《人士经》的注释巴利
4.Puggalasuttavaṇṇanā
14 在第二部经的第四部分里,“两边”就是两方面。“俱分解脱”是按部分、整体和残余的方式,从两部分得到解脱。“由两部分”用的是工具格,这里也当作依格复数来用。应当知道,这个规定要按“反复”等方式来理解,所以经文才说“由无色定”等等。依据这一点,三藏小那伽长老的主张是:“由定得到镇伏解脱,由道得到断除解脱,因为这样从两种解脱而解脱,所以叫俱分解脱。”三藏大护长老的主张是:“因为从名身和色身得到解脱,所以叫俱分解脱。”三藏小无畏长老的主张是:“一次由定得到镇伏解脱,一次由道得到断除解脱,因为这样两次得到解脱,所以叫俱分解脱。”应当看到,这三位长老的说法被合在一起总摄了。其中,第一种说法是说“由两部分解脱”,所以叫俱分解脱;第二种说法是说“从两方面解脱”,所以叫俱分解脱;第三种说法是说“由两部分、两次解脱”,所以叫俱分解脱,这就是它们之间的差别。“解脱”是指从烦恼中解脱,或者是指由镇伏烦恼和断除烦恼而从身解脱。巴利
14. Dutiyassa catutthe ubhato ubhayathā, ubhato ubhohi bhāgehi vimuttoti ubhatobhāgavimutto ekadesasarūpekasesanayena. Dvīhi bhāgehīti karaṇe nissakke cetaṃ bahuvacanaṃ . Āvuttiādivasena ayaṃ niyamo veditabboti āha ‘‘arūpasamāpattiyā’’tiādi. Etena ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhena vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷanāgattheravādo, ‘‘nāmakāyato rūpakāyato ca vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakamahārakkhitattheravādo, ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena ekavāraṃ, maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷābhayattheravādo cāti imesaṃ tiṇṇampi theravādānaṃ ekajjhaṃ saṅgaho katoti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca paṭhamavāde dvīhi bhāgehi vimutto ubhatobhāgavimutto vutto, dutiyavāde ubhato bhāgato vimuttoti ubhatobhāgavimutto, tatiyavāde dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ayametesaṃ visesoti. Vimuttoti kilesehi vimutto, kilesavikkhambhanasamucchedanehi vā kāyato vimuttohi attho.
这里说的“他”是指俱分解脱者。在这里,色界第四禅虽然也像无色界禅那样,被称为具有两支、达到不动,但以它作为基础而证得阿罗汉果的人,并不叫俱分解脱,因为他还没有从色身解脱。那第四禅只是从烦恼身解脱,不是从色身解脱,所以从它出定后证得阿罗汉果的人,也不叫俱分解脱。因此说“通过四种无色……而成为五种”。“无色定”一词是属格,表示简别。所谓“证得阿罗汉果的不来者”,是依照他过去的情况而说的,因为已经证得阿罗汉果的人就不再叫不来者了。在说明了“有色见色”等以灭尽定为终点的八解脱之后——巴利
Soti ubhatobhāgavimutto. Kāmañcettha rūpāvacaracatutthajjhānampi arūpāvacarajjhānaṃ viya duvaṅgikaṃ āneñjappattanti vuccati. Taṃ pana padaṭṭhānaṃ katvā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma na hoti rūpakāyato avimuttattā. Tañhi kilesakāyatova vimuttaṃ, na rūpakāyato, tasmā tato vuṭṭhāya arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto na hotīti āha ‘‘catunnaṃ arūpa…pe… pañcavidho hotī’’ti. Arūpasamāpattīnanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Arahattaṃ pattaanāgāminoti bhūtapubbagatiyā vuttaṃ. Na hi arahattaṃ patto anāgāmī nāma hoti. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādike nirodhasamāpattiante aṭṭha vimokkhe vatvā –
阿难,当比丘以身触证这八种解脱而安住,并且以智慧看见之后,他的诸漏就灭尽了。阿难,这就叫做俱分解脱的比丘。巴利
‘‘Yato ca kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, ānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto’’ti –
虽然在《大因缘经》(D. Ni. 2.130)中也有这样的说法,但那是以最殊胜的俱分解脱来说的。而在这里,为了含摄一切俱分解脱,先说了“有五种”,接着又说:“然而此处的经文……是依证得八解脱者而引出的。”在《中部·枳吒山经》(M. Ni. 2.182)中:巴利
Yadipi mahānidāne (dī. ni. 2.130) vuttaṃ, taṃ pana ubhatobhāgavimuttaseṭṭhavasena vuttanti, idha pana sabbaubhatobhāgavimutte saṅgahaṇatthaṃ ‘‘pañcavidho hotī’’ti vatvā ‘‘pāḷi panettha…pe… aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā’’ti āha. Majjhimanikāye pana kīṭāgirisutte (ma. ni. 2.182) –
比丘们,什么样的人是俱分解脱的人呢?比丘们,在这里,有一类人超越了诸色,亲身触证那些寂静的无色解脱而安住其中,并且以智慧照见之后,诸漏已经灭尽。比丘们,这样的人就称为俱分解脱的人。巴利
‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā, te kāyena phusitvā viharati , paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto’’ti –
按无色定来说,有四种俱分解脱,而其中最殊胜的那一种,则是根据前面所说的特征来成立的。因为在上面所说的五种当中,前四种还没有进入以禅定为顶点的灭尽定,所以只是方便说为俱分解脱。证得八等至的不来者,进入灭尽定后再出来,增长观智而证得阿罗汉果,这才是真正意义上最殊胜的俱分解脱。巴利
Arūpasamāpattivasena cattāro ubhatobhāgavimuttā, seṭṭho ca vutto vuttalakkhaṇūpapattito. Yathāvuttesu hi pañcasu purimā cattāro samāpattisīsaṃ nirodhaṃ na samāpajjantīti pariyāyena ubhatobhāgavimuttā nāma. Aṭṭhasamāpattilābhī anāgāmī taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti nippariyāyena ubhatobhāgavimuttaseṭṭho nāma.
