它们归拢起来显示之后,才说它们只是速行。然而,说这个“汇集速行”的人,从不善心里只取了四个舍俱心,于是十二个舍俱速行就像被归拢到一起那样说了。但《发趣论》里说:“对善感到悦意、欢喜,缘着它生起贪;生起见、疑、掉举、忧。不善灭去后,果报以彼所缘的方式生起。”因此,另外那两个在可爱所缘上生起的疑俱、掉举俱心,也应当被归拢到善果报彼所缘里。可是在它们之后,必定只能是无因果报的彼所缘,而这个无因果报彼所缘只是以推度的方式被执取的,所以并没有新的东西可执取。它们又不适合被归拢到无因心里,正是出于这个用意,才不把它们归拢进去。巴利
Piṇḍajavanaṃ javatīti kusalākusalakiriyajavanāni piṇḍetvā kathitānīti tathā kathitāni javanāni piṇḍitāni viya vuttāni, ekasmiṃ vā tadārammaṇe piṇḍetvā dassitāni hutvā javitāneva vuttāni. Imañca pana piṇḍajavanaṃ vadantena akusalato cattāriyeva upekkhāsahagatāni gahetvā dvādasupekkhāsahagatajavanāni piṇḍitāni viya vuttāni. Paṭṭhāne pana ‘‘kusalaṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati. Diṭṭhi, vicikicchā , uddhaccaṃ, domanassaṃ uppajjati. Akusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti vuttattā itarāni dve iṭṭhārammaṇe pavattavicikicchuddhaccasahagatānipi kusalavipāke tadārammaṇe piṇḍetabbāni siyuṃ. Tesaṃ pana anantaraṃ ahetukavipākeneva tadārammaṇena bhavitabbaṃ, so ca santīraṇabhāveneva gahitoti apubbaṃ gahetabbaṃ natthi. Ahetuke ca piṇḍetabbaṃ nārahantīti adhippāyena na piṇḍetīti.
不过,这里说“在三因速行的末尾”,是为了说明:在第二种主张里,三因彼所缘在三因速行的末尾是合理的,因为彼所缘和速行同类,而且得不到别的所缘。第一位长老说,不善速行之后是无因彼所缘,善速行之后是有因彼所缘;如果有人主张这种无因彼所缘能在不善速行之后生起,那么,能带来结生的三因业即使能产生二因或无因的果报,也绝不会在三因速行之后产生,在这里看不到这样的道理。所以,即使他没有明确说出来,也应该这样合理地理解,这就是他的意图。或者,在各位长老各自的主张里,他们用什么意图来安立有行、无行等说法,就应该按那个意图去合理理解,不应该用一个意图去搅乱另一个意图,这就是这里的意思。“与因相似”是指与能产生业的因相似。“将在《大论》中明了”是说,通过《大论》中所引的圣典,生起的方式会变得清楚,他是带着这个意图而说的。巴利
Tihetukajavanāvasāne panetthāti etasmiṃ dutiyavāde tihetukajavanāvasāne tihetukatadārammaṇaṃ yuttanti dassetuṃ yuttaṃ vadati javanasamānattā, nālabbhamānattā aññassa. Paṭhamattherena akusalānantaraṃ vuttassa ahetukatadārammaṇassa, kusalānantaraṃ vuttassa ca sahetukatadārammaṇassa akusalānantaraṃ uppattiṃ vadantassa hi paṭisandhijanakaṃ tihetukakammaṃ duhetukāhetukaṃ vipākaṃ janayantampi tihetukajavanānantaraṃ na janetīti na ettha kāraṇaṃ dissatīti evaṃ yuttaṃ gahetabbaṃ avuttampīti adhippāyo. Atha vā tasmiṃ tasmiṃ theravāde yena adhippāyena sasaṅkhārāsaṅkhāravidhānādi vuttaṃ, taṃ teneva adhippāyena yuttaṃ gahetabbaṃ, na adhippāyantaraṃ adhippāyantarena āloḷetabbanti attho. Hetusadisamevāti janakakammahetusadisameva. Mahāpakaraṇe āvi bhavissatīti mahāpakaraṇe āgatapāḷiyā pākaṭaṃ uppattividhānaṃ āvi bhavissatīti adhippāyena vadati.
