欲界善显示巴利原文
Kāmāvacarakusalaṃ
解说分论释显示巴利原文
Niddesavārakathāvaṇṇanā
2 “以触的方式”意指:如同在“心、意”等(《法集论》6, 17)中依功能差别,在“意”等(《法集论》6, 17)中依同义语词差别,在“白净”等(《法集论》6, 17)中依功德差别,在“心所乐”等(《法集论》2, 18)中依所依差别,在“心之住立”等(《法集论》15, 24)中依无他状态差别,在“不贪”等(《法集论》32)中依无他作用差别,在“不贪性”等(《法集论》32)中依无他作用之已成状态差别——不观待这些,唯显示法本身的自性词。因为对于正在触的心,触的作用即是触的行相。“触”是指与所缘结合的触,而非获得的触。与所缘结合的心之状态,即是“已触性”。当该状态存在时,心即称为“已触”,此即其状态。其他状态的解说也应如此理解。显示巴利原文
2.Phusanakavasenāti sante asantepi visaye āpāthagate cittassa sannipatanavasena ‘‘cittaṃ mano’’tiādīsu (dha. sa. 6, 17) viya kiccavisesaṃ, ‘‘mānasa’’ntiādīsu (dha. sa. 6, 17) viya samāne atthe saddavisesaṃ, ‘‘paṇḍara’’ntiādīsu (dha. sa. 6, 17) viya guṇavisesaṃ, ‘‘cetasikaṃ sāta’’ntiādīsu (dha. sa. 2, 18) viya nissayavisesaṃ, ‘‘cittassa ṭhitī’’tiādīsu (dha. sa. 15, 24) viya aññassa avatthābhāvavisesaṃ, ‘‘alubbhanā’’tiādīsu (dha. sa. 32) viya aññassa kiriyābhāvavisesaṃ, ‘‘alubbhitatta’’ntiādīsu (dha. sa. 32) viya aññassa kiriyābhāvabhūtatāvisesantiādikaṃ anapekkhitvā dhammamattadīpanaṃ sabhāvapadaṃ. Phusantassa hi cittassa phusanakiriyā phusanākāro. Samphusanāti ārammaṇasamāgamaphusanā, na paṭilābhasamphusanā. Samphusitassa ārammaṇena samāgatassa cittassa bhāvo samphusitattaṃ. Yasmiṃ sati cittaṃ samphusitanti vuccati, so tassa bhāvo. Evaṃ aññesupi bhāvaniddesesu daṭṭhabbaṃ.
对另一同义词的阐明,或以另一方式对前义的阐明,即是“再阐明”。如同“聪慧、善巧”等慧的差别,虽在不同时分获得,也可于同一心中具足。为彰显一差别中其余差别亦相随行,此依义分别即是义分别,乃因义理差别而建立。又如“忿、忿怒、忿怒性”(《法集论》1066)中,是以自性、行相、状态来解说,故说忿等唯是行相之义;但此处并非如此,此处是说明与智者等状态行相不同的义,因此这是依义进入分别。在“已触性”中,也并非唯说“触”这样的行相之义,而是说明“触”这样的行相,故说为依义进入分别。显示巴利原文
Aparassa vevacanassa, aparena vā purimatthassa dīpanā aparadīpanā. ‘‘Paṇḍiccaṃ kosalla’’nti evamādayo paññāvisesā nānākāle labbhamānāpi ekasmiṃ citte labbhanti. Ekasmiñca visese itarepi anugatā hontīti dassetuṃ tathā vibhatti atthato vibhatti hoti atthanānattena katattā. Atha vā yathā ‘‘kodho kujjhanā kujjhitatta’’nti (dha. sa. 1066) sabhāvākārabhāvaniddesehi kodhoti evamākārova attho vutto, na evamidha, idha pana paṇḍitādibhāvākārabhinno attho vuttoti idaṃ vibhattigamanaṃ atthavasena hoti. Samphusitattanti etthāpi na ‘‘phasso’’ti evamākārova attho vutto. Samphassoti evamākāro pana vuttoti atthato vibhattigamananti vuttaṃ.
“嗔恚”在总说中即依名称的不同而被说为不同,在解说中也依此不同而被解说。“是同一蕴”,是就可以用同一蕴词来称说而言。“思”显示行蕴,因为它为其首。所谓“非法”,即是不善、或非善的法,或是非正法,故名“非法”。虽因可称为非法而视为一体,但非法依嗔等差别,于排斥正法重上有所不同,故说为四。或者,当说“非正法重”时,非正法重虽因非正法重性而视为一体,但依嗔等差别在排斥上有所不同而成为不同。又或以彼排斥对方,或自排斥,故称“排斥”;依正法重之排斥的差别,非正法重或非法乃成不同。“无贪”等与“触”等的不同,应知是依贪等差别之排斥或贪等的对立面。无贪、无瞋、无痴彼此的差别,应依所说排斥的差别来关联。以另一词阐明词义,即是“词义”,因为由此显示该词有大义且使文辞庄严。即使没有义理差别,为庄严与尊重而再说,即是坚固。显示巴利原文
Doso byāpādoti uddesepi nāmanānattena nānābhūto uddiṭṭho. Niddesepi teneva nānattena niddiṭṭho. Ekova khandho hotīti ekena khandhasaddena vattabbataṃ sandhāyāha. Cetanāti saṅkhārakkhandhaṃ dasseti tappamukhattā. Asaddhammāti asataṃ, asanto vā dhammā, na vā saddhammāti asaddhammāti asaddhammavacanīyabhāvena ekībhūtopi asaddhammo kodhagarutādivisiṭṭhena saddhammagarutāpaṭikkhepanānattena nānattaṃ gatoti ‘‘cattāro’’ti vuttaṃ. Na saddhammagarutāti vuccamānā vā asaddhammagarutā asaddhammagarutābhāvena ekībhūtāpi kodhādivisiṭṭhapaṭikkhepanānattena nānattaṃ gatā. Paṭipakkho vā paṭikkhipīyati tena, sayaṃ vā paṭikkhipatīti paṭikkhepoti vuccatīti saddhammagarutāpaṭikkhepanānattena asaddhammagarutā asaddhammā vā nānattaṃ gatā. Alobhotiādīnaṃ phassādīhi nānattaṃ lobhādivisiṭṭhena paṭikkhepena lobhādipaṭipakkhena vā veditabbaṃ. Alobhādosāmohānaṃ aññamaññanānattaṃ yathāvuttena paṭikkhepanānattena yojetabbaṃ. Padatthassa padantarena vibhāvanaṃ padatthuti. Tena hi taṃ padaṃ mahatthanti dīpitaṃ hoti alaṅkatañcāti. Atthavisesābhāvepi ābharaṇavasena ca ādaravasena ca puna vacanaṃ daḷhīkammaṃ.
3 “彼生”即相应于彼果。并非只有正在被解说的乐自身是所依,而是如所解说的诸所缘也是,故说“或以他们”等。或者,由他们而生,即作为因,为触义而转起,故称“彼生”。它令具足者之人或相应法于自心悦乐,故为“乐”,也就是将 da 变为 ta。能善咀嚼、或除去苦,故为“乐”。显示巴利原文
3.Tajjanti tassa phalassa anucchavikaṃ. Na kevalaṃ niddisiyamānaṃ sātameva adhikataṃ , atha kho yathāniddiṭṭhāni ārammaṇānipīti ‘‘tehi vā’’tiādi vuttaṃ. Tassa vā jātā kāraṇabhāvena phassatthaṃ pavattāti tajjā. Taṃsamaṅgīpuggalaṃ, sampayuttadhamme vā attani sādayatīti sātaṃ da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Suṭṭhu khādati, khaṇati vā dukkhanti sukhaṃ.
5 “索”即贪索。此贪索无有遮障,行于空中。即使是不善,也称之为“白净”,善就更不必说——这是意趣所在。因为它从白净而出,自身也是白净的。或者,一切心自性本来白净,只是由于客尘烦恼的清净程度,有罪与无罪便显现为染污与清净的差别。于木等计量中,于石等则无蕴之施设,因此不观待任何相,唯依于木而起蕴之施设,故说“唯施设量”。以“彼”字唯应指意识界,因须被解说,故不是“彼之彼生”。若说由所缘而生为“彼生”,则不应说触生,因为彼非所缘,亦非亲依止缘。“三者和合为触”,唯识是触的亲依止缘,因此识不是亲依止缘,不能成立触生的“彼生”义——即意识界触生的施设;并且同一者既被说为因又被说为果,难以理解。何必如此推求?如世尊所说,那些法即是彼之自性,故不应于如是之处寻求理由。显示巴利原文
5.Pāsoti rāgapāso. So hi nirāvaraṇattā antalikkhacaro. Akusalampi paṇḍaranti vuttaṃ, ko pana vādo kusalanti adhippāyo. Tañhi paṇḍarato nikkhantaṃ sayañca paṇḍaranti. Atha vā sabbampi cittaṃ sabhāvato paṇḍarameva, āgantukopakkilesavodānehi pana sāvajjānavajjānaṃ upakkiliṭṭhavisuddhataratā hontīti. Dāruppamāṇesu silādīsu khandhapaññattiyā abhāvā kiñci nimittaṃ anapekkhitvā dārumhi pavattā khandhapaññattīti ‘‘paṇṇattimattaṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Taṃ-saddena manoviññāṇadhātuyeva vucceyya niddisitabbattāti na tassā tajjatā. Tehi ārammaṇehi jātā tajjāti ca vuccamāne samphassajatā na vattabbā. Na hi so ārammaṇaṃ, nāpi visesapaccayo. ‘‘Tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti viññāṇameva phassassa visesapaccayoti vuttoti tasmā na viññāṇaṃ visesapaccayabhūtaṃ samphassajatāya tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajāpaññattiṃ labhati, na ca tadeva tassa kāraṇabhāvena phalabhāvena ca vuccamānaṃ suviññeyyaṃ hotīti. Kiṃ vā etena, yathā bhagavatā vuttā taṃsabhāvāyeva te dhammāti na evaṃvidhesu kāraṇaṃ maggitabbaṃ.
7 “依此思惟方式而为世间所成立”,这是意旨。“应如此如此存在”的种种思惟,犹如从井中汲取水所缘一般,此即是寻。显示巴利原文
7.Evaṃtakkanavasena lokasiddhenāti adhippāyo. Evañcevañca bhavitabbanti vividhaṃ takkanaṃ kūpe viya udakassa ārammaṇassa ākaḍḍhanaṃ vitakkanaṃ.
8 周遍行走、四处游历。显示巴利原文
8. Samantato caraṇaṃ vicaraṇaṃ.
9 “悦意性”中,此处不以“自”字说心。因为心并无意。说悦意之人之状态为“悦意性”后,为遮遣人我见,故说“心的”。显示巴利原文
9.Attamanatāti ettha atta-saddena na cittaṃ vuttaṃ. Na hi cittassa mano atthīti. Attamanassa pana puggalassa bhāvo attamanatāti vatvā puna puggaladiṭṭhinisedhanatthaṃ ‘‘cittassā’’ti vuttaṃ.
11 若不坚固,为何称为“依住”?因为以专一之心从事杀生等时,仅仅是那样的安住状态。种种的、各式各样的收摄与散布即是解散;或者,收摄即是聚合,没有这种聚合即是解散。显示巴利原文
11. Na balavatī, kasmā avaṭṭhiti vuttāti? Ekaggacittena pāṇavadhādikaraṇe tathā avaṭṭhānamattabhāvato . Virūpaṃ, vividhaṃ vā saṃharaṇaṃ vikiraṇaṃ visāhāro, saṃharaṇaṃ vā sampiṇḍanaṃ, tadabhāvo visāhāro.
12 “以另一种因缘”即指以另一种原因。“同位状态”是指两个或多个词在同一个意义上生起。显示巴利原文
12.Aññasmiṃ pariyāyeti aññasmiṃ kāraṇe. Samānādhikaraṇabhāvo dvinnaṃ bahūnaṃ vā padānaṃ ekasmiṃ atthe pavatti.
13 “起始者”即发生。“向上引导”指努力。“轭”指为成就而发起的善法,或指承诺。显示巴利原文
13.Ārambhati cāti āpajjati ca. Uddhaṃ yamanaṃ uyyāmo. Dhuranti nipphādetuṃ āraddhaṃ kusalaṃ, paṭiññaṃ vā.
14 “已渡越”指佛等圣者。所缘在心中现起与照亮,正是念的作用,因此这是它的特相。显示巴利原文
14.Tiṇṇanti buddhādīnaṃ. Citte ārammaṇassa upaṭṭhānaṃ jotanañca satiyevāti tassā etaṃ lakkhaṇaṃ.
16 没有石块、砂砾、沙粒等的地面是平坦的,故说为“以平坦之义”。显示巴利原文
16. Pāsāṇasakkharavālikādirahitā bhūmi saṇhāti ‘‘saṇhaṭṭhenā’’ti vuttaṃ.
19 “到来”是指由单一业所生的、如人等相续流不断的方式而转起。因为在善与不善心中,生命正是以根缘之力令相应法转起,而成为其相续不断的缘。显示巴利原文
19.Ayantīti ekakammanibbattamanussādisantatiavicchedavasena pavattanti. Kusalākusalesupi hi jīvitaṃ indriyapaccayabhāvena sampayutte pavattayamānameva tadavicchedassa paccayo hoti.
30 “所羞耻的”即由“羞耻”一词所表之状,又由“所”字所指,应知此为抽象中性词。而“应羞耻的”,在表原因的义理上,用作具格是合理的。显示巴利原文
30.Yaṃ hirīyatīti hirīyati-saddena vutto bhāvo yaṃ-saddena vuccatīti yanti bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ. Hiriyitabbenāti ca hetuatthe karaṇavacanaṃ yujjati.
32 “以无贪着的方式”中,无贪着本身即称为“无贪着”,应视为状态的表述。显示巴利原文
32.Alubbhanakavasenāti ettha alubbhanameva alubbhanakanti bhāvaniddeso daṭṭhabbo.
33 “无瞋”即不应以瞋恚、苦、忧所摄之瞋而令人瞋恼,此义亦合理。显示巴利原文
33.Abyāpajjoti byāpādena dukkhena domanassasaṅkhātena dosena viya na byāpādetabbotipi attho yujjati.
42-43 由对治昏沉睡眠等的缘故,于善法及无常等作意中能够迅速转换的能力,即是轻快性。对于具足无明、诸盖、渴爱、诸结的众生而言,不善的生起乃为常态,故轻快性在此处不适用;它们的状态即是沉重性。因此,应当了知与彼相离的本质之轻快性。当它生起时,乃是迅速从有分出起的缘。显示巴利原文
42-43. Thinamiddhādipaṭipakkhabhāvena kusaladhamme aniccādimanasikāre ca sīghaṃ sīghaṃ parivattanasamatthatā lahupariṇāmatā, avijjānīvaraṇānañhi taṇhāsaṃyojanānaṃ sattānaṃ akusalappavatti pakatibhūtāti na tattha lahupariṇāmatāya attho. Tesañca bhāvo garutāyevāti tabbidhurasabhāvānaṃ lahutā daṭṭhabbā. Sā hi pavattamānā sīghaṃ bhavaṅgavuṭṭhānassa paccayo hoti.
44-45 那些虽似与痴相应,然轻快性未损、于行善事无所障碍的法,即为柔软性。由于无碍而与柔软等色法相似,故对非色法亦说为柔软、温和等。显示巴利原文
44-45. Ye ca dhammā mohasampayuttā viya avipannalahutā, tesañca kusalakaraṇe appaṭighāto mudutā. Appaṭighātena mudutādirūpasadisatāya arūpadhammānampi mudutā maddavatātiādi vuttaṃ.
46-47 因润泽而湿、极度柔软的心,是不适业的,如同已熔化的黄金;因慢等而极度僵硬且未经加热的心,如同未经加热的黄金。然而,具足适当柔软的心,则是适业的,如同具足恰当柔软度的黄金。正是此柔软心的适业状态——即适业性——应知为与柔软性不共的适业性。显示巴利原文
46-47. Sinehavasena kilinnaṃ atimudukaṃ cittaṃ akammaññaṃ hoti vilīnaṃ viya suvaṇṇaṃ, mānādivasena atithaddhañca atāpitaṃ viya suvaṇṇaṃ, yaṃ panānurūpamudutāyuttaṃ, taṃ kammaññaṃ hoti yuttamaddavaṃ viya suvaṇṇaṃ. Tasseva mudukassa yo kammaññākāro, sā kammaññatāti mudutāvisiṭṭhā kammaññatā veditabbā.
50-51 以退避状态生起的不善,即是退避。二十一种邪命为:行医、作信使、作差遣、切开疮肿、涂药、施上吐药、施下泻药、煮鼻油、煮眼油、施竹、施叶、施花、施果、施沐浴、施齿木、施漱口水、施粉、施泥、作谄媚、豆汤、侍奉、小腿按摩。第二十二种与信使相似,故说为二十一种。六种非行处是:妓女处、寡妇处、成年处女处、黄门处、酒肆处、比丘尼处。所谓‘简略’,是指由于未以自性开示,因而不能详说‘其中,什么是欲’等等,而是将‘凡有欲、欲性’等解说简略后,以‘或凡’来作解说,这就是它的意思。显示巴利原文
50-51. Paccosakkanabhāvena pavattaṃ akusalameva paccosakkanaṃ. Ekavīsati anesanā nāma vejjakammaṃ karoti, dūtakammaṃ karoti, pahiṇakammaṃ karoti, gaṇḍaṃ phāleti, arumakkhanaṃ deti, uddhaṃvirecanaṃ deti, adhovirecanaṃ deti, natthutelaṃ pacati, cakkhutelaṃ pacati, veḷudānaṃ deti, paṇṇadānaṃ deti, pupphadānaṃ deti, phaladānaṃ deti, sinānadānaṃ deti, dantakaṭṭhadānaṃ deti, mukhodakadānaṃ deti, cuṇṇadānaṃ deti, mattikādānaṃ deti, cāṭukakammaṃ karoti, muggasūpiyaṃ, pāribhaṭyaṃ, jaṅghapesaniyaṃ dvāvīsatimaṃ dūtakammena sadisaṃ, tasmā ekavīsati. Cha agocarā vesiyāgocaro, vidhavā, thullakumārī, paṇḍaka, pānāgāra, bhikkhunīagocaroti. Saṅkhepatoti sarūpena anuddiṭṭhattā ‘‘tattha katamo chando’’tiādi na sakkā vattunti ‘‘yo chando chandikatā’’tiādiniddesaṃ saṅkhipitvā ‘‘ye vā panā’’ti niddeso katoti attho.
部分章注释显示巴利原文
Koṭṭhāsavāravaṇṇanā
58-120 在解说章中,虽然问等各自有多种,但将其归入问等的单一状态,故说有四重区分。将‘四、二’等如此简略后,或一并摄持,即是摄集。‘除了“或凡”之外’,这是针对所应摄集者而说。因为那些被各自开示、个别解说的,是分散的,故为所应摄集,而非‘或凡’,因为它已由摄集而不分散。然而,由于它们包含在行蕴中,故在彼解说中,为遮止其非蕴的状态,才只说为‘或凡’,因此‘或凡’不应被除外。‘以缘所摄’,即是以食缘所摄。或者,若‘因’与‘缘’有差别——能生者为因,支持者为缘,则以缘所摄。正如段食通过摄取色身的食素来支持色身,这些也通过摄取受等来支持名身。如此,它们是就共通的俱生等缘而成为缘。否则,以另一种方式,它们也是缘,故称为食。因此,因、增上等没有摄取作用的,便不会有成为食的过失。而‘三种受摄取’等,是依可能性而说,并非依此心中的触等而说。‘三种有’,是指作为欲有等的识,特别地,也泛指五取蕴。显示巴利原文
58-120. Niddesavāre pucchādīnaṃ paccekaṃ anekattepi pucchādibhāvena ekattaṃ upanetvā catuparicchedatā vuttā. Cattāro dveti evamādikaṃ saṅkhipitvā saha vā gahaṇaṃ saṅgaho. Ṭhapetvā yevāpanaketi saṅgahetabbe sandhāya vuttaṃ. Te hi visuṃ visuṃ uddiṭṭhattā niddiṭṭhattā ca vippakiṇṇāti saṅgahetabbā honti, na yevāpanakā saṅgahagamaneneva tathā avippakiṇṇattā. Yasmā pana saṅkhārakkhandhapariyāpannā honti, tasmā taṃniddese akhandhabhāvanivāraṇatthaṃ yevāpanātveva vuttāti na yevāpanakā ṭhapetabbāti. Paccayasaṅkhātenāti āhārapaccayasaṅkhātenāti vuttaṃ hoti. Atha vā ‘‘hetu paccayo’’ti etesu dvīsu janako hetu upatthambhako paccayoti evaṃ visesavantesu paccayasaṅkhātena. Yathā hi kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāharaṇena rūpakāyaṃ upatthambheti, evamimepi vedanādiāharaṇena nāmakāyanti. Tathā ca hontīti sādhāraṇe sahajātādipaccaye sandhāyāha. Aññathā cāti aññena ca ekenākārena paccayā hontiyevāti āhārāti vuccantīti attho. Tasmā āharaṇakiccarahitānaṃ hetuadhipatiādīnaṃ natthi āhārabhāvappasaṅgo. Tisso ca vedanā āharatītiādi yathāsambhavavasena vuttaṃ, na imasmiṃyeva citte phassādivasena. Tayo ca bhaveti kāmādibhavabhūtaṃ viññāṇaṃ visesena, avisesena ca pañcupādānakkhandhe.
所缘:转向后审察、思惟、近审察。以因之义,即方便之义,而非根本之义。先前部分已行、已修的道,是分属不同刹那的八支道;仅在出世间刹那同时生起的,才称为如去之道。在观照刹那之前,由于身业等极为清净,依“圣八支道达到修习圆满”的教示,以方便说显示了先前分道的八支性,而非在一刹那中有八支俱存,因此应知此也是方便说。了知本身即是心的种种状态,故说“以心种种状态之义,唯有一种法,即识蕴”。在“有四蕴”等句中,虽已包含受蕴等,但再说“有一受蕴”等,是为了显示此处并非以种类而说有多受蕴等。而在诸根中,当一种根的种类说被否定时,其他根及食等也就随之被否定,因此应知这是以意根为先导而作的。显示巴利原文
Ārammaṇaṃ upagantvā nijjhāyanaṃ cintanaṃ upanijjhāyanaṃ. Hetvaṭṭhenāti upāyatthena, na mūlatthena. Pubbabhāge gato paṭipanno nānākkhaṇiko aṭṭhaṅgiko maggo lokuttarakkhaṇeva saha pavatto yathāgatamaggoti vutto. Vipassanākkhaṇato pubbeva kāyakammādīnaṃ suparisuddhatāya aṭṭhaṅgikamaggupanissayassa ‘‘ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 3.431) evaṃ vuttena pariyāyena pubbabhāgamaggassa aṭṭhaṅgikatā yathāgatavacanena dīpitā, na ekakkhaṇe aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ sabbhāvāti evamassapi pariyāyadesanatā veditabbā. Vijānanameva cittavicittatāti ‘‘cittavicittaṭṭhena ekova dhammo viññāṇakkhandho’’ti āha. Cattāro khandhā hontītiādīsu vedanākkhandhādīnaṃ saṅgahe katepi puna ‘‘eko vedanākkhandho hotī’’tiādivacanaṃ na aneke vedanākkhandhādayo jātiniddesena idha vuttāti dassanatthaṃ. Indriyesu ca ekassa jātiniddesabhāve paṭikkhitte aññesaṃ indriyānaṃ āhārādīnañca tappaṭikkhepo kato hotīti pubbaṅgamassa manindriyasseva katoti daṭṭhabbo.
空性门释显示巴利原文
Suññatavāravaṇṇanā
121-145 此处:即于如前所说的时分,或于这些法之中。有:即有情,或任何事物。显示巴利原文
121-145.Etthāti etasmiṃ yathāvutte samaye, etesu vā dhammesu. Bhāvoti satto, yo koci vā attho.