“哪一类人”等,是《人施设论》的经文。其中,“哪一类”是提问的说法。“人”是就不同于他人的特征而应当问的说法。“在这里”指在这个教法中。“某一类”就是某一种。“以身体触证八种解脱而安住”:就是进入八种等至之后,从名身获得而安住。“又以慧看见之后,诸漏已尽”:就是以观慧看见行所摄的诸法,以道慧看见四圣谛之后,四种漏也都已尽。“看见之后”是因为见而尽。并不是以慧直接看见漏,而是因为见的缘故而尽,所以说“看见之后已尽”,因为尽依赖于见。这样,见被说成是漏尽的前行。巴利
Katamo ca puggalotiādi puggalapaññattipāḷi. Tattha katamoti pucchāvacanaṃ. Puggaloti asādhāraṇato pucchitabbavacanaṃ. Idhāti idhasmiṃ sāsane. Ekaccoti eko. Aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatīti aṭṭha samāpattiyo samāpajjitvā nāmakāyato paṭilabhitvā viharati. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ, maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā parikkhīṇā honti. Disvāti dassanahetu. Na hi āsave paññāya passanti, dassanakāraṇā pana parikkhīṇā disvā parikkhīṇāti vuttā dassanāyattaparikkhayattā. Evañhi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyābhāvena vuttaṃ.
“慧解脱”是指:他特别地只依靠慧而解脱,不是依靠作为其基础的、被称为八解脱的那种更殊胜的定而解脱,所以叫慧解脱。这是指那位尚未证得八解脱、但已从一切漏中完全解脱的圣者。即使已经证得色界禅那的解脱,他也不是依靠更殊胜的定而解脱,因此不因为他而成为俱分解脱——这个意思前面已经说过。可是,只要有无色界禅那中的任何一种,他就确实可以称为俱分解脱。因为以八解脱中的一部分就足以获得这个名称,所以他也被称为八解脱的获得者。整体性的说法也可以用在部分上,就像“剑床”那样。这是由于无余地断尽诸漏。这里说“否定八解脱”,只是就慧解脱者不具备八解脱这一点来说,并不是否定作为其中一部分的色界禅那解脱。这样,即使没有无色界禅那的那一部分,也不构成对八解脱的否定,这个道理就成立了。因为只要有无色界禅那中的任何一种,就可以称为俱分解脱。巴利
Paññāvimuttoti visesato paññāya eva vimutto, na tassa adhiṭṭhānabhūtena aṭṭhavimokkhasaṅkhātena sātisayena samādhināti paññāvimutto. Yo ariyo anadhigataaṭṭhavimokkho sabbaso āsavehi vimutto, tassetaṃ adhivacanaṃ. Adhigatepi hi rūpajjhānavimokkhe na so sātisayasamādhinissitoti na tassa vasena ubhatobhāgavimuttatā hotīti vuttovāyamattho. Arūpajjhānesu pana ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti. Tena hi aṭṭhavimokkhekadesena taṃnāmadānasamatthena aṭṭhavimokkhalābhītveva vuccati. Samudāye hi pavatto vohāro avayavepi dissati yathā taṃ ‘‘sattisayo’’ti anavasesato āsavānaṃ parikkhīṇattā. Aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva na ekadesabhūtarūpajjhānappaṭikkhepavasena. Evañhi arūpajjhānekadesābhāvepi aṭṭhavimokkhapaṭikkhepo na hotīti siddhaṃ hoti. Arūpāvacarajjhānesu hi ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti.
“触达其际而证得”:意思是在所触达者之中、在触达的尽头,也就是以诸无色禅那为触达之后紧接着的那个时刻,这是它的意旨。这里是用业格来表示完全相续的关系。所说的就是:那应当被证得的,正是在触达之后紧接着的时刻,以证得的方式去证得;或者像“坐在一边”这类说法一样,这是中性的表达方式。因为一个人如果通过无色禅那,以镇伏解脱从色身和部分名身中解脱出来,那么对他来说,被称为“灭”的解脱虽然已经被审察、被显示出来,却还没有以身作证。然而,当他以灭为所缘,并且某些漏已经被断尽时,那灭就被他证得了。因此,他对应被证得的灭,就像已经审察过的那样,以名身去证得,所以被称为“身证者”,但不被称为“解脱者”,因为还有一部分漏没有断尽。因此说:“先触禅那之触,之后证得灭、涅槃。”这样,身证者共有五种:四种是从四种无色等至的每一种出定后,观照诸行而达到身证状态的人;一种是从灭尽定出定后,证得最上道的不来者。正如《阿毗达摩义注》中所说:“对于身证者,也是同样的道理。”这里说的“某些漏”,是指被较低阶段之道所断除的漏。巴利
Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti phuṭṭhānaṃ anto phuṭṭhanto, phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Taṃ phuṭṭhānantarakālameva sacchikātabbaṃ sacchikato sacchikaraṇūpāyenāti vuttaṃ hoti, bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’tiādīsu viya. Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto, tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti, na pana kāyena sacchikato. Nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikato hoti, tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchi karotīti ‘‘kāyasakkhī’’ti vuccati, na tu ‘‘vimutto’’ti ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā. Tenāha ‘‘jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotī’’ti. Ayaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā kāyasakkhibhāvaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya aggamaggappattaanāgāmino ca vasena ubhatobhāgavimutto viya pañcavidho nāma hotīti vuttaṃ abhidhammaṭīkāyaṃ (pu. pa. mūlaṭī. 24) ‘‘kāyasakkhimhipi eseva nayo’’ti. Ekacce āsavāti heṭṭhimamaggavajjhā āsavā.
