1. 正觉品
1. Sambodhivaggo
1. 正觉经注疏
1. Sambodhisuttavaṇṇanā
1在《九集》第一经中,「正觉支」指的是四道正觉的支分,即有助益的意思。这是针对经中所列九种法而如此发问的。「何为近依」问的是什么是近依缘。「严厉的」即指严厉。对于止观心的开显,是合适且有益的,也就是能令心开显的适宜之法。以少欲为因缘而生起的谈论,便称为「少欲论」。其余诸项,理亦同此。
1. Navakanipātassa paṭhame sambodhipakkhikānanti catumaggasaṅkhātassa sambodhissa pakkhe bhavānaṃ, upakārakānanti attho. Pāḷiyaṃ āgate nava dhamme sandhāyevaṃ pucchati. Kā upanisāti ko upanissayapaccayo. Abhisallekhantīti abhisallekhikā. Samathavipassanācittassa vivaraṇe sappāyā upakārakāti cetovivaraṇasappāyā. Appicchataṃ ārabbha pavattā kathā appicchakathā. Sesesupi eseva nayo.
「应修习不净以断除贪」这一义理,可借割稻人的比喻来阐明:有人手持镰刀,从田角开始割稻。此时,牛冲破篱笆闯入田里。他便放下镰刀,拿起棍棒,循着牛闯入的原路将牛赶出,把篱笆修整如初,然后再拿起镰刀继续割稻。在此譬喻中:稻田应视为佛陀的教法;割稻人如同瑜伽行者;镰刀喻智慧;割稻之时如修观作业之时;棍棒喻不净业处;篱笆喻防护;牛冲破篱笆闯入,喻不假思索、忽然放逸而生起贪欲;放下镰刀拿起棍棒,循来路驱牛、修整篱笆后再次从头割稻,则如同以不净业处镇伏贪欲之后,再开始修观作业之时。正是针对此义而说:「应修习不净以断除贪」。
Asubhābhāvetabbā rāgassa pahānāyāti ayamattho sālilāyakopamāya vibhāvetabbo – eko hi puriso asitaṃ gahetvā koṭito paṭṭhāya sālikkhette sāliyo lāyati. Athassa vatiṃ bhinditvā gāvo pavisiṃsu. So asitaṃ ṭhapetvā yaṭṭhiṃ ādāya teneva maggena gāvo nīharitvā vatiṃ pākatikaṃ katvā punapi asitaṃ ādāya sāliyo lāyi. Ettha sālikkhettaṃ viya buddhasāsanaṃ daṭṭhabbaṃ, sālilāyako viya yogāvacaro, asitaṃ viya paññā, lāyanakālo viya vipassanāya kammakaraṇakālo, yaṭṭhi viya asubhakammaṭṭhānaṃ, vati viya saṃvaro, vatiṃ bhinditvā gāvīnaṃ pavisanaṃ viya sahasā appaṭisaṅkhāya pamādaṃ ārabbha rāgassa uppajjanaṃ, asitaṃ ṭhapetvā yaṭṭhiṃ ādāya paviṭṭhamaggeneva gāvo nīharitvā vatiṃ paṭipākatikaṃ katvā puna koṭito paṭṭhāya sālilāyanaṃ viya asubhakammaṭṭhānena rāgaṃ vikkhambhetvā puna vipassanāya kammaṃ ārabhanakālo. Imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāyā’’ti.