色界与无色界果报说的详细解释巴利
Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā
499 “无障碍”是指没有退失的缘。“行道等差别”是指行道和所缘的差别。比如,有人生起苦行道、迟钝通达的禅那之后,反复进入它,那个禅那就属于那种行道。当这个禅那没有退失时,它所生的果报也应当就是那种行道。至于欲增上等状态,是在那一刹那,以欲等法作为增上缘而存在,并不是按“来临”的方式来说的。比如,同一个禅那在不同刹那可以有不同增上。只有第四禅是以四神足的方式修习的,所以果报不按“来临”的方式说具有欲增上等性质。巴利
499.Anantarāyenāti parihānipaccayavirahena. Paṭipadādibhedoti paṭipadārammaṇabhedo. Tathā hi dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ jhānaṃ uppādetvā punappunaṃ samāpajjantassa taṃ jhānaṃ taṃpaṭipadameva hoti. Etasmiṃ aparihīne tassa vipāko nibbattamāno tappaṭipadova bhavituṃ arahatīti. Chandādhipateyyādibhāvo pana tasmiṃ khaṇe vijjamānānaṃ chandādīnaṃ adhipatipaccayabhāvena hoti, na āgamanavasena. Tathā hi ekameva jhānaṃ nānākkhaṇesu nānādhipateyyaṃ hoti. Catutthajjhānasseva hi caturiddhipādabhāvena bhāvanā hoti, tasmā vipākassa āgamanavasena chandādhipateyyāditā na vuttā.
出世间果报论的注释巴利
Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā
505 就像积聚轮回那样,以渴爱等造作出来的世间业,被称为“已积聚”。但出世间法不是这样,所以没有那样说。“以纯粹来临的方式”意思是:即使有给予无相、无愿之名的有德所缘存在,果报也仅以不执取的方式显示空名之给予,因此是不混杂的。从来临的角度说,具有空、无愿名称的道,站在自己果报的来临处,给予自己果报三种名称,这样配合;对另一种也应同样配合。这只是显示方法而已。然而,对于具有三种名称的道,即使是无常随观之后的道,站在来临处,给予自己果报三种名称,也不被禁止。对于作用果等至,以观来临的方式获得名称时,不会像道那样获得无相之名。然而,正如紧随道者有禅那、行道的差别,作用果等至亦然,在获得空等名称时,也获得无相之名。“未寂静”是指:由于未被任何其他法间隔,针对那种信……乃至……慧的无间缘状态而说。以此说明:欲等也产生与自己无间相似的欲等,作为增上,只产生于已成为增上的法,这就是所要阐明的义理。巴利
505. Yathā vaṭṭaṃ ācinati, tathā taṇhādīhi abhisaṅkhataṃ lokiyakammaṃ upacitanti vuccati . Lokuttaraṃ pana evaṃ na hotīti tathā na vuttaṃ. Suddhāgamanavasenāti animittāppaṇihitanāmadāyakehi saguṇārammaṇehi vijjamānehipi phalassa suññatanāmadānadīpane aggahitabhāveneva avomissenāti attho. Āgamanato suññatāppaṇihitanāmavato maggassa āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmattayadānaṃ yojitaṃ, itarassapi pana tatheva yojetabbaṃ. Nayamattadassanañhetaṃ. Saguṇārammaṇehi pana nāmattayavato aniccānupassanānantarassapi maggassa āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmattayadānaṃ na nivāritanti. Vaḷañjanakaphalasamāpattiyā ca vipassanāgamanavasena nāmalābhe maggassa viya animittanāmalābho na siyā. Yathā pana maggānantarassa viya vaḷañjanakaphalasamāpattiyāpi jhānapaṭipadābhedo hoti, evaṃ suññatādināmalābhe sati animittanāmañca labhatīti. Avūpasantāyāti idaṃ kenaci aññena anantaritattā tādisāya eva saddhāya…pe… paññāya ca anantarapaccayabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Tena chandādayopi attano anantarasadisānaṃ chandādīnaṃ uppādakā adhipatibhūtā adhipatibhūte eva uppādentīti imamatthaṃ dīpeti.
