补特伽罗经注释显示巴利原文
4.Puggalasuttavaṇṇanā
14 在第二部经的第四部分中,“两边”(ubhato)即是指两方面。“俱分解脱”(ubhatobhāgavimutto)是以部分、整体及残余的方式,从两部分获得解脱。“由两部分”(dvīhi bhāgehi)是工具格,此处亦用作依格复数。应知,这一确定是通过“现起”等角度来成立的,因此才说“由无色定”等。据此,三藏小那伽长老的主张是:“由定达到镇伏解脱,由道达到断解脱,以此二种解脱而成为俱分解脱。”三藏大护长老的主张是:“由名身和色身获得解脱而成为俱分解脱。”三藏小无畏长老的主张是:“一次由定达到镇伏解脱,又一次由道达到断解脱,由此而成为俱分解脱。”当知,这三位长老的说法已被总摄为一。其中,第一种主张说“由两部分解脱”而称为俱分解脱;第二种主张说“由两方面解脱”而称为俱分解脱;第三种主张说“由两部分、两次解脱”而称为俱分解脱,这便是他们之间的差别。“解脱”(vimutto)是指从烦恼中解脱,或指由镇伏烦恼及断除烦恼而从身解脱的意义。显示巴利原文
14. Dutiyassa catutthe ubhato ubhayathā, ubhato ubhohi bhāgehi vimuttoti ubhatobhāgavimutto ekadesasarūpekasesanayena. Dvīhi bhāgehīti karaṇe nissakke cetaṃ bahuvacanaṃ . Āvuttiādivasena ayaṃ niyamo veditabboti āha ‘‘arūpasamāpattiyā’’tiādi. Etena ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhena vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷanāgattheravādo, ‘‘nāmakāyato rūpakāyato ca vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakamahārakkhitattheravādo, ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena ekavāraṃ, maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷābhayattheravādo cāti imesaṃ tiṇṇampi theravādānaṃ ekajjhaṃ saṅgaho katoti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca paṭhamavāde dvīhi bhāgehi vimutto ubhatobhāgavimutto vutto, dutiyavāde ubhato bhāgato vimuttoti ubhatobhāgavimutto, tatiyavāde dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ayametesaṃ visesoti. Vimuttoti kilesehi vimutto, kilesavikkhambhanasamucchedanehi vā kāyato vimuttohi attho.
此即指俱分解脱者。此处色界第四禅虽亦如无色界禅那般,被称为具二支、达不动,但以彼第四禅为近行基础而证得阿罗汉果的人,并不称为俱分解脱,因为他未从色身获得解脱。那第四禅仅从烦恼身解脱,而未从色身解脱,故从彼出定后证得阿罗汉果者,亦不名为俱分解脱。因此说:“通过四种无色……而成为五种。”“无色定”(arūpasamāpattīnanti)是属格,用于简别。所谓“证得阿罗汉果的不来者”,乃是随顺其过去之状而说的,因为已证阿罗汉果者即不再是不来者。在说明了“有色见色”等以灭尽定为顶点的八解脱之后——显示巴利原文
Soti ubhatobhāgavimutto. Kāmañcettha rūpāvacaracatutthajjhānampi arūpāvacarajjhānaṃ viya duvaṅgikaṃ āneñjappattanti vuccati. Taṃ pana padaṭṭhānaṃ katvā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma na hoti rūpakāyato avimuttattā. Tañhi kilesakāyatova vimuttaṃ, na rūpakāyato, tasmā tato vuṭṭhāya arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto na hotīti āha ‘‘catunnaṃ arūpa…pe… pañcavidho hotī’’ti. Arūpasamāpattīnanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Arahattaṃ pattaanāgāminoti bhūtapubbagatiyā vuttaṃ. Na hi arahattaṃ patto anāgāmī nāma hoti. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādike nirodhasamāpattiante aṭṭha vimokkhe vatvā –
“阿难,然而若比丘以身体证此八解脱而安住,并以其智慧观见后,诸漏灭尽,阿难,此比丘即名为俱分解脱。”显示巴利原文
‘‘Yato ca kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, ānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto’’ti –
虽然在《大因缘经》(Dī. Ni. 2.130)中也有相同的说法,但那是以最殊胜的俱分解脱来说的。而在此处,是为了含摄一切类型的俱分解脱,才说“有五种”,接着又说:“然而此处的经文……是依证得八解脱者而引出的。”在《中部·枳吒山经》(Ma. Ni. 2.182)中:显示巴利原文
Yadipi mahānidāne (dī. ni. 2.130) vuttaṃ, taṃ pana ubhatobhāgavimuttaseṭṭhavasena vuttanti, idha pana sabbaubhatobhāgavimutte saṅgahaṇatthaṃ ‘‘pañcavidho hotī’’ti vatvā ‘‘pāḷi panettha…pe… aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā’’ti āha. Majjhimanikāye pana kīṭāgirisutte (ma. ni. 2.182) –
“比丘们,什么样的人是俱分解脱的补特伽罗呢?比丘们,于此,有一类补特伽罗,超越了色法,对那寂静的、无色的解脱,以身触证而住,且以智慧照见,诸漏已尽。比丘们,这样的人便称为俱分解脱的补特伽罗。”显示巴利原文
‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā, te kāyena phusitvā viharati , paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto’’ti –
依无色定而有四种俱分解脱,而最殊胜的那一种,则是依上述特征而成就的。因为在如上所说的五种当中,前四种尚未进入作为禅定之顶的灭尽定,因此只是假名的俱分解脱。证得八等至的不来者,进入那灭尽定后出定,增长观智而证得阿拉汉果,这才是真正意义上的、最殊胜的俱分解脱。显示巴利原文
Arūpasamāpattivasena cattāro ubhatobhāgavimuttā, seṭṭho ca vutto vuttalakkhaṇūpapattito. Yathāvuttesu hi pañcasu purimā cattāro samāpattisīsaṃ nirodhaṃ na samāpajjantīti pariyāyena ubhatobhāgavimuttā nāma. Aṭṭhasamāpattilābhī anāgāmī taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti nippariyāyena ubhatobhāgavimuttaseṭṭho nāma.
