礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
《中部》· 《根本五十经》的复注巴利
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · Majjhimanikāye · Mūlapaṇṇāsa-ṭīkā
序说
88 段
《著作起始语注释》巴利
Ganthārambhakathāvaṇṇanā
1 开始写注释时,先礼敬三宝,是为了说明所要解释的法的来源、所依和清净通达;也是为了在对法作赞叹解释时,让有智慧的人产生敬重,使他们通过正确的学习、受持等次第,得到正确的修行,从而成办一切利益和安乐。或者说,因为礼敬三宝具有吉祥的意义,在一切行动中都是应当先做的,是智者所奉行的,也能让后人效法学习,所以在注释中先作礼敬三宝。或者说,礼敬三宝是为了产生供养应受供养者的殊胜福德。这福德能为自己因所获成就而造的业增添力量,也能使这业中途不受阻碍。这两者合起来,就是为了让注释在没有障碍的情况下顺利完成。这正是导师在这里想要说明的目的。正如他后面会说:“我以清净之心……凭借他的威力。”以这三种供养,对无与伦比的福田——正自觉者——通过正自觉者的觉悟,具有不可衡量的广大福德;所以即使世间住着种种障碍,这福德也能摧毁一切障碍、束缚和烦恼,还能防止恐惧等灾祸。正如经中所说:巴利
1. Saṃvaṇṇanārambhe ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ, taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ, taṃ sammadeva tesaṃ uggahadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthaṃ. Atha vā maṅgalabhāvato, sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato, paṇḍitehi samācaritabhāvato, āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyā. Atha vā ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ pūjanīyapūjāpuññavisesanibbattanatthaṃ. Taṃ attano yathāladdhasampattinimittakassa kammassa balānuppadānatthaṃ. Antarā ca tassa asaṅkocanatthaṃ. Tadubhayaṃ anantarāyena aṭṭhakathāya parisamāpanatthaṃ. Idameva ca payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘iti me pasannamatino…pe… tassānubhāvenā’’ti. Vatthuttayapūjāhi niratisayapuññakkhettasaṃbuddhiyā aparimeyyapabhāvo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti. Bhayādiupaddavañca nivāreti. Yathāha –
供养值得供养的人,无论是诸佛,还是诸声闻——如此等等。同样地,巴利
‘‘Pūjārahe pūjayato. Buddhe yadi va sāvake’’tiādi (dha. pa. 195; apa. 1.10.1), tathā –
比丘们,凡是净信佛陀的人,就是对最胜者生起了净信;而对最胜者生起净信,就会得到最胜的果报。等等(《如是语》90, 91)巴利
‘‘Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā, agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī’’tiādi (itivu. 90, 91),
“ 称颂佛陀时,身中生起何喜;
此喜实为殊胜,纵以赡部洲为遍处亦不及。
对于称赞‘法’的人来说……即使拿整个赡部洲来比也比不上。
称赞僧伽的人……即使拿整个赡部洲来比也比不上。”巴利
‘‘Buddhoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti; Varameva hi sā pīti, kasiṇenapi jambudīpassa. Dhammoti kittayantassa…pe… kasiṇenapi jambudīpassa; Saṅghoti kittayantassa…pe… kasiṇenapi jambudīpassā’’ti. (itivu. aṭṭha. 90),
玛哈那玛,当圣弟子随念如来的时候,他的心在那个时刻不会被贪欲缠住,不会被嗔缠住……不会被痴缠住。巴利
‘‘Yasmiṃ mahānāma samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11),
在森林里,或在树根下……
恐惧或惊悚,
不会再有毛发竖立。巴利
‘‘Araññe rukkhamūle vā…pe… Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā, Lomahaṃso na hessatī’’ti ca. (saṃ. ni. 2.249);
在这里,想要礼敬那三种对象的人,为了展示它们功德特别殊胜的结合,说了“悲清凉心”等三首偈颂。因为正是通过功德特别殊胜的结合,才具有值得礼敬的资格;而对值得礼敬的对象做了礼敬,就能实现所期望的目的。在这里,我想要注释的那个开示,既不像律藏的开示那样以悲为主导,也不像阿毗达摩的开示那样以慧为主导,而是以悲和慧两者为主导。所以,首先为了称赞正自觉者,就先从这两种主导特质来说,讲了“悲清凉心”等,因为其余二宝也是以这为基础的。其中,悲就是“散动”的意思,指除去、移除他人的痛苦。或者,悲是“激扰”的意思,就是说当他人有痛苦时,有悲悯心的人会被触动、被逼迫。或者,当他人有痛苦时,善人们的心会动摇、感到忧恼,所以叫悲。或者,乐叫做“ka”,悲就是阻挡它,因为悲的特征是希望拔除他人的痛苦,对自己的快乐毫不期待,所以它会阻拦、障碍悲悯者自身的快乐。因悲而清凉,就叫悲清凉;拥有悲清凉之心的人,就是悲清凉心;这里指的就是那个悲清凉之心。巴利
Tattha yassa vatthuttayassa vandanaṃ kattukāmo, tassa guṇātisayayogasandassanatthaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’ntiādinā gāthāttayamāha. Guṇātisayayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetaṃ payojanaṃ sādhetīti. Tattha yassā desanāya saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo. Sā na vinayadesanā viya karuṇāppadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā , atha kho karuṇāpaññāppadhānāti tadubhayappadhānameva tāva sammāsambuddhassa thomanaṃ kātuṃ tammūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādhatīti attho. Paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā. Atha vā kamiti sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibandhatīti attho . Karuṇāya sītalaṃ karuṇāsītalaṃ, karuṇāsītalaṃ hadayaṃ assāti karuṇāsītalahadayo, taṃ karuṇāsītalahadayaṃ.