“见至者”是指:在被称为“见”的预流道智之后无间到达。也就是说,紧接其后而到达。也有写成“因为已见,所以到达”的读法。这里是在说明:通过被称为四谛之见的见,而到达了灭。因此说“诸行是苦”等。其中,“以慧”是指以道慧。从初果位开始,直到最上道位,都叫见至者。因此说“他也像身证者一样有六种”。不过也要知道,就像慧解脱者那样,这种干观者在出四种无色禅那之后证得见至者,共有四种,加上前面那种,一共五种。对信解脱者来说,道理也是一样。“此是苦”:苦只有这么多,不会超出这个范围。他如实了知:除了渴爱,五取蕴就是苦谛。因为渴爱能生苦、能令苦产生,苦从它集起,所以他如实了知“这是苦集”。又因为这苦和集,到达涅槃后就灭尽,不再生起,所以他如实了知“这是苦灭”。而圣八支道通向那苦灭,所以他如实了知“这是通向苦灭之道”。到这里,显示的是在不同刹那中对诸谛的确定。现在为了显示在同一刹那中也是如此,就说“如来所宣说”等。“如来所宣说”是指如来在菩提树下所通达、所知、所显明的法,也就是四谛法。这些法被善见,被善行,也就是被慧好好地行持。这个人就是这样的见至者。巴利
Diṭṭhantaṃ pattoti dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti vuttaṃ hoti. ‘‘Diṭṭhattā patto’’tipi pāṭho. Etena catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhassa pattataṃ dīpeti. Tenāha ‘‘dukkhā saṅkhārā’’tiādi. Tattha paññāyāti maggapaññāya. Paṭhamaphalaṭṭhato paṭṭhāya yāva aggamaggaṭṭhā diṭṭhippatto. Tenāha ‘‘sopi kāyasakkhī viya chabbidho hotī’’ti. Yathā pana paññāvimutto, evaṃ ayampi sukkhavipassako catūhi arūpajjhānehi vuṭṭhāya diṭṭhippattabhāvappattā cattāro cāti pañcavidho hotīti veditabbo. Saddhāvimuttepi eseva nayo. Idaṃ dukkhanti ettakaṃ dukkhaṃ, na ito uddhaṃ dukkhanti. Yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhasaccanti yāthāvato pajānāti. Yasmā pana taṇhā dukkhaṃ janeti nibbatteti, tato taṃ dukkhaṃ samudeti, tasmā naṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Yasmā pana idaṃ dukkhañca samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhati, appavattiṃ gacchati, tasmā na ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati, tena taṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ettāvatā nānākkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ. Idāni taṃ ekakkhaṇe dassetuṃ ‘‘tathāgatappaveditā’’tiādi vuttaṃ. Tathāgatappaveditāti tathāgatena bodhimaṇḍe paṭividdhā viditā pākaṭā katā. Dhammāti catusaccadhammā. Vodiṭṭhā hontīti sudiṭṭhā. Vocaritāti sucaritā, paññāya suṭṭhu carāpitāti attho. Ayanti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhippattoti.