其中,「贪」指五种欲贪。「慈」指慈心业处。「以断除嗔恨」指依前述同样方法,为断除已生起的忿怒。「入出息念」指具有十六事相的入出息念。「以断除寻」指依前述方法,为断除已生起的种种寻思。「以根除我慢」指为根除那生起‘我是’之感的慢。「无我想安立」是指:当见到无常相时,无我相实则已被见到。因为三相之中,一见则余二皆见。故说:‘比丘们,于无常想者,无我想便安立。’「于现法涅槃」指于今生现前证得无依般涅槃。此经宣说了流转与还灭之理。
Tattha rāgassāti pañcakāmaguṇikarāgassa. Mettāti mettākammaṭṭhānaṃ. Byāpādassa pahānāyāti vuttanayeneva uppannassa kopassa pajahanatthāya. Ānāpānassatīti soḷasavatthukā ānāpānassati. Vitakkupacchedāyāti vuttanayeneva uppannānaṃ vitakkānaṃ upacchedanatthāya. Asmimānasamugghātāyāti asmīti uppajjanakassa mānassa samugghātatthāya. Anattasaññā saṇṭhātīti aniccalakkhaṇe diṭṭhe anattalakkhaṇaṃ diṭṭhameva hoti. Etesu hi tīsu lakkhaṇesu ekasmiṃ diṭṭhe itaradvayaṃ diṭṭhameva hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘aniccasaññino, bhikkhave, anattasaññā saṇṭhātī’’ti. Diṭṭheva dhamme nibbānanti diṭṭheyeva dhamme apaccayaparinibbānañca pāpuṇātīti imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.
2. 依止经注疏
2. Nissayasuttavaṇṇanā
2第二经中,“依止成就”指具备依止处。“信”指能决定信解的净信。“精进”指身精进与心精进。“其”指他的。“以圣慧”指与观相应之道慧。“善思”指透彻了知后。“择一而受用”指受用那些适合受用的事物。“忍受”指忍耐应当忍耐的境遇。“回避”指回避应当回避的对象。“去除”指摒除应当摒除的烦恼。如此,比丘通过求学、询问与对法的确认,于应受用等事上完全通达、完全现观,于受用、忍受、回避、去除中,如是之行者即名为“依止成就”。
2. Dutiye nissayasampannoti patiṭṭhāsampanno. Saddhanti okappanasaddhaṃ. Vīriyanti kāyikacetasikavīriyaṃ. Yaṃsāti yaṃ assa. Ariyāyapaññāyāti sahavipassanāya maggapaññāya. Saṅkhāyāti jānitvā. Ekaṃ paṭisevatīti sevitabbayuttakaṃ sevati. Adhivāsetīti adhivāsetabbayuttakaṃ adhivāseti. Parivajjetīti parivajjetabbayuttakaṃ parivajjeti. Vinodetīti nīharitabbayuttakaṃ nīharati. Evaṃ kho bhikkhūti evaṃ kho bhikkhu uggahaparipucchāvasena ceva dhammavavatthānavasena ca paṭisevitabbādīni suppaṭividdhāni supaccakkhāni katvā paṭisevanto adhivāsento parivajjento vinodento ca bhikkhu nissayasampanno nāma hotīti.
3. 弥醯经注疏
3. Meghiyasuttavaṇṇanā
3第三经中,“遮利迦”为一座城市之名。据说此城依傍一条会移动的道路而建,观看者视之如在晃动,故得名“遮利迦”。“遮利迦山”,此山遍体皆白,于黑半月布萨日之夜,观看者视之亦如在晃动,故称遮利迦山。于其处建有一大寺院。如是,世尊依此城而住于遮利迦山大寺院中。“詹都村”为另一村落,亦属此寺院之托钵行境村,亦有读作“阇都村”者。“精勤者”指努力精进者。“为精勤”即为修习沙门法。导师听闻长老之言,思惟观察,知其“智犹未熟”,遂止之曰:“汝且暂待。”而“我暂时独自住此”之言,乃为使彼心柔软而说,心中思量:“彼如此去后,若所作未办,则无所期待,缘于爱念我故,将复归来。”“再无其余所应作”者,于四圣谛中四种作用皆已圆满,故更无余事应作。“或于已修之道更作累积”者,谓已证得者亦无更行累积之必要。何以故?已修之道不复更修,已断之烦恼不复更断。“弥醯,若彼尚称‘精勤’,我等当复何言哉?”
