7. 神足相应义注
7. Iddhipādasaṃyuttaṃ
全篇 59 段
《彼岸经》的注释
1. Apārasuttavaṇṇanā
813813. 在《神足相应》的第一经中,依靠欲而生起的定,就是欲定。作为精勤的诸行,就是精勤行。具足,就是具备这些法。神足,就是神力的足,或者成为神力的足,称为神足。其余各项也是同样的道理。这里是简要说明,详细解释则见于《神足分别》(vibha. 431等)。其含义在《清净道论》(visuddhi. 2.3.69等)中已有阐明。同样地,在《道相应》《觉支相应》《念处相应》以及此处,都只有一个章节。
813. Iddhipādasaṃyuttassa paṭhame chandaṃ nissāya pavatto samādhi chandasamādhi. Padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā. Samannāgatanti tehi dhammehi upetaṃ. Iddhiyā pādaṃ, iddhibhūtaṃ vā pādanti iddhipādaṃ. Sesesupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana iddhipādavibhaṅge (vibha. 431 ādayo) āgatova. Visuddhimagge (visuddhi. 2.3.69 ādayo) panassa attho dīpito. Tathā maggabojjhaṅgasatipaṭṭhānasaṃyuttesu ceva idha ca ekaparicchedova.
5. 《神足处经》的注释
5. Iddhipadesasuttavaṇṇanā
817第五经里,“神足部分”指的是三道和三果。
817. Pañcame iddhipadesanti tayo ca magge tīṇi ca phalāni.
6. 《成就经》的注释
6. Samattasuttavaṇṇanā
818第六经里说的“成就神通”,指的就是阿拉汉果。不过,从最开始说起,在这九部经里所讲的神足,全都是以还灭作为基础的神足。
818. Chaṭṭhe samattaṃ iddhinti arahattaphalameva. Ādito paṭṭhāya pana navasupi suttesu vivaṭṭapādakā eva iddhipādā kathitā.
第10章《塔庙经》的注释
10. Cetiyasuttavaṇṇanā
822第十经中,“坐具”指的是皮革片。“伍迭那塔庙”,说的是在伍迭那夜叉的塔庙处所建的住处。乔达摩塔庙等也是同样的说法。“已修习”,就是已增长。“已多作”,就是反复地做。“已作车乘”,就是像套好的车乘那样去做。“已作基础”,就是从安立的意义上说,像基础一样去做。“已随立”,就是已决意安立。“已遍习”,就是从各方面累积、已很好地增长。“已善精勤”,就是妥善地精勤。
822. Dasame nisīdananti cammakhaṇḍaṃ adhippetaṃ. Udenaṃ cetiyanti udenayakkhassa cetiyaṭṭhāne katavihāro vuccati. Gotamakādīsupi eseva nayo. Bhāvitāti vaḍḍhitā. Bahulīkatāti punappunaṃ katā. Yānīkatāti yuttayānaṃ viya katā. Vatthukatāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā. Anuṭṭhitāti adhiṭṭhitā. Paricitāti samantato citā suvaḍḍhitā. Susamāraddhāti suṭṭhu samāraddhā.
佛陀先以不确定的方式说完,接着为了再以确定的方式显示,便说了“如来的……”等话。这里,“劫”指寿劫,也就是在各个时代人们的寿命限度;如果圆满地活到这个寿限,就可以住世一劫。或者说“劫的剩余部分”,就是比所说的“少或多”的百岁还要多出的部分。不过,大吉祥长老说:“诸佛绝不会有不合时机的空谈。就像在竹林村生起的濒死之受,佛陀将它压制了十个月;同样,如果反复入定于那果等至,每次压制十个月,就能在这贤劫中一直住世。”
Iti aniyamena kathetvā puna niyametvā dassento tathāgatassa khotiādimāha. Ettha ca kappanti āyukappaṃ, tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ, taṃ paripuṇṇaṃ karonto tiṭṭheyya. Kappāvasesaṃ vāti ‘‘appaṃ vā bhiyyo’’ti vuttavassasatato atirekaṃ vā. Mahāsīvatthero panāha ‘‘buddhānaṃ aṭṭhāne gajjitaṃ nāma natthi. Yatheva hi veḷuvagāmake uppannaṃ māraṇantikavedanaṃ dasa māse vikkhambhesi, evaṃ punappunaṃ taṃ samāpattiṃ samāpajjitvā dasa dasa māsepi vikkhambhento imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyyā’’ti.