第二心等的解释显示巴利原文
Dutiyacittādivaṇṇanā
146 “以适当的努力”:即配合使沉滞之心振作起来的努力。“以善巧方便”:即配合这样的方便——如观察行善与不行善的过患与功德、由他人激励等方便。显示巴利原文
146.Sappayogenāti līnassa cittassa ussāhanapayogasahitena. Saupāyenāti kusalassa karaṇākaraṇesu ādīnavānisaṃsapaccavekkhaṇaṃ parehi ussāhananti evamādiupāyasahitena.
156-159 《大注释》中开许的“非极等持之修习”,即表示其与“余类”等亦无差别。显示巴利原文
156-159.Mahāaṭṭhakathāyaṃ anuññātā nātisamāhitāya bhāvanāyāti yevāpanakehipi nibbisesataṃ dasseti.
福业事等论说的解释显示巴利原文
Puññakiriyavatthādikathāvaṇṇanā
恭敬本身即是与恭敬相应的福业事,正如“与喜贪相应”的说法。或者,恭敬是与思相应的法或身语行为,与其俱行的思即与恭敬相应。利益传送:即通过对说法者散播慈心而传送,或以“这将会对我有利益”的心念而转起的利心而传送。业自性智是见正直。决定相:即大果报的决定之相。依其行持,则摄于戒行。如同对舍弃无过之物而随喜者,亦因他人成就而心生欢喜,故随喜摄于施所成中。正在修习者:指尚未完成修习者,因为已完成者即入安止。其分为八种:即仅显示一个有情的在一个刹那中生起的一个初心,而不显示其他类似的心,由此所有那些心以相似之义合而为一,其余也是如此,故说为八。显示巴利原文
Apaciti eva apacitisahagataṃ puññakiriyāvatthu yathā ‘‘nandirāgasahagatā’’ti. Apaciti vā cetanāsampayuttakadhammā kāyavacīkiriyā vā, taṃsahitā cetanā apacitisahagataṃ. Hitapharaṇenāti desake mettāpharaṇena, ‘‘evaṃ me hitaṃ bhavissatī’’ti pavattena hitacittena vā. Kammassakatāñāṇaṃ diṭṭhijukammaṃ. Niyamalakkhaṇanti mahapphalatāniyamassa lakkhaṇaṃ. Sīlamaye saṅgahaṃ gacchanti cārittavasena. Anavajjavatthuṃ pariccajanto viya abbhanumodamānopi parassa sampattiyā modatīti abbhanumodanā dānamaye saṅgahitā. Bhāventopīti asamattabhāvanaṃ sandhāyāha. Samattā hi appanā hotīti. Aṭṭheva koṭṭhāse katvāti ekassa sattassa ekasmiṃ khaṇe uppannamekaṃ paṭhamacittaṃ dassetvā aññāni tādisāni adassentena sabbāni tāni sarikkhaṭṭhena ekīkatāni honti, tathā sesānipīti evaṃ aṭṭha katvā.
(标题)色行之善显示巴利原文
Rūpāvacarakusalaṃ
初禅论说的解释显示巴利原文
Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā
160 省略后分而说“色有即色”。禅那虽非道,但为遮止其他道的修习而使用“道”一词,此即说明此处取“道”的用意,并非指一切善禅那皆为道。在那里,由于对道的修习作了时分确定,非道修习时分中生起的触等善性可能未被显示,因此应显示这一切悉皆是道。应知这是为了显示:当说“从此无其他道”时,在遮止其他地的情况下,依缘差别能生色界结生的自性,如同异熟法自性,以异熟法之义,一切相同者皆以道之词而说。善即布施:应视为无贪。或者,思即是布施,除彼之外其余二者称为与思相应。它们可称为:即从道性以禅那之词总括而可称为道之义。信解,即信。为阐明“舍弃他处所见之义,为何说‘生起、增长’此义?因无前缀词于他处正见此义”,故引用了《复次优陀夷》经。某些圣者以圣道所成就的及其他禅那,其自性即是修习,故于他们修习时,时分确定亦得成就。显示巴利原文
160. Uttarapadalopaṃ katvā rūpabhavo rūpanti vutto. Jhānassa amaggabhāvepi sati maggavacanaṃ aññamaggabhāvanivāraṇatthanti imasmiṃ atthe maggaggahaṇassa payojanaṃ vuttaṃ, na sabbassa kusalajjhānassa maggabhāvoti. Tattha maggassa bhāvanāya samayavavatthānassa katattā amaggabhāvanāsamaye pavattānaṃ phassādīnaṃ kusalabhāvo na dassito siyā, tasmā sabbassa maggabhāvo dassetabboti. Ito añño maggo natthīti evaṃ aññabhūmikavidhuro sati paccayantare rūpūpapattijanakasabhāvo vipākadhammasabhāvo viya vipākadhammavasena sabbasamāno maggasaddena vuttoti dassetīti veditabbaṃ. Kusalaṃ dānanti alobho daṭṭhabbo. Atha vā cetanā dānaṃ, taṃ vajjetvā itare dve cetanāsampayuttakāti vuttā. Vaṭṭantīti maggabhāvato jhānavacanena saṅgahetvā maggoti vattuṃ vaṭṭantīti attho. Okappanāti saddahanā. Aññattha diṭṭhaṃ atthaṃ pariccajitvā ‘‘janeti vaḍḍhetī’’ti ayamattho kasmā vuttoti nirupasaggassa aññattha evamatthasseva diṭṭhattāti imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘puna caparaṃ udāyī’’ti (ma. ni. 2.246 ādayo) suttamāhaṭaṃ. Kesañci ariyānaṃ ariyamaggena siddhāni aññāni ca jhānāni bhāvanāsabhāvānevāti tesupi bhāventena samayavavatthānaṃ ijjhatīti.
出离:即由此而出、离去,或在此处出离,故称为出离。谁出离?从诸欲出离。诸欲的出离即是舍断,这是它的含义。如此,“诸欲”作为属格(作主语)才合理。就事物欲而言:即从事物欲远离,此义亦合理。因此,“pi”字是合理义的综合,而非将烦恼欲一并综合。何以故?因为在此义中,烦恼欲的远离已由第二句说出。虽然“不善”一词摄取了烦恼欲乃至一切不善法,但无论如何,烦恼欲的远离已被说出,故说“由第二句说出烦恼欲远离故”。由于为得欲乐功德,亦有杀生等不净加行,故以其远离而显明加行清净。以渴爱杂染的清净而滋养依止。显示巴利原文
Nissaranti niggacchanti etena, ettha vāti nissaraṇaṃ. Ke niggacchanti? Kāmā. Tesaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ pahānanti attho. Evañhi ‘‘kāmāna’’nti kattari sāmivacanaṃ yujjati. Vatthukāmehipīti vatthukāmehi viviccevātipi attho yujjatīti evaṃ yujjamānatthantarasamuccayattho pi-saddo, na kilesakāmasamuccayattho. Kasmā? Imasmiṃ atthe kilesakāmānaṃ dutiyapadena vivekassa vuttattā. Akusalasaddena yadipi kilesakāmā, athāpi sabbākusalā gahitā, sabbathā pana kilesakāmehi viveko vuttoti āha ‘‘dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato’’ti. Kāmaguṇādhigamahetupi pāṇātipātādiasuddhappayogo hotīti tabbivekena payogasuddhi vibhāvitā. Taṇhāsaṃkilesasodhanena āsayaposanaṃ.
对于其他(法)也是如此,即对于见、慢等以及触等。以下将要说到的诸禅支是上禅支,为了显示它们各自的对立面的敌对性,而说其对立面的盖(nīvaraṇa)之语。以离嗔(byāpāda-viveka)之语,说对于以‘他对我做了无益之事’等(九)嗔怒事为所缘的嗔的镇伏离;以离(viveka)之语,说对于以覆藏为相、以苦等、过去等为所缘的痴,以及痴增盛者的昏沉睡眠等的镇伏离。虽然此(初禅)能镇伏欲贪、嗔恚及与它们俱存的昏沉睡眠等,且由于(初禅)具有一切善法的性质,是一切不善法的对立面,因此以该性质,一切不善法得以断除,但(初禅)仍以镇伏欲贪等为其本质,故不另作区分,即说为盖、不善根等的镇伏离。因此这样说。显示巴利原文
Aññesampicāti diṭṭhimānādīnaṃ phassādīnañca. Upari vuccamānāni jhānaṅgāni uparijjhānaṅgāni, tesaṃ attano vipaccanīkānaṃ paṭipakkhabhāvadassanatthaṃ tappaccanīkanīvaraṇavacanaṃ. Byāpādavivekavacanena ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādiāghātavatthubhedavisayassa dosassa mohādhikānaṃ thinamiddhādīnaṃ vivekavacanena paṭicchādanavasena dukkhādipubbantādibhedavisayassa mohassa vikkhambhanaviveko vutto. Kāmarāgabyāpādatadekaṭṭhathinamiddhādivikkhambhanakañcedaṃ sabbākusalapaṭipakkhasabhāvattā sabbakusalānaṃ tena sabhāvena sabbākusalānaṃ pahānaṃ hontampi kāmarāgādivikkhambhanasabhāvamevāti taṃsabhāvattā avisesetvā nīvaraṇākusalamūlādīnaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti āha.
当寻以其作用的特殊性而达到坚固状态时,在初禅定中,因远离敌对法而获得坚固;在与初禅相似却无寻的第二禅等定中,则称为“安止”,这是义注的用语。因此说寻与安止有关联;否则,若寻本身即是安止,它与安止的关联便无从谈起。其义应如此理解:通过说明具足禅那者有寻与伺,来显示禅那本身即是有寻有伺的。显示巴利原文
Vitakkassa kiccavisesena thirabhāvappatte paṭhamajjhānasamādhimhi paccanīkadūrībhāvakatena thirabhāvena taṃsadisesu vitakkarahitesu dutiyajjhānādisamādhīsu ca appanāti aṭṭhakathāvohāroti vitakkassa appanāyogo vutto, aññathā vitakkova appanāti tassa taṃsampayogo na siyāti. Attho…pe… daṭṭhabbo jhānasamaṅgino vitakkavicārasamaṅgitādassanena jhānasseva savitakkasavicārabhāvassa vuttattā.
“离生喜乐”:在此句中,第一种意义是以“离生的”修饰“禅那”。而由于“喜乐”一词兼具“存在”与“特殊意义”的差别,于“assa, asmiṃ vā”中说明了字母“a”。第二种解释中,喜乐本身就是离生的。“离生喜乐”是依主释复合词,且未省略反身指示;若省略,则读作“vivekajapītisukhaṃ”,此即二者之差别。“数目次第”:以数目次第,或唯以数目次第而称为“第一”,这是其义。通过断除常等颠倒,道以不痴而通达无常等相,故名为“相审察禅”。涅槃是不痴法,具不颠倒之相、无有变异性,故称为“如相”。显示巴利原文
Vivekajaṃ pītisukhanti ettha purimasmiṃ atthe vivekajanti jhānaṃ. Pītisukhasaddato ca atthiatthavisesavato assa, asmiṃ vāti ettha a-kāro vutto. Dutiye pītisukhameva vivekajaṃ. Vivekajaṃpītisukhanti ca aññapadatthe samāso paccattaniddesassa ca alopo kato, lope vā sati ‘‘vivekajapītisukha’’nti pāṭhoti ayaṃ viseso. Gaṇanānupubbatāti gaṇanānupubbatāya, gaṇanānupubbatāmattaṃ vā paṭhamanti vacananti attho. Niccādivipallāsappahānena maggo asammohato aniccādilakkhaṇāni paṭivijjhatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ. Asammosadhammaṃ nibbānaṃ aviparītalakkhaṇattā anaññathābhāvato tathalakkhaṇaṃ.
第二禅论说的解释显示巴利原文
Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā
161-2 “寻与伺的止息”:以此语阐明如下义理:由于那些寻与伺,初禅具有粗重性;通过超越它们而证得第二禅,并非通过超越本性上并非粗重的触等。于“由喜的离染”等句,道理亦然。因此,有关“寻、伺、喜、乐的超越”之表述,正是通过超越粗重之支而证得第二禅等的说明;其中,作为一部分的“寻与伺的超越”这一词语,即是在说明那超越粗重支的道理。或者,仅凭“寻与伺的止息”一语,便足以说明由超越他们而证第二禅;而“喜的离染”等语,则是说明由超越喜等而证第三禅等,故说彼语有彰显他们的作用。显示巴利原文
161-2.Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti etena yehi vitakkavicārehi paṭhamajjhānassa oḷārikatā, tesaṃ samatikkamā dutiyajjhānassa samadhigamo, na sabhāvato anoḷārikānaṃ phassādīnaṃ samatikkamāti ayamattho dīpito hoti. Evaṃ ‘‘pītiyā ca virāgā’’tiādīsu nayo . Tasmā vitakkavicārapītisukhasamatikkamavacanāni oḷārikoḷārikaṅgasamatikkamā dutiyādiadhigamaparidīpakānīti tesaṃ ekadesabhūtaṃ vitakkavicārasamatikkamavacanaṃ taṃdīpakanti vuttaṃ. Atha vā vitakkavicāravūpasamavacaneneva taṃsamatikkamā dutiyādhigamadīpakena pītivirāgādivacanānaṃ pītiyādisamatikkamā tatiyādiadhigamadīpakatā hotīti tassa taṃdīpakatā vuttā.
犹如因与青色结合而称为青衣,意思是:与青色结合,衣便成为青色。同样,与那种净信结合,禅那便成为‘净信’。当以同格语句显示‘净信的禅那’时,即已表明:由于与净信结合,在禅那中‘净信’一词得以适用。因此并无矛盾,这是合理的。至于心一境性呢?当以同格语句显示‘心一境性的禅那’时,即已说明禅那具有令心一境性增长的特质。此处的‘心一境性’一词不应被抽离出来单独解释‘心一境’;如同‘净信’一词在定中使用,‘心一境性’一词本身在禅那中使用,这是合理的。显示巴利原文
Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viyāti nīlayogato vatthaṃ nīlaṃ viyāti adhippāyo. Yena sampasādanena yogā jhānaṃ sampasādanaṃ, tasmiṃ dassite ‘‘sampasādanaṃ jhāna’’nti samānādhikaraṇaniddeseneva taṃyogā jhāne taṃsaddappavatti dassitāti avirodho yutto. Ekodibhāve kathanti ekodimhi dassite ‘‘ekodibhāvaṃ jhāna’’nti samānādhikaraṇaniddeseneva jhānassa ekodivaḍḍhanatā vuttā hotīti. Ekodibhāvanti panidaṃ uddharitvā ekodissa niddeso na kattabbo siyāti ekodibhāvasaddo eva samādhimhi pavatto sampasādanasaddo viya jhānamhi pavattatīti yuttaṃ.
‘已到达’指已走向灭尽。既然用‘内净信’与‘心一境性’来说明第二禅等证得之因,又以‘寻与伺的止息’来说明无寻无伺之因,似已显示寻与伺的不存在,为何还要再说‘无寻无伺’呢?并非如此,因为前者并未明确显示寻与伺的不转起。‘寻与伺的止息’这句话,并没有说寻与伺不再生起。在寻与伺中,断除渴爱才是它们的止息。然而,在那些于诸行中断除渴爱的道与果中,已断除渴爱者仍有诸行的转起;同样地,对于已镇伏对寻与伺之渴爱的第二禅,前语可能未能遮止它与寻、伺的相应。为了遮止这种相应,并显示超越‘欲作意’等才是它们的止息,故说‘无寻无伺’。显示巴利原文
Appitāti gamitā vināsaṃ. Dutiyajjhānādiadhigamupāyadīpakena ajjhattasampasādanatāya cetaso ekodibhāvatāya ca hetudīpakena avitakkāvicārabhāvahetudīpakena ca vitakkavicāravūpasamavacaneneva vitakkavicārābhāvo dīpitoti kiṃ puna avitakkaavicāravacanena katenāti? Na, adīpitattā. Na hi vitakkavicāravūpasamavacanena vitakkavicārānaṃ appavatti vuttā hoti. Vitakkavicāresu hi taṇhāpahānañca etesaṃ vūpasamanaṃ. Ye ca saṅkhāresu taṇhāpahānaṃ karonti, tesu maggesu pahīnataṇhesu phalesu ca saṅkhārappavatti hoti, evamidhāpi vikkhambhitavitakkavicārataṇhassa dutiyajjhānassa vitakkavicārasampayogo purimena na nivārito siyāti taṃnivāraṇatthaṃ āvajjitukāmatādiatikkamova tesaṃ vūpasamoti dassanatthañca ‘‘avitakkaṃ avicāra’’nti vuttaṃ.
第三禅那论述的解释显示巴利原文
Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā
163 ‘极清净的’:即漏尽者的本性,无烦恼的状态。‘舍的相’:在此,远离昏沉与掉举二边、处于中道的精进称为‘舍’。由于它成为应依彼相而转起的那种精进的相,故为‘舍的相’。为了证得初禅,对诸盖……乃至为了证得非想非非想处定,对无所有处想,在‘简择停立之慧’与‘行舍之智’中,这八种智依等至而生起。为了证得入流道,对‘生起、转起、相、积集、结生、趣、出生、再生、生、老、死、愁、悲、苦、忧、恼’;为了证得须陀洹果等至……乃至……为了证得阿罗汉道……乃至……为了证得阿罗汉果等至……乃至……为了证得空住等至……乃至……为了证得无相住等至,对‘生起、转起、积集、结生……’,在‘简择停立之慧’与‘行舍之智’中,这十种智依观而生起。显示巴利原文
163.Parisuddhapakati khīṇāsavapakati nikkilesatā. Upekkhānimittanti ettha līnuddhaccapakkhapātarahitaṃ majjhattaṃ vīriyaṃ ‘‘upekkhā’’ti vuttaṃ, tadeva taṃ ākāraṃ gahetvā pavattetabbassa tādisassa vīriyassa nimittabhāvato upekkhānimittaṃ. Paṭhamajjhānappaṭilābhatthāya nīvaraṇe…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhāsantiṭṭhanāpaññāsaṅkhārupekkhāsu ñāṇanti imā aṭṭha samāpattivasena uppajjanti. Sotāpattimaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jarāmaraṇasokaparidevadukkhadomanassaupāyāse. Sotāpattiphalasamāpattatthāya uppādaṃ…pe… upāyāse…pe… arahattamaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ…pe… upāyāse. Arahattaphalasamāpattatthāya…pe… suññatavihārasamāpattatthāya…pe… animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ…pe… paṭisaṅkhāsantiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇanti imā dasa vipassanāvasena uppajjanti.
所谓“凡是存在,凡是已生”,即指五蕴,以欲解脱智断除。对于已见三相的实有,如同已见吉祥三相者辨析特征那样,在辨析诸行的特征时获得舍心。所谓“无功用之味”,意指即使对殊胜之乐也不倾向,此即其对立面的作用。具禅那者以名身体验心所生之乐,而因色法生起为身乐之因,故也说其体验身乐。所谓“被触”,即被遍满。正如水触身之人,当触到如风等并非极相违的触时,乐便生起;同样,被这些触所遍满之身也是如此。显示巴利原文
Yadatthi yaṃ bhūtanti khandhapañcakaṃ, taṃ muñcitukamyatāñāṇena pajahati. Diṭṭhasovatthikattayassa sappalakkhaṇavicinane viya diṭṭhalakkhaṇattayassa bhūtassa saṅkhāralakkhaṇavicinane upekkhaṃ paṭilabhati. Anābhogarasāti paṇītasukhepi tasmiṃ avanati paṭipakkhakiccāti attho. Nāmakāyena cetasikasukhaṃ kāyikasukhahetu rūpasamuṭṭhāpanena kāyikasukhañca jhānasamaṅgī paṭisaṃvedetīti vuccati. Phuṭattā byāpitattā. Yathā hi udakena phuṭasarīrassa tādise nātipaccanīke vātādike phoṭṭhabbe phuṭṭhe sukhaṃ uppajjati, evaṃ etehi phuṭasarīrassapi.
第四禅那论述的解释显示巴利原文
Catutthajjhānakathāvaṇṇanā
165 “不明显的现起”:犹如乐与苦那样,其相不显;又如落在背石上的鹿迹,其相不彰,唯依此推知。显示巴利原文
165.Avibhūtapaccupaṭṭhānāti sukhadukkhāni viya avibhūtākārā piṭṭhipāsāṇagatamigamaggo viya tadanumātabbāvibhūtākāropaṭṭhānā.
五分法的解释显示巴利原文
Pañcakanayavaṇṇanā
167 167. 所谓“对于某法界”,即指一切知智。因为以此了知诸法行相差别后,便施设相应的教说。在此,将五分法中的第二禅,作为四分法中第二禅的所属部分而分别解说:“于……修习道,无寻、唯伺、定生喜乐,成就第二禅而住。”何以故?因为由同一身、不同想的有情所居处的果报,与第二禅的果报相同,且由初禅定所生。实际上,初禅是“离欲、离不善法”,由于此处无彼,故不能说“唯离欲、离不善法”,也不能说“由离生”。在经中,五分法的第二、第三禅都归入第二禅,因为寻止息、伺止息,无寻、无伺故。显示巴利原文
167.Yassā pana dhammadhātuyāti sabbaññutaññāṇassa. Tena hi dhammānaṃ ākārabhedaṃ ñatvā tadanurūpaṃ desanaṃ niyāmetīti. Ettha ca pañcakanaye dutiyajjhānaṃ catukkanaye dutiyajjhānapakkhikaṃ katvā vibhattaṃ ‘‘yasmiṃ…pe… maggaṃ bhāveti avitakkaṃ vicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyajjhānaṃ upasampajja viharatī’’ti. Kasmā? Ekattakāyanānattasaññīsattāvāsaphalatāya dutiyajjhānena samānaphalattā paṭhamajjhānasamādhito jātattā ca. Paṭhamajjhānameva hi kāmehi akusalehi ca vivittanti tadabhāvā na idha ‘‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehī’’ti sakkā vattuṃ, nāpi ‘‘vivekaja’’nti. Suttantadesanāsu ca pañcakanaye dutiyatatiyajjhānāni dutiyajjhānameva bhajanti vitakkavūpasamā vicāravūpasamā avitakkattā avicārattā cāti.
行道四法的解释显示巴利原文
Paṭipadācatukkavaṇṇanā
176-180 所谓“各禅的近行”,指由于盖、寻、伺、欲贪等的止息而稳固的欲界定。所谓“随顺彼法”,即与之相应者;此或指对禅那的味著,或指与彼味著相应的蕴——他们说,这即是邪念。也可解释为“未离欲贪而随逐种种境转的念”,由此而有“或念、或欲贪”的区分。以诸禅为来处,诸道亦存在——这是就有时第二禅等以初禅等为来处之道而说。因为“亦”字表示非唯一性,正因这种非唯一性,圣典中对于每一禅,各自配合四道、四所缘及十六次第而作分别解说。否则,每一道等应与九种禅配合。显示巴利原文
176-180.Tassa tassa jhānassa upacāranti nīvaraṇavitakkavicāranikantiyādīnaṃ vūpasamā thirabhūto kāmāvacarasamādhi. Tadanudhammatāti tadanurūpatābhūtā, sā pana tadassādasaṅkhātā tadassādasampayuttakkhandhasaṅkhātā vā micchāsatīti vadanti. Avigatanikantikā taṃtaṃpariharaṇasatītipi vattuṃ vaṭṭatīti evañca katvā ‘‘satiyā vā nikantiyā vā’’ti vikappo kato. Āgamanavasenāpi ca paṭipadā hontiyevāti idaṃ kadāci dutiyādīnaṃ paṭhamādiāgamanakatapaṭipadataṃ sandhāya vuttaṃ. Api-saddo hi anekantikataṃ dīpeti, etassa anekantikattā eva ca pāḷiyaṃ ekekasmiṃ jhāne catasso paṭipadā cattāri ārammaṇāni soḷasakkhattukañca visuṃ visuṃ yojitaṃ. Aññathā ekekasmiṃ paṭipadādimhi nava nava jhānāni yojetabbāni siyunti.