3. Tatiye cālikāyanti evaṃnāmake nagare. Taṃ kira calamaggaṃ nissāya katattā olokentānaṃ calamānaṃ viya upaṭṭhāti, tasmā cālikāti saṅkhaṃ gataṃ. Cāliyapabbateti sopi pabbato sabbasetattā kāḷapakkhuposathe olokentānaṃ calamāno viya upaṭṭhāti, tasmā cāliyapabbatoti vutto. Tattha mahantaṃ vihāraṃ kārayiṃsu. Iti bhagavā taṃ nagaraṃ nissāya cālikāpabbatamahāvihāre viharati. Jantugāmanti evaṃnāmakaṃ aparampi tasseva vihārassa gocaragāmaṃ. Jattugāmantipi paṭhanti. Padhānatthikassāti padhānakammikassa. Padhānāyāti samaṇadhammakaraṇatthāya. Āgamehi tāvāti satthā therassa vacanaṃ sutvā upadhārento ‘‘na tāvassa ñāṇaṃ paripakka’’nti ñatvā paṭibāhanto evamāha. Ekakamhi tāvāti idaṃ panassa ‘‘evamayaṃ gantvāpi kamme anipphajjamāne nirāsaṅko hutvā pemavasena puna āgacchissatī’’ti cittamaddavajananatthaṃ āha. Natthi kiñci uttari karaṇīyanti catūsu saccesu catunnaṃ kiccānaṃ katattā aññaṃ uttari karaṇīyaṃ nāma natthi. Katassa vā paṭicayoti adhigatassa vā puna paṭicayopi natthi. Na hi bhāvitamaggo puna bhāvīyati, na pahīnakilesānaṃ puna pahānaṃ atthi. Padhānanti kho, meghiya, vadamānaṃ kinti vadeyyāmāti ‘‘samaṇadhammaṃ karomī’’ti taṃ vadamānaṃ mayaṃ aññaṃ kiṃ nāma vadeyyāma.
“为日间安坐而坐下”,即为了日间住处而坐下。他坐下之处,正是那块吉祥石板——过去他曾连续五百生为王,于游园林嬉戏时,由三类歌舞伎眷属围绕而坐之处——他即坐于此处。自坐下之时起,他仿佛舍去了沙门之相,复取王装,由精择之伎乐众围绕,俨然坐于大白伞盖下之高贵宝座中。尔时,他正受用这些圆成之际,欲贪寻思生起。即于此刻,他见犹如被大力勇士擒捉之二盗贼被押至眼前,对其中一人下令处斩,嗔恚寻思遂生;对另一人下令捆绑,害寻思遂生。如此,他为这些不善寻思所缠绕,如树为藤蔓所网覆,如人为蜜蜂搅坏其蜜。因此事,经中云:“时,具寿弥醯……”等。“追随”指跟随围绕。“往至世尊处”:如此为恶寻思所缠绕,不得使所修业处安适,他思忖:“长远预见之世尊,正因预知此事而遮止于我。”乃决意“以此事本末禀告十力者”,即从座起,往至世尊所。
Divāvihāraṃ nisīdīti divāvihāratthāya nisīdi. Nisīdanto ca yasmiṃ maṅgalasilāpaṭṭe pubbe anupaṭipāṭiyā pañca jātisatāni rājā hutvā uyyānakīḷikaṃ kīḷanto tividhanāṭakaparivāro nisīdi, tasmiṃyeva nisīdi. Athassa nisinnakālato paṭṭhāya samaṇabhāvo jahito viya ahosi, rājavesaṃ gahetvā nāṭakavaraparivuto setacchattassa heṭṭhā mahārahe pallaṅke nisinno viya jāto. Athassa taṃ sampattiṃ assādayato kāmavitakko udapādi. So tasmiṃyeva khaṇe mahāyodhehi gahite dve core ānetvā purato ṭhapite viya addasa. Tesu ekassa vadhaṃ āṇāpanavasenassa byāpādavitakko uppajji, ekassa bandhanaṃ āṇāpanavasena vihiṃsāvitakko. Evaṃ so latājālena rukkho viya madhumakkhikāhi madhughātako viya akusalavitakkehi parikkhitto ahosi. Taṃ sandhāya – atha kho āyasmato meghiyassātiādi vuttaṃ. Anvāsattāti anubaddhā samparivāritā. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti evaṃ pāpavitakkehi samparikiṇṇo kammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ kātuṃ asakkonto ‘‘idaṃ vata disvā dīghadassī bhagavā paṭisedhesī’’ti sallakkhetvā ‘‘idaṃ kāraṇaṃ dasabalassa ārocessāmī’’ti nisinnāsanato vuṭṭhāya yena bhagavā tenupasaṅkami.