那为什么说佛陀不住世呢?所谓已执取的身体,会被衰老等所压倒。而诸佛不必等到衰老等状况出现,就在第五个寿量阶段、在众人还爱戴欢喜的时候,就般涅槃了。而且,当诸佛和随佛的大弟子们都般涅槃之后,如果独自留下,就会像一根孤零零的树桩那样待着,或者被年幼的沙弥围绕着。这样一来,就会招来“哎呀,这就是佛的弟子众啊”这样的轻蔑。所以说不(长久)住世。虽然这样说了,但他(大吉祥长老)并不认可,因此在注疏中确定“寿劫”才是这里的含义。
Kasmā pana na ṭhitoti? Upādiṇṇakasarīraṃ nāma khaṇḍiccādīhi abhibhuyyati, buddhā nāma khaṇḍiccādibhāvaṃ apatvāva pañcame āyukoṭṭhāse bahujanassa piyamanāpakāleyeva parinibbāyanti. Buddhānubuddhesu ca mahāsāvakesu parinibbutesu ekakena khāṇukena viya ṭhātabbaṃ hoti, daharasāmaṇeraparivāritena vā, tato – ‘‘aho buddhānaṃ parisā’’ti hīḷetabbataṃ āpajjeyya, tasmā na ṭhitoti. Evaṃ vuttepi so pana na ruccati, ‘‘āyukappo’’ti idameva aṭṭhakathāyaṃ niyamitaṃ.
正如被魔罗缠住了心这句话里,taṃ只是个虚词。意思是:就像任何一个被魔罗缠心、被魔罗覆盖了心的凡夫都没法通达一样,这位长老也没能通达。因为只要一个人十二种颠倒一个都没断尽,魔罗就会缠住他的心;而这位长老还有四种颠倒没断,所以魔罗就缠住了他的心。那么,魔罗在缠心的时候到底做什么呢?他要么显现恐怖的色所缘,要么使听闻恐怖的声音所缘。众生看到或听到之后,就失了正念,张着嘴呆住,魔罗便从他们嘴里把手伸进去,揉捏他们的心脏,他们就失去知觉,僵在那里。可是,魔罗哪能把手指伸进长老的嘴里呢?他只是显现了恐怖的所缘,长老看到之后,没能通达相的光明。世尊明明知道这一切,为什么还要三次呼唤他呢?是为了后来长老请求世尊,请住世的时候,世尊能把这是你的过失,这是你的错归到他身上,借此减轻他的悲伤。
Yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacittoti ettha tanti nipātamattaṃ. Yathā mārena pariyuṭṭhitacitto ajjhotthaṭacitto aññopi koci puthujjano paṭivijjhituṃ na sakkuṇeyya, evameva nāsakkhi paṭivijjhitunti attho. Māro hi yassa sabbena sabbaṃ dvādasa vipallāsā appahīnā, tassa cittaṃ pariyuṭṭhāti. Therassa ca cattāro vipallāsā appahīnā, tenassa māro cittaṃ pariyuṭṭhāsi. So pana cittapariyuṭṭhānaṃ karonto kiṃ karotīti? Bheravaṃ rūpārammaṇaṃ vā dasseti, saddārammaṇaṃ vā sāveti, tato sattā taṃ disvā vā sutvā vā satiṃ vissajjetvā vivaṭamukhā honti, tesaṃ mukhena hatthaṃ pavesetvā hadayaṃ maddati, te visaññī hutvā tiṭṭhanti. Therassa panesa mukhe hatthaṃ pavesetuṃ kiṃ sakkhissati? Bheravārammaṇaṃ pana dasseti, taṃ disvā thero nimittobhāsaṃ na paṭivijjhi. Jānantoyeva bhagavā kimatthaṃ yāvatatiyakaṃ āmantesīti. Parato ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā’’ti yācite ‘‘tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddha’’nti dosāropanena sokatanukaraṇatthaṃ.