所谓“信解脱”,就是靠相信而解脱。这里要说明的是:即使一个人还没有从一切方面彻底解脱,仅仅凭信心也可以算是解脱。或者说,“信解脱”的意思是“以信心而决意信受”。对于信者,是这样相信的人:“这条道路必定能导致漏尽,因为是正自觉者所宣说的。”那么,他们在断除烦恼这一点上有没有差别呢?没有差别。那为什么信解脱者达不到见至者的程度呢?因为入道方式不同。见至者在入道时镇伏烦恼,稍微用点力、不太困难、也不怎么费力就能镇伏;而信解脱者却要艰难、吃力、费很大劲才能镇伏。所以信解脱者达不到见至者。因此说“此人的……”等等。所谓“对于信者”,就是如此相信:“这条道路必定能导致漏尽,因为是正自觉者所宣说的。”然而,由于他依无常随观等断除常想而修习,前后看到差别,因此在各处也有现证,所以说“如信者”。剩余两词只是同一个意思的异名。在这里,以“前分道修习”这句话,说明了由于入道方式不同,见至者和信解脱者有慧的差别。在《阿毗达摩注》中也说:“他们在断除烦恼上没有差别,在慧上确实有差别。”说了之后,又说:“正因为入道方式不同,信解脱者达不到见至者,这是确定的结论。”巴利
Saddhāya vimuttoti saddahanavasena vimutto. Etena sabbathā avimuttassapi saddhāmattena vimuttabhāvaṃ dasseti. Saddhāvimuttoti vā saddhāya adhimuttoti attho. Kiṃ pana nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ atthīti? Natthi. Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti? Āgamanīyanānattena. Diṭṭhippatto hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena akasirena akilamantova sakkoti vikkhambhituṃ, saddhāvimutto pana dukkhena kasirena kilamanto sakkoti vikkhambhituṃ, tasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti. Tenāha ‘‘etassa hī’’tiādi. Saddahantassāti ‘‘ekaṃsato ayaṃ paṭipadā kilesakkhayaṃ āvahati sammāsambuddhena bhāsitattā’’ti evaṃ saddahantassa. Yasmā panassa aniccānupassanādīhi niccasaññāpahānavasena bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ passato tattha tattha paccakkhatāpi atthi, tasmā vuttaṃ ‘‘saddahantassa viyā’’ti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Ettha ca pubbabhāgamaggabhāvanāti vacanena āgamanīyanānattena diṭṭhippattasaddhāvimuttānaṃ paññānānattaṃ hotīti dassitaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyampi (pu. pa. aṭṭha. 28) ‘‘nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ natthi, paññāya nānattaṃ atthiyevā’’ti vatvā ‘‘āgamanīyanānatteneva saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti sanniṭṭhānaṃ kata’’nti vuttaṃ.
所缘被如实持守、确认,这就是法,也就是慧。那被称为慧的法,因为力量强盛而成为先行者,并随之被随念,所以叫法随行者。因此说“法……”等等。“以慧为先导”就是以慧为主。“随念信,修习以信为先导之道”这个道理,也是用同样的方法来指示的。“令慧运行”就是慧运行者,意思是使慧殊胜地生起。因此说“修习以慧为先导的圣道”。或者,慧使修行人运行,引导他朝向涅槃,所以叫慧运行者。“信运行者”也应依同样的道理来理解。“俱分解脱等论”是指从入门开始,对俱分解脱等应当讲述的内容。因此,由于《清净道论》中已经阐述,这里的意义也应依《清净道论疏》中所说的道理来理解。巴利
Ārammaṇaṃ yāthāvato dhāreti avadhāretīti dhammo, paññā. Taṃ paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ adhimattatāya pubbaṅgamaṃ hutvā pavattaṃ anussaratīti dhammānusārī. Tenāha ‘‘dhammo’’tiādi. Paññāpubbaṅgamanti paññāpadhānaṃ. ‘‘Saddhaṃ anussarati, saddhāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetī’’ti imamatthaṃ eseva nayoti atidisati. Paññaṃ vāhetīti paññāvāhī, paññaṃ sātisayaṃ pavattetīti attho. Tenāha ‘‘paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetī’’ti. Paññā vā puggalaṃ vāheti nibbānābhimukhaṃ gametīti paññāvāhī. Saddhāvāhīti etthāpi iminā nayeneva attho veditabbo. Ubhatobhāgavimuttādikathāti ubhatobhāgavimuttādīsu āgamanato paṭṭhāya vattabbakathā. Tasmāti visuddhimagge (visuddhi. 2.773, 889) vuttattā. Tato eva visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. mahāṭī. 2.773) vuttanayeneva cettha attho veditabbo.
5. 《水喻经》注释巴利
5. Udakūpamāsuttavaṇṇanā
15 15. 第五经中,“一向黑者”指的是被称为无有论、无因论、无业论的决定邪见法。因此说“这是针对决定邪见而说的”。这样的补特伽罗,由于这个原因,一旦沉没,就永远沉没了。因为对于他来说,确实不存在再从这种生存状态中浮出的可能——就像末伽梨瞿舍利等人所说的那样。他愈往下沉,就只是以地狱之火为食。“善哉,于善法有信”,意思是:对善法有信心,这被认为是善得的,于是浮出;他仅仅凭那一点善法,就叫做浮出。“善哉,有惭”等处也是同样的道理。“滤布”是指洗染匠过滤碱水或过滤酒用的布。这样的补特伽罗,就是依“善哉,有信”等这些信等善法浮出一次之后,又因为退失这些善法而再次沉没,就像提婆达多等人一样。提婆达多虽然修成了八等至和五神通,却因为与诸佛为敌,从这些功德中退失,犯下出佛身血和破僧的业,身坏命终时,在第二心刹那,死心之后无间便投生到地狱。拘迦利诽谤了两位上首弟子,投生到红莲地狱。巴利
15. Pañcame ekantakāḷakehīti natthikavādaahetukavādaakiriyavādasaṅkhātehi niyatamicchādiṭṭhidhammehi. Tenāha ‘‘niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vutta’’nti. Evaṃ puggaloti iminā kāraṇena ekavāraṃ nimuggo nimuggoyeva so hoti. Etassa hi puna bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthīti vadanti makkhaligosālādayo viya. Heṭṭhā heṭṭhā narakaggīnaṃyeva āhāro. Sādhu saddhā kusalesūti kusaladhammesu saddhā nāma sāhu laddhakāti ummujjati, so tāvattakeneva kusalena ummujjati nāma. Sādhu hirītiādīsupi eseva nayo. Caṅkavāreti rajakānaṃ khāraparissāvane, surāparissāvane vā. Evaṃ puggaloti ‘‘evaṃ sādhu saddhā’’ti imesaṃ saddhādīnaṃ vasena ekavāraṃ ummujjitvā tesaṃ parihāniyā puna nimujjatiyeva devadattādayo viya. Devadatto hi aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo nibbattetvāpi puna buddhānaṃ paṭipakkhatāya tehi guṇehi parihīno ruhiruppādakammaṃ saṅghabhedakammañca katvā kāyassa bhedā dutiyacittavārena cuticittamanantarā niraye nibbatto. Kokāliko dve aggasāvake upavaditvā padumaniraye nibbatto.