“何等”是疑问词。“补特伽罗”指依不共法而应被问及之词。“于此”指在此教法中。“有一类”即某一种。“亲身触证八解脱而住”:进入八等至之后,由名身获得而安住。“且以慧观见后,诸漏已尽”:以观慧照见行所摄诸法,以道慧遍知四圣谛,四种漏皆已灭尽。“观见”是因见故。并非以慧直接看见漏,而是由见而断漏,故说“见已尽”,因断尽依于见。如是,观见被叙述为漏尽的前行。显示巴利原文
Katamo ca puggalotiādi puggalapaññattipāḷi. Tattha katamoti pucchāvacanaṃ. Puggaloti asādhāraṇato pucchitabbavacanaṃ. Idhāti idhasmiṃ sāsane. Ekaccoti eko. Aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatīti aṭṭha samāpattiyo samāpajjitvā nāmakāyato paṭilabhitvā viharati. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ, maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā parikkhīṇā honti. Disvāti dassanahetu. Na hi āsave paññāya passanti, dassanakāraṇā pana parikkhīṇā disvā parikkhīṇāti vuttā dassanāyattaparikkhayattā. Evañhi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyābhāvena vuttaṃ.
“慧解脱”:独特地,仅以慧而解脱,非依作为其基础的八解脱——即殊胜的定——而解脱,故称慧解脱。此词指未证得八解脱,然已从诸漏完全解脱的圣者。即使证得色界定解脱,他亦非依止殊胜之定而解脱,故不因此成为俱分解脱,此义前已说。然而,只要证得任何一种无色界禅那,仍可称为俱分解脱。因为藉八解脱中的一部分,即可获此称谓,故他亦被称为八解脱的获得者。整体的名称可用于部分,例如“剑床”。这是由于无余地断尽诸漏。此处说“否定八解脱”,是指慧解脱者不具备八解脱的情况,并非否定作为其部分的色界定解脱。因此,即使没有无色界禅那的部分,亦不构成对八解脱的否定,此理成立。因为只要有一种无色界禅那,即可称为俱分解脱。显示巴利原文
Paññāvimuttoti visesato paññāya eva vimutto, na tassa adhiṭṭhānabhūtena aṭṭhavimokkhasaṅkhātena sātisayena samādhināti paññāvimutto. Yo ariyo anadhigataaṭṭhavimokkho sabbaso āsavehi vimutto, tassetaṃ adhivacanaṃ. Adhigatepi hi rūpajjhānavimokkhe na so sātisayasamādhinissitoti na tassa vasena ubhatobhāgavimuttatā hotīti vuttovāyamattho. Arūpajjhānesu pana ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti. Tena hi aṭṭhavimokkhekadesena taṃnāmadānasamatthena aṭṭhavimokkhalābhītveva vuccati. Samudāye hi pavatto vohāro avayavepi dissati yathā taṃ ‘‘sattisayo’’ti anavasesato āsavānaṃ parikkhīṇattā. Aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva na ekadesabhūtarūpajjhānappaṭikkhepavasena. Evañhi arūpajjhānekadesābhāvepi aṭṭhavimokkhapaṭikkhepo na hotīti siddhaṃ hoti. Arūpāvacarajjhānesu hi ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti.
「触证其际」:意为在诸触证之中,即诸无色禅那的无间时刻,这是它的意趣。此处以业格表示常相续关系。那应被证知者,正是在触证后无间时刻,藉由证得的方式而被证知——或者说,这是一种中性语态,如同“坐于一边”等用法。因为,一个人若通过无色禅那,从色身和部分名身中以镇伏解脱获得解脱,那他对于名为“灭”的解脱,虽已审察与显示,却尚未以身作证。然而,当他以灭为所缘,且某些漏已被断尽时,此灭即已为他所证知。因此,他对于应被证知的灭,正如所审察那样,以名身去证知,故称为「身证者」。但不称为“解脱者”,因为还有一部分漏未断尽。因此说:“先触禅那触,而后作证灭、涅槃。”由此,身证者共有五种:四种是从四无色等至的每一种出定后,观照诸行而达身证的人;一种是从灭尽定出定后,证得最上道的不来者。这便是《阿毗达摩义注》中所说:“对于身证者,也是如此的道理。”这里所说的“某些漏”,是指被较低阶位之道所断除的漏。显示巴利原文
Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti phuṭṭhānaṃ anto phuṭṭhanto, phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Taṃ phuṭṭhānantarakālameva sacchikātabbaṃ sacchikato sacchikaraṇūpāyenāti vuttaṃ hoti, bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’tiādīsu viya. Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto, tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti, na pana kāyena sacchikato. Nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikato hoti, tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchi karotīti ‘‘kāyasakkhī’’ti vuccati, na tu ‘‘vimutto’’ti ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā. Tenāha ‘‘jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotī’’ti. Ayaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā kāyasakkhibhāvaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya aggamaggappattaanāgāmino ca vasena ubhatobhāgavimutto viya pañcavidho nāma hotīti vuttaṃ abhidhammaṭīkāyaṃ (pu. pa. mūlaṭī. 24) ‘‘kāyasakkhimhipi eseva nayo’’ti. Ekacce āsavāti heṭṭhimamaggavajjhā āsavā.