“魔”这个词,在此处是指把众生拖进无益之境、加以杀害,所以叫魔。“魔”只是同一个意思的另一种叫法。因为他具有恶的品性,所以被称为“魔”。“黑者”“终结者”“那目奇”“放逸者的亲族”,也都是他的名字。
“此语实已说”是说:世尊证得正觉后的第八个七日,魔来到菩提树下,对世尊说:“世尊,您圆满巴拉密是为了什么目的?那个目的已经达成,一切知智已经证得,您何必还在世间游化?”他当时也就像今天这样请求说:“尊者,世尊,现在正是时候,请般涅槃吧!善逝,请般涅槃吧!”世尊用“我尚非时”等话回绝了他。阿难尊者针对的正是这件事,所以说:“尊者,此语实已说。”
Māro pāpimāti ettha satte anatthe niyojento māretīti māro. Pāpimāti tasseva vevacanaṃ. So hi pāpadhammasamannāgatattā ‘‘pāpimā’’ti vuccati. Kaṇho, antako, namuci, pamattabandhūtipi tasseva nāmāni. Bhāsitā kho panesāti ayañhi bhagavato sambodhipattiyā aṭṭhame sattāhe bodhimaṇḍaṃyeva āgantvā – ‘‘bhagavā yadatthaṃ tumhehi pāramiyo pūritā, so vo attho anuppatto, paṭividdhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, kiṃ vo lokavicaraṇenā’’ti vatvā yathā ajja, evameva – ‘‘parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu, sugato,’’ti yāci. Bhagavā cassa ‘‘na tāvāha’’ntiādīni vatvā paṭikkhipi. Taṃ sandhāya ‘‘bhāsitā kho panesā, bhante,’’tiādimāha.
在这里,“善巧”是指通过道而善巧。同样地,他们已被善加调伏。同样地,他们具足自信从容。“多闻”是指依三藏而多闻,他们有很多听闻,所以叫多闻。“他们持受那法”,所以叫持法者。或者也可以说,他们既在教理上多闻,也在证悟上多闻,因为能持受教理之法和证悟之法,所以叫持法者——这里的含义应当这样理解。“法随法行者”是指已经踏上圣法之随法,也就是观法的人。“行正行者”是指已经踏上合乎规矩、恰当之道的人。“随法行者”是指有随顺法而行之习惯的人。“他们将宣说、阐明、建立、开显、分析、解说自己老师的学说。”这里的“以法”是指以有因有缘、有道理的说法。“具足神通变化”是指他们将说法说到能引导人出离为止。
Tattha viyattāti maggavasena byattā. Tatheva vinītā. Tathā visāradā. Bahussutāti tepiṭakavasena bahu sutametesanti bahussutā. Tadeva dhammaṃ dhārentīti dhammadharā. Atha vā pariyattibahussutā ceva paṭivedhabahussutā ca, pariyattipaṭivedhadhammānaṃyeva dhāraṇato dhammadharāti evamettha attho daṭṭhabbo. Dhammānudhammappaṭipannāti ariyadhammassa anudhammabhūtaṃ vipassanādhammaṃ paṭipannā. Sāmīcippaṭipannāti anucchavikapaṭipadaṃ paṭipannā. Anudhammacārinoti anudhammacaraṇasīlā. Sakaṃ ācariyakanti attano ācariyavādaṃ. Ācikkhissantītiādīni sabbāni aññamaññasseva vevacanāni. Sahadhammenāti sahetukena sakāraṇena vacanena. Sappāṭihāriyanti yāva niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessanti.
梵行是指包含戒、定、慧三学的全部教法梵行。成就,是指因为禅那的殊胜滋味而圆满。丰盛,是指达到增长,就像繁花盛开一样,因为诸神通的成就而丰盛。广布,是指广泛传播,在各个方向和地区建立扎根。众人所知,是指被大众所熟知、所亲证,因为大众集体证悟的缘故。广大,是指在各个方面都达到普及和广大。如何呢?乃至被天与人们善加宣扬,意思就是:凡是有智慧的天与人,所有这类众生,都已很好地将它宣扬开来。
Brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. Iddhanti samiddhaṃ jhānassādavasena. Phītanti vuḍḍhipattaṃ sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena. Vitthārikanti vitthataṃ tasmiṃ tasmiṃ disābhāge patiṭṭhitavasena. Bāhujaññanti bahūhi ñātaṃ paṭividdhaṃ mahājanābhisamayavasena. Puthubhūtanti sabbākārena puthulabhāvapattaṃ. Kathaṃ? Yāva devamanussehi suppakāsitaṃ, yattakā viññujātikā devā ceva manussā ca atthi, sabbehi suṭṭhu pakāsitanti attho.