所缘四法的解释显示巴利原文
Ārammaṇacatukkavaṇṇanā
181 所谓“未熟练”,即未以五种自在而得自在。显示巴利原文
181.Appaguṇanti pañcahi vasitāhi avasīkataṃ.
所缘与行道混合之解释显示巴利原文
Ārammaṇapaṭipadāmissakavaṇṇanā
186 “在下”指在十六次第之前。所谓“凡有生起禅那者”——以此语,那些已具资粮的有学,唯以道而生起禅那,其禅那因系属于道,应知摄于纯粹的九种。因为他们并非所说的“生起”者。显示巴利原文
186.Heṭṭhāti soḷasakkhattukato pubbe. Ye keci jhānaṃ uppādenti nāmāti vacanena ye katādhikārā sekkhā maggeneva uppāditajjhānā, tesaṃ jhānāni maggapaṭibaddhatāya suddhikanavakasaṅgahitānīti veditabbāni. Na hi te uppādenti nāmāti.
遍论之解释显示巴利原文
Kasiṇakathāvaṇṇanā
203 以“灭尽为足处”之说,也显示了“无色为足处”。这便是速疾见、速疾通、速疾寂止的状态。显示巴利原文
203. Nirodhapādakatāvacanena āruppapādakatā ca dassitā. Khippadassanaṃ khippābhiññatā khippanisantibhāvo.
胜处论之解释显示巴利原文
Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā
204 “另外”指它不唯是遍处,也作为胜处而转起。虽然胜处本身就是遍处,但由于遍处性而有别于遍处的胜处性——这便是遍相胜伏的修习相差别,故在此显示。其中,“胜伏”意为胜者,指遍作或智。以此胜者为处,故为胜处,即禅那。或者,以此有应被胜伏的所缘为处,故为胜处,即禅那。因为胜伏了所缘,彼为胜者;而又以此为处,同时也是瑜伽行者殊胜乐的安立处,以及意处、法处,故连同相应的禅那称为胜处。应如此理解:由于系属于道,出定后的作意依先前修习之力,随禅那刹那中生起的胜伏行相而转起。在诸传承中,因为有四种胜处——“内有色想者,外观诸色,为有限、好色恶色;为无量、好色恶色;内无色想者……有限、好色恶色;无量、好色恶色”,故传承注释说:“虽有色之作意,但唯依有限、无量而说这些胜处。”因为有限与无量是胜伏之因,不论是否有色之作意。其中,无色之作意与有色之作意,凡有限者皆说为“好色恶色”,无量者亦然,当如此理解。有如此道理:胜伏有限者,若有时依色作意,则胜伏好色恶色。但此处为毫无遗漏地说,故将无色之作意与有色之作意分别而说,因为在二者中皆有胜伏的差别。显示巴利原文
204.Aññampīti kevalaṃ kasiṇāyatanasaṅkhātameva ahutvā abhibhāyatanasaṅkhātampi pavattatīti satipi abhibhāyatanānaṃ kasiṇāyatanatte kasiṇāyatanabhāvato añño abhibhāyatanabhāvo kasiṇanimittābhibhavanakabhāvanānimittanānattatoti dasseti. Tattha abhibhavatīti abhibhu, parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Ārammaṇābhibhavanato abhibhu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cātipi sasampayuttaṃ jhānaṃ abhibhāyatanaṃ. Maggappaṭibaddhatāya tadā samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāvasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavatto vuttoti daṭṭhabbo. Āgamesu pana ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Ajjhattaṃ arūpasaññī eko…pe… parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti (dī. ni. 2.173; ma. ni. 2.249; a. ni. 8.65) imesaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā āgamaṭṭhakathāsu (dī. ni. aṭṭha. 2.173; ma. ni. aṭṭha. 2. 249-250; a. ni. aṭṭha. 3.8.65) ‘‘vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittaappamāṇavaseneva imāni abhibhāyatanāni desitānī’’ti vuttaṃ. Parittaappamāṇatā hi abhibhavanassa kāraṇaṃ vaṇṇābhoge satipi asatipi. Tattha ca vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca sabbāni parittāni ‘‘suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vuttāni, tathā appamāṇānīti daṭṭhabbāni. Atthi hi eso pariyāyo parittāni abhibhuyya tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyāti. Idha pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni sahitāni ca. Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti.
在彼处,因为是譬喻式教导,诸解脱也有“超越”的譬喻义,因此说了“内有色想者”这两种胜处;第三、第四胜处包含了第二解脱,在诸色胜处中,第三解脱因超越的进行而被包含。而此处因是非譬喻式教导,为不混淆地显示解脱与胜处,便略去解脱而只讲胜处。而且,一切解脱的作用在解脱的教导中已经说明。由此可知,这是基于:“内有色想者”所提到的两种胜处在胜处中未被提及,而“有色者见诸色”等是所有解脱作用的共通说法,由此作出界定。显示巴利原文
Tattha ca pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti abhibhāyatanadvayaṃ vuttaṃ, tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito, idha pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni. Sabbāni ca vimokkhakiccāni vimokkhadesanāya vuttāni, tadetaṃ ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati.
“内色不可被超越”这句话,说明了何以一切处皆不说“内观诸色”,而唯说“外观诸色”之原因。因此,凡由其他原因所致者,便依他们因而作说明;而此处为教说的善巧故说“内无色想”,并不须再寻找其他原因。内色不可被超越,是因其不如外色那般明显;而教说的善巧,应依前已确定的说明来理解。若问:既然“金色、非金色”已经成立,是否就不应再说青等胜处?答:不然,因为对于已在青等上作意者,正是青等的状态本身成为超越之因。并非它们的清净、不清净、颜色的有限或无限是超越之因,而正是青等的状态本身。显示巴利原文
Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatoti idaṃ katthacipi ‘‘ajjhattaṃ rūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ. Tena yaṃ aññahetukaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ. Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva idha vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca bahiddhārūpānaṃ viya avibhūtattā, desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo. Suvaṇṇadubbaṇṇānīti eteneva siddhattā nīlādiabhibhāyatanāni na vattabbānīti ce? Na, nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇaparittatā tadappamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti.
解脱论之解释显示巴利原文
Vimokkhakathāvaṇṇanā
248 “有色者”:指具有自身相续所摄之色,而成为某禅那之因的殊胜色。由于此殊胜色而被称为“有色者”,当知自身相续所摄的色相,如禅那一般,于究竟义中成就了“有色”的状态。在阿毗达摩中,遍处教导是作为诸禅那的遍处而展开的;在经典中,则作为所缘,故说“依阿毗达摩”。显示巴利原文
248.Rūpīti yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭhaṃ rūpaṃ hoti. Yena visiṭṭhena rūpīti vucceyya, tadeva sasantatipariyāpannarūpanimittaṃ jhānamiva paramatthato rūpībhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ. Kasiṇadesanā jhānānameva kasiṇabhāvena pavattā abhidhamme, sutte pana ārammaṇānanti ‘‘abhidhammavasenā’’ti vuttaṃ.
梵住论注释显示巴利原文
Brahmavihārakathāvaṇṇanā
251 “舍俱无智”即无喜无忧的纯粹无智。“未以道征服烦恼分者”指未以诸道征服诸烦恼分者。“未征服果报者”指未征服从第七有开始以上转起的果报者。“无过失的状态”即无嗔的状态。即使对单一众生,由于没有对立相,故没有分限的执取;而且,依世俗谛而转起的众生执取,并非对有限色等的执取。因此应知,即使达到安止,对于那些以无执取众生为最上的慈等,即使以单一众生为所缘,也被称为无量行境。显示巴利原文
251. Somanassadomanassarahitaṃ aññāṇameva aññāṇupekkhā. Kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā anodhijinassa. Sattamabhavādito uddhaṃ pavattavipākassa ajitattā avipākajinassa. Niddosabhāvenāti nippaṭighabhāvena. Ekassapi sattassa appaṭibhāganimittattā paricchedaggahaṇaṃ natthi, na ca sammutisaccavasena pavattaṃ sattaggahaṇaṃ paricchinnarūpādiggahaṇaṃ hotīti appanāppattiyāpi aparāmāsasattaggahaṇamuddhabhūtānaṃ mettādīnaṃ ekasattārammaṇānampi appamāṇagocaratā vuttāti veditabbā.
不净论注释显示巴利原文
Asubhakathāvaṇṇanā
263 ‘膨胀’:因向上隆起故。‘青瘀’:被白、红色所夹杂、混入的青黑色,或由先前颜色变异而成的青黑色。‘筋腱连结’:肢体的紧密相连。‘所缘的羸弱’:由于处于敌对状态而无能力安立心。应依次配合‘见自利益’、‘盖障病愈’的譬喻,如弃花、呕吐、泻药之喻。由于厌恶作意相通,可借由不净(如发等)与厌恶禅那来把握冢间色禅那。因为那也是依厌恶作意而生起的;或者说,冢间的种种相即冢间色。显示巴利原文
263. Uddhaṃ dhumātattā uddhumātaṃ. Setarattehi paribhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ vinīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ. Saṅghāṭo aṅgānaṃ susambaddhatā. Ārammaṇassa dubbalatā paṭipakkhabhāvena cittaṃ ṭhapetuṃ asamatthatā. Attani ānisaṃsadassananīvaraṇarogavūpasamānaṃ yathākkamaṃ pupphachaḍḍakavamanavirecanaupamā yojetabbā. Paṭikūlamanasikārasāmaññena asubhehi kesādīhi paṭikūlajjhānassa gahaṇaṃ sivathikāvaṇṇajjhānassa ca. Tampi hi paṭikūlamanasikāravaseneva uppajjatīti, sivathikappakārāni vā sivathikāvaṇṇāni.
无色界善论注释显示巴利原文
Arūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā
265 ‘以一切方式’:即通过见执杖等生起等一切方式,对色、色相及以彼为所缘的诸禅那观见过失的方式,或通过断除对色等的欲贪、不欲转向等方式。‘离欲’即厌离。以‘不动行’等语说为‘不动’,以‘纯陀,这些在圣者律中是寂静的解脱’等语说为‘寂静解脱’。由于依循观见过失的对治修习,有对想被善加断除,故即使有大声音,也不会从无色等至出起。然而,若未如此善加断除,则可能从一切色等至出起;但初禅连微细的声音也无法忍受,故说声音是入彼定者的刺。显示巴利原文
265.Sabbākārenāti evaṃ rūpanimittaṃ daṇḍādānasambhavadassanādinā sabbena rūparūpanimittesu tadārammaṇajjhānesu dosadassanākārena, rūpādīsu nikantippahānaanāvajjitukāmatādinā vā. Virāgāti jigucchanā. Āneñjābhisaṅkhāravacanādīhi āneñjatā ‘‘santā ime cunda ariyassa vinaye vimokkhā’’tiādinā santavimokkhatā ca vuttā. Dosadassanapaṭipakkhabhāvanāvasena paṭighasaññānaṃ suppahīnattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhāti. Tathā pana na suppahīnattā sabbarūpasamāpattito vuṭṭhānaṃ siyā, paṭhamajjhānaṃ pana appakampi saddaṃ na sahatīti taṃ samāpannassa saddo kaṇṭakoti vuttaṃ.
由于无色修习阙如,死后向上的转起便不存在,色想与有对想只要其自果还在延续,便藉由令其不生的法性而称为‘超越’与‘灭没’。然而,对于种种想,那些在该有中不生的,是由于无机会而不生,并非被无色修习所遮止。由于未被遮止,某些想会生起。因此,对它们的‘不作意’,即是不转向、不观察,或说不于速行所引导的有分心间隙中造作、进入。由此,通过超越作为种种想作意之因的诸色,显示了定的坚固状态。正因为尚未超越色,所以在色等至中不说‘对种种想不作意’这一句。问:有何利益?答:因为在无有一切味著所依的虚空中转起的想,不见有利益。‘超越色想’等语正是对此利益的阐明,并非另有他义。显示巴利原文
Āruppabhāvanāya abhāve cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ rūpasaññāpaṭighasaññānaṃ yāva attano vipākappavatti, tāva anuppattidhammatāpādanena samatikkamo atthaṅgamo ca vutto. Nānattasaññāsu pana yā tasmiṃ bhave na uppajjanti, tā anokāsatāya na uppajjanti, na āruppabhāvanāya nivāritattā. Anivāritattā ca kāci uppajjanti. Tasmā tāsaṃ amanasikāro anāvajjanaṃ apaccavekkhaṇaṃ, javanapaṭipādakena vā bhavaṅgamanassa antare akaraṇaṃ appavesanaṃ vuttaṃ, tena ca nānattasaññāmanasikārahetūnaṃ rūpānaṃ samatikkamā samādhissa thirabhāvaṃ dasseti. Rūpasamatikkamābhāveneva hi rūpasamāpattīsu ‘‘nānattasaññānaṃ amanasikārā’’ti ekassa avacananti. Ko ānisaṃso, na hi sabbassādavatthurahite ākāse pavattitasaññāya ānisaṃso dissatīti vuttaṃ hoti. Rūpasaññāsamatikkamanādikaṃ vacanaṃ ānisaṃsassa pakāsanaṃ, na attho.
所谓“别处”,是指经典中所说。在经典中,即便是在破除有限遍时,也仅仅是单取了色相远离,而未取分界,因此说了遍满无限;但在此处,尽管并没有遍满无限性,为了显示依所破除之遍而有有限与无限,所以未说“虚空无边”,这是其意旨。这里是通过确定时节与禅那差别的方式来阐明意义,而非依修行方式,因此没有那样表述。显示巴利原文
Aññatthāti suttesu. Tattha hi parittakasiṇugghāṭanepi rūpavivekamattaggahaṇena paricchedassa aggahaṇato anantapharaṇatā ca vuttā, idha pana anantapharaṇatāsabbhāvepi ugghāṭitakasiṇavasena parittānantatā hotīti dassanatthaṃ ‘‘ananto ākāso’’ti na vuttanti adhippāyo. Samayavavatthāpanajhānavisesanenevettha attho, na paṭipattiyāti tadavacanaṃ.
266 266. 初无色识由于应被作意为“以自身遍满的方式而无限”,故称为“无限”。破除的状态即是所破除者。显示巴利原文
266. Paṭhamāruppaviññāṇaṃ attano pharaṇākāreneva anantanti manasikātabbattā ‘‘ananta’’nti vuttaṃ. Ugghāṭabhāvo ugghāṭimaṃ.
267 267. “无所有”是指不执取识的任何相状,而阐明为彻底无所有。显示巴利原文
267.Akiñcananti viññāṇassa kiñci pakāraṃ aggahetvā sabbena sabbaṃ vibhāvanaṃ āha.
268 “以彼”是指依于行残余之想。那暂且是就修行而说。通过“我将转向”等,显示没有那般倾向转向等的转起,并非为了超越它而修习转向。“非想”的意思是,此中也有想的存在。以总聚把握的方式而转起,即是总聚的把握;以逐一把握触等每一法的方式而转起,即是随法观。显示巴利原文
268.Yāyāti saṅkhārāvasesasaññāya. Taṃ tāva paṭipattiṃ. Āvajjissāmītiādinā tanninnāvajjanādipavattiyā abhāvaṃ dasseti, na tadatikkamanatthāya āvajjanabhāvanāpavattiyā. Nāsaññāti saññābhāvo ca etissā atthīti attho. Samūhagahaṇavasena pavattaṃ kalāpasammasanaṃ. Phassādiekekadhammagahaṇavasena pavattā anupadadhammavipassanā.
由于超越了在虚空中转起的识,而有第三无色定。因为超越了它,所以正是对那识本身的阐明。因为在阐明第二无色界的识时,那识本身即是被超越者,而不是那识的所缘;也不是在见到所缘的过患之后,对无有所缘的阐明超越才成为合理。在圣典中说:“具念而证入识无边处定后,从彼出定,便令彼识无有”,并不是说“令彼识无边处无有”,也不是说“令彼无有”。在“证入识无边的识无边处”这一说法中,则提到了二种:所缘与识,以及识无边处。在这二者中,无论从哪一方出定,当将所指的起点与“彼”字相关联时,为了遮除识无边处而说“识”一词,因此只是说初无色界识的无有,这便是超越。“依彼者”即依彼而住者。如同不依房屋的屋顶,而站立在与彼屋顶分离的远方外部空间;当识依虚空而远离时,在那远离之时,即是第三无色的立足处。显示巴利原文
Ākāse pavattitaviññāṇātikkamato tatiyā. Tadatikkamato hi tasseva vibhāvanaṃ hoti. Dutiyāruppaviññāṇavibhāvane hi tadeva atikkantaṃ siyā, na tassa ārammaṇaṃ, na cārammaṇe dosaṃ disvā anārammaṇassa vibhāvanātikkamo yujjati. Pāḷiyañca ‘‘viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā taññeva viññāṇaṃ abhāvetī’’ti (cūḷani. upasīvamāṇavapucchāniddesa 39) ttaṃ, na vuttaṃ ‘‘taññeva viññāṇañcāyatanaṃ abhāvetī’’ti, ‘‘taññeva abhāvetī’’ti vā. ‘‘Anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajjā’’ti (vibha. 508) ettha pana dvayaṃ vuttaṃ ārammaṇañca viññāṇaṃ viññāṇañcāyatanañca. Tasmiṃ dvaye yena kenaci yato vā vuṭṭhito, teneva paṭṭhānaniddiṭṭhena taṃsaddassa sambandhe āpanne viññāṇañcāyatanassa nivattanatthaṃ viññāṇavacanaṃ, tasmā paṭhamāruppaviññāṇasseva abhāvanātikkamo vutto. Tannissitanti tena nissitaṃ. Taṃ maṇḍapalaggaṃ anissāya tena vinābhūte vivitte bahi okāse ṭhānaṃ viya ākāsalaggaviññāṇassa viveke tadapagame tatiyāruppassa ṭhānaṃ.
三界善法注释显示巴利原文
Tebhūmakakusalavaṇṇanā
269 “这些是欲增上的五种理趣”,是指在于欲增上理趣的末尾,针对先前那些理趣朝向该理趣的转起而说的,然而这种方式并不随顺圣典。因为在圣典中,并没有在说完纯粹的理趣等之后,再宣说精进增上等理趣。在《大分别论》中,以七种大品,通过顺逆等种种理趣,对劣、中、胜三法进行了分别。在那里,这些二十种世间大理趣是作为中等法的一部分而被分别的,因此说“在那里被分别”,而并非因为这些理趣在彼处是以这样的次第出现。显示巴利原文
269.Imetāva chandādhipateyye pañca nayāti chandādhipateyyanaye ante purimanayānaṃ taṃnayābhimukhappavattiṃ sandhāya vuttaṃ, ayaṃ pana pakāro na pāḷianugato. Na hi pāḷiyaṃ suddhikanayādayo vatvā vīriyādhipateyyādinayā vuttāti. Mahāpakaraṇe sattahi mahāvārehi anulomādinayavicittehi hīnattiko vibhatto. Tattha ca majjhimadhammekadesabhūtā ime vīsati lokiyamahānayāti katvā ‘‘tattha vibhattā’’ti vuttaṃ, na etena kamena imesaṃ nayānaṃ tattha āgatattā.
如此显示了它们所分别的处所之后,现在为了在此三界善论的末尾显示十八业门,而说“然而在此处”等。再者,通过排除劣与胜,显示它们含摄于中等聚的状态,从而对这些三界善的理趣以劣胜三法作了分别。“然而在此处”等的关联如前所述。在劣胜三法的中等聚中,那些有异熟、依转起而以布施等转起的,应视为劣;那些依还灭而以布施等转起的,应视为胜;无异熟的应视为中等。由于无异熟,将它们归于中等聚后,其余二者——一向依转起的九种,以及成为还灭依止的九种——便是十八业门。它们既是业,又是彼彼果报的因,所以是门,故称业门。或者说,各处的诸心是业门。或者,身等各别的门是业门。在十八种刹帝利中,不能的劣劣三法等九种,以及能的胜胜三法等九种,应知是随顺业而存在的。婆罗门等以及诸天也应如此配合。四十八种姓行是那些刹帝利等的差别。“欲界善心生起……心增上”,如此所说的心增上性,是在心与心所聚集时,确立时节的心一词生起,因此说“是依相应法而说”。显示巴利原文
Evametesaṃ vibhattaṭṭhānaṃ dassetvā idāni etasmiṃ tebhūmakakusalakathāvasānaṭṭhāne aṭṭhārasakammadvāradassanatthaṃ ‘‘imasmiṃ pana ṭhāne’’tiādimāha. Atha vā hīnapaṇītehi vinivattetvā majjhimarāsiantogadhabhāvaṃ dassentena etesaṃ tebhūmakakusalanayānaṃ hīnattike vibhāgo kato. ‘‘Imasmiṃ pana ṭhāne’’tiādikassa yathāvuttova sambandho. Hīnattike majjhimarāsimhi ye savipākā vaṭṭanissiteneva dānādivasena pavattitā, te hīnāti kātabbā. Ye vivaṭṭanissitena dānādivasena pavattitā, te paṇītāti kātabbā. Avipākā majjhimāti kātabbā. Avipākattā ca tesu majjhimarāsiṃ ṭhapetvā itare dve ekantavaṭṭanissitā nava, vivaṭṭupanissayabhūtā ca navāti aṭṭhārasa kammadvārāni, kammāni ca tāni tassa tassa phalassa kāraṇabhāvena dvārāni cāti kammadvārāni. Tattha tattha vā cittāni kammadvārānīti āha. Taṃtaṃdvārāni vā kāyādīni. Aṭṭhārasa khattiyā ca abhabbā hīnahīnattayādayo nava, bhabbā ca paṇītapaṇītattayādayo navāti kammānurūpeneva veditabbā. Evaṃ brāhmaṇādayo devā ca yojetabbā. Aṭṭhacattālīsa gottacaraṇāni tesaññeva khattiyādīnaṃ bhedā. ‘‘Kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti…pe… cittādhipateyya’’nti (dha. sa. 269-270) evaṃ vutto cittassa cittādhipateyyabhāvo, cittacetasikasamudāye samayavavatthāpako cittasaddo pavattoti ‘‘sampayuttadhammānaṃ vasena vutto’’ti āha.
出世间善法注释显示巴利原文
Lokuttarakusalavaṇṇanā
277 277. “度世间”是说超越世间的修行。“超出”是说到达世间的尽头,在果中安立为果。“超越”等是说涅槃。因为“超越”即是出离,“征服”即是离系的意思。这三种意义,对于道等中的每一个都可配释,或者这里只配于道,因为此处以道为意趣。“一刹那心”是说一个道不会生起两次。依诸法互不超越等为增上的慧而增长。应说“出离者即能出离”时,将ī音缩短,将ya音变为ka音,而说“能出离的”。依此而出离者为出离,出离本身即是能出离的,如同调伏者。此处应说“应被引导的”时,未将i音变为e音而说。显示巴利原文
277.Lokaṃtaratīti etena lokasamatikkamapaṭipattimāha. Uttaratīti etena lokassantagamanaṃ phale patiṭṭhānaṃ phalaṃ. Samatikkammātiādinā nibbānaṃ. Samatikkammāti hi nissaritvā. Abhibhuyyāti visaṃyuttaṃ hutvāti attho. Tividhopi cattho maggādīsu ekekasmiṃ yojetabbo, maggeyeva vā idha tassa adhippetattā. Ekacittakkhaṇikanti ekamaggassa dve vāre anuppattiṃ sandhāyāha. Aññamaññaṃ dhammānaṃ anativattanādisādhikāya paññāya vaḍḍheti. ‘‘Niyyātīti niyyānīya’’nti vattabbe ī-kārassa rassattaṃ ya-kārassa ca ka-kāraṃ katvā ‘‘niyyānika’’nti vuttaṃ. Niyyāti etenāti niyyānaṃ, niyyānameva niyyānikaṃ venayiko viya. Ettha ‘‘neyyānika’’nti vattabbe i-kārassa e-kārattaṃ akatvā vuttaṃ.