“见至者”:意为抵达了称为“见”的预流道智后的无间时刻,即紧随其后而抵达。另有异读作“由见故到达”。以此显示:通过称为四谛见的见,而到达了灭。因此说:“诸行是苦”等等。其中,“以慧”是指以道慧。从初果位开始,直至最上道位,皆称为见至者。因此说:“他也像身证者一样有六种。” 然而也应知道,如同慧解脱者那样,这种干观者在出四种无色禅那后证得见至者,共有四人,故见至者总共有五种。对于信解脱者,道理也是如此。他如实了知“此是苦”:苦唯有这么多,不会超过此范围。他如实了知:除了爱,五取蕴即是苦谛。因为爱能生苦、令苦转起,由此苦便集起,所以他如实了知“此是苦集”。又因为这苦与集,到达涅槃后便灭尽而不再转起,所以他如实了知“此是苦灭”。而圣八支道能够通向那苦灭,所以他如实了知“此是导至苦灭之道”。至此,显示了在不同刹那中的谛之决断。现在,为了显示在一个刹那中也是如此,便说“如来所宣说”等语。如来所宣说的,是如来在菩提树下所通达、所了知、所显了的法,即四谛法。这些法为“善见”显示巴利原文
Diṭṭhantaṃ pattoti dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti vuttaṃ hoti. ‘‘Diṭṭhattā patto’’tipi pāṭho. Etena catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhassa pattataṃ dīpeti. Tenāha ‘‘dukkhā saṅkhārā’’tiādi. Tattha paññāyāti maggapaññāya. Paṭhamaphalaṭṭhato paṭṭhāya yāva aggamaggaṭṭhā diṭṭhippatto. Tenāha ‘‘sopi kāyasakkhī viya chabbidho hotī’’ti. Yathā pana paññāvimutto, evaṃ ayampi sukkhavipassako catūhi arūpajjhānehi vuṭṭhāya diṭṭhippattabhāvappattā cattāro cāti pañcavidho hotīti veditabbo. Saddhāvimuttepi eseva nayo. Idaṃ dukkhanti ettakaṃ dukkhaṃ, na ito uddhaṃ dukkhanti. Yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhasaccanti yāthāvato pajānāti. Yasmā pana taṇhā dukkhaṃ janeti nibbatteti, tato taṃ dukkhaṃ samudeti, tasmā naṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Yasmā pana idaṃ dukkhañca samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhati, appavattiṃ gacchati, tasmā na ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati, tena taṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ettāvatā nānākkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ. Idāni taṃ ekakkhaṇe dassetuṃ ‘‘tathāgatappaveditā’’tiādi vuttaṃ. Tathāgatappaveditāti tathāgatena bodhimaṇḍe paṭividdhā viditā pākaṭā katā. Dhammāti catusaccadhammā. Vodiṭṭhā hontīti sudiṭṭhā. Vocaritāti sucaritā, paññāya suṭṭhu carāpitāti attho. Ayanti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhippattoti.
“信解脱者”:通过信的力量而解脱,即“以信而解脱”。这显示了即使尚未完全解脱,仅凭信即堪称为解脱的状态。或者,“信解脱”的意思是“以信而胜解”。那么,信解脱者与见至者在断除烦恼上有无差别?没有。既然如此,为何信解脱者不能达到见至者的程度?这是因为他们来处方式的不同。见至者在来处镇伏烦恼时,少有痛苦、不难、不感疲劳便能做到;而信解脱者则必须经历辛苦、艰难和疲劳才能镇伏。因此,信解脱者达不到见至者。所以这样说:“对于他……”等等。“对于信者”指这样相信的人:“这条道路必定能导致漏尽,因为是正自觉者所宣说的。” 然而,由于他修习无常随观等,以破除常想的方式,在修行中逐渐看到前后的进步,在各个阶段也有亲身的现证,所以说“犹如信者”。其余两句是其同义词。这里,通过“前分道的修习”这句话,表明了由于来处方式的不同,见至者与信解脱者在慧上存在差异。在《阿毗达摩注释》中也说:“他们在断烦恼上没有差别,在慧上确有差别”,随后决断:“正是由于来处方式的不同,信解脱者不能达到见至者”。显示巴利原文
Saddhāya vimuttoti saddahanavasena vimutto. Etena sabbathā avimuttassapi saddhāmattena vimuttabhāvaṃ dasseti. Saddhāvimuttoti vā saddhāya adhimuttoti attho. Kiṃ pana nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ atthīti? Natthi. Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti? Āgamanīyanānattena. Diṭṭhippatto hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena akasirena akilamantova sakkoti vikkhambhituṃ, saddhāvimutto pana dukkhena kasirena kilamanto sakkoti vikkhambhituṃ, tasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti. Tenāha ‘‘etassa hī’’tiādi. Saddahantassāti ‘‘ekaṃsato ayaṃ paṭipadā kilesakkhayaṃ āvahati sammāsambuddhena bhāsitattā’’ti evaṃ saddahantassa. Yasmā panassa aniccānupassanādīhi niccasaññāpahānavasena bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ passato tattha tattha paccakkhatāpi atthi, tasmā vuttaṃ ‘‘saddahantassa viyā’’ti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Ettha ca pubbabhāgamaggabhāvanāti vacanena āgamanīyanānattena diṭṭhippattasaddhāvimuttānaṃ paññānānattaṃ hotīti dassitaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyampi (pu. pa. aṭṭha. 28) ‘‘nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ natthi, paññāya nānattaṃ atthiyevā’’ti vatvā ‘‘āgamanīyanānatteneva saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti sanniṭṭhānaṃ kata’’nti vuttaṃ.