“无所操心”就是没有牵挂。邪恶者,从第八个七日那天开始,你就一直四处游荡,高声叫喊:“尊者,请世尊现在就入般涅槃,请善逝入般涅槃。”从今天开始,你该歇下这份劲头了,不要再为我的般涅槃费心用力了——他这样说。
Appossukkoti nirālayo. Tvañhi pāpima aṭṭhamasattāhato paṭṭhāya ‘‘parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato’’ti viravanto āhiṇḍittha, ajja dāni paṭṭhāya vigatussāho hohi, mā mayhaṃ parinibbānatthaṃ vāyāmaṃ karohīti vadati.
具念、正知而舍弃了寿行:意思是把正念好好安立起来,用智慧判定之后,便放下、舍弃了寿行。在这里,世尊并不是像用手扔掉一块土块那样舍弃寿行,而是生起了这样的心念:我只再入果定整整三个月,此后将不再入定。就是针对这个情况才说舍弃。也有写成ussaji的读法。大地震动:就是大地剧烈地震荡。据说那时一万个世界都震动了。可怖:就是令人恐惧。天鼓也响震:就是天鼓震响,天人发出干燥的雷声,非时的闪电迸发出来,下了刹那间的雨。这就是所说的意思。
Satosampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajīti satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā āyusaṅkhāraṃ vissaji pajahi. Tattha na bhagavā hatthena leḍḍuṃ viya āyusaṅkhāraṃ ossaji, temāsamattameva pana phalasamāpattiṃ samāpajjitvā tato paraṃ na samāpajjissāmīti cittaṃ uppādesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ossajī’’ti. Ussajītipi pāṭho. Mahābhūmicāloti mahanto pathavikampo. Tadā kira dasasahassilokadhātu akampittha. Bhiṃsanakoti bhayajanako . Devadundubhiyo ca phaliṃsūti devabheriyo phaliṃsu, devo sukkhagajjitaṃ gajji, akālavijjulatā nicchariṃsu, khaṇikavassaṃ vassīti vuttaṃ hoti.
“说了优陀那”这句是问:他为什么说优陀那?因为可能有人会这样非议:“世尊被波旬紧跟在后面不断纠缠,波旬喊着‘请般涅槃吧,尊者!请般涅槃吧,尊者!’,世尊被逼恼得心生恐惧,才舍弃了寿行。”为了让这种说法没有立足的余地——因为心怀恐惧的人根本不可能有优陀那——世尊是在喜悦之情满溢而出之下说出优陀那的。
Udānaṃ udānesīti kasmā udānesi? Koci nāma vadeyya ‘‘bhagavā pacchato pacchato anubandhitvā – ‘parinibbāyatha, bhante, parinibbāyatha, bhante’ti upadduto bhayena āyusaṅkhāraṃ vissajjesī’’ti. Tassokāso mā hotūti. Bhītassa hi udānaṃ nāma natthīti pītivegavissaṭṭhaṃ udānesi.