名为‘果’者,是指心与心所之聚,它成为与之相应的诸法——亦即其自身组成部分——的依止。或者,‘果’即是果智,或正见等支分。‘出世间’是指超越世间的状态,以此涵盖果与涅槃。其中,凡是果,即称为‘地’。又如业所生的欲有等,由于是有情所依而称为‘地’;同样,道所生的果,由于圣弟子时时入于果定而成为依止,故称为‘地’,圣者们也因此得以长久安住。关于‘以断除远离之力’,此处应见:对堕恶趣法的究竟断除,以及对其他烦恼如闪电照亮黑暗般的断除。世间禅那,对于凡夫及未积资粮的圣者,若离开行道则不能成就;然而,对于已积资粮的圣者,由于唯依道而成就,如同异熟唯依善业而成就,如此成就的禅那虽与圣道相似,但并非其异熟,故不能说行道是彼禅那的行道。因此,在那里未以行道为重点而作宣说,唯以行道而说。为摄前述禅那,也作了纯净之说。显示巴利原文
Phalanti cittacetasikarāsi vuccati, taṃ aññamaññaṃ sampayuttānaṃ dhammānaṃ attano avayavabhūtānaṃ nissayo hoti. Phalañāṇaṃ vā phalaṃ, sammādiṭṭhiādayo aṅgāni vā. Lokuttarabhāveti lokaṃ uttiṇṇabhāve. Tena phalanibbānāni saṅgaṇhāti. Tesu yaṃ bhavati phalaṃ, taṃ ‘‘bhūmī’’ti vuccati. Yathā vā kammanibbattā kāmabhavādayo taṃsamaṅgino nissayabhāvena ‘‘bhūmī’’ti vuccanti, evaṃ maggena nibbattaṃ phalaṃ ariyasāvakassa kālena kālaṃ samāpajjitabbatāya nissayabhāvato ‘‘bhūmī’’ti vuccati, tatoyeva ariyā cirataraṃ tiṭṭhanti. Samucchedavivekavasenāti ettha apāyagamanīyānaṃ accantasamucchedo itaresañca vijjutobhāsena viya tamassa samucchedo daṭṭhabbo. Lokiyajjhānampi puthujjanassa ariyassa ca akatādhikārassa na vinā paṭipadāya ijjhati, katādhikārassa pana ariyassa maggeneva samijjhanato vipākānaṃ viya kusalena tathā samiddhassa ariyamaggena sadisatāya abhāvato atabbipākattā ca na maggapaṭipadā tassa jhānassa paṭipadāti sakkā vattunti tattha tathā garuṃ katvā paṭipadāhi eva desanā na katā, yathāvuttajjhānasaṅgahatthaṃ suddhikadesanāpi katā.
然而,在此为了显示某些人没有行道便不得成就,故以重点说‘苦行道’等。‘任何一次’是指:在一次、两次、三次、四次乃至多次等镇伏次数中的任何一次。一次、两次的镇伏次数属于乐行道,并非三次以上才是乐行道,因此注释师们将三次的镇伏次数选定为苦行道。如此选定之后,随后的四次镇伏次数等便无可论说。以相状等确定把握色与无色,称为色无色把握;确立‘此唯名色,无其他任何有情等’,称为名色确立。若问:是否因色无色把握的困难性,而非因名色确立等的困难成就,故说为苦行道性?因为已把握色无色者,其道的显现迟缓,可能来自名色确立等的困难成就。并非如此,因为即使名色确立等由于所对治的烦恼微弱而容易成就,但伴随如是成就的观慧诸根羸弱,故道的显现依然迟缓。显示巴利原文
Idha pana kassaci vinā paṭipadāya asiddhito garuṃ katvā dassetuṃ ‘‘dukkhapaṭipada’’ntiādi vuttaṃ. Yo koci vāroti sakiṃ dvikkhattuṃ tikkhattuṃ catukkhattuṃ anekakkhattunti evamādīsu vikkhambhanavāresu yo koci. Sakiṃ dvikkhattuñca vikkhambhanavārā sukhā paṭipadā eva, na ca tato uddhaṃ sukhā paṭipadā hotīti tikkhattuṃ vikkhambhanavāraṃ dukkhā paṭipadāti rocesuṃ aṭṭhakathācariyā. Tasmiṃ tathārocite tato paresu catukkhattuṃ vikkhambhanavārādīsu vattabbameva natthīti. Rūpārūpānaṃ lakkhaṇādīhi paricchinditvā gahaṇaṃ rūpārūpapariggaho, nāmarūpamattametaṃ, na añño koci sattādikoti vavatthāpanaṃ nāmarūpavavatthāpanaṃ. Pariggahitarūpārūpassa maggapātubhāvadandhatā ca nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ kicchasiddhito siyāti na rūpārūpapariggahakicchatāya eva dukkhapaṭipadatā vattabbāti ce? Taṃ na, nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ paccanīkakilesamandatāya sukhasiddhiyampi tathāsiddhavipassanāsahagatānaṃ indriyānaṃ mandatāya maggapātubhāvadandhabhāvato.
‘把握色无色已’:即使不困难地把握了。若是困难地把握,则更不必说。对其余句也是如此。‘这一句’:在诸蕴思惟终了、生灭随观正在转起时,对所生起观随烦恼的三次镇伏,由于具足困难性的一句,注释师们选定为苦行道,因为这是行道的终点。即使此一句并非困难,若前句困难,苦行道性亦如所说之理成立,故不应视为被否定。或者,依前述的一切色无色把握等困难性,通过三次镇伏句而说‘这一句’。然而,若于一切处皆非困难,则当知为乐行道。显示巴利原文
Rūpārūpaṃ pariggahetvāti akicchenapi pariggahetvā. Kicchena pariggahite vattabbameva natthi. Evaṃ sesesupi. Imaṃ vāraṃ rocesunti kalāpasammasanāvasāne udayabbayānupassanāya vattamānāya uppannassa vipassanupakkilesassa tikkhattuṃ vikkhambhanena kicchatāvāraṃ dukkhā paṭipadāti rocesuṃ etadantattā paṭipadāya. Etassa akicchattepi purimānaṃ kicchatte dukkhapaṭipadatā vuttanayāvāti na paṭisiddhāti daṭṭhabbaṃ. Yathāvuttaṃ vā sabbaṃ rūpārūpapariggahādikicchataṃ tikkhattuṃ vikkhambhanavāratāvasena ‘‘imaṃ vāra’’nti āha. Yassa pana sabbattha akicchatā, tassa sukhā paṭipadā veditabbā.
正语,由于妄语等具有欺诳等作用,是粗涩、不摄持者的对立面,故本性为摄持。它因柔和而摄持相应法,亦摄持以正语为缘的善说之听众。所谓正业之离,能发动应作的身业事,且其自身即是发动、努力,因此称为‘发动为本性’。或者,它像身业举起重担一样,对相应法提起、发动;它也是对活命众生的相应法之清净、洁白,或即对活命根之行的清净。显示巴利原文
Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato pariggāhakasabhāvā sammāvācā. Sā siniddhabhāvato sampayuttadhamme pariggaṇhāti sammāvācāpaccayasubhāsitasotārañca janaṃ. Kāyikakiriyākiccaṃ kattabbaṃ samuṭṭhāpeti, sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammantasaṅkhātā viratipi samuṭṭhānasabhāvāti vuttā. Sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhahanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya, jīvamānassa sattassa, sampayuttadhammānaṃ vā suddhi vodānaṃ ājīvasseva vā jīvitindriyavuttiyā.
283 ‘依止道’:意为由于具有究竟道之本性,因此以道支分的形态依止于道支之集合。显示巴利原文
283.Maggasannissitanti paramatthamaggasabhāvattā maggāvayavabhāvena samudāyasannissitanti attho.
285 ‘住立’依烦恼而说,‘积聚’依行作而说。或者,‘住立’依渴爱而说,‘积聚’依见而说。‘觉’:应理解为‘此即所谓法之集合’。譬如军支、车支等,由此显示人施设并非实有的施设。‘支’字亦有原因之义,因为是导向四谛之觉的原因,故称‘觉支’。‘觉’即觉者之觉,觉即是支,因此说‘随觉者即觉支’。以‘随觉’等词,通过能显示义理差别的接头词,说明:对于观等之因以及所觉之谛,以现量相称、直接面对而不颠倒地正确觉知。因为‘觉’字以总相含摄一切差别之觉。显示巴利原文
285.Patiṭṭhānaṃ kilesavasena, āyūhanaṃ abhisaṅkhāravasena. Taṇhāvasena vā patiṭṭhānaṃ, diṭṭhivasena āyūhanaṃ. Bodhīti yā ayaṃ dhammasāmaggī vuccatīti yojetabbā. Senaṅgarathaṅgādayo viyāti etena puggalapaññattiyā avijjamānapaññattibhāvaṃ dasseti. Aṅga-saddo kāraṇatthopi hotīti catusaccabodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā. Bujjhantīti bodhiyo, bodhiyo eva aṅgāti ‘‘anubujjhantīti bojjhaṅgā’’ti vuttaṃ. Vipassanādīnaṃ kāraṇānaṃ bujjhitabbānañca saccānaṃ anurūpaṃ paccakkhabhāvena paṭimukhaṃ aviparītatāya sammā ca bujjhantīti evamatthavisesadīpakehi upasaggehi ‘‘anubujjhantī’’tiādi vuttaṃ. Bodhi-saddo hi sabbavisesayuttaṃ bujjhanaṃ sāmaññena saṅgaṇhātīti.
299 ‘已渡越’:指已渡越贪等烦恼。所谓‘作’,是指那些随转的恶行。显示巴利原文
299.Tiṇṇanti rāgādīnaṃ. Karoti nāma kiṃ duccaritāni anuvattamānāni.
301 杀生等所生资具的恒常习行,即是坚固的受用。‘自有其作用’,意为各自有各自的作用。‘非有’,即否定有其他意义。受用资具、近处低语与示现威仪,是由恶欲所生的三种诡诈事。显示巴利原文
301. Pāṇātipātādinipphāditapaccayānaṃ niccasevanaṃ dhuvapaṭisevanaṃ. Sakiccakoti visuṃ attano kiccavā. Na hotīti atthantarabhāvaṃ paṭikkhipati. Paccayapaṭisevanasāmantajappanairiyāpathappavattanāni pāpicchatānibbattāni tīṇi kuhanavatthūnīti.
343 导向出起的观智,即行舍智,是随顺的。当它以空的方式观照时,称为‘空’;以苦的方式观照时,由于干涸了渴爱的欲求,称为‘无愿’。它立于应来之处——即为了证得道果的来处行道之位,而给予‘空’与‘无愿’的名称。由于‘来处’而得名,在功德和所缘方面,名称自然是成立的;但并非在通过功德与所缘得名时,一切处都由‘来处’而得名。为了圆满名称的成立,一切道也都通过功德与所缘而与三种名称相应,而非仅由‘来处’得名。由于这是作决定之说,在非迂回的开示中,此处唯由‘来处’而得名,不由其他,故如此说。显示巴利原文
343. Vuṭṭhānagāminīvipassanā saṅkhārupekkhā sānulomā, sā suññato passantī ‘‘suññatā’’ti vuccati, dukkhato passantī taṇhāpaṇidhisosanato ‘‘appaṇihita’’nti. Sā āgamanīyaṭṭhāne maggādhigamatthaṃ āgamanapaṭipadāṭhāne ṭhatvā suññatāppaṇihitanti nāmaṃ deti. Āgamanato nāme laddhe saguṇato ārammaṇato ca nāmaṃ siddhameva hoti, na pana saguṇārammaṇehi nāmalābhe sabbattha āgamanato nāmaṃ siddhaṃ hotīti paripuṇṇanāmasiddhihetuttā saguṇārammaṇehi sabbesampi nāmattayayogo, na āgamanatoti vavatthānakarattā ca nippariyāyadesanāya āgamanatova idha nāmaṃ labhati, na itarehīti vuttaṃ.
350 ‘无相观’即无常随观。‘于有相之法中’:指在具有总聚、密集等相,以及依作用分界而被执取的诸蕴中。‘无相解脱’:指无常随观。‘如此成就此者’:此处如何作譬喻的联结?因为并非如同欲、心所没有称为‘道增上’的增上状态那样,信根增上者的无相解脱就没有无相的状态;也并非如同非道增上者不被给予‘道增上’之名那样,无相者就不被给予‘无相’之名;因为无相解脱并非没有无相性。‘道是这些的增上,故为道增上’——在那里,与彼相应的欲、心所没有道增上的状态,这是合理的。但在这里,‘道以此为无相,故为道无相’——这个意思并不成立,因此不能以那个非道来成立道的无相状态。或者,这里意指的是什么共通性呢?即非道支者不具道名。正如尽管有增上的状态,欲、心所也不被称为‘道增上’,因为它们不是道支;同样地,尽管信以‘来处’的方式存在,它也不被称为‘无相’,因为它不是道支。如此,便阐明了无相观在非迂回的意义上也没有无相的状态。显示巴利原文
350.Animittavipassananti aniccānupassanaṃ. Nimittadhammesūti samūhādighanavasena ca sakiccaparicchedatāya ca sapariggahesu khandhesu. Animittavimokkhoti aniccānupassanamāha. Evaṃsampadamidanti kathamidha upamāsaṃsandanaṃ hoti. Na hi chandacittānaṃ maggasaṅkhātaadhipatibhāvābhāvo viya saddhindriyādhikassa animittavimokkhassa animittabhāvābhāvo atthi, na ca amaggādhipatīnaṃ maggādhipatināmadānābhāvo viya animittassa animittanāmadānābhāvoti sakkā vattuṃ animittavimokkhassa ananimittatāya abhāvato . Maggo adhipati etesanti ca maggādhipatinoti yutto tattha chandacittehi taṃsampayuttānaṃ maggādhipatibhāvābhāvo. Idha pana maggo animittaṃ etassāti maggānimittoti ayamattho na sambhavatīti na tena amaggena maggassa animittabhāvo na yujjati, kiṃ vā ettha sāmaññaṃ adhippetanti. Amaggaṅgamagganāmābhāvo. Yathā satipi adhipatibhāve chandacittānaṃ na maggādhipatīti magganāmaṃ, na ca tehi maggassa tesaṃ amaggaṅgattā, tathā satipi saddhāya āgamanabhāvena tassā animittanti magganāmaṃ, na ca tāya maggassa tassā amaggaṅgattā. Evaṃ animittavipassanāyapi animittabhāvo nippariyāyena natthīti dīpito hoti.
难道此处不是以‘空’等名称来指称禅那,而非指称道吗?并非如此,因为禅那与道相应,所以禅那被赋予‘空’等名称。他们说:依经典的方式,在此,即使在阿毗达摩中,也是由功德和所缘而得名的。因此受到驳斥:‘但并非获得。’什么原因呢?在阿毗达摩中,不观照自性,唯由对立面而得名,这是意旨。因为凡由功德和所缘得名者,是以自性为主的。如果唯由自性得名,则一切道皆有‘空’等状态的决定便不能成立。因此,在阿毗达摩中,纵然有两种得名方式,仍采取了由对立面决定名称的方式,所以说由功德和所缘,‘空道’与‘无愿道’不得其名。或者,‘但并非获得’的意思是:不依其他,唯由功德和所缘,它们得不到名称。什么原因呢?在阿毗达摩中,名称的获得是伴着自性与对立面的,这是含义。因为若不观待能作决定的对立面,纯粹的自性在阿毗达摩中不能成为名称的因,否则便会导致无决定。因此,与执我、欲求相对立的观智随顺之道,虽然另有自性,却以伴随对立面的自性而得名。然而,无相道的观智并非相的对立面,因为它自身执取相,不能阻止对相的执取;因此,随顺它的道也不是相的对立面。显示巴利原文
Nanu ca idha jhānaṃ suññatādināmena vuttaṃ, na maggoti ce? Na, maggasampayogato jhānassa suññatādināmakattā. Suttantapariyāyena saguṇārammaṇehi idha abhidhammepi nāmaṃ labhatīti āhaṃsu. Tasmā paṭikkhittā ‘‘na pana labhantī’’ti. Kiṃ kāraṇā? Abhidhamme sarasaṃ anāmasitvā paccanīkatova nāmalābhāti adhippāyo. Yo hi saguṇārammaṇehi nāmalābho, so sarasappadhāno hoti. Saraseneva ca nāmalābhe sabbamaggānaṃ suññatādibhāvoti vavatthānaṃ na siyā. Tasmā abhidhamme satipi dvīhi nāmalābhe paccanīkato nāmavavatthānakaraṃ gahitanti saguṇārammaṇehi suññatāppaṇihitamaggā nāmaṃ na labhantīti āha. Atha vā na pana labhantīti aññanirapekkhehi saguṇārammaṇehi na labhanti. Kiṃ kāraṇā? Abhidhamme sarasapaccanīkehi sahitehi nāmalābhāti attho. Paccanīkañhi vavatthānakaraṃ anapekkhitvā kevalassa sarasassa nāmahetubhāvo abhidhamme natthi avavatthānāpattito. Tasmā attābhinivesapaṇidhipaṭipakkhavipassanānulomā maggā satipi sarasantare paccanīkasahitena sarasena nāmaṃ labhanti. Animittamaggassa pana vipassanā nimittapaṭipakkhā na hoti sayaṃ nimittaggahaṇato nimittaggahaṇānivāraṇāti tadanulomamaggopi na nimittassa paṭipakkho. Yadi siyā, nimittagatavipassanāyapi paṭipakkho siyāti. Tasmā vijjamānopi saraso vavatthānakarapaccanīkābhāvā abhidhamme animittanti nāmadāyako na gahito. Aniccānupassanānulomo pana maggo suddhikapaṭipadānayeyeva saṅgahitoti daṭṭhabbo. Tasmā eva ca so nayo vuttoti. Evanti yaṃ vakkhati ‘‘aniccato vuṭṭhahantassa maggo animitto hotī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350), evaṃ āharitvā aṭṭhakathācariyehi so animittamaggo dīpitoti attho.
‘出起……以何为所缘?’:问者以为,若从无常等出起时,出起观智以诸相为所缘,则不可能从诸行出起;若以诸行为所缘,则不能通达诸相,故有此问。答:‘以相为所缘。’因为以‘无常’等方式在诸行上运作的智,也通达了诸相,这是由于它执取了具有他们行相的诸行。为了显示‘以相为所缘’即是依上述意旨所说的‘以诸行为所缘’,故说‘所谓相……’等。因为无常性、苦性、无我性,若被分别执取,此相是施设性的,在胜义上并不存在;正因不存在,它成为依因等不可说的法。因此,由于在胜义上没有可被分别执取的相,故说:‘凡是观照无常、苦、无我三相者’,即是在自性上观照诸行而观照其相。又因为以‘无常’等方式唯见诸行,所以它们如同系于颈上的腐尸,应当被舍离。显示巴利原文
Vuṭṭhāna…pe… kimārammaṇāti aniccādito vuṭṭhahantassa vuṭṭhānagāminiyā lakkhaṇārammaṇatte sati saṅkhārehi vuṭṭhānaṃ na siyā, saṅkhārārammaṇatte ca lakkhaṇapaṭivedhoti maññamāno pucchati. ‘‘Anicca’’ntiādinā saṅkhāresu pavattamānena ñāṇena lakkhaṇānipi paṭividdhāni honti tadākārasaṅkhāragahaṇatoti āha ‘‘lakkhaṇārammaṇā’’ti. Saṅkhārārammaṇā eva yathāvuttādhippāyena ‘‘lakkhaṇārammaṇā’’ti vuttāti dassento ‘‘lakkhaṇaṃ nāmā’’tiādimāha. Aniccatā dukkhatā anattatāti hi visuṃ gayhamānaṃ lakkhaṇaṃ paññattigatikaṃ paramatthato avijjamānaṃ, avijjamānattā eva parittādivasena navattabbadhammabhūtaṃ. Tasmā visuṃ gahetabbassa lakkhaṇassa paramatthato abhāvā ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti saṅkhāre sabhāvato sallakkhentova lakkhaṇāni sallakkheti nāmāti āha ‘‘yo pana aniccaṃ dukkhamanattāti tīṇi lakkhaṇāni sallakkhetī’’ti. Yasmā ca aniccantiādinā saṅkhārāva dissamānā, tasmā te kaṇṭhe baddhakuṇapaṃ viya paṭinissajjanīyā honti.
超世间的善法显示巴利原文
Lokuttarakusalaṃ
杂说之义释显示巴利原文
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā
此处’(Tatrāti)指出世间禅那。‘内在的’(Ajjhattañcāti)等半偈,以五种方式开示了应当投入、应当出起的观禅所缘。‘七支八支’等中的‘等’(ādi)字应视为省略。‘相’(Nimittanti)指从何处出起,那些相续生起的便以‘相’字来指示。正是行舍智决定了圣道的觉支等差别。何以故?因为从各各第二禅等基础禅那所生、伴有行舍智者,对于超越基础禅那的诸支,修习不欲证入的离贪;其余则无此状态。于他们的诸主张中,应知是观禅在作决定。为什么?正是由观禅的决定,在第一位长老的主张中,不以基础禅那为依的初禅基础之道,也属于初禅者;而其余则由基础禅那与观禅的决定各属其禅。如此,在其他主张中,也应当随宜结合观禅的决定。显示巴利原文
Tatrāti lokuttarajjhāne. Ajjhattañcāti upaḍḍhagāthāya abhinivisitabbaṃ vuṭṭhātabbaṃ vipassanābhūmiṃ pañcadhā uddisati. Sattaaṭṭhādīni aṅgāni sattaṭṭhaṅgānīti ādisaddassa lopo daṭṭhabbo. Nimittanti yato vuṭṭhānaṃ, tāni nimittapavattāni nimittavacaneneva uddisati. Saṅkhārupekkhāñāṇameva ariyamaggassa bojjhaṅgādivisesaṃ niyameti. Kasmā? Tato tato dutiyādipādakajjhānato uppannassa sasaṅkhārupekkhāñāṇassa pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanābhāvato itarassa ca atabbhāvato. Tesampi vādesu…pe… vipassanāva niyametīti veditabbā. Kasmā? Vipassanāniyameneva hi paṭhamattheravādepi apādakapaṭhamajjhānapādakamaggā paṭhamajjhānikāva honti, itare ca pādakajjhānavipassanāniyamehi taṃtaṃjhānikā. Evaṃ sesavādesupi vipassanāniyamo yathāsambhavaṃ yojetabbo.
对于杂乱执相的分别,是由基础禅定起,而非他处禅定。因而,在禅定基础起处的分别执相中,当适当掌握各别相续之分别,没有其他源头。此处,第二期上座部论典谓之:此状态为基础期内观一致且符合执相分别的内观禅定规律。并且内观依此法修习,因无厌爱无执著的修习,具足喜乐而入于不动心态,进入禅定诸法规则,故论此即是内观规则之说法,应当如此了解。显示巴利原文
Pakiṇṇakasaṅkhāreti pādakajjhānato aññasaṅkhāre. Tena pādakajjhānasaṅkhāresu sammasitesu vattabbameva natthīti dasseti. Tatrāpīti dutiyattheravādepi. Taṃtaṃjhānikatā taṃtaṃsammasitasaṅkhāravipassanāniyamehi hoti. Tatrāpi hi vipassanā taṃtaṃvirāgāvirāgabhāvanābhāvena somanassasahagatā upekkhāsahagatā ca hutvā jhānaṅgādiniyamaṃ maggassa karotīti evaṃ vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo.