“法”:如其自性地执持、确认所缘,这就是法,即慧。那称为慧的法,因其增上力量,成为先行而生起,并随之被随念,故称“法随者”。因此说“法……”等等。“以慧为先导”即是以慧为主。“此理”也指示了“随念信,修习以信为先导之道”这一意义,道理相同。“令慧运行”:即慧运行者,意为使慧殊胜地生起。因此说“修习以慧为先导的圣道”。或者,慧使修行人运行,即引导他朝向涅槃,所以称为“慧运行者”。“信运行者”也应依同理来理解。“俱分解脱等论”:这是从入门开始,对于俱分解脱等应当讲述的内容。因此,由于《清净道论》中已作阐述,此处的意义也应依《清净道论疏》中所说的道理来理解。显示巴利原文
Ārammaṇaṃ yāthāvato dhāreti avadhāretīti dhammo, paññā. Taṃ paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ adhimattatāya pubbaṅgamaṃ hutvā pavattaṃ anussaratīti dhammānusārī. Tenāha ‘‘dhammo’’tiādi. Paññāpubbaṅgamanti paññāpadhānaṃ. ‘‘Saddhaṃ anussarati, saddhāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetī’’ti imamatthaṃ eseva nayoti atidisati. Paññaṃ vāhetīti paññāvāhī, paññaṃ sātisayaṃ pavattetīti attho. Tenāha ‘‘paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetī’’ti. Paññā vā puggalaṃ vāheti nibbānābhimukhaṃ gametīti paññāvāhī. Saddhāvāhīti etthāpi iminā nayeneva attho veditabbo. Ubhatobhāgavimuttādikathāti ubhatobhāgavimuttādīsu āgamanato paṭṭhāya vattabbakathā. Tasmāti visuddhimagge (visuddhi. 2.773, 889) vuttattā. Tato eva visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. mahāṭī. 2.773) vuttanayeneva cettha attho veditabbo.
5. 《水喻经》注释显示巴利原文
5. Udakūpamāsuttavaṇṇanā
15 在第五经中,“一向黑者”即指那些持无有论、无因论、无业论等决定邪见法的人。因此说“这是针对决定邪见者而说”。这样的补特伽罗,由这种原因,一旦沉没,便永远沉没。因为对于他,就如末伽梨瞿舍利等人所宣称的那样,再也没有从这种生存状态出离的可能。他的“食”,就只是愈下愈猛的地狱之火。“善哉,于善法有信”的意思是:对善法的信心,若能善加获得,便能浮出水面;他仅凭那少分善法,就可名为浮出。在“善哉,有惭”等经文中,理趣亦同。在“滤布的譬喻”中,滤布指的是过滤碱水或过滤酒的布。这样的补特伽罗,即如“善哉,有信”等所说,依这些信等善法浮出一次之后,又因为退失这些善法,便再次沉没,如同提婆达多等人一样。提婆达多虽修成了八等至与五神通,却因与诸佛为敌,从这些功德中退失,犯下出佛身血与破僧的业;在他身坏命终之际,于第二心刹那,死心无间便堕入地狱。瞿伽梨诽谤了两位上首弟子,投生至红莲地狱。显示巴利原文
15. Pañcame ekantakāḷakehīti natthikavādaahetukavādaakiriyavādasaṅkhātehi niyatamicchādiṭṭhidhammehi. Tenāha ‘‘niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vutta’’nti. Evaṃ puggaloti iminā kāraṇena ekavāraṃ nimuggo nimuggoyeva so hoti. Etassa hi puna bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthīti vadanti makkhaligosālādayo viya. Heṭṭhā heṭṭhā narakaggīnaṃyeva āhāro. Sādhu saddhā kusalesūti kusaladhammesu saddhā nāma sāhu laddhakāti ummujjati, so tāvattakeneva kusalena ummujjati nāma. Sādhu hirītiādīsupi eseva nayo. Caṅkavāreti rajakānaṃ khāraparissāvane, surāparissāvane vā. Evaṃ puggaloti ‘‘evaṃ sādhu saddhā’’ti imesaṃ saddhādīnaṃ vasena ekavāraṃ ummujjitvā tesaṃ parihāniyā puna nimujjatiyeva devadattādayo viya. Devadatto hi aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo nibbattetvāpi puna buddhānaṃ paṭipakkhatāya tehi guṇehi parihīno ruhiruppādakammaṃ saṅghabhedakammañca katvā kāyassa bhedā dutiyacittavārena cuticittamanantarā niraye nibbatto. Kokāliko dve aggasāvake upavaditvā padumaniraye nibbatto.