第四 难陀迦经注
4. Nandakasuttavaṇṇanā
4「在集会堂里」指在食堂里。世尊前往该集会堂——听到难陀迦长老以甜美音声开示法音时,世尊问道:“阿难,是谁在集会堂中以甜美音声说法?”阿难回答:“尊者,今天是说法者难陀迦长老的轮值。”世尊说:“阿难,这位比丘说法过于甜美了,我也去听。”说完便走向集会堂。他站在外门房处,将六色身光收摄于衣袍之内,如同陌生人一般站立。「等待谈话结束」即等待“他说了此”这句话结束,他便站着听法等候。那时,初夜已过,阿难尊者对世尊说:“尊者,初夜分已逝,请稍事休息。”世尊仍站立不动。中夜既过,阿难又说:“尊者,您生于刹帝利种姓,身体本就细嫩,加之是佛陀之身,无比柔软尊贵。如今中夜也已过去,请您稍作休息。”世尊依旧站立。就这样,他站立着直至曙光显现。曙光显现时,长老恰好说完“他说了此”,开示结束;同时十力尊者也放出六色身光。「敲击门闩」指用指尖敲击门板。
4. Catutthe upaṭṭhānasālāyanti bhojanasālāyaṃ. Yenupaṭṭhānasālāti satthā nandakattherena madhurassarena āraddhāya dhammadesanāya saddaṃ sutvā, ‘‘ānanda, ko eso upaṭṭhānasālāya madhurassarena dhammaṃ desetī’’ti pucchitvā ‘‘dhammakathikanandakattherassa ajja, bhante, vāro’’ti sutvā ‘‘atimadhuraṃ katvā, ānanda, eso bhikkhu dhammaṃ katheti, mayampi gantvā suṇissāmā’’ti vatvā yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami. Bahidvārakoṭṭhake aṭṭhāsīti chabbaṇṇarasmiyo cīvaragabbhe paṭicchādetvā aññātakavesena aṭṭhāsi. Kathāpariyosānaṃ āgamayamānoti ‘‘idamavocā’’ti idaṃ kathāvasānaṃ udikkhamāno dhammakathaṃ suṇanto aṭṭhāsiyeva. Athāyasmā ānando nikkhante paṭhame yāme satthu saññaṃ adāsi – ‘‘paṭhamayāmo atikkanto, bhante, thokaṃ vissamathā’’ti. Satthā tattheva aṭṭhāsi. Athāyasmā ānando majjhimayāmepi nikkhante, ‘‘bhante, tumhe pakatiyā khattiyasukhumālā, puna buddhasukhumālāti paramasukhumālā, majjhimayāmopi atikkanto, muhuttaṃ vissamathā’’ti āha. Satthā tattheva aṭṭhāsi. Tattha ṭhitakassevassa aruṇaggaṃ paññāyittha. Aruṇuggamanañca therassa ‘‘idamavocā’’ti pāpetvā kathāpariyosānañca dasabalassa chabbaṇṇasarīrasmivissajjanañca ekappahāreneva ahosi. Aggaḷaṃ ākoṭesīti agganakhena dvārakavāṭaṃ ākoṭesi.