此即相续禅定的诸法修习场所。自心所有的基础禅定相续执相的承载条件,若无身心的专注承载、无所依赖之正念、无坠落思想、无失调意念,乃至偶然得果之灯光、愉悦之声响,应当使之明晰调和。于此,即使初果圣者,若说其具足完满之依止(正念正知等),由世尊言说其依止所在,则诸法相续,各有相应的承载而不相干扰,此即现行依止所在。不是说对诸法相续性质外之混杂心念无明等有明了,而是说因相续依止特殊,殊为明了。如此,在第二期起初禅定路径上,诸依止各有对应,其相续依止专属,而无重迭。此处调和之义,亦如是论断。显示巴利原文
Tanti taṃtaṃjhānasadisabhavanaṃ. Svāyamattho pādakajjhānasammasitajjhānupanissayehi vinā ajjhāsayamattena asijjhanā upanissayena vinā saṅkappamattena sakadāgāmiphalādīnaṃ asijjhanadīpakena nandakovādena (ma. ni. 3.398 ādayo) dīpetabbo. Tattha hi sotāpannāyapi paripuṇṇasaṅkappabhāvaṃ vadantena bhagavatā yassa yassa upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassāti tena tena paripuṇṇasaṅkappatā hoti, na tato paraṃ saṅkappasabbhāvepi asijjhanatoti ayamattho dīpito hoti. Evamidhāpi yassa yassa dutiyādijhānikassa maggassa yathāvutto upanissayo atthi, tassa tasseva ajjhāsayo niyāmako, nāññassa satipi tasmiṃ asijjhanato. Imasmiṃ pana vāde pādakasammasitajjhānupanissayasabbhāve ajjhāsayo ekantena hoti, taṃtaṃphalūpanissayasabbhāve taṃtaṃsaṅkappo viyāti tadabhāvābhāvato ajjhāsayo niyametīti vuttaṃ.
若于基础禅那无有依止,此处所说‘基础’是对世间禅那而言,惟除第四禅那者。安止的成就,在未能超越粗重支分、缺乏亲依止的条件下,若无五支则不能生起,因此说‘有喜俱行之道’。而说‘舍俱行之道’,表明即使具有第四禅那的性质,也同样能断除随眠。显示巴利原文
Yasmiṃ pana pādakajjhānaṃ natthīti catutthajjhānikavajjānaṃ pādakāni lokiyajjhānāni sandhāya vuttaṃ. Appanāppatti ca oḷārikaṅgātikkamanupanissayābhāve pañcahi aṅgehi vinā na hotīti ‘‘somanassasahagatamaggo hotī’’ti āha. Upekkhāsahagatamaggoti etena catutthajjhānikatāpi samānā anusayasamugghāṭanasamatthassa na saṅkhārāvasesatāti dasseti. Te ca vādā na virujjhanti ajjhāsayavasena pañcamajjhānikatāya paṭhamādijjhānikatāya ca sambhavatoti adhippāyo. Ajjhāsayo ca sātthako hoti, aññathā pādakasammasitajjhāneheva niyamassa siddhattā ajjhāsayo niyāmako vuccamāno niratthako siyāti. Idha pana aṭṭhasāliniyā niyāmane ekantikaṃ vipassanāsaṅkhātaṃ atthameva uddharitvā ‘‘tesampi vādesu ayaṃ…pe… vipassanāva niyametī’’ti vadantena tayopete vāde vipassanāva niyametīti dassitaṃ. Taṃtaṃvādānañhi vipassanāsahitānameva siddhi, nāññathāti dassitanti.
所谓‘震动’,意指它不能成为种姓智的缘。若说在第五心刹那,速行已落下,那么此时种姓智及其后的道又如何能在速行落下的刹那生起呢?因为先前未有过速行间断的落下。只有那个速行多次转起时方才落下,种姓智则在速行落下时生起。显示巴利原文
Pavedhatīti gotrabhussa paccayo bhavituṃ na sakkotīti attho. Yadi pañcamacittakkhaṇe javanaṃ patitaṃ nāma hoti, kathaṃ tadā gotrabhu tadanantarañca maggo javanassa patitakkhaṇe uppajjatīti? Apubbassa javanantarassa patitatābhāvato. Tadeva hi javanaṃ anekakkhattuṃ pavattamānaṃ patitaṃ siyāti, gotrabhu pana ārammaṇantare uppannaṃ apubbaṃ javanaṃ, tathā maggo bhūmantarato cāti. Nanu ca sattamajavanacetanāya balavatāya upapajjavedanīyabhāvo hoti ānantariyatāpīti, tatthāyaṃ adhippāyo siyā ‘‘paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena antimajavanacetanāya susaṅkhatattā sā sattamajavanacetanā upapajjavedanīyā ānantarikā ca hoti, na apatitajavanacetanā viya balavatāyā’’ti.
再者,‘若应随顺彼’:由于种姓智也以诸行为所缘,故它同样是随顺智。正如先前的随顺智,彼亦应随另一随顺智,而非随顺道。若非如此,便不会有道的出起;因为彼未得与自己相似所缘的转向依止之缘。由于未断尽故,于五取蕴中……显示巴利原文
Puna anulomaṃ taṃ anubandheyyāti gotrabhussa hi saṅkhārārammaṇatte sati tadapi anulomamevāti purimaanulomaṃ viya taṃ tadapi aññaṃ anulomaṃ anubandheyya, na maggoti maggavuṭṭhānameva ca na bhaveyya attano sadisālambanassa āvajjanaṭṭhāniyassa paccayassa alābhā. Appahīnabhāvena pañcasu upādānakkhandhesu anusayitā kilesā sā bhūmi etehi laddhāti katvā bhūmiladdhā. Vaṭṭaṃ sinonti bandhantīti katvā vaṭṭasetū ca, tesaṃ samugghātakaraṇantipi etadevassa lobhakkhandhādipadālanaṃ vuccati. Tanti pavattaṃ. Ekaṃ bhavanti anāgāmino anekakkhattuñca tattheva upapajjantassa heṭṭhā anāgamanavasena eko bhavoti gahetvā vuttaṃ.
此义即如所说,是从已执受的转起中出离。在恶趣中,从第七有以后;在善趣中,能给予果报的造作识之缘被摧毁——这应视为由入流道智令造作识灭尽。所谓“于二有中”,是指当阿那含道尚未修习时,斯陀含于欲界还会生起的两种有。说“动摇”,是为了显示动摇的自性,而非显示不动摇。因此,为了先显示不动摇,再显示动摇,才说“因为如来……”等。或者,若有人因见到四种道在某处同为一行道,便执取其自性为绝对不动摇,为遮止这种执取,才说“动摇”,这并非为了确定动摇;如此兼示两者,才为合理。又或者,有人认为四种道都是同一行道,然而依烦恼根门而成就的行道,其本性就是动摇的,故只说“动摇”,而不说“不动摇”。显示巴利原文
Imassa panatthassāti yathāvuttassa upādinnakapavattato vuṭṭhānassa. Apāyesu sattamabhavato uddhaṃ sugatiyañca vipākadāyakassa abhisaṅkhāraviññāṇassa paccayaghāto sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodho daṭṭhabbo. Dvīsu bhavesūti anāgāmimagge abhāvite sakadāgāmissa kāmadhātuyaṃ ye dve bhavā uppajjeyyuṃ, tesūti attho. Calatīti etena calanasabhāvameva dasseti, na acalanābhāvaṃ, tasmā acalanaṃ dassetvā puna calanaṃ dassetuṃ ‘‘tathāgatassa hī’’tiādimāha. Yepi vā katthaci cattāropi magge samānapaṭipade disvā sabhāvato acalanameva gaṇheyyuṃ, tesaṃ taṃgahaṇanivāraṇatthaṃ ‘‘calatī’’ti vuttaṃ, na calanāvadhāraṇatthanti yuttaṃ ubhayadassanaṃ. Atha vā yadipi kesañci cattāropi maggā samānapaṭipadā, tathāpi kilesindriyehi sijjhamānā paṭipadā tesaṃ vasena calanapakatikā evāti ‘‘calati’’cceva vuttaṃ, na ‘‘na calatī’’ti.
初道二十大纲之解释显示巴利原文
Paṭhamamaggavīsatimahānayavaṇṇanā
357 若有人在预备阶段生起“我修习道”的意欲,他便是在修习道。如此,于一切处,应知由意欲的差别,而有种种修习的差别。显示巴利原文
357. Yassa pubbabhāge ‘‘maggaṃ bhāvemī’’ti ajjhāsayo pavatto, so maggaṃ bhāveti. Evaṃ sabbattha ajjhāsayavisesena taṃtaṃbhāvanāviseso daṭṭhabbo.
358 在“欲增上”等中,于同一心刹那生起的诸法中,如何是欲及其俱生法的增上,以及精进等的增上?答:依近依缘。因为有欲者,善法得以成就。当生起“我将成就”的心时,善法便成就;其俱生的欲依此前近依缘而成为殊胜,令俱生法随其自在而转。当它转起时,它们转起;当它退转时,它们退转,且它们具有随顺于它的力量,犹如国王的臣属。于精进等也是如此。然而,其余诸法,虽在某些情况下也有如上所述的转起,但因不具备那样的自性,故应知并无增上。显示巴利原文
358.Chandādhipateyyantiādīsu ekacittakkhaṇe vattamānesu dhammesu kathaṃ chandassa taṃsahajātassa adhipatibhāvo vīriyādīnañcāti? Upanissayavasena. Yassa hi sace chandavato kusalaṃ nipphajjati, ‘‘ahaṃ nipphādessāmī’’ti pavattamānassa kusalaṃ nipphannaṃ, tassa taṃsahajāto chando tena purimupanissayena visiṭṭho sahajātadhamme attano vase vatteti. Tasmiñca pavattamāne te pavattanti, nivattamāne nivattanti, tadanurūpabalā ca honti rājapurisā viyāti. Evaṃ vīriyādīsu. Sesadhammānaṃ pana katthaci vuttappakārappavattisabbhāvepi ataṃsabhāvattā adhipatibhāvo natthīti daṭṭhabbo.
第二道之解释显示巴利原文
Dutiyamaggavaṇṇanā
361 将ā音缩短,所以说为“aññindriya”(已知根),而ā字乃是法的限定之意。显示巴利原文
361. Ā-kārassa rassattaṃ katvā aññindriyaṃ vuttaṃ, ā-kāro ca dhammamariyādattho.
第三第四道之解释显示巴利原文
Tatiyacatutthamaggavaṇṇanā
362 “道支不圆满”,意指正见等未作应作之事。因为“杀灭而行”即是道,而此中并无应被杀灭者。慢的转起与见相似,当“我是”转起时,它便安立于见的地位。所谓“犹如光明的转起之时”,是就长时转起而言。因为通过一分共相,而有如所意指的譬喻。在碱中,即在草木等的碱灰中。充分揉捏,即浸湿。欲,即渴爱。随眠,即渴爱与慢随眠。而在此经中,犹如未拔除的香被拔除一般,通过显示未拔除的慢等的拔除,显示了于相互的烦恼中舍断,应知这是为此目的而引用的,并非如所述的方法以譬喻而宣说。于无间转起的心中,其染污与清净的、有过与无过的心所生起时,便成为彼心的部分,犹如组成部分,故说“依心支”。显示巴利原文
362.Maggaṅgāni na pūrenti akiccakattā sammādiṭṭhiyāti adhippāyo. Mārento gacchatīti hi maggo, na cetāya māretabbaṃ atthīti. Mānassa diṭṭhisadisā pavatti ahamasmīti pavattamānassa diṭṭhiṭṭhāne ṭhānaṃ. Ālokasseva pavattikālo viyāti cirappavattiṃ sandhāyāha. Ekadesasāmaññena hi yathādhippetena upamā hotīti. Khāre vāti kaṭṭhādīnaṃ khāracchārikāyaṃ. Sammadditvāti kiledetvā. Chandoti taṇhā. Anusayoti taṇhā mānānusayo ca. Etasmiñca sutte asamūhatassa gandhassa samugghāṭanaṃ viya asamūhatamānādisamugghātaṃ dassentena aññamaññe kilese pajahatīti dassitanti ānītaṃ, na yathāvuttanayena upamāya vuttattāti daṭṭhabbaṃ. Nirantaraṃ pavattamāne citte tassa saṃkilesavodānakarā sāvajjānavajjā cetasikā uppajjamānā tassaṅgabhūtā avayavā viya hontīti ‘‘cittaṅgavasenā’’ti vuttaṃ.
法列举品显示巴利原文
Dhammuddesavāro
第一心之释显示巴利原文
Paṭhamacittakathāvaṇṇanā
365 依循在善法中所阐述的方法,应随其适当而了知,故说“依所说的方法”。“应无去”,即应无所了知。“于见中所得到的”,即于见中所得到的,仅是一种执取的方向。由于是不如理作意的近因,故单独列出;又因为是决定性的原因。念防护,在此处应理解为:当被冷热等所触时,于其中不放逸。显示巴利原文
365. Kusale vuttanayaṃ anugantvā yathānurūpaṃ veditabbatāya ‘‘vuttanayenā’’ti āha. Gantabbābhāvatoti bujjhitabbābhāvato. Diṭṭhiyā gatamattanti diṭṭhiyā gatimattaṃ gahaṇamattaṃ. Āsannakāraṇattā ayonisomanasikārassa visuṃ gahaṇaṃ ekantakāraṇattā ca. Satisaṃvaroti idha sītādīhi phuṭṭhassa appamajjanaṃ khamanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pahānasaṃvaroti vīriyasaṃvaro.
“见味”,即味著见。就其果义与现起而言,那是邪行现起的痴;或者,是执取正行对立面之相。虽然一切贪都具有贪求的特性,但为了显示此具有特殊意义、已达业道、并在此生起的贪求之相状等,故说“她对于他人的成就”等。对于自己变化的前驱,渴爱的喜乐即是喜乐。显示巴利原文
Assādadassananti assādadiṭṭhi. Phalaṭṭhena paccupaṭṭhānena asammāpaṭipattipaccupaṭṭhānomoho, sammāpaṭipattipaṭipakkhabhāvaggahaṇākāro vā. Sabbassa lobhassa abhijjhābhāve satipi visesayuttāya abhijjhāya kammapathappattāya idhuppajjamānāya lakkhaṇādiṃ dassetuṃ ‘‘sā parasampattīna’’ntiādimāha. Attano pariṇāmanassa purecārikā taṇhābhirati abhirati.
不审察即是痴。因为正是依于痴或依于见,对并非实有之处生起了带有随顺的胜解。“于无念心”,即指缺乏惭等守护的心。由于无念,且是念的对立面,以此显示无念的、与念相对的不善蕴即是邪念。然而,这些在怨恨等转起时,应视为与敏锐的想相应,这种想以“久作”等相状为对象。“有焦虑”等,是通于烦恼相应而说,因为作为轻快等绝对对立面的昏沉与睡眠等,在此中某些并不存在。“无寂止”,即指非寂静的状态。“无安住的作用”,即动摇的作用。心的无寂止,是于应成就的所缘处以依地格释;或者说,以无寂止为缘的所缘,即称为“无寂止”。显示巴利原文
Anupaparikkhā moho. Mohavasena hi diṭṭhivasena vā avatthusmiṃ sānunayo adhimokkho uppajjatīti. Asatiyacitteti ahirikādīhi ārakkharahitacitte. Satirahitattā satipaṭipakkhattā cāti etena satirahitā satipaṭipakkhā ca akusalā khandhā eva micchāsatīti dasseti. Te pana upanāhādippavattiyaṃ cirakatādisallakkhaṇe paṭusaññāsampayuttā daṭṭhabbā. Sadarathādibhāvo avisesena kilesasampayogato vutto lahutādiekantapaṭipakkhānaṃ thinamiddhādīnaṃ kesañci idha abhāvā. Avūpasamoti asannisinnasabbhāvamāha. Anavaṭṭhānarasanti calanakiccaṃ. Cetaso avūpasameti nipphādetabbe payojane bhummaṃ, avūpasamapaccayabhūtaṃ ārammaṇaṃ vā ‘‘avūpasamo’’ti vuttaṃ.
广说品解释显示巴利原文
Niddesavārakathāvaṇṇanā
377 于俱生法中的不动摇,应知不同于在懈怠中的不动摇,因为是彼之对治。然而,依于种种恶行努力而有的坚固,在此懈怠中即是不动摇。显示巴利原文
377.Sahajātadhammesuakampanaṃ na kosajjesu akampanaṃ viya tappaṭipakkhabhāvato daṭṭhabbaṃ, taṃtaṃpāpakiriyāya ussahanavasena pana thiratā tattha akampanaṃ.
381 “见的邪动摇”,即依常见等种种方式生起的邪见,如此说。“跳跃”,即如同在渡口跳跃。“颠倒”,即对事物的颠倒。显示巴利原文
381.Diṭṭhiyā virūpaṃ phanditanti tathā tathā sassatādivasena pavattā diṭṭhi eva vuccati. Tarantīti titthe viya pilavanti. Vipariyesatoti vatthussa viparītato.
390 以遮蔽自性的方式,执取本性、我等非实有,并将无常等执取为常等的不正执取,依于想等颠倒,故说“觉知非实有与不等”。显示巴利原文
390. Sabhāvapaṭicchādanavasena pakatiattādiasantagahaṇassa aniccādīnaṃ niccādivisamagahaṇassa ca saññādivipariyesassa nissayattā ‘‘asantaṃ asamañca bujjhatī’’ti vuttaṃ.
第二心之释显示巴利原文
Dutiyacittavaṇṇanā
399 “即使……也……”等句,是显示与前一心的无差别。由于无力策励、沉滞的状态,心的这种凝聚状态即是惛沉。显示巴利原文
399.Kiñcāpi…pe… parāmasantassa uppajjatīti purimacittena avisesaṃ dasseti. Anussāhanāvasīdanabhāvena saṃhatabhāvo thinaṃ.
第三心之释显示巴利原文
Tatiyacittavaṇṇanā
400 此处应如此理解其义:与慢俱的五种无过失支,即是不会偏离的支、成为应生起之处的支。由于慢是不确定的,因此它并非一定是障碍。在《发趣论》中,于“缘结法而生结法,以因缘”等处,显示了十种联结:“以欲贪结四次、以嗔恚结三次,慢、疑、有贪,此三者是一来者的结,于结中结有十种联结。”既说了“缘欲贪结而生慢结、无明结”,又说了“缘欲贪结而生无明结”,以及“缘慢结而生有贪结、无明结”,又说了“缘有贪结而生无明结”,通过这些联结,揭示了慢的不定性。在烦恼二法之中,也是如此。这里也将说到“结有十种联结,烦恼也有十种”。慢唯以高举为作用,不像是精进那样,以策励成就种种事业为作用。即使是对于自卑,也应视为是“不贬低自己而执取”,这即是高举。显示巴利原文
400.Idha mānena saddhiṃ pañca apaṇṇakaṅgānīti avirajjhanakaṅgāni uppattiarahaṅgāni hontīti attho daṭṭhabbo. Mānassa aniyatattā na niyatayevāpanakāti . Paṭṭhāne hi ‘‘saṃyojanaṃ dhammaṃ paṭicca saṃyojano dhammo uppajjati hetupaccayā’’ti (paṭṭhā. 3.4.1) ettha ‘‘catukkhattuṃ kāmarāgena tikkhattuṃ paṭighena ca māno vicikicchā bhavarāgo tayopete sakadāgāmino saṃyojanānaṃ saṃyojanehi dasavidhā yojanā’’ti dassitāya dasavidhāya yojanāya ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca mānasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti vatvā ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti ‘‘mānasaṃyojanaṃ paṭicca bhavarāgasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti ca vatvā ‘‘bhavarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti vuttāhi yojanāhi mānassa aniyatabhāvo pakāsito, tathā kilesadukepi. Idha ca vakkhati ‘‘dasavidhā saṃyojanānaṃ yojanā, tathā dasavidhā kilesāna’’nti ca. Unnamanavaseneva sampaggaharaso, na vīriyaṃ viya taṃtaṃkiccasādhane abbhussāhanavasena. Omānassapi attānaṃ avaṃkatvā gahaṇaṃ sampaggahoti daṭṭhabbo.
第四心之释显示巴利原文
Catutthacittavaṇṇanā
402 他们散乱之后,为作防护而生起策励,故说“为作防护而有策励”,这是指他们。显示巴利原文
402. Pariharaṇatthaṃ vikkhittā hutvā ussāhaṃ janentā ‘‘pariharaṇatthaṃ saussāhā’’ti vuttā, tesaṃ.
第九心的解释显示巴利原文
Navamacittavaṇṇanā
413 以散播和令不可爱色生起的方式,以及依其自身转起的行相,而有散播的作用。嗔应视为于所受用的果报中不可爱,犹如混杂毒物的腐尿。‘以不喜为味’等,在通过遮止而说味时,应理解为各各对治的作用。苦的行相状态即是苦性。自身的成就,如住处等,由于为他所支配,应视为如奴役。正如有奴役时,奴仆为他所支配;同样,有恶作时,具恶作者也是如此,因为他不能依自性转起善法。或者,由于在追悔已作与未作、善与不善之中有所依赖,以此两者,具恶作者为恶作所支配,故如奴役。显示巴利原文
413. Visappanaaniṭṭharūpasamuṭṭhānavasena attano pavattiākāravasena ca visappanaraso. Doso upayogaphalesu aniṭṭhattā visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo. Anabhiratirasāti evaṃpakāresu paṭikkhepena rasavacanesu taṃtaṃpaṭipakkhakiccagahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Kaṭukākāragati kaṭukañcukatā, attasampatti āvāsādi, parāyattatāya dāsabyaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Yathā hi dāsabye sati dāso parāyatto hoti, evaṃ kukkucce sati taṃsamaṅgī. Na hi so attano dhammatāya pavattituṃ sakkoti kusaleti. Atha vā katākatākusalakusalānusocane āyattatāya tadubhayavasena kukkuccena taṃsamaṅgī hotīti dāsabyaṃ viya taṃ hoti.
418 ‘违逆的行相’是指违逆的人或心的行相,即违逆的状态。以此显示违逆即是冲突。‘言语’应视为仅是举例。因为以此方式所做的一切事务,并不能妥善确立、妥善产生。有些人只解释‘ropasadda’的字面意义。所谓‘那是无量的’,是指嗔没有如此转起的自性,但可能由其他原因而成为无量。显示巴利原文
418.Viruddhākāroti viruddhassa puggalassa, cittassa vā ākāro viruddhabhāvo. Tena virujjhanaṃ virodhoti dasseti. Vacananti etaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Sabbameva hi kiccaṃ etena kariyamānaṃ suropitaṃ sujanitaṃ na hotīti. Ropasaddavacanatthameva keci vaṇṇenti. Taṃ appamāṇanti kodhassa tathāpavattanasabhāvābhāvā aññena kenaci kāraṇena paripuṇṇatā siyāti sandhāya vuttaṃ.
第十一心的解释显示巴利原文
Ekādasamacittavaṇṇanā
422 ‘已离治疗’是因为难以治疗而说的,并非在一切情况下都全无治疗;这是为了显示‘疑’并非全无治疗之义。显示巴利原文
422.Vigatā cikicchāti cikicchituṃ dukkaratāya vuttaṃ, na sabbathā cikicchābhāvā vicikicchāyāti tadatthaṃ dasseti.