“不减退也不增长”,是指在条件尚未具足时也不减退,条件已具足时也不增长。这一义理,无论在家人还是出家人,都应当明了。因为有一类在家者,在条件不足时,安排了每半月供食或整个雨季安居的供养;后来即使条件充足,也只维持每半月供食等程度的供养。出家者也是如此,最初条件不足时,受持读诵经典或头陀支;后来因为天资聪慧、精进力强而具足条件,但在条件充足时,也不作超越于此的进一步努力。这样的补特伽罗,即依这些信等善法得以维持,浮出之后,便称为“住立者”。“浮出后即渡越”,是就一来者而言:由于烦恼变得微薄,奋力起身,朝向应至之处游渡,故称“渡越者”。显示巴利原文
Neva hāyati no vaḍḍhatīti appahonakakālepi na hāyati, pahonakakālepi na vaḍḍhati. Ubhayampi panetaṃ agārikenapi anagārikenapi dīpetabbaṃ. Ekacco hi agāriko appahonakakāle pakkhikabhattaṃ vassikaṃ vā upanibandhāpesi, so pacchā pahonakakālepi pakkhikabhattādimattameva pavatteti. Anagārikopi ādimhi appahonakakāle uddesaṃ dhutaṅgaṃ vā gaṇhāti, medhāvī balavīriyasampattiyā pahonakakāle tato uttariṃ na karoti. Evaṃ puggaloti evaṃ imāya saddhādīnaṃ ṭhitiyā puggalo ummujjitvā ṭhito nāma hoti. Ummujjitvā pataratīti sakadāgāmipuggalo kilesatanutāya uṭṭhahitvā gantabbadisābhimukho tarati nāma.
“登上岸”,这是针对不来者而说。这七种补特伽罗,是借水的譬喻来说明的。据说,有七个徒步的商旅,行于途中,在半路遇到一条水势涨满的河。其中,第一个下水的人怕水,才下水便在那处沉没,再也没能站稳,必定成为鱼鳖的食物。第二个在下水处沉没后,一度浮起,随即又再沉没,再也没能起身,便这样在水里沦为鱼鳖的食物。第三个沉没后浮起,站于河中央,既无法从这边岸返回,也无法到达对岸。第四个浮起并站稳后,便眺望登上对岸的渡口。第五个眺望到对岸的渡口后,便向前游去。第六个见到对岸,游到对岸,站在齐腰深的水中。第七个到达对岸后,用香粉等沐浴,穿上优质布料的衣物,涂抹芳香的涂香,佩戴青莲花环等饰物,以种种装饰品打扮得庄严华美,进入大城,登上高楼殿堂,享用最上妙的饮食。显示巴利原文
Paṭigādhappatto hotīti anāgāmipuggalaṃ sandhāya vadati. Ime pana satta puggalā udakopamena dīpitā. Satta kira jaṅghavāṇijā addhānamaggappaṭipannā antarāmagge ekaṃ puṇṇanadiṃ pāpuṇiṃsu. Tesu paṭhamaṃ otiṇṇo udakabhīruko puriso otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjitvā puna saṇṭhātuṃ nāsakkhi, avassaṃva macchakacchapabhattaṃ jāto. Dutiyo otiṇṇaṭṭhāne nimujjitvā sakiṃ uṭṭhahitvā puna nimuggo uṭṭhātuṃ nāsakkhi, antoyeva macchakacchapabhattaṃ jāto. Tatiyo nimujjitvā uṭṭhito majjhe nadiyā ṭhatvā neva orato āgantuṃ, na pāraṃ gantuṃ asakkhi. Catuttho uṭṭhāya ṭhito uttaraṇatitthaṃ olokesi. Pañcamo uttaraṇatitthaṃ oloketvā patarati. Chaṭṭho taṃ disvā pārimatīraṃ gantvā kaṭippamāṇe udake ṭhito. Sattamo pārimatīraṃ gantvā gandhacuṇṇādīhi nhatvā varavatthādīni nivāsetvā surabhivilepanaṃ vilimpitvā nīluppalamālādīni pilandhitvā nānālaṅkārappaṭimaṇḍito mahānagaraṃ pavisitvā pāsādamāruhitvā uttamabhojanaṃ bhuñjati.