「感到羞惭而显露羞愧的样子」:指感到不好意思、心怀敬畏,但他内心并无忧悲的羞惭。「哪怕就这么一点,也不会说不出来」:因为证得无碍解的人,没有不具辩才的道理;这是在显示,即便是这么一点内容,他也不可能讲说不出来。「善哉善哉」:这是世尊随喜长老的说法而说的。这里的意思是“你善巧地领受了法,也善巧地讲说了法”。「善男子」:指行为良善的善男子和出身良善的善男子。「圣默然」:指第二禅那的等至,就此而言。「增上慧法观」:指对诸行作遍摄把握的观智。「四足」:指马、牛、驴等。「说完此」:指讲完这具备四支的法。「入寺」:指进入香室。
Sārajjamānarūpoti harāyamāno ottappamāno. Domanassasārajjaṃ panassa natthi. Ettakampi no nappaṭibhāseyyāti paṭisambhidāppattassa appaṭibhānaṃ nāma natthi. Ettakampi na katheyyanti dasseti. Sādhu sādhūti therassa dhammadesanaṃ sampahaṃsanto āha. Ayañhettha attho ‘‘sugahitā ca te dhammadesanā sukathitā cā’’ti. Kulaputtānanti ācārakulaputtānañceva jātikulaputtānañca. Ariyo ca tuṇhibhāvoti dutiyajjhānasamāpattiṃ sandhāyevamāha. Adhipaññādhammavipassanāyāti saṅkhārapariggahavipassanāñāṇassa . Catuppādakoti assagoṇagadrabhādiko. Idaṃ vatvāti imaṃ catūhaṅgehi samannāgataṃ dhammaṃ kathayitvā. Vihāraṃ pāvisīti gandhakuṭiṃ paviṭṭho.
「应时听闻法」:指在适当时机听闻法。「法谈」:问答论议。「甚深的义句」:指甚深、隐秘、不共的义理。「以慧」:指以与观相应的道慧。思择通达慧及问学慧也都适用。「已经证得或者将会证得」:指已经证得阿拉汉果,或将证得阿拉汉果;即是以这样的功德增上而作期许。「未得心意者」:指尚未证得阿拉汉果的人,或其心尚未证得阿拉汉。「现法乐住」:此处的现法乐住,世间与出世间皆可适用。
Kālena dhammassavaneti kāle kāle dhammassavanasmiṃ. Dhammasākacchāyāti pañhakathāya. Gambhīraṃ atthapadanti gambhīraṃ guḷhaṃ rahassaṃ atthaṃ. Paññāyāti sahavipassanāya maggapaññāya. Sammasanapaṭivedhapaññāpi uggahaparipucchāpaññāpi vaṭṭatiyeva. Patto vā pajjati vāti arahattaṃ patto vā pāpuṇissati vāti evaṃ guṇasambhāvanāya sambhāveti. Appattamānasāti appattaarahattā, arahattaṃ vā appattaṃ mānasaṃ etesantipi appattamānasā. Diṭṭhadhammasukhavihāranti ettha diṭṭhadhammasukhavihāro lokiyopi vaṭṭati lokuttaropi.
第五 力经注
5. Balasuttavaṇṇanā
5第五,于无明、懈怠、过失、不信等中不为所动,故应视为慧力等。「称为不善」即被了知为不善。此理适用于一切处。「不配为圣者」指不能成就圣位,或不堪为圣者。「善见」指透彻地看清。「善行」指在心门中生起现行。「对求法者」指希望听闻法的人。「活命恐」指对生计与存活之恐惧。「恶名恐」指对被非难之恐惧。「大众羞怯恐」指面对大众而生起羞怯之恐惧。此经中宣说了流转与还灭。
5. Pañcame avijjākosajjasāvajjaassaddhiyesu akampanato paññābalādīni daṭṭhabbāni. Akusalasaṅkhātāti akusalāti ñātā. Esa nayo sabbattha. Nālamariyāti ariyabhāvaṃ kātuṃ asamatthā, ariyānaṃ vā ananucchavikā. Vodiṭṭhāti suṭṭhu diṭṭhā. Vocaritāti manodvāre samudācārappattā. Atthikassāti dhammadesanāya atthikassa. Ājīvikābhayanti jīvitavuttibhayaṃ. Asilokabhayanti garahābhayaṃ. Parisāsārajjabhayanti parisaṃ patvā sārajjaṃ okkamanabhayaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.