“不减退也不增长”,意思是:在能力还不够的时候不减退,在能力已经足够的时候也不增长。这个道理,无论在家人还是出家人身上,都应该说明。因为有些在家人,在能力还不够的时候,就让人固定每半月供养饭食,或者安排整个雨季的供养;后来即使能力足够了,也只是继续维持每半月供饭这类程度而已。出家人也一样,最初能力还不够的时候,受持读诵或头陀支;后来因为有智慧、具足强盛的精进力,能力足够了,却不再做比这更进一步的事。像这样的人,就是依靠这些信等法而浮出来、站住了,所以叫“浮出而住立者”。“浮出后即渡越”,说的是斯陀含这种人:因为烦恼变得微薄,奋起而朝向该去的地方前进,所以叫“渡越”。巴利
Neva hāyati no vaḍḍhatīti appahonakakālepi na hāyati, pahonakakālepi na vaḍḍhati. Ubhayampi panetaṃ agārikenapi anagārikenapi dīpetabbaṃ. Ekacco hi agāriko appahonakakāle pakkhikabhattaṃ vassikaṃ vā upanibandhāpesi, so pacchā pahonakakālepi pakkhikabhattādimattameva pavatteti. Anagārikopi ādimhi appahonakakāle uddesaṃ dhutaṅgaṃ vā gaṇhāti, medhāvī balavīriyasampattiyā pahonakakāle tato uttariṃ na karoti. Evaṃ puggaloti evaṃ imāya saddhādīnaṃ ṭhitiyā puggalo ummujjitvā ṭhito nāma hoti. Ummujjitvā pataratīti sakadāgāmipuggalo kilesatanutāya uṭṭhahitvā gantabbadisābhimukho tarati nāma.
“到达立足处”这句话,是针对不来者说的。这七种人,是用水的比喻来说明的。据说,有七个徒步经商的旅人,走在长途路上,在半路遇到一条涨满水的河。他们当中,第一个下水的人怕水,刚下水就在那里沉了下去,再也站不起来,必定成了鱼鳖的食物。第二个在下水的地方沉下去,浮起来一次,接着又沉下去,再也浮不起来,就在水里成了鱼鳖的食物。第三个沉下去又浮起来,站在河中间,既回不到这边岸,也到不了对岸。第四个浮起来站住后,眺望上岸的渡口。第五个眺望上岸的渡口后,就向前游去。第六个看到那个渡口,游到对岸,站在齐腰深的水里。第七个到了对岸,用香粉等沐浴,穿上上等衣服,涂抹芳香涂香,佩戴青莲花环等饰物,用种种装饰打扮得庄严华美,进入大城,登上高楼,享用最上等的饮食。巴利
Paṭigādhappatto hotīti anāgāmipuggalaṃ sandhāya vadati. Ime pana satta puggalā udakopamena dīpitā. Satta kira jaṅghavāṇijā addhānamaggappaṭipannā antarāmagge ekaṃ puṇṇanadiṃ pāpuṇiṃsu. Tesu paṭhamaṃ otiṇṇo udakabhīruko puriso otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjitvā puna saṇṭhātuṃ nāsakkhi, avassaṃva macchakacchapabhattaṃ jāto. Dutiyo otiṇṇaṭṭhāne nimujjitvā sakiṃ uṭṭhahitvā puna nimuggo uṭṭhātuṃ nāsakkhi, antoyeva macchakacchapabhattaṃ jāto. Tatiyo nimujjitvā uṭṭhito majjhe nadiyā ṭhatvā neva orato āgantuṃ, na pāraṃ gantuṃ asakkhi. Catuttho uṭṭhāya ṭhito uttaraṇatitthaṃ olokesi. Pañcamo uttaraṇatitthaṃ oloketvā patarati. Chaṭṭho taṃ disvā pārimatīraṃ gantvā kaṭippamāṇe udake ṭhito. Sattamo pārimatīraṃ gantvā gandhacuṇṇādīhi nhatvā varavatthādīni nivāsetvā surabhivilepanaṃ vilimpitvā nīluppalamālādīni pilandhitvā nānālaṅkārappaṭimaṇḍito mahānagaraṃ pavisitvā pāsādamāruhitvā uttamabhojanaṃ bhuñjati.