在这里,七位徒步商旅比喻七种补特伽罗,河流比喻轮回。第一个怕水的人刚下水就沉没,比喻邪见者在轮回中沉没。沉没后又浮起的人,比喻因对三宝的信等善法稍生起便浮出,后又因退失这些善法而再度沉没的补特伽罗。站在河中央的人,比喻依靠信等善法的维持而安住的补特伽罗。眺望彼岸渡口的人,比喻须陀洹。向前游渡的人,比喻斯陀含,正从烦恼欲的轮回中解脱而游渡。游过后站在齐腰深水中的人,比喻阿那含,由于他不退转法的性质。沐浴后登上彼岸、站在陆地上的人,比喻已超越四瀑流、立于涅槃这坚实陆地上的阿拉汉。站在陆地上的人进入城中、登上楼阁享用最上饮食,比喻阿拉汉进入以涅槃为所缘的等至中安住度日。应当这样了知。显示巴利原文
Tattha jaṅghavāṇijā viya ime satta puggalā, nadī viya vaṭṭaṃ, paṭhamassa udakabhīrukassa purisassa otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjanaṃ viya micchādiṭṭhikassa vaṭṭe nimujjanaṃ, ummujjitvā nimujjanapuriso viya saddhādīnaṃ uppattimatthakena ummujjitvā tāsaṃ hāniyā nimuggapuggalo, majjhe nadiyā ṭhatvā viya saddhādīnaṃ ṭhitiyā ṭhitipuggalo, uttaraṇatitthaṃ olokento viya sotāpanno, patarantapuriso viya kilesakāmāvaṭṭatāya pataranto sakadāgāmī, taritvā kaṭimatte udake ṭhitapuriso viya anāvaṭṭadhammattā anāgāmī, nhatvā pārimatīraṃ uttaritvā thale ṭhitapuriso viya cattāro oghe atikkamitvā nibbānathale ṭhito khīṇāsavabrāhmaṇo, thale ṭhitapurisassa nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruyha uttamabhojanabhuñjanaṃ viya khīṇāsavassa nibbānārammaṇasamāpattiṃ appetvā vītināmanaṃ veditabbaṃ.
6-9. 《无常随观经》等注疏显示巴利原文
6-9. Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā
16-19 在第六经中,说了“这里讲述了等首”之后,这样分析了等首的内涵,为了指出此处所指,便说“它有四种”等。以疾病为因缘的等首,称为“病等首”。其余几种也同理。“仅以一击”就是指在同一时刻。有人患有眼病等某一疾病时,决意“我要从这病中起来证得阿拉汉果”,从而发起了观照。结果,证得阿拉汉果与疾病痊愈恰好在同一时刻发生,这种人称为“病等首”。“威仪的结束”指转入另一种威仪。有人于站立等威仪中,决意选取其中一种,决意“我就在不改变此威仪的情况下证得阿拉汉果”,从而发起了观照。结果,证得阿拉汉果与改变威仪恰好在同一时刻发生,这种人称为“威仪等首”。至于“寿等首”,其含义是:在《无碍解道》所说的十七种“首”中——“障碍首是慢,执取首是见,散乱首是掉举,烦恼首是无明,胜解首是信,策励首是精进,现起首是念,不散乱首是定,见首是慧,转起首是命根,死首是解脱,诸行首是灭”——这里的“转起首”和“烦恼首”正是指此处,因为经文说“漏尽的灭尽与寿命的灭尽同时发生,没有先后”。在这些首中,显示巴利原文
16-19. Chaṭṭhe ‘‘idha samasīsī kathito’’ti vatvā evaṃ samasīsitaṃ vibhajitvā idhādhippetaṃ dassetuṃ ‘‘so catubbidho hotī’’tiādimāha. Rogavasena samasīsī rogasamasīsī. Esa nayo sesesupi. Ekappahārenevāti ekavelāyameva. Yo cakkhurogādīsu aññatarasmiṃ sati ‘‘ito anuṭṭhito arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti vipassanaṃ paṭṭhapesi, athassa arahattañca rogato vuṭṭhānañca ekakālameva hoti , ayaṃ rogasamasīsī nāma. Iriyāpathassa pariyosānanti iriyāpathantarasamāyogo. Yo ṭhānādīsu iriyāpathesu aññataraṃ adhiṭṭhāya ‘‘avikopetvāva arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti vipassanaṃ paṭṭhapesi. Athassa arahattappatti ca iriyāpathavikopanañca ekappahāreneva hoti, ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma. Jīvitasamasīsī nāmāti ettha ‘‘palibodhasīsaṃ māno, parāmāsasīsaṃ diṭṭhi, vikkhepasīsaṃ uddhaccaṃ, kilesasīsaṃ avijjā, adhimokkhasīsaṃ saddhā, paggahasīsaṃ vīriyaṃ, upaṭṭhānasīsaṃ sati, avikkhepasīsaṃ samādhi, dassanasīsaṃ paññā, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ, cutisīsaṃ vimokkho, saṅkhārasīsaṃ nirodho’’ti paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.33) vuttesu sattarasasu sīsesu pavattasīsaṃ kilesasīsanti dve sīsāni idhādhippetāni – ‘‘apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā’’ti vacanato. Tesu kilesasīsaṃ arahattamaggo pariyādiyati, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati. Tattha avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, jīvitindriyapariyādāyakaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti . Aññaṃ avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ, aññaṃ jīvitandriyapariyādāyakaṃ. Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati, so jīvitasamasīsī nāma.