第六《亲近经》的注释
6. Sevanāsuttavaṇṇanā
6「活命资具」指维持生命的必需品。「应筹集」即应当收集。「艰辛获得」指物资极其辛苦而得。所谓“于夜分或于昼分”,是说:若知为夜分,即应于夜分动身;若夜分有猛兽、毒蛇等险难,则应待至曙光出现。若知为昼分,即应于昼分动身;若昼分有险难,则应等候日落。「筹量之后」指了知沙门义之修行已达究竟。至于“那位补特伽罗”一词,与“不应追随”相连。「不告而别」在此处指不向那位补特伽罗辞行便离去。「即便被驱赶」是说即使被人驱遣。因为像这样的补特伽罗,哪怕他叫你扛一百捆木柴、一百罐水、一百罐沙,并说出“不要住在这里”以驱逐你,你也应当向他认错,终生追随,决不舍离。
6. Chaṭṭhe jīvitaparikkhārāti jīvitasambhārā. Samudānetabbāti samāharitabbā. Kasirena samudāgacchantīti dukkhena uppajjanti. Rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vāti ettha rattibhāge ñatvā rattibhāgeyeva pakkamitabbaṃ, rattiṃ caṇḍavāḷādiparipanthe sati aruṇuggamanaṃ āgametabbaṃ. Divasabhāge ñatvā divā pakkamitabbaṃ, divā paripanthe sati sūriyatthaṅgamanaṃ āgametabbaṃ. Saṅkhāpīti sāmaññatthassa bhāvanāpāripūriāgamanaṃ jānitvā. So puggaloti padassa pana ‘‘nānubandhitabbo’’ti iminā sambandho. Anāpucchāti idha pana taṃ puggalaṃ anāpucchā pakkamitabbanti attho. Api panujjamānenāti api nikkaḍḍhiyamānena. Evarūpo hi puggalo sacepi dārukalāpasataṃ vā udakaghaṭasataṃ vā vālikāghaṭasataṃ vā daṇḍaṃ āropeti, mā idha vasīti nikkaḍḍhāpeti vā, taṃ khamāpetvāpi yāvajīvaṃ so anubandhitabbova, na vijahitabbo.
第七《多闻经》的注释
7. Sutavāsuttavaṇṇanā
7「五种处犯」指五种应越犯之因。「杀生」乃至极微小的蝼蚁。「不与取」乃至极细微如一根草叶等属他之物。「盗意」即以偷盗之心。「蓄积而受用诸欲」是指作了储蓄、存放之后,便不能受用事欲与烦恼欲。这是就不如理之妙欲而说的。「拒绝佛陀」是指执取“此非佛陀”而排斥。对法、对僧等也是同样道理。以上是依注疏所说。而在巴利圣典中,这部经讲的是“非道之行”。
7. Sattame pañca ṭhānāni ajjhācaritunti pañca kāraṇāni atikkamituṃ. Pāṇanti antamaso kunthakipillikaṃ. Adinnanti antamaso tiṇasalākampi parasantakaṃ. Theyyasaṅkhātanti theyyacittena. Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjitunti sannidhiṃ katvā ṭhapetvā vatthukāmakilesakāme paribhuñjituṃ abhabbo. Akappiyaṃ kāmaguṇaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Buddhaṃ paccakkhātunti ‘‘na buddho aya’’nti evaṃ paṭikkhipituṃ. Dhammādīsupi eseva nayo. Evaṃ tāva aṭṭhakathāya āgataṃ. Pāḷiyaṃ pana imasmiṃ sutte agatigamanāni kathitāni.
8-10.《萨迦经》等的注释
8-10. Sajjhasuttādivaṇṇanā
8-10第八篇中,讲述了拒绝佛陀等事。第九篇中,因与凡夫共执取,故称为“应供养”。第十篇中,“种姓者”是指其心具足已达顶峰的强利观智、作为入流道的无间缘而住者。其余各处,意义明显。
8-10. Aṭṭhame buddhādīnaṃ paccakkhānaṃ kathitaṃ. Navame puthujjanena saddhiṃ gahitattā ‘‘āhuneyyā’’ti vuttaṃ. Dasame gotrabhūti sotāpattimaggassa anantarapaccayena sikhāpattabalavavipassanācittena samannāgato. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.