424 由于不能决定、不能确立,心唯是转起之缘,故说‘仅是转起住立’。显示巴利原文
424. Nicchayābhāvā asaṇṭhahanato cetaso pavattipaccayamattatāya ‘‘pavattiṭṭhitimatta’’nti vuttaṃ.
425 由于无力趋向一种行相,心便从自己的所缘面前退堕。显示巴利原文
425. Ekaṃ ākāraṃ gantuṃ asamatthatāya attano āmukhaṃ sappanato osakkati.
第十二心的解释显示巴利原文
Dvādasamacittavaṇṇanā
429 掉举是安住于自己所执取的行相而转动,因此仅在一个所缘上动摇。而疑,即使是在色等单一所缘上生起,但生起时以‘是这样吗?是这个吗?’的方式,又期待‘不是吗?是别的吗?’等其他应执取的行相,故在多个所缘上动摇。显示巴利原文
429. Uddhaccaṃ attano gahitākāre eva ṭhatvā bhamatīti ekārammaṇasmiṃyeva vipphandanaṃ hoti. Vicikicchā pana yadipi rūpādīsu ekasmiññevārammaṇe uppajjati, tathāpi ‘‘evaṃ nu kho, idaṃ nu kho’’ti uppajjamānā ‘‘nanu kho, aññaṃ nu kho’’ti aññaṃ gahetabbākāraṃ apekkhatīti nānārammaṇe calanaṃ hoti.
“应知如此具足”:至此,展示了二心中所说的杂论后,接着为显示于十二心中,而说“于一切中”等。即使在善心中,由于未指出所缘增上,唯指出俱生增上,所以这里也只应指出它,故说“虽可得俱生增上,却未予指出”,这并非因所缘增上不可得。因为在八个与贪俱相应的心中,它是可得的。所谓“其余”,是说除了所考察的之外,没有其他需要指出的俱生增上。至于所缘增上,则无一法可得可言。“…法”指的是欲等中的任一俱生法。在善三法里,于缘起分等处,由于“非因缘、非增上缘”这一问题未被指出,应知在《发趣论》中是被否定的。否则,依“缘不善法而生不善法,非因缘、非增上缘”,则应说为“一”。显示巴利原文
‘‘Evaṃsampadamidaṃ veditabba’’nti ettāvatā imasmiṃ cittadvaye vuttapakiṇṇakaṃ dassetvā dvādasasu dassetuṃ ‘‘sabbesupī’’tiādimāha. Kusalesupi ārammaṇādhipatiṃ anuddharitvā sahajātādhipatino eva uddhaṭattā idhāpi so eva uddharitabbo siyāti ‘‘sahajātādhipati labbhamānopi na uddhaṭo’’ti vuttaṃ nārammaṇādhipatino alabbhamānattā. Sopi hi aṭṭhasu lobhasahagatesu labbhatīti. Sesopīti vīmaṃsato aññopi sahajātādhipati natthi, yo uddharitabbo siyā. Ārammaṇādhipatimhi vattabbameva natthi. Kañci dhammanti chandādīsu ekampi sahajātaṃ. Kusalattike tāva paṭiccavārādīsu ‘‘na hetupaccayā adhipatipaccayā’’ti ekassapi pañhassa anuddhaṭattā paṭṭhāne paṭisiddhatā veditabbā. Aññathā hi ‘‘akusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjati na hetupaccayā adhipatipaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.1.86) etassa vasena ‘‘eka’’nti vattabbaṃ siyā.
“非见所断故”:谓因无有见所断法,或因彼不存在于见所断法中。由此,由于不牵引结生,故在见所断中不来;以不在彼处来,便成立不牵引结生。而为成立“由不牵引故不来”,故说“因为于他们中”等。如此,便成结生的给予。若然,则应为见所断,因为生于恶趣者具有见所断法。但此法并非见所断,因此,在见所断分别中不出现——这是此处的意旨。显示巴利原文
Dassanena pahātabbābhāvatoti dassanena pahātabbassa abhāvato, dassanena pahātabbesu vā abhāvato. Etena paṭisandhianākaḍḍhanato dassanena pahātabbesu anāgamananti tattha anāgamanena paṭisandhianākaḍḍhanaṃ sādheti. Anākaḍḍhanato anāgamanaṃ pana sādhetuṃ ‘‘tesu hī’’tiādimāha. Ettheva paṭisandhidānaṃ bhaveyya. Tathā ca sati dassanena pahātabbaṃ siyā apāyagamanīyassa dassanena pahātabbabhāvato. Na cetaṃ dassanena pahātabbaṃ siyā, tasmā dassanena pahātabbavibhaṅge nāgatanti adhippāyo.
然而,如何知道“由于不牵引结生,故在见所断中不来”呢?因为只述说了见所断法具有异刹那业缘的状态。不善法有二种:见所断与修所断。其中,并未述及修所断思具有异刹那业缘的状态,只述说了另一种(见所断)的状态。因为在“修所断法,对于非见所断非修所断的法,不以业缘为缘”句中,只分别了俱生缘,而非异刹那缘。同样,在遮诠中也只说:“修所断法,对于非见所断非修所断的法,以所缘缘为缘……以俱生缘为缘……以亲依止缘为缘……以后生缘为缘”,唯说这些,并未说“以业缘为缘”。而在另一类(见所断)中则有所说。与掉举俱相应的思唯属修所断,故不应有异刹那业缘。若真如是,便应说修所断思也有异刹那业缘的状态,但并未说。因此,与掉举俱相应的思若有异刹那业缘,即应在见所断中宣说;由于未说,故不成立。正因为不牵引结生,故在彼(见所断)中不来——这是此处论师的意图。然而,通过不说异刹那业缘,便否定了修所断法有转起异熟。因为即使是转起异熟,也不能阻止其具有异刹那业缘的状态。又经中说:“与乐受相应的法,对于与苦受相应的法”显示巴利原文
Kathaṃ panetaṃ ñāyati ‘‘paṭisandhianākaḍḍhanato dassanena pahātabbesu anāgamana’’nti? Dassanena pahātabbānaññeva nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa vuttattā. Duvidhā hi akusalā dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbāti. Tattha bhāvanāya pahātabbacetanānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto, itarāsaññeva vutto. ‘‘Bhāvanāya pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa kammapaccayena paccayo’’ti ettha hi sahajātameva vibhattaṃ, na nānākkhaṇikanti. Tathā paccanīyepi ‘‘bhāvanāya pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo…pe… sahajātapaccayena…pe… upanissayapaccayena…pe…. Pacchājātapaccayena paccayo’’ti ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘kammapaccayena paccayo’’ti. Itarattha ca vuttaṃ. Uddhaccasahagatā ca cetanā bhāvanāya pahātabbesu eva āgatāti nānākkhaṇikakammapaccayo na siyāti. Yadi siyā, bhāvanāya pahātabbacetanāya ca nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo vucceyya, na tu vutto. Tasmā uddhaccasahagatā nānākkhaṇikakammapaccayabhāve sati dassanena pahātabbesu vattabbā siyā, tadabhāvā na vuttāti. Paṭisandhianākaḍḍhanato tattha anāgatāti ayametthādhippāyo. Nānākkhaṇikakammapaccayāvacanena pana bhāvanāya pahātabbānaṃ pavattivipākatā paṭikkhittā. Pavattivipākassapi hi nānākkhaṇikakammapaccayatā na sakkā nivāretuṃ. Vuttañca ‘‘sukhāya vedanāya sampayutto dhammo dukkhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa kammapaccayena paccayo, nānākkhaṇikā’’tiādi (paṭṭhā. 1.3.56-57). Yadi bhāvanāya pahātabbānaṃ vipākadānaṃ natthi, kathaṃ te vipākadhammadhammā hontīti? Abhiññācittādīnaṃ viya vipākārahasabhāvattā. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttaṃ…pe… avikkhepo hoti, imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 730-731) idampi tesaṃ vipākārahataññeva sandhāya vuttaṃ siyā. Idaṃ pana ṭhānaṃ suṭṭhu vicāretabbaṃ. Atthi hi ettha vacanokāso. Na hi vipāketi vacanaṃ vipākadhammavacanaṃ viya vipākārahataṃ vadatīti.
无因善果报的解释显示巴利原文
Ahetukakusalavipākavaṇṇanā
431 “其异熟无记等”这一句,与“为了分别显示,而开始说‘哪些法是无记’等”相关联。“其”则与“为了阐明生起……而开始说”相关联。“已累积”意指如同排开其他异熟而朝向自己的异熟那样,已如此增长。由于色等诸缘是其他识所共通的,因此以不共通的依处而举出眼识、耳识等名称。因为眼等的利钝状态,导致识的利钝状态,且它们(眼等)是差别缘。显示巴利原文
431.Tesuvipākābyākatantiādīnaṃ ‘‘bhājetvā dassetuṃ katame dhammā abyākatātiādi āraddha’’nti etena sambandho. Tassāpīti etassa ‘‘uppattiṃ dīpetuṃ kāmā…pe… ādi vutta’’nti etena sambandho. Upacitattāti yathā aññassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākābhimukhaṃ hoti tathā vaḍḍhitattā. Rūpādīnaṃ paccayānaṃ aññaviññāṇasādhāraṇattā asādhāraṇena vatthunā cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇanti nāmaṃ uddhaṭaṃ. Cakkhādīnaṃ tikkhamandabhāve viññāṇānaṃ tikkhamandabhāvā visesapaccayattā ca.
“依眼”且“识别色”,因此是“依眼识色”。具有如此特征的是眼识。其中,以“依眼”一词,排除了以色为所缘的其他识。以“识别色”一词,排除了以眼为依处的触等。通过“眼”和“色”这两个词,从依处和所缘方面阐明了识别。此眼识的作用是只取色所缘,故其味为“唯以色为所缘”。关于“依禅支之力”:在双五识中,有舍、乐、苦、一境性,由于它们在禅支中具有禅支性,此处也将相似者如此说。因为没有禅缘的状态,就没有禅支性。经中说:“禅支,与禅相应……对于诸色,以禅缘为缘。”而这些双五识的禅缘状态已被否定,如说:“缘无记法,生起无记法,不以禅缘。缘与五识俱行的一蕴,生起三蕴”等。虽然无禅缘状态,但由于受、心住具有舍等性质,故如此说;而且因为没有其他可说的场合,所以作为第二组(善、不善之外)的解说。显示巴利原文
Cakkhusannissitañca taṃ rūpavijānanañcāti cakkhusannissitarūpavijānanaṃ. Evaṃlakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ. Tattha cakkhusannissitavacanena rūpārammaṇaṃ aññaviññāṇaṃ paṭikkhipati. Rūpavijānanavacanena cakkhunissaye phassādayo nivatteti. Cakkhurūpavacanehi ca nissayato ārammaṇato ca vijānanaṃ vibhāveti. Rūpamattassa ārammaṇassa gahaṇaṃ kiccametassāti rūpamattārammaṇarasaṃ. Jhānaṅgavasenāti idaṃ dvipañcaviññāṇavajjesu vijjamānānaṃ upekkhāsukhadukkhekaggatānaṃ jhānaṅgikattā idhāpi taṃsadisānaṃ tadupacāraṃ katvā vuttaṃ. Na hi jhānapaccayattābhāve jhānaṅgatā atthi. Vuttañhi ‘‘jhānaṅgāni jhānasampayutta…pe… rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.3.112). Etesañca jhānapaccayabhāvo paṭikkhitto. Yathāha ‘‘abyākataṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati na jhānapaccayā. Pañcaviññāṇasahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.98). Jhānapaccayattābhāvepi vedanācittaṭṭhitīnaṃ upekkhādibhāvato tathābhūtānaṃ vacane aññaṭṭhānābhāvato ca dutiyarāsiniddeso.
436 ‘依处洁白’:意指由于自身不是黑法的对立面,且本性清净,依净色和心所依处而生起,故生来具有洁白性质。然而,这一理趣在四蕴有(无色界)中不可得,因为那里没有从彼(有分)出起的、不善的洁白性,因此在那里应说洁白性的原因。或者,心的这种洁白性就是本性。显示巴利原文
436.Vatthupaṇḍarattāti sayaṃ kaṇhadhammānaṃ appaṭipakkhattā sabhāvaparisuddhānaṃ pasādahadayavatthunissayānaṃ vasena paṇḍarasabhāvaṃ jātanti adhippāyo. Ayaṃ pana nayo catuvokāre na labbhatīti tattha bhavaṅgassa tato nikkhantākusalassa ca paṇḍaratā na siyā, tasmā tattha paṇḍaratāya kāraṇaṃ vattabbaṃ. Sabhāvo vāyaṃ cittassa paṇḍaratāti.
439 ‘此亦’:这里的‘pi’字,是相对于前文所说、与疑俱行且仅具住立而说。‘自然’:指不超越。‘彼亦差别’。‘撞击身净色后,于净色缘的诸大种上被撞击’:意思是进入其范围而被撞击。正如说‘缘色而生起’,并非有所缘生起的前后次第;此处对于撞击与被撞击,也应以同样的方式看待。所作的比喻,也是为了显示两者的撞击,而非为了显示所依与能依在撞击时有前后性。这里的‘外’只是举例。因为内的(所缘)也能成为所缘。或者,称与识界所依(的诸大种)相异者为‘外’。由于撞击与摩擦十分有力,因此当合意与不合意的触相合时,以乐、苦为缘的界随护与界扰动便会持续很久。显示巴利原文
439.Idampīti pi-saddo ṭhitimattasahitaṃ pubbe vuttaṃ vicikicchāsahagataṃ apekkhitvā vutto. Pakatiyāti anatikkamanena. Sopi viseso. Kāyappasādaṃ ghaṭṭetvā pasādapaccayesu mahābhūtesu paṭihaññatīti āpāthaṃ gantvā paṭihaññatīti attho. Yathā ca ‘‘rūpaṃ ārabbha uppanna’’nti vutte na ārammaṇuppādānaṃ pubbāparakālatā hoti, evamidhāpi ghaṭṭanapaṭihananesu daṭṭhabbaṃ. Upamāpi ubhayaghaṭṭanadassanatthaṃ vuttā, na nissitanissayaghaṭṭanānaṃ pubbāparatādassanatthaṃ. Ettha ca bahiddhāti etaṃ nidassanamattaṃ. Ajjhattampi hi ārammaṇaṃ hotīti. Viññāṇadhātunissayabhūtehi vā aññaṃ ‘‘bahiddhā’’ti vuttaṃ. Paṭighaṭṭanānighaṃso balavā hoti, tato eva iṭṭhāniṭṭhaphoṭṭhabbasamāyoge sukhadukkhapaccayā dhātuanuggahadhātukkhobhā ciraṃ anuvattanti.
455 问:其他心的自性空无自性,所以成为意界的状态,是吗?答:不是,因为存在差别。因为眼识等依于眼等,以及眼等在其所缘境中现起见等作用,这是差别。而意识由于不依其他所依、以意为前导,以及不成为其他所依之识的无间缘,且不具有意门出离之入口状态,因此具有殊胜的了知作用,这是差别。由于缺乏那种差别,仅是意,故称为界,即意界。如此,三种意界才被称为意界,而非殊胜的意。因此,这里‘意即是界,意界’中的‘即’字应视为‘仅是’之义。因为它是为了遮遣差别,即识的差别。然而,由于意界具有意门出离与进入的入口状态,应知它缺乏了知的差别,因此也不称为意识。因为那个识不是从意生起的、不是意的缘,也不是作为意的缘而从意生起的,而是见等的缘,并且由见等生起,是它们的前行与随行。之所以不说‘正思惟’,是因为不像大果报心那样具有能生相似性。因为在那里,从三因生起的,即使二因生起,也与正思惟等相似,因为有因。在‘五识流’中,如同熟诵经典的人,在诵经流中不会觉察到某个或某些诵出的文句,同样,如来并非没有不觉察,但五识流中禅支的缺失并非此处不说的原因。如果紧接着就解说,是因为落入该流;否则,后面两种意识界就不会落入该流。因此,如同五识一样,由于无因、缺乏道缘,以及虽然存在寻伺,但禅支法羸弱,如同在五识中一样不计入,所以是落入五识流。正因为如此,即使在无因唯作三心中,禅支虽强,在摄法阶段也未列出;但在发趣论中,仅就禅缘的作用而言,这些羸弱的寻伺在此被说为禅缘。显示巴利原文
455. Aññesaṃ cittānaṃ sabhāvasuññatasabbhāvā manodhātubhāvo āpajjatīti ce? Na, visesasabbhāvā. Cakkhuviññāṇādīnañhi cakkhādinissitatā cakkhādīnaṃ savisayesu dassanādippavattibhāvatā ca viseso. Manoviññāṇassa pana anaññanissayamanopubbaṅgamatāya aññanissayaviññāṇassa anantarapaccayattābhāvena manodvāraniggamanamukhabhāvābhāvato ca sātisayavijānanakiccatā viseso. Tabbisesavirahā manomattā dhātu manodhātūti tividhā manodhātu eva vuccati, na visesamano. Tasmā ettha mano eva dhātu manodhātūti eva-saddo mattasaddattho daṭṭhabbo. Visesanivattanattho hi so viññāṇassāti. Manodvāraniggamanapavesamukhabhāvato pana manodhātuyā vijānanavisesaviraho daṭṭhabbo, tato eva manoviññāṇantipi na vuccati. Na hi taṃ viññāṇaṃ manato pavattaṃ manaso paccayo, nāpi manaso paccayabhūtaṃ manato pavattaṃ, dassanādīnaṃ pana paccayo, tehi ca pavattaṃ tesaṃ purecaraṃ anucarañcāti. Sammāsaṅkappoti avacanaṃ mahāvipākānaṃ viya janakasadisattābhāvato. Tattha hi tihetukato duhetukampi uppajjamānaṃ sammāsaṅkappatādīhi sadisaṃ sahetukatāyāti. Pañcaviññāṇasoteti ettha yathā paguṇaṃ ganthaṃ sajjhāyanto sajjhāyasote patitaṃ kañci kañci vācanāmaggaṃ na sallakkheti, evaṃ tathāgatassa asallakkhaṇā nāma natthi, na ca pañcaviññāṇasote jhānaṅgābhāvo idha avacanassa kāraṇaṃ. Yadi tadanantaraṃ niddeso taṃsotapatitatā, ito paresaṃ dvinnaṃ manoviññāṇadhātūnaṃ taṃsotapatitatā na siyā. Tasmā pañcaviññāṇānaṃ viya ahetukatāya maggapaccayavirahā ca vijjamānesupi vitakkavicāresu jhānaṅgadhammānaṃ dubbalattā pañcaviññāṇesu viya agaṇanupagabhāvā ca pañcaviññāṇasotapatitatā. Tato eva hi ahetukakiriyattayepi jhānaṅgāni balāni ca saṅgahavāre na uddhaṭāni, jhānapaccayakiccamattato pana paṭṭhāne dubbalānaṃ ettha vitakkādīnaṃ jhānapaccayatā vuttā.
469 推度心在获得同一所依的无间缘而生起时,比意界更强,因此它随所缘而领受所缘味,对可意所缘伴有喜,对可意与中舍所缘伴有舍,因为具有殊胜的领受。因此说‘因为此心唯在可意所缘中’等。而确定心虽然也有强力,但因为它转向异类的意,从事于作意的作用,从而停止了异熟生起,不像异熟那样仅是领受,所以在一切处都只伴有舍。同样,五门转向心和意门转向心也因作用而不曾有。显示巴利原文
469. Samānavatthukaṃ anantarapaccayaṃ labhitvā uppajjamānaṃ santīraṇaṃ manodhātuto balavataraṃ hotīti taṃ yathārammaṇaṃ ārammaṇarasaṃ anubhavantaṃ iṭṭhe somanassasahagataṃ hoti, iṭṭhamajjhatte upekkhāsahagataṃ sātisayānubhavattā, tasmā ‘‘ayañhi iṭṭhārammaṇasmiṃ yevā’’tiādi vuttaṃ. Voṭṭhabbanaṃ pana satipi balavabhāve vipākappavattiṃ nivattetvā visadisaṃ manaṃ karontaṃ manasikārakiccantarayogato vipāko viya anubhavanameva na hotīti sabbattha upekkhāsahagatameva hoti, tathā pañcadvārāvajjanaṃ manodvārāvajjanañca kiccavasena apubbattā.
八大果报心之解释显示巴利原文
Aṭṭhamahāvipākacittavaṇṇanā
498 于“无贪是无记根”等句中,在善法方面,无贪、无嗔等的解说里已说:“彼时,无贪、不贪著……乃至……无贪是善根”,“彼时,无嗔、不嗔恚……乃至……无嗔是善根”,因此在此解说中,“无贪是无记根”“无嗔是无记根”是适当的。然而,在慧根等的解说中,虽也提到“慧宝、无痴、择法、正见”,却未说“无痴是善根”,所以这里不应有“无痴是无记根”的文句。应知这是为了表明无痴也如同无贪、无嗔一般,是无记根而作的说明。“不令知”指遮止身、语业门;“非异熟法”也遮止了意业门,因为唯有异熟法才称为业门。同样,“不转起”是指不以布施等福行状态转起,由此遮止了福行对象的差别。显示巴利原文
498.Alobhoabyākatamūlantiādīsu kusalapakkhe tāva alobhādosānaṃ niddesesu ‘‘yo tasmiṃ samaye alobho alubbhanā…pe… alobho kusalamūla’’nti (dha. sa. 32), ‘‘yo tasmiṃ samaye adoso adussanā…pe… adoso kusalamūla’’nti (dha. sa. 33) ca vuttattā idhāpi taṃniddesesu ‘‘alobho abyākatamūla’’nti ‘‘adoso abyākatamūla’’nti vacanaṃ yujjeyya. Paññindriyādiniddesesu pana ‘‘paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhī’’ti (dha. sa. 34, 37) evaṃ tatthapi vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘amoho kusalamūla’’nti. Tasmā idhāpi ‘‘amoho abyākatamūla’’nti pāṭhena na bhavitabbaṃ siyā. Alobhādosānaṃ viya amohassapi abyākatamūladassanatthaṃ panetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Aviññattijanakatoti kāyavacīkammadvāranivāraṇaṃ karoti. Avipākadhammatoti manokammadvāranivāraṇañca. Vipākadhammānañhi kammadvāraṃ vuttanti. Tathā appavattitoti dānādipuññakiriyabhāvena appavattito. Etena puññakiriyavatthubhedameva nivāreti.
“强力缘”是指不须加行便能成就的所缘等缘。在无行等心中,若以任何心造业,当结生时,无行地、不加功用而现起业、业相、趣相,即称为无行;当有行地、加功用而现起业等,即称为有行。有分与死心则与结生相类似。彼所缘也应当视为如同善、不善一般,有无行与有行。为了考察这些的强弱,故说“其中,一切一切知菩萨”等。“依时间而变异”是指:在短寿业居多的时候,依与该业俱生相续所生的精血之缘,以及依日月运行异常等所生的食物不平等之缘,以这些为根而发生变异。显示巴利原文
Balavapaccayehīti payogena vinā nipphannehi ārammaṇādipaccayehi. Asaṅkhārikādīsu hi yena kenaci cittena kamme āyūhite asaṅkhārena appayogena kammakammanimittagatinimittapaccupaṭṭhāne paṭisandhi uppajjamānā asaṅkhārikā hoti, sasaṅkhārena sappayogena kammādipaccupaṭṭhāne sasaṅkhārikā. Bhavaṅgacutiyo pana paṭisandhisadisāva. Tadārammaṇañca kusalākusalāni viya asaṅkhārikaṃ sasaṅkhārikañca daṭṭhabbanti. Etesu balavaṃ dubbalañca vicāretuṃ ‘‘tattha sabbepi sabbaññubodhisattā’’tiādimāha. Kālavasena pana pariṇamatīti appāyukasaṃvattanikakammabahule kāle taṃkammasahitasantānajanitasukkasoṇitapaccayānaṃ taṃmūlakānaṃ candasūriyavisamaparivattādijanitautāhārādivisamapaccayānañca vasena pariṇamati.