然而,这怎么可能是同时的呢?是由于时分的等同。在那个出起道的时分,于入流道有五种省察,斯陀含道有五种,阿那含道有五种,阿拉汉道有四种。在第十九种省察智上确立后,沉入有分而般涅槃的人,正是由于这种时分的等同,这两首的灭尽才同时发生。因为能带来时分等同的道心,理应被说为:它无间所当成就的省察时分,也就是烦恼灭尽的时分。依“当解脱时,便有‘已解脱’的智生起”这句经文,烦恼的灭尽可说是由省察的完成所达成。因此,应通过这种时分转起的等同,来理解烦恼灭尽与寿命灭尽的等同性。所以他说“然而因为他的……所以这样说了”。显示巴利原文
Kathaṃ panidaṃ samaṃ hotīti? Vārasamatāya. Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni, sakadāgāmimagge pañca, anāgāmimagge pañca, arahattamagge cattārīti ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyato imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānampi samaṃ hotīti imāya vārasamatāya. Vārasamavuttidāyakena hi maggacittena attano anantaraṃ viya nipphādetabbā paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahati. ‘‘Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.78; saṃ. ni. 3.12, 14) vacanato paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ sampāpitaṃ nāma hotīti imāya vāravuttiyā samatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ samatā veditabbā. Tenevāha ‘‘yasmā panassa…pe... tasmā evaṃ vutta’’nti.
未至寿量中途,便由烦恼般涅槃而般涅槃者,称为“中般涅槃者”。故说“于五净居天中”等。“中途”是指:在无烦天等处,随其所生之处,即于该处寿量之中途。触及寿量中途、超越其半之后,于彼处般涅槃者,称为“生般涅槃者”。故说“即于彼处”等。无须加行、无须功用、无须策励、不感艰辛,由于诸根猛利而自然轻松般涅槃者,称为“无行般涅槃者”。故说“即于他们之中”等。此中“他们”是简别属格。“无功用”意指不待强猛加行,仅需微少辛劳。有所加行、有所功用、历经艰辛、备尝勤苦而般涅槃者,称为“有行般涅槃者”。由于向上流去之义而说为“上流”:就其人之向上而言,或是烦恼爱欲之流与轮回之流;或因向上而行、而后方得,就其人之向上而言,乃是道流。以结生方式而趣往阿迦腻吒,故称“至阿迦腻吒者”。显示巴利原文
Āyuno vemajjhaṃ anatikkamitvā antarāva kilesaparinibbānena parinibbāyatīti antarāparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo pañcasu suddhāvāsesū’’tiādi . Vemajjheti avihādīsu yattha uppanno, tattha āyuno vemajjhe. Āyuvemajjhaṃ upahacca atikkamitvā tattha parinibbāyatīti upahaccaparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo tatthevā’’tiādi. Asaṅkhārena appayogena anussāhena akilamanto tikkhindriyatāya sukheneva parinibbāyatīti asaṅkhāraparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo tesaṃyevā’’tiādi. Tesaṃyeva puggalānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Appayogenāti adhimattappayogena vinā appakasirena. Sasaṅkhārena sappayogena kilamanto dukkhena parinibbāyatīti sasaṅkhāraparinibbāyī. Uddhaṃvāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotañcāti, uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃbhoto. Paṭisandhivasena akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī.
其中当知有四类:有一类人,从无烦天开始,遍历四层天界,最后往阿迦腻吒天而般涅槃,此即名为“上流至阿迦腻吒者”。此人于无烦天住千劫而未能证得阿拉汉,便往无热天;于彼处住两千劫仍未能证得阿拉汉,便往善见天;于彼处住四千劫仍未能证得阿拉汉,便往善现天;于彼处住八千劫仍未能证得阿拉汉,便往阿迦腻吒天,住于彼处而证无上道。有一类人,从无烦天开始,往第二层或第四层天界而般涅槃,此即名为“上流非至阿迦腻吒者”。有一类人,从欲有死后,直接投生于阿迦腻吒天而般涅槃,此即名为“非上流至阿迦腻吒者”。有一类人,在下四天界中,随所投生之处,即于彼处般涅槃,此即名为“非上流非至阿迦腻吒者”。显示巴利原文
Ettha pana catukkaṃ veditabbaṃ. Yo hi avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Ayañhi avihesu kappasahassaṃ vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā atappaṃ gacchati, tatrāpi dve kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassaṃ gacchati, tatrāpi cattāri kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassiṃ gacchati, tatrāpi aṭṭha kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā akaniṭṭhaṃ gacchati, tattha vasanto aggamaggaṃ adhigacchati. Tattha yo avihato paṭṭhāya dutiyaṃ vā catutthaṃ vā devalokaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo kāmabhavato cavitvā akaniṭṭhesu parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva nibbattitvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmīti.
然于无烦天中,据才一生起、未及寿量中途即般涅槃者而言,有三位中般涅槃者、一位生般涅槃者、一位上流者,共为五种;若再依无行般涅槃与有行般涅槃加以区分,则成十种。于无热天、善见天、善现天中亦复如是,故成四个十种,合为四十种。于阿迦腻吒天中,则无上流者,有三位中般涅槃者、一位生般涅槃者,共为四种;再依无行般涅槃与有行般涅槃区分,便成八种。如此,不来者总计有四十八种。于第七等诸经中则无余义可释。显示巴利原文
Ete pana avihesu uppannasamanantaraāyuvemajjhaṃ appatvāva parinibbāyanavasena tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyī, eko uddhaṃsototi pañcavidho, asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena dasa honti, tathā atappasudassasudassīsūti cattāro dasakāti cattārīsaṃ. Akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthi, tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyīti cattāro, asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena aṭṭhāti aṭṭhacattārīsaṃ anāgāmino. Sattamādīsu natthi vattabbaṃ.