在这里,这七种人就像那七个徒步的商旅,轮回就像那条河。第一个人怕水,刚下水就沉了下去,这就像邪见者沉没在轮回里。沉下去又浮上来的人,就像因为信心等善法生起而浮出水面,又因为那些善法退失而再次沉没的人。站在河中间的人,就像因为信心等善法还能维持而安住的人。望着对岸渡口的人,就像入流者。向前游渡的人,就像一来者,正从烦恼欲的漩涡中游过去。游过去之后站在齐腰深水里的人,就像不来者,因为他的法性不再退转。洗完澡、登上对岸、站在陆地上的人,就像已经越过四种瀑流、站在涅槃这坚实陆地上的漏尽者。站在陆地上的人进城、登上楼阁、享用最好的饮食,这就好比漏尽者进入以涅槃为所缘的等至中安住度日。应当这样理解。巴利
Tattha jaṅghavāṇijā viya ime satta puggalā, nadī viya vaṭṭaṃ, paṭhamassa udakabhīrukassa purisassa otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjanaṃ viya micchādiṭṭhikassa vaṭṭe nimujjanaṃ, ummujjitvā nimujjanapuriso viya saddhādīnaṃ uppattimatthakena ummujjitvā tāsaṃ hāniyā nimuggapuggalo, majjhe nadiyā ṭhatvā viya saddhādīnaṃ ṭhitiyā ṭhitipuggalo, uttaraṇatitthaṃ olokento viya sotāpanno, patarantapuriso viya kilesakāmāvaṭṭatāya pataranto sakadāgāmī, taritvā kaṭimatte udake ṭhitapuriso viya anāvaṭṭadhammattā anāgāmī, nhatvā pārimatīraṃ uttaritvā thale ṭhitapuriso viya cattāro oghe atikkamitvā nibbānathale ṭhito khīṇāsavabrāhmaṇo, thale ṭhitapurisassa nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruyha uttamabhojanabhuñjanaṃ viya khīṇāsavassa nibbānārammaṇasamāpattiṃ appetvā vītināmanaṃ veditabbaṃ.
6-9. 《无常随观经》等经的注释巴利
6-9. Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā
16-19 在第六经的注释里,先说了“这里讲的是等首”,这样分析了等首的含义之后,为了指出这里真正要说的内容,就说了“它有四种”等等。以疾病为因缘的等首,叫病等首。其余几种也是同样的道理。“仅以一击”就是在同一时刻的意思。有人在眼病等某一种病存在时,心想“我要不等病好就证得阿罗汉果”,于是开始修观。结果他证得阿罗汉果和从疾病中脱身恰好同时发生,这种人就叫病等首。“威仪的结束”是指转入另一种威仪。有人在站立等威仪中,选定其中一种,心想“我要在不改变这种威仪的情况下证得阿罗汉果”,于是开始修观。结果他证得阿罗汉果和改变威仪恰好同时发生,这种人就叫威仪等首。至于“寿等首”,这里的意思是:在《无碍解道》所说的十七种“首”中——“障碍首是慢,执取首是见,散乱首是掉举,烦恼首是无明,胜解首是信,策励首是精进,现起首是念,不散乱首是定,见首是慧,转起首是命根,死首是解脱,诸行首是灭”——其中“转起首”和“烦恼首”这两种首才是这里所指的,因为经文说“漏尽的灭尽和寿命的灭尽同时发生,没有先后”。在这两者中,烦恼首由阿罗汉道灭尽,转起首即命根由死心灭尽。在这里,灭尽无明的心不能灭尽命根,灭尽命根的心不能灭尽无明。灭尽无明的是一个心,灭尽命根的是另一个心。如果有人这两种首同时灭尽,他就叫寿等首。巴利
16-19. Chaṭṭhe ‘‘idha samasīsī kathito’’ti vatvā evaṃ samasīsitaṃ vibhajitvā idhādhippetaṃ dassetuṃ ‘‘so catubbidho hotī’’tiādimāha. Rogavasena samasīsī rogasamasīsī. Esa nayo sesesupi. Ekappahārenevāti ekavelāyameva. Yo cakkhurogādīsu aññatarasmiṃ sati ‘‘ito anuṭṭhito arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti vipassanaṃ paṭṭhapesi, athassa arahattañca rogato vuṭṭhānañca ekakālameva hoti , ayaṃ rogasamasīsī nāma. Iriyāpathassa pariyosānanti iriyāpathantarasamāyogo. Yo ṭhānādīsu iriyāpathesu aññataraṃ adhiṭṭhāya ‘‘avikopetvāva arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti vipassanaṃ paṭṭhapesi. Athassa arahattappatti ca iriyāpathavikopanañca ekappahāreneva hoti, ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma. Jīvitasamasīsī nāmāti ettha ‘‘palibodhasīsaṃ māno, parāmāsasīsaṃ diṭṭhi, vikkhepasīsaṃ uddhaccaṃ, kilesasīsaṃ avijjā, adhimokkhasīsaṃ saddhā, paggahasīsaṃ vīriyaṃ, upaṭṭhānasīsaṃ sati, avikkhepasīsaṃ samādhi, dassanasīsaṃ paññā, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ, cutisīsaṃ vimokkho, saṅkhārasīsaṃ nirodho’’ti paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.33) vuttesu sattarasasu sīsesu pavattasīsaṃ kilesasīsanti dve sīsāni idhādhippetāni – ‘‘apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā’’ti vacanato. Tesu kilesasīsaṃ arahattamaggo pariyādiyati, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati. Tattha avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, jīvitindriyapariyādāyakaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti . Aññaṃ avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ, aññaṃ jīvitandriyapariyādāyakaṃ. Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati, so jīvitasamasīsī nāma.