555 能断除烦恼的道,以正见等为组成部分,它的本性就是导向解脱;即使到了果位,也必定具有烦恼已寂止的、导向解脱的本性。因此,在果位上也说“道支”“属于道”。这样成立之后,在《道分别》中,对于诸果也举出了八支道和五支道,觉支也是同样的道理。“依于道”的意思是:因为与道相似而称为道,就是针对这个意思而说的。巴利
555. Kilesasamucchedakassa maggassa sammādiṭṭhiādikassa niyyānikasabhāvassa phalenapi paṭippassaddhakilesena niyyānasabhāveneva bhavitabbaṃ, tasmā phalepi ‘‘maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’nti vuttaṃ. Evañca katvā maggavibhaṅge phalesu ca aṭṭhaṅgiko pañcaṅgiko ca maggo uddhaṭo, evaṃ bojjhaṅgāpīti. Maggaṃ upādāyāti maggasadisatāya maggoti imamatthaṃ sandhāyāha.
不善果报论注释巴利
Akusalavipākakathāvaṇṇanā
556 就像在可意、极可意和中舍的所缘中那样,在不可意、极不可意和中舍的所缘中,并不存在推度心的差别;不过,对于不可意所缘,才以强和弱这两种方式来说。巴利
556. Iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu viya na aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattesu santīraṇaviseso atthi, aniṭṭhārammaṇameva pana adhimattaṃ mandañca evaṃ dvidhā vuttaṃ.
意界心的注释巴利
Manodhātucittavaṇṇanā
566 “风花”指的是不结果的花。这种花即使长在没被砍过的树上也不结果,可是被砍过的树上的花,却能在没被砍过的树上结果。同样,虽然有的法还在未断的有根上运转,却不结果,那就跟风花一样;而另一种法在运转时,则像被砍过的树上的花。因为它在有根还没断的时候,是能结果的。巴利
566.Vātapupphanti moghapupphaṃ. Taṃ acchinnepi rukkhe na phalati, chinnarukkhapupphaṃ pana acchinne phaleyya. Evaṃ acchinnabhavamūlassapi pavattamānaṃ yaṃ na phalati, taṃ vātapupphasadisaṃ. Itarasseva pana pavattamānaṃ chinnarukkhapupphasadisaṃ. Tañhi acchinne bhavamūle phaleyyāti.
唯作意识界心的注释巴利
Kiriyamanoviññāṇadhātucittavaṇṇanā
568 “贪欲已断”这句话,是在显示此心先前作为其缘的转起状态。而这个心没有简择的智慧,只是生起单纯的喜悦而已。在供塔等事情上也应当这样理解。“正在履行义务”这句话,是就履行义务的人在触所缘上、以身门心生起活动来说的。成为五门随转之后而能获得的,以及就在五门中作为贪欲断除等省察之因的这一转起,针对这些,才在各处说“以此心而成为喜悦者”,因此说“这样先在五门中获得”。讲了过去等无碍的智之后,应当依据“具足这三种法的佛陀、世尊,一切身业都随智而转”等说法,来审察“世尊生起这个”这句话。无因心因为没有根,所以不具备善安住性,因此其力用不圆满,所以在总说部分没有说“有定力、有精进力”。正因为如此,在无因心的摄集部分中,禅支也没有被列出。因此,在这两种无因心中,诸力既没有被总说,也没有被摄集。然而,由于精进确实存在,所以比其余无因心更强;又因为在这里,定和精进只是像寻等作为禅那之缘那样,仅仅具有力用而已,所以在分说部分中说了“定力、精进力”并加以安立。但因为既不是善也不是不善,所以没有说正定、邪定、正精进、邪精进,这就是其意旨。若照这样说,那么在大唯作心中也就不应当这样说,但事实上已经说了,因此应当理解:由于没有出离性,没有成为道之缘的定和精进,在这里才没有那样表述。巴利