果报摄取说之解释显示巴利原文
Vipākuddhārakathāvaṇṇanā
为了说明由何处、有多少果报,以及在何处成熟,而展开果报出起说。“仅此”指仅以单一思业造作。依二因结生,也有十二种道,即十二种方式。依无因结生,也有无因八种。第二长老不欲使无行与有行的有行、无行果报相混杂,故说“十二”等。因为前者的无行、有行是依缘,后者的则是依业。第三长老不欲从三因生起二因,故说“十”等。显示巴利原文
Yato yattako ca vipāko hoti, yasmiñca ṭhāne vipaccati, taṃ dassetuṃ vipākuddhārakathā āraddhā. Etthevāti ekāya cetanāya kamme āyūhiteyeva. Duhetukapaṭisandhivasena dvādasakamaggopi hoti , dvādasakappakāropīti attho. Ahetukapaṭisandhivasena ahetukaṭṭhakampi. Asaṅkhārikasasaṅkhārikānaṃ sasaṅkhārikaasaṅkhārikavipākasaṅkaraṃ anicchanto dutiyatthero ‘‘dvādasā’’tiādimāha. Purimassa hi paccayatosasaṅkhārikaasaṅkhārikabhāvo, itaresaṃ kammato. Tatiyo tihetukato duhetukampi anicchanto ‘‘dasā’’tiādimāha.
在此果报出起之处,为了确定业与结生的关系,他们采用了“萨给塔之问”。为了显示果报依业而呈现出种种功德、过失增盛之相,他们采用了“增盛之说”。此处的“因之说”,是依第一位长老的意趣而说。至于第二位长老等的主张中,其间的差别,我将在各处逐一解说。由于智慧能对治生盲等缺失之相,即使三因极其微弱,仍能牵引结生;而二因也能牵引,因此说“非无因”。然而,在《无碍解道》中,为了遮止善趣中生盲、聋哑等缺失为无因投生,显示依趣成就的有因投生,而说:“依趣成就,与智相应者,由哪八种因的缘而有投生?”(《无碍解道》1.232)。由此表明,与智不相应的业,不会产生与智相应的结生。否则,也应当说“由七种因的缘而有投生”。正如在回答与智相应的投生时所说:“依趣成就,与智相应者,由哪八种因的缘而有投生?在善业速行刹那,三个善因,对彼刹那生起的思,以俱生缘为缘。因此说‘以善根为缘而有诸行’。在爱染刹那,两个不善因,对彼刹那生起的思,以俱生缘为缘。因此说‘以不善根为缘而有诸行’。在结生刹那,三个无记因,对彼刹那生起的思,以俱生缘为缘。因显示巴利原文
Imasmiṃ vipākuddhāraṭṭhāne kammapaṭisandhivavatthānatthaṃ sāketapañhaṃ gaṇhiṃsu. Kammavasena vipākassa taṃtaṃguṇadosussadanimittataṃ dassetuṃ ussadakittanaṃ gaṇhiṃsu. Hetukittanaṃ idha paṭhamattherassa adhippāyena vuttaṃ. Dutiyattheravādādīsu visesaṃ tattha tattheva vakkhāmi. Ñāṇassa jaccandhādivipattinimittapaṭipakkhabhāvato tihetukaṃ atidubbalampi samānaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhantaṃ duhetukaṃ ākaḍḍheyyāti ‘‘ahetukā na hotī’’ti āha. Yaṃ pana paṭisambhidāmagge sugatiyaṃ jaccandhabadhirādivipattiyā ahetukaupapattiṃ vajjetvā gatisampattiyā sahetukopapattiṃ dassentena ‘‘gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti’’cceva (paṭi. ma. 1.232) vuttaṃ. Tena ñāṇavippayuttena kammunā ñāṇasampayuttapaṭisandhi na hotīti dīpitaṃ hoti. Aññathā ‘‘sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī’’ti idampi vucceyya. Tathā hi ‘‘gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalassa kammassa javanakkhaṇe tayo hetū kusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti. Tena vuccati kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Nikantikkhaṇe dve hetū akusalā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti. Tena vuccati akusalamūlapaccayāpi saṅkhārā. Paṭisandhikkhaṇe tayo hetū abyākatā tasmiṃ khaṇe jātacetanāya sahajātapaccayā honti. Tena vuccati nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ, viññāṇapaccayāpi nāmarūpa’’nti vissajjitaṃ ñāṇasampayuttopapattiyaṃ.
如此,由于存在与智不相应和与智相应的投生,在说出“依趣成就,与智相应者,由哪七种因的缘而有投生?在善业速行刹那,两个善因……”之后,在其他地方,依照前已说过的方法,也同样可以作答。然而,正如由于未说“与智相应者,由七种因的缘”,所以与智不相应者不会产生与智相应的结生;同样,由于说了“依趣成就,与智不相应者,由六种因的缘而有投生”(《无碍解道》1.233),而未说“由七种因的缘”,便会引出与智相应者也不会产生与智不相应的结生。因为在此处,并非不能在业刹那与爱染刹那各配三因与二因,而在结生刹那配以二因。但这位长老的意趣可能是:“此处依显示果报与业相似的理趣,其文句是有所保留而说的。”若问:在“与智相应者,由八种因的缘”处,其文句是否也有保留?答:不,因为微弱的二因业没有能力给予与智相应的果报。然而,三因业在感得无因果报时,如同在感得二因果报时一样,其能力并无障碍。“所缘应与受一同转换”,这是就推度与彼所缘而说的。因为眼识等对于可意、不可意、中等所缘,由于缺乏详细分别的能力,唯与舍俱;而身识则因所显示巴利原文
Evaṃ ñāṇavippayuttato ñāṇasampayuttupapattiyā ca vijjamānāya ‘‘gatisampattiyā ñāṇasampayutte katamesaṃ sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti? Kusalassa kammassa javanakkhaṇe dve hetū kusalā’’ti vatvā aññattha ca pubbe vuttanayeneva sakkā vissajjanaṃ kātunti. Yathā pana ‘‘ñāṇasampayutte sattannaṃ hetūnaṃ paccayā’’ti avacanato ñāṇavippayuttato ñāṇasampayuttā paṭisandhi na hoti, evaṃ ‘‘gatisampattiyā ñāṇavippayutte channaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hoti’’cceva (paṭi. ma. 1.233) vatvā ‘‘sattannaṃ hetūnaṃ paccayā’’ti avacanato ñāṇasampayuttato ñāṇavippayuttāpi paṭisandhi na hotīti āpannaṃ. Etthāpi hi na na sakkā kammanikantikkhaṇesu tayo ca dve ca hetū yojetvā paṭisandhikkhaṇe dve yojetunti. Imassa pana therassa ayamadhippāyo siyā ‘‘kammasarikkhakavipākadassanavasena idha pāṭho sāvaseso kathito’’ti. ‘‘Ñāṇasampayutte aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā’’ti etthāpi pāṭhassa sāvasesatāpattīti ce? Na, dubbalassa duhetukakammassa ñāṇasampayuttavipākadāne asamatthattā. Tihetukassa pana ahetukavipaccane viya duhetukavipaccanepi natthi samatthatāvighātoti. Ārammaṇena vedanā parivattetabbāti santīraṇatadārammaṇe sandhāya vuttaṃ. Vibhāgaggahaṇasamatthatābhāvato hi cakkhuviññāṇādīni iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu upekkhāsahagatāneva honti, kāyaviññāṇañca sukhasahagatameva paṭighaṭṭanāvisesenāti.
为了显示在具有特殊性的时刻,彼所缘缘与一切速行俱起的果报转起,故说“于防护与不防护……已到达者”,因为在其他时刻,五识等圆满的果报转起并不存在。“如螃蟹……般进入有分”,以此显示:犹如不从注满田地的、作为进入河流之道的沟渠进入,而循螃蟹之路等非道进入河流;同样,心在速行之后,当作为进入有分之道的彼所缘未生起时,便无道而进入有分。显示巴利原文
Visesavatā kālena tadārammaṇapaccayasabbajavanavatā vipākappavattiṃ dassetuṃ ‘‘saṃvarāsaṃvare…pe… upagatassā’’ti vuttaṃ aññakāle pañcaviññāṇādiparipuṇṇavipākappavattiabhāvā. Kakkaṭaka…pe… bhavaṅgotaraṇanti etena idaṃ dasseti – kedāre pūretvā nadīpavesanamaggabhūtaṃ mātikaṃ appavisitvā kakkaṭakamaggādinā amaggena nadīotaraṇaṃ viya cittassa javitvā bhavaṅgappavesanamaggabhūte tadārammaṇe anuppanne maggena vinā bhavaṅgotaraṇanti.
对于这三个空论,应审察后采用第二个。因为在顺受三法的缘分别等处,若说‘以习行缘,于道中得二’,及‘以非道缘,于习行中得二’,则也可获得那个空论。然而,若确定也具有习行缘性,那么善与不善也当如此。事实上,凡是适合获习行缘的法,没有不被称作习行缘的;而确定的善与不善,却并未被说为习行缘。如《发趣论》所说:‘依善法,善法生起,非以习行缘;依不善法……非以习行缘’,这已经否定了。即使有人说‘这是依不同受而说的’,即便如此,正如《发趣论》中所说:‘转向,对善蕴、不善蕴,以无间缘为缘’,也应当说‘以习行缘为缘’。如果认为因种类不同而未说,那么如同地界不同的欲界对色界等有习行缘,种类不同者也应有,所以应如此说。再者,就种类不同者,正如所说‘转向,对有因蕴,以无间缘为缘’,也应说‘以习行缘为缘’,却并未宣说。因此,在受三法中以简略计数,应如此计:‘以习行缘,于非道中得一;以非道缘,于习行中得一’。由于确定并没有习行缘性,所以应如前所说审察第二个空论。显示巴利原文
Etesu tīsu moghavāresu dutiyo upaparikkhitvā gahetabbo. Yadi hi anulome vedanāttike paṭiccavārādīsu ‘‘āsevanapaccayā na magge dve’’ti ‘‘na maggapaccayā āsevane dve’’ti ca vuttaṃ siyā, sopi moghavāro labbheyya. Yadi pana voṭṭhabbanampi āsevanapaccayo siyā, kusalākusalānampi siyā. Na hi āsevanapaccayaṃ laddhuṃ yuttassa āsevanapaccayabhāvī dhammo āsevanapaccayoti avutto atthi. Voṭṭhabbanassa pana kusalākusalānaṃ āsevanapaccayabhāvo avutto. ‘‘Kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati nāsevanapaccayā. Akusalaṃ dhammaṃ…pe… nāsevanapaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.1.93) vacanato paṭikkhittova. Athāpi siyā ‘‘asamānavedanānaṃ vasena evaṃ vutta’’nti, evamapi yathā ‘‘āvajjanā kusalānaṃ khandhānaṃ akusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) vuttaṃ, evaṃ ‘‘āsevanapaccayena paccayoti’’pi vattabbaṃ siyā, jātibhedā na vuttanti ce? Bhūmibhinnassa kāmāvacarassa rūpāvacarādīnaṃ āsevanapaccayabhāvo viya jātibhinnassapi bhaveyyāti vattabbo eva siyā. Abhinnajātikassa ca vasena yathā ‘‘āvajjanā sahetukānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti vuttaṃ, evaṃ ‘‘āsevanapaccayena paccayo’’tipi vattabbaṃ siyā, na tu vuttaṃ. Tasmā vedanāttikepi saṅkhittāya gaṇanāya ‘‘āsevanapaccayā na magge ekaṃ, na maggapaccayā āsevane eka’’nti evaṃ gaṇanāya niddhāriyamānāya voṭṭhabbanassa āsevanapaccayattassa abhāvā yathāvuttappakāro dutiyo moghavāro vīmaṃsitabbo.
然而,确定由于使心路果报相续转向而称为‘转向’,又由于造作与之不相似的速行而称为‘作意’。也正因如此,《发趣论》中并未说‘确定为善蕴之无间缘’等,而只说‘转向’。因此,确定不能成为四或五个速行的所缘前生缘,也就不能作为色等之转向等的缘——这是它的自性。或许为了显示速行不圆满的第二种无效情况,但注释书中并未提及,故应善加审察。因为有分是速行的随转,所以说‘彼所缘即是有分’。《发趣论》中也说:‘有因有分对无因有分,以无间缘为缘’,以及‘无因有分对有因有分,以无间缘为缘’。善与不善的果报仅仅是乐或苦的异熟,并不区分可爱与不可爱;而速行则由染着、离染等来区分可爱与不可爱,因此说‘只有速行才领受所缘之味’。显示巴利原文
Voṭṭhabbanaṃ pana vīthivipākasantatiyā āvaṭṭanato āvajjanā, tato visadisassa javanassa karaṇato manasikāro ca. Evañca katvā paṭṭhāne ‘‘voṭṭhabbanaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’tiādi na vuttaṃ, ‘‘āvajjanā’’icceva vuttaṃ. Tasmā voṭṭhabbanato catunnaṃ vā pañcannaṃ vā javanānaṃ ārammaṇapurejātaṃ bhavituṃ asakkontaṃ rūpādiāvajjanādīnaṃ paccayo bhavituṃ na sakkoti, ayametassa sabhāvoti javanāpāripūriyā dutiyo moghavāro dassetuṃ yutto siyā, ayampi aṭṭhakathāyaṃ anāgatattā suṭṭhu vicāretabbo. Bhavaṅgassa javanānubandhanabhūtattā ‘‘tadārammaṇaṃ bhavaṅga’’nti vuttaṃ. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 3.1.102) ca vuttaṃ ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti, ‘‘ahetukaṃ bhavaṅgaṃ sahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti ca. Kusalākusalānaṃ sukhadukkhavipākamatto vipāko na iṭṭhāniṭṭhānaṃ vibhāgaṃ karoti, javanaṃ pana rajjanavirajjanādivasena iṭṭhāniṭṭhavibhāgaṃ karotīti ‘‘ārammaṇarasaṃ javanameva anubhavatī’’ti vuttaṃ.
在没有作者的情况下,如何会有转向等状态生起?为了说明这一点,他们采用了名为五种定律(niyāma)的教理。所谓定律,即是诸法自性作用与缘力之差别。‘给予各自相似的果’即给予各自相称的果。‘给予相似的异熟’意为给予相称的异熟。‘此所依’是单数说明,因以一偈为所依而作。‘世间区域’指如前述之外的其他世间区域。因为被时间、趣、所依、精勤所阻碍的恶业可能不成熟,而非被区域所阻碍。一切知智所依的结生等诸法之定律,即震动一万世界的缘力,是法定律。此即此处所指。以此说明:转向等状态是依定律之力,而非依作者之力。显示巴利原文
Avijjamāne kārake kathaṃ āvajjanādibhāvena pavatti hotīti taṃ dassetuṃ pañcavidhaṃ niyāmaṃ nāma gaṇhiṃsu. Niyāmo ca dhammānaṃ sabhāvakiccapaccayabhāvavisesova. Taṃtaṃsadisaphaladānanti tassa tassa attano anurūpaphalassa dānaṃ. Sadisavipākadānanti ca anurūpavipākadānanti attho. Idaṃ vatthunti ekavacananiddeso ekagāthāvatthubhāvena kato. Jagatippadesoti yathāvuttato aññopi lokappadeso. Kālagatiupadhipayogapaṭibāḷhañhi pāpaṃ na vipacceyya, na padesapaṭibāḷhanti. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānapaṭisandhiyādidhammānaṃ niyāmo dasasahassikampanapaccayabhāvo dhammaniyāmo. Ayaṃ idha adhippetoti etena niyāmavasena āvajjanādibhāvo, na kārakavasenāti etamatthaṃ dasseti.
所谓“在此处”,即指十六种异熟之说处。以十二支可转动的管道所作譬喻,并非就十二心在同一门、同一所缘中共同作用而言,而是就十二心在同一门中各各自行作用而言。为显示无因结生者在相似速行之后生起无因的彼所缘,故说:“四种二因善心中,某一速行……安住”。然而对于无因结生者,当三因速行生起时,由结生业所生的无因彼所缘并未被排除。同样,对于二因结生者,在三因速行之后,二因的彼所缘也应知未被排除。再者,圆满异熟的显示是依结生业之力,而这仅是它的一个例证。因此,对于转起异熟,诸如一个三因等业所生的十六种异熟心,应依所说之理加以连接。所以,由某一业所生的众多彼所缘在转起时,因无业的差别,它依靠那些作为其随转、名为速行的诸缘之差别而成为殊胜。因此,此彼所缘的决定是依速行而说,并非依由种种业所生而说。也正因如此,《发趣论》中说:“观有因蕴为无常、苦、无我。善与不善灭后,无因异熟生起为彼所缘”,这说的是在智之后的无因彼所缘;又说:“善与不善灭后,有因异熟生起为彼所缘”,这说的是在无间之后的有因彼所缘。而且,并未以“此未被那位长老所显示”来加以否定。显示巴利原文
Imasmiṃ ṭhāneti soḷasavipākakathāṭhāne. Dvādasahi vāhetabbā nāḷiyantopamā na dvādasannaṃ cittānaṃ ekasmiṃ dvāre ekārammaṇe saha kiccakaraṇavasena vuttā, atha kho dvādasannaṃ ekasmiṃ dvāre sakiccakaraṇamattavasena. Ahetukapaṭisandhijanakasadisajavanānantaraṃ ahetukatadārammaṇaṃ dassento ‘‘catunnaṃ pana duhetukakusalacittānaṃ aññatarajavanassa…pe… patiṭṭhātī’’ti āha. Ahetukapaṭisandhikassa pana tihetukajavane javite paṭisandhidāyakena kammena ahetukassa tadārammaṇassa nibbatti na paṭisedhitā. Evaṃ duhetukapaṭisandhikassapi tihetukānantaraṃ duhetukatadārammaṇaṃ appaṭisiddhaṃ daṭṭhabbaṃ. Paripuṇṇavipākassa ca paṭisandhijanakakammassa vasenāyaṃ vipākavibhāvanā tassā mukhanidassanamattamevāti pavattivipākassa ca ekassa tihetukādikammassa soḷasavipākacittādīni vuttanayena yojetabbāni. Tasmā yena kenaci kammunā ekena anekaṃ tadārammaṇaṃ pavattamānaṃ kammavisesābhāvā yesaṃ taṃ anubandhabhūtaṃ, tesaṃ javanasaṅkhātānaṃ paccayānaṃ visesena visiṭṭhaṃ hotīti javanenāyaṃ tadārammaṇaniyāmo vutto, na nānākammunā nibbattamānassa vasena. Evañca katvā paṭṭhāne (paṭṭhā. 3.1.98) ‘‘sahetuke khandhe aniccato dukkhato anattato vipassati. Kusalākusale niruddhe ahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti ñāṇānantaraṃ ahetukatadārammaṇaṃ, ‘‘kusalākusale niruddhe sahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti akusalānantarañca sahetukatadārammaṇaṃ vuttaṃ, na ca ‘‘taṃ etena therena adassita’’nti katvā tassa paṭisedho kato hotīti.
然而,所谓“由速行……彼善”,是就善而说,这是因为不善没有与善相似的果报。至于有行与无行的决定,若就此而说,则在不善中,彼亦非不合理。所谓“无有此事”,是就决定等而言:当如理或非如理作意转向时,并无非如理或如理作意的确定,依此而说。显示巴利原文
Yaṃpana javanena…pe… taṃ kusalaṃ sandhāya vuttanti idaṃ kusalassa viya akusalassa sadiso vipāko natthīti katvā vuttaṃ. Sasaṅkhārikāsaṅkhārikaniyamanaṃ pana sandhāya tasmiṃ vutte akusalepi na taṃ na yujjatīti. Aṭṭhānametanti idaṃ niyamitādivasena yoniso ayoniso vā āvaṭṭite ayoniso yoniso vā vavatthāpanassa abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ.
所谓“被否定”,是以“未曾说即是否定”之意而说。由欲贪所生的业,不会产生领受广大与出世间的异熟,因此应知在那里没有彼所缘。当所缘呈现时,倾向于该所缘的有分生起转向,因此转向因倾向于所缘而生起。然而,有分在任何时候都倾向于自己的所缘,所以即使成为其他识的缘,若无转向,它也只会因倾向于自己的所缘而生起,而非其他。所谓“由惯习”,是指过去曾无转向而多次生起。所谓“由惯行”,是指在呈现的所缘与结生所缘上,过去曾多次令其生起。或者,“由惯习”是说为补特伽罗所串习的状态;“由惯行”是说其自身多次转起的状态。“非想非非想处是灭尽的无间缘”,这是就紧接着灭尽定之后即触证灭尽而说,并非如无色蕴那样,说灭尽具有无间缘的状态。然而,非想非非想处没有任何是无需加行而生起的。加行转向即是它的转向,因此,如同其他心一样,此心也应有转向。显示巴利原文
Paṭisiddhanti avacanameva paṭisedhoti katvā vuttaṃ. Kāmataṇhānibbattena kammunā mahaggatalokuttarānubhavanavipāko na hotīti tattha tadārammaṇābhāvo veditabbo. Āpāthagate visaye tanninnaṃ bhavaṅgaṃ āvajjanaṃ uppādetīti āvajjanaṃ visaye ninnattā uppajjati. Bhavaṅgaṃ pana sabbadā savisaye ninnamevāti visayantaraviññāṇassa paccayo hutvāpi tadabhāvā vinā āvajjanena savisaye ninnattāva uppajjati. Ciṇṇattāti āvajjanena vinā bahulaṃ uppannapubbattā. Samudācārattāti āpāthagate visaye paṭisandhivisaye ca bahulaṃ uppāditapubbattā. Ciṇṇattāti vā puggalena āsevitabhāvo vutto. Samudācārattāti sayaṃ bahulaṃ pavattabhāvo. Nirodhassa anantarapaccayaṃ nevasaññānāsaññāyatananti idaṃ tadanantarameva nirodhaphusanaṃ sandhāya vuttaṃ, na arūpakkhandhānaṃ viya nirodhassa anantarapaccayabhāvaṃ. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pana kiñci parikammena vinā uppajjamānaṃ natthi. Parikammāvajjanameva tassa āvajjananti aññassa viya etassapi sāvajjanatāya bhavitabbaṃ.
然而,此处应理解如下意趣:非想非非想处并非在作为灭尽定无间缘的状态中具有倾向性——虽然在别处可见它生起时具有非彼事遍作,但它仍成为灭尽定的无间缘,并如此生起。同样,如前所述的意识界,即使没有无转向的生起,也没有倾向等状态,却无转向地生起。如此成立之后,才说“圣道心之后有道果心”。因为,如果这是针对没有以涅槃为所缘的转向而说,那么种姓心和净化心应可作为例证,因为它们本身就成就了这些心的无转向性。在果等至时,由于有“小所缘、大所缘、随顺是果等至的无间缘”这样的说法,且缺少相同所缘的转向,所以“道心之后有果心”的说法不应将果等至心排除。然而,种姓心和净化心虽然缘取涅槃,却未在涅槃上串习、现行,它们只是在其它的所缘上串习现行;而果等至心在道心路之后有彼事遍作的存在,因此未被纳入。随顺之后,果等至心是串习现行的,不像非想非非想处之后或道心之后那样没有彼事遍作,因此有“从灭尽定出定者”这一例证。然而,“没有所缘则不生起”这句话,是为了通过“它没有大所缘性吗?”的提问来确定所缘而说的。显示巴利原文
Ayaṃ panetthādhippāyo daṭṭhabbo – nevasaññānāsaññāyatanassa na nirodhassa anantarapaccayabhāve ninnāditā aññattha diṭṭhā atadatthaparikammabhāve ca uppattiyā, atha ca taṃ tassa anantarapaccayo hoti, tathā ca uppajjati. Evaṃ yathāvuttā manoviññāṇadhātu asatipi nirāvajjanuppattiyaṃ ninnādibhāve nirāvajjanā uppajjatīti. Evañca katvā ‘‘ariyamaggacittaṃ maggānantarāni phalacittānī’’ti idaṃ vuttaṃ. Yadi hi nibbānārammaṇāvajjanābhāvaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ siyā, gotrabhuvodānāni nidassanāni siyuṃ teheva etesaṃ nirāvajjanatāsiddhito. Phalasamāpattikāle ca ‘‘parittārammaṇaṃ mahaggatārammaṇaṃ anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti vacanato samānārammaṇāvajjanarahitattā ‘‘maggānantarāni phalacittānī’’ti evaṃ phalasamāpatticittāni na vajjetabbāni siyuṃ, gotrabhuvodānāni pana yadipi nibbāne ciṇṇāni samudācārāni ca na honti, ārammaṇantare ciṇṇasamudācārāneva. Phalasamāpatticittāni ca maggavīthito uddhaṃ tadatthaparikammasabbhāvāti tesaṃ gahaṇaṃ na kataṃ, anulomānantarañca phalasamāpatticittaṃ ciṇṇaṃ samudācāraṃ, na nevasaññānāsaññāyatanānantaraṃ maggānantarassa viya tadatthaparikammābhāvāti ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassā’’ti tañca nidassanaṃ. Ārammaṇena pana vinā nuppajjatīti idaṃ etassa mahaggatārammaṇattābhāvā pucchaṃ kāretvā ārammaṇaniddhāraṇatthaṃ vuttaṃ.