在这里,由于狗、豺等一切众生都能直接感知,所以是经过衡量、被确定下来的,因此叫“有量”。那是什么?是欲界业。不是有量,或者说没有与它相等的其他世间业,所以叫“无量”。那是什么?是广大业。或者也可以说,欲界业和色界业是“有量”,无色界业是“无量”。果报少的业是“有量”,果报多的业是“无量”。“出生”是指成为出生的因,有聚集、堆积的作用。“再有行”是指导致再生的行。“舍下了”就是放弃了。“牟尼”指佛陀牟尼。“内心喜悦”指欢喜自己内在。“入定”指通过近行定和安止定而心得专一。“如破了铠甲”就是像击破铠甲一样。“自所生”指在自己身上生起的烦恼。这里说的是:从能产生果报的意义上叫“出生”,从能形成再有的意义上叫“再有行”,这样得名的有量、无量所代表的世间业,他都舍下了;就像战场上的大将击破铠甲一样,他作为内心喜悦、入定的人,击破了自所生的烦恼。
Tattha sabbesaṃ soṇasiṅgālādīnampi paccakkhabhāvato tulitaṃ paricchinnanti tulaṃ. Kiṃ taṃ? Kāmāvacarakammaṃ. Na tulaṃ, na vā tulaṃ sadisamassa aññaṃ lokiyakammaṃ atthīti atulaṃ. Kiṃ taṃ? Mahaggatakammaṃ. Atha vā kāmāvacaraṃ rūpāvacarañca tulaṃ, arūpāvacaraṃ atulaṃ. Appavipākaṃ tulaṃ, bahuvipākaṃ atulaṃ. Sambhavanti sambhavahetubhūtaṃ, piṇḍakārakaṃ rāsikārakanti attho. Bhavasaṅkhāranti punabbhavassa saṅkhāraṃ. Avassajīti vissajjesi. Munīti buddhamuni. Ajjhattaratoti niyakajjhattarato. Samāhitoti upacārappanāsamādhivasena samāhito. Abhindi kavacamivāti kavacaṃ viya abhindi. Attasambhavanti attani jātakilesaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – savipākaṭṭhena sambhavaṃ bhavābhisaṅkhaṇaṭṭhena bhavasaṅkhāranti ca laddhanāmaṃ tulātulasaṅkhātaṃ lokiyakammañca ossaji, saṅgāmasīse mahāyodho kavacaṃ viya attasambhavaṃ kilesañca ajjhattarato samāhito hutvā abhindīti.
或者,“有量”(tulanti)就是指正在衡量、正在审察。“无量且有”(atulañca sambhavaṃ):就是涅槃和“有”(轮回)。“有行”(bhavasaṅkhāraṃ):就是导向“有”的业。“牟尼舍弃了”:佛陀牟尼用“五蕴是无常的,五蕴的灭尽——涅槃——是常的”这类方式去衡量,看到“有”的过患和涅槃的功德之后,把那作为诸蕴根本的“有行”,通过被称为“导向业尽”、能灭尽业的圣道而舍弃了。怎么舍弃的呢?“内心喜悦,得定,像破除铠甲一样破除了从自身生起的有。”他依观修而“内心喜悦”,依止修而“得定”。从预备阶段开始,就以止观的力量,像破除铠甲一样,破除了一切裹覆着自身、因为在自己身上生起而被称为“自身生”(attasambhava)的烦恼。由于烦恼没有了,业也因为不再结生而说“已舍弃”。这样,通过断除烦恼而舍弃了业。断了烦恼的人就没有恐惧,所以世尊作为无畏者,舍弃了寿行。他说出优陀那,正是为了表明自己这种无畏的状态,应当这样理解。
Atha vā tulanti tulento tīrento. Atulañca sambhavanti nibbānañceva bhavañca. Bhavasaṅkhāranti bhavagāmikammaṃ. Avassaji munīti ‘‘pañcakkhandhā aniccā, pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho nibbānaṃ nicca’’ntiādinā nayena tulayanto buddhamuni bhave ādīnavaṃ nibbāne cānisaṃsaṃ disvā taṃ khandhānaṃ mūlabhūtaṃ bhavasaṅkhāraṃ ‘‘kammakkhayāya saṃvattatī’’ti evaṃ vuttena kammakkhayakarena ariyamaggena avassaji. Kathaṃ? Ajjhattarato samāhito abhindi kavacamivattasambhavaṃ. So hi vipassanāvasena ajjhattarato, samathavasena samāhitoti evaṃ pubbabhāgato paṭṭhāya samathavipassanābalena kavacamiva attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ, attani sambhavattā attasambhavanti laddhanāmaṃ sabbaṃ kilesajātaṃ abhindi. Kilesābhāvena ca kammaṃ appaṭisandhikattā avassaṭṭhaṃ nāma hotīti evaṃ kilesappahānena kammaṃ jahi. Pahīnakilesassa bhayaṃ nāma natthi. Tasmā abhītova āyusaṅkhāraṃ ossaji. Abhītabhāvañāpanatthañca udānaṃ udānesīti veditabbo.