568.Loluppataṇhā pahīnāti imassa cittassa paccayabhūtā purimā pavatti dassitā. Idaṃ pana cittaṃ vicāraṇapaññārahitanti kevalaṃ somanassamattaṃ uppādentassa hotīti. Evaṃ cetiyapūjādīsupi daṭṭhabbaṃ. Vattaṃ karontoti idaṃ vattaṃ karontassa phoṭṭhabbārammaṇe kāyadvāracittappavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Pañcadvārānugataṃ hutvā labbhamānaṃ sandhāya pañcadvāre eva vā loluppataṇhāpahānādipaccavekkhaṇahetubhūtaṃ idameva pavattiṃ sandhāya tattha tattha ‘‘iminā cittena somanassito hotī’’ti vuttanti ‘‘evaṃ tāva pañcadvāre labbhatī’’ti āha. Atītaṃsādīsu appaṭihataṃ ñāṇaṃ vatvā ‘‘imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇānuparivattī’’tiādivacanato (mahāni. 156 atthato samānaṃ) ‘‘bhagavato idaṃ uppajjatī’’ti vuttavacanaṃ vicāretabbaṃ. Ahetukassa mūlābhāvena suppatiṭṭhitatā natthīti balabhāvo aparipuṇṇo, tasmā uddesavāre ‘‘samādhibalaṃ hoti, vīriyabalaṃ hotī’’ti na vuttaṃ. Tato eva hi ahetukānaṃ saṅgahavāre jhānaṅgāni ca na uddhaṭāni. Teneva imasmimpi ahetukadvaye balāni anuddesāsaṅgahitāni. Yasmā pana vīriyassa vijjamānattā sesāhetukehi balavaṃ, yasmā ca ettha vitakkādīnaṃ jhānapaccayamattatā viya samādhivīriyānaṃ balamattatā atthi, tasmā niddesavāre ‘‘samādhibalaṃ vīriyabala’’nti vatvā ṭhapitaṃ. Yasmā pana neva kusalaṃ nākusalaṃ, tasmā sammāsamādhi micchāsamādhīti, sammāvāyāmo micchāvāyāmoti ca na vuttanti adhippāyo. Evaṃ sati mahākiriyacittesu ca etaṃ na vattabbaṃ siyā, vuttañca, tasmā sammā, micchā vā niyyānikasabhāvābhāvato maggapaccayabhāvaṃ appattā samādhivāyāmā idha tathā na vuttāti daṭṭhabbā.
574 根上下智、意乐随眠智、一切知智、无碍智,这些紧接着生起;双神变智、大悲定智,这些也紧接着生起,它们以刚生起的遍作无间为缘,只在这个所转向的所缘上生起,所以说“六……取……”。因为所缘广大的缘故,像大龙象一样庞大,所以叫大龙象。巴利
574. Indriyaparopariyattaāsayānusayasabbaññutānāvaraṇañāṇāni imassānantaraṃ uppajjamānāni yamakapāṭihāriyamahākaruṇāsamāpattiñāṇāni ca imassa anantaraṃ uppannaparikammānantarāni iminā āvajjitārammaṇeyeva pavattantīti āha ‘‘cha…pe… gaṇhantī’’ti. Mahāvisayattā mahāgajo viya mahantanti mahāgajaṃ.
色界与无色界唯作心的解释巴利
Rūpāvacarārūpāvacarakiriyacittavaṇṇanā
577 现在应当这样连接:对于已经生起的那些唯作心,应当了知它们。“自身”指的是五蕴。巴利
577. Idāni yāni kiriyāni jātāni, tāni veditabbānīti evaṃ yojanā kātabbā. Attabhāvoti pañcakkhandhā vuccanti.