10. 《无十年事经》注释显示巴利原文
10. Niddasavatthusuttavaṇṇanā
20 在第十经中,“无十年事”:因省略了“等”字而成略称,故说“无十年等事”。“无十年”即指现今的十年已不存在。“问题”是指想要了解的意义。为了表明“他不再有十年,这只是他们的想法”,故采用了“据说”一词。“无十年”仅是一个名称。为了说明如同“无蜂”等状态及“无九”等状态一样,都是心意所欲求的,便宣说了“不唯”等文。“于村中游行”:即为了乞食而在村中行走。这并不是外道的称号,因为他们没有那样的相状;即使在佛教中,对有学圣者也不是如此称呼,何况对凡夫。然而,为了显示这是谁的称号以及是何原因,便说“这是诸漏尽者的”等。因为他那无结生的状态,是现量可见的原因。而经中所出现的其他内容,则是辗转相续而来的。显示巴利原文
20. Dasame niddasavatthūnīti ādisaddalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘niddasādivatthūnī’’ti. Natthi idāni imassa dasāti niddaso. Pañhoti ñātuṃ icchito attho. Puna dasavasso na hotīti tesaṃ matimattametanti dassetuṃ ‘‘so kirā’’ti kirasaddaggahaṇaṃ. Niddasoti cetaṃ vacanamattaṃ. Tassa nibbīsādibhāvassa viya ninnavādibhāvassa ca icchitattāti dassetuṃ ‘‘na kevalañcā’’tiādi vuttaṃ. Gāme vicarantoti gāme piṇḍāya caranto. Na idaṃ titthiyānaṃ adhivacanaṃ tesu tannimittassa abhāvā, sāsanepi sekhassapi na idaṃ adhivacanaṃ, kimaṅgaṃ pana puthujjanassa. Yassa panetaṃ adhivacanaṃ yena ca kāraṇena, taṃ dassetuṃ ‘‘khīṇāsavasseta’’ntiādi vuttaṃ. Appaṭisandhikabhāvo hissa paccakkhato kāraṇaṃ. Paramparāya itarāni yāni pāḷiyaṃ āgatāniṃ.
“修学受持”:指对修学的正确受持。然而,这应理解为通过圆满三学而成就的,故说“在三学圆满中”。或者,从最初便正确地防护修学,也称为修学受持。而且,从义理上说,这是以圆满为限定的:因为若不防护,一切修学便完全丧失;若防护,则能圆满。“强欲”:即坚固的欲求。“未来”一词,指的是紧接着即将到来的日子等时间,并非指未来的生命存在,故说“在未来的次日等之中”。对于正在圆满修学的人来说,在那修学中有坚固的依止与不散的喜爱。“法随观”:指对三界诸法以无常等相加以正确审察,故说“这是观的同义语”。“调伏渴爱”:即依靠坏灭随观智的力量所成就的渴爱镇伏。“独处”:即由远离人群的喧杂和远离烦恼的喧杂所成就的远离而住。“精进努力”:即对正勤的策励。而且,那实际上是全面培育精进,故说“在身、心精进的圆满中”。“于念及警觉中”:即具念而行与具正知而行。因为正是依靠念与正知的力量,精进努力才得以成功。“见通达”:即以道正见而彻见,故说“在道见中”。显示巴利原文
Sikkhāya sammadeva ādānaṃ sikkhāsamādānaṃ. Taṃ panassā pāripūriyā veditabbanti āha ‘‘sikkhāttayapūraṇe’’ti. Sikkhāya vā sammadeva ādito paṭṭhāya rakkhaṇaṃ sikkhāsamādānaṃ. Tañca atthato pūraṇena paricchinnaṃ arakkhaṇe sabbena sabbaṃ abhāvato, rakkhaṇe ca paripūraṇato. Balavacchandoti daḷhacchando. Āyatinti anantarānāgatadivasādikālo adhippeto, na anāgatabhavoti āha ‘‘anāgate punadivasādīsupī’’ti. Sikkhaṃ paripūrentassa tattha nibaddhabhattitā avigatapematā. Tebhūmakadhammānaṃ aniccādivasena sammadeva nijjhānaṃ dhammanisāmanāti āha ‘‘vipassanāyetaṃ adhivacana’’nti. Taṇhāvinayeti bhaṅgānupassanāñāṇānubhāvasiddhe taṇhāvikkhambhane. Ekībhāveti gaṇasaṅgaṇikākilesasaṅgaṇikāvigamasiddhe vivekavāse. Vīriyārambheti sammappadhānassa paggaṇhane . Taṃ pana sabbaso vīriyassa paribrūhanaṃ hotīti āha ‘‘kāyikacetasikassa vīriyassa pūraṇe’’ti. Satiyañceva nipakabhāve cāti satokāritāya ceva sampajānakāritāya ca. Satisampajaññabaleneva hi vīriyārambho ijjhati. Diṭṭhipaṭivedheti maggasammādiṭṭhiyā paṭivijjhane. Tenāha ‘‘maggadassane’’ti.
「随眠品」的注释到此结束。(Anusayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.)显示巴利原文
Anusayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.