那么,这怎么会是同时的呢?因为时分的均等。在某个时分生起道的时候,入流道有五种省察,一来道有五种,不来道有五种,阿拉汉道有四种,共十九种省察智。安住在这第十九种省察智之后,沉入有分而般涅槃的人,正是由于这种时分的均等,这两种“首”的灭尽才同时发生。因为带来时分均等的道心,它无间应当完成的省察时分,也就是烦恼灭尽的时分,这样说才合理。依据“当解脱时,便生起‘已解脱’的智”这句话,烦恼的灭尽可以说是通过省察的完成而达成的。因此,应当通过这种时分转起的均等,来理解烦恼灭尽与寿命灭尽的均等。所以他说“然而因为他的……所以这样说了”。巴利
Kathaṃ panidaṃ samaṃ hotīti? Vārasamatāya. Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni, sakadāgāmimagge pañca, anāgāmimagge pañca, arahattamagge cattārīti ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyato imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānampi samaṃ hotīti imāya vārasamatāya. Vārasamavuttidāyakena hi maggacittena attano anantaraṃ viya nipphādetabbā paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahati. ‘‘Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.78; saṃ. ni. 3.12, 14) vacanato paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ sampāpitaṃ nāma hotīti imāya vāravuttiyā samatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ samatā veditabbā. Tenevāha ‘‘yasmā panassa…pe... tasmā evaṃ vutta’’nti.
没有越过寿命的中途,就在中途通过烦恼的般涅槃而般涅槃,这叫中般涅槃者。因此说“在五净居天中”等等。所谓“中途”,是指在无烦天等当中,无论生在哪里,就在那里的寿命中途。触及寿命的中途、越过之后,在那里般涅槃,这叫生般涅槃者。因此说“就在那里”等等。不需要加行、不需要功用、不需要策励、不费力,因为根器锐利而轻松地般涅槃,这叫无行般涅槃者。因此说“就在他们当中”等等。“就在他们这些人当中”是限定范围的属格。“不需要功用”是指不必强猛加行,只费很少力气。有加行、有功用力,辛苦地般涅槃,这叫有行般涅槃者。因为向上流去的状态,说他的贪爱之流和轮回之流向上;或者因为向上走之后才能获得,说他的道流向上,所以叫上流。以结生的方式前往阿迦腻咤天,所以叫至阿迦腻咤者。巴利
Āyuno vemajjhaṃ anatikkamitvā antarāva kilesaparinibbānena parinibbāyatīti antarāparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo pañcasu suddhāvāsesū’’tiādi . Vemajjheti avihādīsu yattha uppanno, tattha āyuno vemajjhe. Āyuvemajjhaṃ upahacca atikkamitvā tattha parinibbāyatīti upahaccaparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo tatthevā’’tiādi. Asaṅkhārena appayogena anussāhena akilamanto tikkhindriyatāya sukheneva parinibbāyatīti asaṅkhāraparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo tesaṃyevā’’tiādi. Tesaṃyeva puggalānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Appayogenāti adhimattappayogena vinā appakasirena. Sasaṅkhārena sappayogena kilamanto dukkhena parinibbāyatīti sasaṅkhāraparinibbāyī. Uddhaṃvāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotañcāti, uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃbhoto. Paṭisandhivasena akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī.
在这里要明白有四种情况。有一类人,从无烦天开始,依次经过四层天界,最后到达阿迦腻咤天而般涅槃,这叫做“上流至阿迦腻咤者”。这个人在无烦天住了一千劫,没能证得阿罗汉果,就去了无热天;在那里住了两千劫,还是没能证得阿罗汉果,就去了善现天;在那里住了四千劫,仍然没能证得阿罗汉果,就去了善见天;在那里住了八千劫,依旧没能证得阿罗汉果,就去了阿迦腻咤天,在那里住着,最终证得了最高的道果。有一类人,从无烦天开始,到了第二层或第四层天界就般涅槃了,这叫做“上流非至阿迦腻咤者”。有一类人,从欲界死后,直接投生到阿迦腻咤天而般涅槃,这叫做“非上流至阿迦腻咤者”。有一类人,在下面四层天界中,随投生到哪里,就在那里般涅槃,这叫做“非上流非至阿迦腻咤者”。巴利
Ettha pana catukkaṃ veditabbaṃ. Yo hi avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Ayañhi avihesu kappasahassaṃ vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā atappaṃ gacchati, tatrāpi dve kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassaṃ gacchati, tatrāpi cattāri kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassiṃ gacchati, tatrāpi aṭṭha kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā akaniṭṭhaṃ gacchati, tattha vasanto aggamaggaṃ adhigacchati. Tattha yo avihato paṭṭhāya dutiyaṃ vā catutthaṃ vā devalokaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo kāmabhavato cavitvā akaniṭṭhesu parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva nibbattitvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmīti.
这些在无烦天投生的人,如果刚投生就般涅槃、还没到寿命中途就般涅槃,这类中般涅槃的有三种;生般涅槃的有一种;上流的有一种,一共五种。再按无行般涅槃和有行般涅槃来分,就成了十种。无热天、善现天、善见天也是这样,各有十种,四个十种合起来就是四十种。但在阿迦腻咤天没有上流者,中般涅槃的有三种,生般涅槃的有一种,共四种;再按无行般涅槃和有行般涅槃来分,就成了八种。这样,不来者总共有四十八种。第七等经里则没有什么可再说的。巴利
Ete pana avihesu uppannasamanantaraāyuvemajjhaṃ appatvāva parinibbāyanavasena tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyī, eko uddhaṃsototi pañcavidho, asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena dasa honti, tathā atappasudassasudassīsūti cattāro dasakāti cattārīsaṃ. Akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthi, tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyīti cattāro, asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena aṭṭhāti aṭṭhacattārīsaṃ anāgāmino. Sattamādīsu natthi vattabbaṃ.