“在此”,是指异熟论之中。生盲与凳子、蛇的譬喻,是为了显示异熟没有依止则不能转起。所谓“执取境”,是为了显示眼等根在执取各自境界时,眼识等异熟的作用。“依止于义”,是为了显示眼等根的见等义,以及正是此异熟的依止义。“唯依心所依处”,意思是:如同之前的心依于心所依处、随顺于净色依处且所缘各有不同,但有分心并非如此;它没有依处与所缘的差别,唯独依于心所依处而转起。至于“以心色为依处”,在此也应理解为随顺于其他依处的意趣。因为,如同蜘蛛上丝,依净色依处的心好比蜘蛛上丝,随顺于彼的其余心则如同依丝行走等。正如丝被触动与蜘蛛移动同时发生,为了说明净色被触动与有分心转动同时发生,故说“一一……乃至……来”。显示巴利原文
Tatthāti vipākakathāyaṃ. Jaccandhapīṭhasappiupamānidassanaṃ vipākassa nissayena vinā appavattidassanatthaṃ. Visayaggāhoti idaṃ cakkhādīnaṃ savisayaggahaṇena cakkhuviññāṇādivipākassa dassanatthaṃ vuttaṃ. Upanissayato cakkhādīnaṃ dassanādiatthato ca tasseva vipākassa dassanatthaṃ ‘‘upanissayamatthaso’’ti vuttaṃ. Hadayavatthumevāti yathā purimacittāni hadayavatthunissitāni ca pasādavatthuanugatāni ca aññārammaṇāni honti, na evaṃ bhavaṅgaṃ, taṃ panetaṃ vatthārammaṇantararahitaṃ kevalaṃ hadayavatthumeva nissāya pavattatīti vuttaṃ hoti. Hadayarūpavatthukanti idhāpi aññavatthānugatanti adhippāyo veditabbo. Makkaṭakassa hi suttārohaṇaṃ viya pasādavatthukaṃ cittaṃ, suttena gamanādīni viya tadanugatāni sesacittānīti. Suttaghaṭṭanamakkaṭakacalanāni viya pasādaghaṭṭanabhavaṅgacalanāni saha hontīti dīpanato ‘‘ekekaṃ…pe… āgacchatī’’tipi dīpeti.
所谓“有分转动之时”,是将如同守门人的眼识等、如同擦脚人的转向、如同取相者的无间缘状态,视为有分的转动而说的。对于异熟意界等,在未见到的情况下便作领受等,这是依于“紧执、仅执、粗、方、仅知性、仅知钱币性、仅作业、仅共通性”而说,并非意指紧执者等没有见到钱币,以及领受等与之相同。应当如此理解。显示巴利原文
Bhavaṅgassa āvaṭṭitakāloti idaṃ dovārikasadisānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pādaparimajjakasadisassa āvajjanassa saññādānasadiso anantarapaccayabhāvo eva bhavaṅgāvaṭṭananti katvā vuttaṃ. Vipākamanodhātuādīnaṃ adisvāva sampaṭicchanādikaraṇaṃ gāḷhaggahaṇamattaputhulacaturassabhāvavijānanamattakahāpaṇabhāvavijānanamattakammopanayanamattasāmaññavasena vuttaṃ, na gāḷhaggāhakādīnaṃ kahāpaṇadassanassa abhāvo taṃsamānabhāvo ca sampaṭicchanādīnaṃ adhippetoti veditabbo.
“这是白色的”应如此理解:由于白色色的显现共通性,眼识完成了见的功用。同样,在耳门等也应配合听等功能来理解。因加热作用而有糖块的特性,或以糖为其功用者,称为球状糖。“依止故”并非指依止缘而说。然而,当某物不存在时,某物便不存在——此处的“依止”即指此义。“依于光明”也是指有光明时存在,并非指依止缘的状态。“弱力状态”是指未能成为唯作心的缘,自己单独转起的状态。显示巴利原文
Paṇḍaraṃetanti paṇḍararūpadassanasāmaññato cakkhuviññāṇameva dassanakiccaṃ sādhetīti dīpanaṃ veditabbaṃ. Evaṃ sotadvārādīsupi yojetabbaṃ savanādivasena. Santāpanavasena guḷasīlo guḷappayojano vā goḷiyako. Upanissayatoti na upanissayapaccayaṃ sandhāya vuttaṃ. Yasmiṃ pana asati yo na hoti, so idha ‘‘upanissayo’’ti adhippeto. Ālokasannissitanti idampi āloke sati sabbhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na upanissayapaccayataṃ. Mandathāmagataṃ nāma kiriyacittassa paccayabhāvaṃ anupagantvā sayameva pavattamānaṃ.
“见到无行与有行中的过失”是指:见到业与异熟不应本质相违——即无行业而有有行异熟、有行业而有无行异熟的过失。然而,对于无因心,其于色等境上的撞击等作用,并没有与有行相违的本质,故无无行性;亦没有与无行相违的本质,故无有行性。由于二者皆不相违,所以允许它们以两种方式生起。“心决定”是指彼所缘的决定。“从唯作有五种……乃至……安止”,这是说在唯作速行之后有彼所缘。然而,《发趣论》中说:“善、不善灭后,异熟生起为彼所缘”,只说异熟法之后有彼所缘。在《善三法》中:“有学或凡夫观善为无常”等,只说了善、不善速行之后有彼所缘,未说无记之后,也未于任何处见到唯作之后有彼所缘的说法。若存在这种情况却不加说明,实不合理,故此长老之说应加审察。因为有力的速行如船,有分如河流,船能牵引河流是合理的;而具六支舍的寂静唯作速行,则如叶杯,有分如河流,叶杯不能牵引河流。显示巴利原文
Asaṅkhārikasasaṅkhārikesudosaṃ disvāti na kammassa viruddhasabhāvena vipākena bhavitabbanti asaṅkhārikakammassa sasaṅkhārikavipākesu, sasaṅkhārikakammassa ca asaṅkhārikavipākesu dosaṃ disvā. Ahetukānaṃ pana rūpādīsu abhinipātamattādikiccānaṃ na sasaṅkhārikaviruddho sabhāvoti asaṅkhārikatā natthi, asaṅkhārikaviruddhasabhāvābhāvā nāpi sasaṅkhārikatāti ubhayāvirodhā ubhayenapi tesaṃ nibbattiṃ anujānāti. Cittaniyāmanti tadārammaṇaniyāmaṃ. Kiriyato pañcāti imesaṃ…pe… patiṭṭhātīti kiriyajavanānantarañca tadārammaṇaṃ vuttaṃ. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.3.94) pana ‘‘kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti vipākadhammadhammānameva anantarā tadārammaṇaṃ vuttaṃ. Kusalattike ca ‘‘sekkhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccato’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.406) kusalākusalajavanameva vatvā tadanantaraṃ tadārammaṇaṃ vuttaṃ, na abyākatānantaraṃ, na ca katthaci kiriyānantaraṃ tadārammaṇassa vuttaṭṭhānaṃ dissati. Vijjamāne ca tasmiṃ avacane kāraṇaṃ natthi, tasmā upaparikkhitabbo eso theravādo. Vipphārikañhi javanaṃ nāvaṃ viya nadīsoto bhavaṅgaṃ anubandhatīti yuttaṃ, na pana chaḷaṅgupekkhavato santavuttiṃ kiriyajavanaṃ paṇṇapuṭaṃ viya nadīsototi.
“汇集的速行运行”(Piṇḍajavanaṃ javati)是指:将善、不善、唯作三类速行汇集一处而说,因此所说的速行即如被汇集起来;或者,是在一个彼所缘上汇集显示后,只说其为速行。然而,在说此汇集速行时,从不善心中只取四个舍俱心,如此,十二个舍俱速行便如同被汇集起来而说。但《发趣论》中说:“于善喜爱、欢喜,缘彼生起贪;生起见、疑、掉举、忧。于不善灭尽时,果报彼所缘生起。”因此,其余两种于可爱所缘上生起的疑俱、掉举俱心,在善果报彼所缘中也应被汇集。然而,在它们之后,必定是无因果报的彼所缘,而此无因果报彼所缘是以推度方式执取的,故没有新的可执取。而它们又不适合被汇集到无因心中,正是出于此用意,所以不将其汇集。显示巴利原文
Piṇḍajavanaṃ javatīti kusalākusalakiriyajavanāni piṇḍetvā kathitānīti tathā kathitāni javanāni piṇḍitāni viya vuttāni, ekasmiṃ vā tadārammaṇe piṇḍetvā dassitāni hutvā javitāneva vuttāni. Imañca pana piṇḍajavanaṃ vadantena akusalato cattāriyeva upekkhāsahagatāni gahetvā dvādasupekkhāsahagatajavanāni piṇḍitāni viya vuttāni. Paṭṭhāne pana ‘‘kusalaṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati. Diṭṭhi, vicikicchā , uddhaccaṃ, domanassaṃ uppajjati. Akusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti vuttattā itarāni dve iṭṭhārammaṇe pavattavicikicchuddhaccasahagatānipi kusalavipāke tadārammaṇe piṇḍetabbāni siyuṃ. Tesaṃ pana anantaraṃ ahetukavipākeneva tadārammaṇena bhavitabbaṃ, so ca santīraṇabhāveneva gahitoti apubbaṃ gahetabbaṃ natthi. Ahetuke ca piṇḍetabbaṃ nārahantīti adhippāyena na piṇḍetīti.
然而,此处所说“在三因速行之末”是指:在第二种观点中,为了显示三因彼所缘于三因速行之末是合理的,因为彼所缘与速行同类,且无法获得其他所缘,故如此说。由于第一位长老曾区分:不善速行之后为无因彼所缘,善速行之后为有因彼所缘;若有人主张这种有因彼所缘能在不善速行之后生起,那么,能生起结生的三因业,即使能产生二因或无因的果报,也决不会在三因速行之后产生,这里看不到理由。因此,即便他未明确宣说,亦当如此合理地把握,此为其意图所在。或者,在诸长老的观点中,他们以何种意图建立有行、无行之安立等,便应以相应意图合理把握,不应以一者之意图搅乱另一者,此为其意。“与因相似”意指:与能产生业的因相似。“将在《大论》中明了”是指:以《大论》中所出的圣典,其生起方式将变得清晰,他以此意图而说。显示巴利原文
Tihetukajavanāvasāne panetthāti etasmiṃ dutiyavāde tihetukajavanāvasāne tihetukatadārammaṇaṃ yuttanti dassetuṃ yuttaṃ vadati javanasamānattā, nālabbhamānattā aññassa. Paṭhamattherena akusalānantaraṃ vuttassa ahetukatadārammaṇassa, kusalānantaraṃ vuttassa ca sahetukatadārammaṇassa akusalānantaraṃ uppattiṃ vadantassa hi paṭisandhijanakaṃ tihetukakammaṃ duhetukāhetukaṃ vipākaṃ janayantampi tihetukajavanānantaraṃ na janetīti na ettha kāraṇaṃ dissatīti evaṃ yuttaṃ gahetabbaṃ avuttampīti adhippāyo. Atha vā tasmiṃ tasmiṃ theravāde yena adhippāyena sasaṅkhārāsaṅkhāravidhānādi vuttaṃ, taṃ teneva adhippāyena yuttaṃ gahetabbaṃ, na adhippāyantaraṃ adhippāyantarena āloḷetabbanti attho. Hetusadisamevāti janakakammahetusadisameva. Mahāpakaraṇe āvi bhavissatīti mahāpakaraṇe āgatapāḷiyā pākaṭaṃ uppattividhānaṃ āvi bhavissatīti adhippāyena vadati.
色界无色界果报说之解释显示巴利原文
Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā
499 “无间”指没有退失的缘。“行道等差别”是指行道与所缘的差别。例如,有人生起苦行道且迟钝通达的禅那后,反复进入,则此禅那即具有那样的行道。当此禅那未退失时,其所生果报也应成为同样的行道。然而,欲增上等性质,是指在那一刹那,欲等以增上缘的方式而存在,并非以“来临”的方式而成。譬如,同一禅那在不同刹那可呈现不同的增上。由于只有第四禅是以四神足修习的缘故,因此果报并不以“来临”的方式说具有欲增上等性。显示巴利原文
499.Anantarāyenāti parihānipaccayavirahena. Paṭipadādibhedoti paṭipadārammaṇabhedo. Tathā hi dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ jhānaṃ uppādetvā punappunaṃ samāpajjantassa taṃ jhānaṃ taṃpaṭipadameva hoti. Etasmiṃ aparihīne tassa vipāko nibbattamāno tappaṭipadova bhavituṃ arahatīti. Chandādhipateyyādibhāvo pana tasmiṃ khaṇe vijjamānānaṃ chandādīnaṃ adhipatipaccayabhāvena hoti, na āgamanavasena. Tathā hi ekameva jhānaṃ nānākkhaṇesu nānādhipateyyaṃ hoti. Catutthajjhānasseva hi caturiddhipādabhāvena bhāvanā hoti, tasmā vipākassa āgamanavasena chandādhipateyyāditā na vuttā.
出世间果报论注释显示巴利原文
Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā
505 如同积聚轮回那样,以渴爱等所造作的世间业,称为“已积聚”。而出世间并非如此,因此不那样说。“以纯粹来临的方式”的意思是:即使存在给予无相、无愿之名的有德所缘,果报也以不执取的方式而显示空等之名,因此是不混杂的,这是意思。从来临的角度,具有空、无愿之名的道,站在自己果报的来临处,给予自己果报三种名称,已如此连接;对于其他,也应同样连接。因为这仅是显示方法。然而,对于有德所缘,具有三种名称的,即使是无常随观之后的道,站在来临处,给予自己果报三种名称,也不被禁止。而对于作用果等至,以观来临的方式获得名称时,不会像道那样获得无相之名。然而,如同道之后的作用果等至也有禅那、行道的差别,在获得空等名称时,也获得无相之名。“未寂静”是指:由于未被任何其他所间隔,针对那种信……乃至……慧的无间缘状态而说。以此显示:欲等也产生与自己无间相似的欲等,作为增上,只产生于已成为增上的,这是阐明此义。显示巴利原文
505. Yathā vaṭṭaṃ ācinati, tathā taṇhādīhi abhisaṅkhataṃ lokiyakammaṃ upacitanti vuccati . Lokuttaraṃ pana evaṃ na hotīti tathā na vuttaṃ. Suddhāgamanavasenāti animittāppaṇihitanāmadāyakehi saguṇārammaṇehi vijjamānehipi phalassa suññatanāmadānadīpane aggahitabhāveneva avomissenāti attho. Āgamanato suññatāppaṇihitanāmavato maggassa āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmattayadānaṃ yojitaṃ, itarassapi pana tatheva yojetabbaṃ. Nayamattadassanañhetaṃ. Saguṇārammaṇehi pana nāmattayavato aniccānupassanānantarassapi maggassa āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano phalassa nāmattayadānaṃ na nivāritanti. Vaḷañjanakaphalasamāpattiyā ca vipassanāgamanavasena nāmalābhe maggassa viya animittanāmalābho na siyā. Yathā pana maggānantarassa viya vaḷañjanakaphalasamāpattiyāpi jhānapaṭipadābhedo hoti, evaṃ suññatādināmalābhe sati animittanāmañca labhatīti. Avūpasantāyāti idaṃ kenaci aññena anantaritattā tādisāya eva saddhāya…pe… paññāya ca anantarapaccayabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Tena chandādayopi attano anantarasadisānaṃ chandādīnaṃ uppādakā adhipatibhūtā adhipatibhūte eva uppādentīti imamatthaṃ dīpeti.
555 能断烦恼之道,以正见等为体,其自性即是导向出离;即便在果位,也必定以已寂灭烦恼的出离自性而存在。因此,于果中也说“道支”“属于道”。而且,这样成立之后,在《道分别》中,于诸果便举出了八支道与五支道,诸觉支的道理也是如此。“依于道”的意思是:由于与道相似而称为道,即就此义而说。显示巴利原文
555. Kilesasamucchedakassa maggassa sammādiṭṭhiādikassa niyyānikasabhāvassa phalenapi paṭippassaddhakilesena niyyānasabhāveneva bhavitabbaṃ, tasmā phalepi ‘‘maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’nti vuttaṃ. Evañca katvā maggavibhaṅge phalesu ca aṭṭhaṅgiko pañcaṅgiko ca maggo uddhaṭo, evaṃ bojjhaṅgāpīti. Maggaṃ upādāyāti maggasadisatāya maggoti imamatthaṃ sandhāyāha.
不善果报论注释显示巴利原文
Akusalavipākakathāvaṇṇanā
556 如轮回般,渴欲等业引生之世间业称为善业。世出世间业则非如是即非如所说。所谓清净境界由无相盖灭,受名号及善相之显现,无论是否显现,果实本质仅为无所有,盖灭其名号显现也。于来临处恪守无所有无相之道,而自身果实以无所有无相之名与他果同样相应,此为名相观所不及。由食相果聚阿毗达摩证,不依名相而发生觉观,故无相无名得亦不以见名而阻碍。于禅道行间虽有分别,然透过无相观察得无相无名。此谓不动入静者之含义,缘于某信且慧等所说之贯续之无间。以此说明诸贪欲等为自身相似同类之起者,故为主宰而生。显示巴利原文
556. Iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu viya na aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattesu santīraṇaviseso atthi, aniṭṭhārammaṇameva pana adhimattaṃ mandañca evaṃ dvidhā vuttaṃ.
意界心注释显示巴利原文
Manodhātucittavaṇṇanā
566 “风花”即是虚花。它在未被砍伐的树上尚且不结果,而被砍伐之树上的花,却能在未被砍伐的树上结果。同样,未断有根而正在转起却不结果的,便如同风花;另一种正在转起的,则如同被砍伐之树上的花。因为它在未断有根时,能够结果。显示巴利原文
566.Vātapupphanti moghapupphaṃ. Taṃ acchinnepi rukkhe na phalati, chinnarukkhapupphaṃ pana acchinne phaleyya. Evaṃ acchinnabhavamūlassapi pavattamānaṃ yaṃ na phalati, taṃ vātapupphasadisaṃ. Itarasseva pana pavattamānaṃ chinnarukkhapupphasadisaṃ. Tañhi acchinne bhavamūle phaleyyāti.
唯作意识界心注释显示巴利原文
Kiriyamanoviññāṇadhātucittavaṇṇanā
568 “贪欲已断”是显示此心前际作为缘的转起。而此心是无简择慧的,仅生起单纯的喜。如此,在供养佛塔等事中也应这样看待。“正在履行义务”是就履行义务者于触所缘中身门心转起而说。成为五门随转之后,在各处所说的“以此心而成为喜悦者”,便是就五门中可得、作为贪欲断除等省察之因的这一转起而言,故说“如是先在五门中可得”。说过于过去等无碍的智之后,应依“具足此三法的佛陀、世尊,一切身业皆随智转”等语,来审察所说的“世尊生起此”之语。无因心由于无根而没有善安住之性,故其力性不圆满,因此在总说品中未说“有定力、有精进力”。正因如此,在无因心的摄集品中,禅支也未列出。所以,在此二无因心中,诸力未被总说、未被摄集。然而,由于精进存在,故较其余无因心为强;又由于此处的定与精进仅具有如寻等作为禅那缘一般的力性,故在分说品中说了“定力、精进力”而作安立。但因为非善非不善,所以未说正定、邪定、正精进、邪精进,这是意旨所在。若如此,则在大唯作心中也不应说这些,但已经说了,因此应知:由于无出离性,未成道缘的定与精进,在此处未被那样表述。显示巴利原文
568.Loluppataṇhā pahīnāti imassa cittassa paccayabhūtā purimā pavatti dassitā. Idaṃ pana cittaṃ vicāraṇapaññārahitanti kevalaṃ somanassamattaṃ uppādentassa hotīti. Evaṃ cetiyapūjādīsupi daṭṭhabbaṃ. Vattaṃ karontoti idaṃ vattaṃ karontassa phoṭṭhabbārammaṇe kāyadvāracittappavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Pañcadvārānugataṃ hutvā labbhamānaṃ sandhāya pañcadvāre eva vā loluppataṇhāpahānādipaccavekkhaṇahetubhūtaṃ idameva pavattiṃ sandhāya tattha tattha ‘‘iminā cittena somanassito hotī’’ti vuttanti ‘‘evaṃ tāva pañcadvāre labbhatī’’ti āha. Atītaṃsādīsu appaṭihataṃ ñāṇaṃ vatvā ‘‘imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇānuparivattī’’tiādivacanato (mahāni. 156 atthato samānaṃ) ‘‘bhagavato idaṃ uppajjatī’’ti vuttavacanaṃ vicāretabbaṃ. Ahetukassa mūlābhāvena suppatiṭṭhitatā natthīti balabhāvo aparipuṇṇo, tasmā uddesavāre ‘‘samādhibalaṃ hoti, vīriyabalaṃ hotī’’ti na vuttaṃ. Tato eva hi ahetukānaṃ saṅgahavāre jhānaṅgāni ca na uddhaṭāni. Teneva imasmimpi ahetukadvaye balāni anuddesāsaṅgahitāni. Yasmā pana vīriyassa vijjamānattā sesāhetukehi balavaṃ, yasmā ca ettha vitakkādīnaṃ jhānapaccayamattatā viya samādhivīriyānaṃ balamattatā atthi, tasmā niddesavāre ‘‘samādhibalaṃ vīriyabala’’nti vatvā ṭhapitaṃ. Yasmā pana neva kusalaṃ nākusalaṃ, tasmā sammāsamādhi micchāsamādhīti, sammāvāyāmo micchāvāyāmoti ca na vuttanti adhippāyo. Evaṃ sati mahākiriyacittesu ca etaṃ na vattabbaṃ siyā, vuttañca, tasmā sammā, micchā vā niyyānikasabhāvābhāvato maggapaccayabhāvaṃ appattā samādhivāyāmā idha tathā na vuttāti daṭṭhabbā.
574 根上下智、意乐随眠智、一切知智、无碍智——这些在此之后生起;双神变智、大悲定智——这些在此之后生起,它们以已生起的遍作无间为缘,唯依此所转向的所缘而转起,故说“六……取……”。因其境广大,如大龙象般为大,故称大龙象。显示巴利原文
574. Indriyaparopariyattaāsayānusayasabbaññutānāvaraṇañāṇāni imassānantaraṃ uppajjamānāni yamakapāṭihāriyamahākaruṇāsamāpattiñāṇāni ca imassa anantaraṃ uppannaparikammānantarāni iminā āvajjitārammaṇeyeva pavattantīti āha ‘‘cha…pe… gaṇhantī’’ti. Mahāvisayattā mahāgajo viya mahantanti mahāgajaṃ.
色界、无色界唯作心之解释显示巴利原文
Rūpāvacarārūpāvacarakiriyacittavaṇṇanā
577 577. 现在,应当了知已生起的诸唯作心——应作这样的连结。“自身”是指五蕴。显示巴利原文
577. Idāni yāni kiriyāni jātāni, tāni veditabbānīti evaṃ yojanā kātabbā. Attabhāvoti pañcakkhandhā vuccanti.