第10篇《不退事经》的注释巴利
10. Niddasavatthusuttavaṇṇanā
20 20. 在第十经中,“无十年事”是因为省略了“等”字,所以这里成了略称,因此说“无十年等事”。“无十年”就是现在这个十年已经不存在了。“问题”是指想要了解的意义。为了表明“他不再有十年,这只是他们的想法”,所以用了“据说”一词。“无十年”只是一个名称。为了说明就像“无蜂”等状态和“无九”等状态一样,都是内心所想要的,便说了“不唯”等文句。“在村中游行”:就是为了乞食而在村里行走。这不是外道的称呼,因为他们没有这样的特征;即使在佛教中,对有学圣者也不用这个称呼,更何况对凡夫。然而,为了显示这是谁的称呼以及是什么原因,便说“这是诸漏尽者的”等。因为他那不再受生的状态,是现量可见的原因。而经中出现的其他内容,则是辗转传承而来的。巴利
20. Dasame niddasavatthūnīti ādisaddalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘niddasādivatthūnī’’ti. Natthi idāni imassa dasāti niddaso. Pañhoti ñātuṃ icchito attho. Puna dasavasso na hotīti tesaṃ matimattametanti dassetuṃ ‘‘so kirā’’ti kirasaddaggahaṇaṃ. Niddasoti cetaṃ vacanamattaṃ. Tassa nibbīsādibhāvassa viya ninnavādibhāvassa ca icchitattāti dassetuṃ ‘‘na kevalañcā’’tiādi vuttaṃ. Gāme vicarantoti gāme piṇḍāya caranto. Na idaṃ titthiyānaṃ adhivacanaṃ tesu tannimittassa abhāvā, sāsanepi sekhassapi na idaṃ adhivacanaṃ, kimaṅgaṃ pana puthujjanassa. Yassa panetaṃ adhivacanaṃ yena ca kāraṇena, taṃ dassetuṃ ‘‘khīṇāsavasseta’’ntiādi vuttaṃ. Appaṭisandhikabhāvo hissa paccakkhato kāraṇaṃ. Paramparāya itarāni yāni pāḷiyaṃ āgatāniṃ.
对学正确地受持,就是学的受持。然而,应当理解这是就它的圆满而说的,所以说“在三学的圆满中”。或者,对学从最初开始就正确地守护,就是学的受持。而从意义上说,这是以圆满来限定的,因为不守护时就完全不存在,守护时则能圆满。有强盛的欲求,就是坚定的欲求。未来,指的是紧接着将要到来的日子等时间,不是指未来的生命存在,所以说“在未来的第二天等日子里也是”。对于正在圆满学的人来说,在那里面有固定的信赖和不曾消退。对三界诸法以无常等相加以正确审察,就是法随观,所以说“这是观的同义语”。于调伏渴爱中,就是在观坏灭智之力所成就的渴爱镇伏中。于独处中,就是在远离群体杂染与烦恼杂染所成就的独住中。于发勤精进中,就是在正勤的策励中。然而,那完全是对精进的增长,所以说“于身精进与心精进的圆满中”。于念及警觉中,就是具念而行与具正知而行。因为正是以念与正知之力,发勤精进才能成就。于见通达中,就是以道正见而彻见,所以说“在道见中”。巴利
Sikkhāya sammadeva ādānaṃ sikkhāsamādānaṃ. Taṃ panassā pāripūriyā veditabbanti āha ‘‘sikkhāttayapūraṇe’’ti. Sikkhāya vā sammadeva ādito paṭṭhāya rakkhaṇaṃ sikkhāsamādānaṃ. Tañca atthato pūraṇena paricchinnaṃ arakkhaṇe sabbena sabbaṃ abhāvato, rakkhaṇe ca paripūraṇato. Balavacchandoti daḷhacchando. Āyatinti anantarānāgatadivasādikālo adhippeto, na anāgatabhavoti āha ‘‘anāgate punadivasādīsupī’’ti. Sikkhaṃ paripūrentassa tattha nibaddhabhattitā avigatapematā. Tebhūmakadhammānaṃ aniccādivasena sammadeva nijjhānaṃ dhammanisāmanāti āha ‘‘vipassanāyetaṃ adhivacana’’nti. Taṇhāvinayeti bhaṅgānupassanāñāṇānubhāvasiddhe taṇhāvikkhambhane. Ekībhāveti gaṇasaṅgaṇikākilesasaṅgaṇikāvigamasiddhe vivekavāse. Vīriyārambheti sammappadhānassa paggaṇhane . Taṃ pana sabbaso vīriyassa paribrūhanaṃ hotīti āha ‘‘kāyikacetasikassa vīriyassa pūraṇe’’ti. Satiyañceva nipakabhāve cāti satokāritāya ceva sampajānakāritāya ca. Satisampajaññabaleneva hi vīriyārambho ijjhati. Diṭṭhipaṭivedheti maggasammādiṭṭhiyā paṭivijjhane. Tenāha ‘‘maggadassane’’ti.