在这里,虽然慈和喜也有让心清凉的作用,因为它们的本性是希望给他人带来利益和安乐等、不希望这些失去,又因为它们是嗔害与不悦的直接对立面,并且以切断其他众生相续中的热恼的方式生起;但悲是以拔除他人痛苦的方式生起,以忍受不了他人受到逼迫为作用,属于不伤害,所以它才特别成为世尊之心清凉的原因,就像心轻安一样,因此说“悲清凉心”。或者应当这样理解:通过悲这个入口,也一并说明了慈和喜能让心清凉的原因。又或者,就像由不共的智慧特质所引生、殊胜而毫无遗漏的一切知智一样,悲也因为遍及一切所缘而达到了大悲的状态,所以悲就是世尊的心达到极度清凉的原因,因此说“悲清凉心”。又或者,虽然慈和喜也能殊胜地让心清凉,但悲是一切佛陀功德的殊胜之因,所以连慈和喜的清凉作用也以悲为因,因此这里特别把悲说成是世尊“心清凉的原因”。因为一切佛陀功德都以悲为根源。确实,世尊以悲的力量息灭了轮回痛苦的热恼,为了拔除他人的痛苦,在无数无量劫中毫不疲倦地圆满一切成佛所需的法与功德,成就了以法为最高主宰的境界;即使面对由众生诸行所集起、能让心生起热恼的所缘,他心的清凉也从来没有一丝一毫的改变。应当知道,在这个义理分类中,世尊在过去、现在、未来三个阶段的悲都统括在内了。巴利
Tattha kiñcāpi paresaṃ hitopasaṃhārasukhādiaparihānicchanasabhāvatāya, byāpādāratīnaṃ ujuvipaccanīkatāya ca parasattasantānagatasantāpavicchedanākārappavattiyā mettāmuditānampi cittasītalabhāvakāraṇatā upalabbhati, tathāpi paradukkhāpanayanākārappavattiyā parūpatāpāsahanarasā avihiṃsābhūtā karuṇāva visesena bhagavato cittassa cittapassaddhi viya sītibhāvanimittanti vuttaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti. Karuṇāmukhena vā mettāmuditānampi hadayasītalabhāvakāraṇatā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā asādhāraṇañāṇavisesanibandhanabhūtā sātisayaṃ niravasesañca sabbaññutaññāṇaṃ viya savisayabyāpitāya mahākaruṇābhāvaṃ upagatā karuṇāva bhagavato atisayena hadayasītalabhāvahetūti āha ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti. Atha vā satipi mettāmuditānaṃ sātisaye hadayasītibhāvanibandhanatte sakalabuddhaguṇavisesakāraṇatāya tāsampi kāraṇanti karuṇāva bhagavato ‘‘hadayasītalabhāvakāraṇa’’nti vuttā. Karuṇānidānā hi sabbepi buddhaguṇā. Karuṇānubhāvanibbāpiyamānasaṃsāradukkhasantāpassa hi bhagavato paradukkhāpanayanakāmatāya anekānipi asaṅkhyeyyāni kappānaṃ akilantarūpasseva niravasesabuddhakaradhammasambharaṇaniratassa samadhigatadhammādhipateyyassa ca sannihitesupi sattasaṅkhārasamupanītahadayūpatāpanimittesu na īsakampi cittasītibhāvassa aññathattamahosīti. Etasmiñca atthavikappe tīsupi avatthāsu bhagavato karuṇā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ.
“了知”就是慧,意思是如实按各种方式通达。慧本身因为能断除所知障,又以各种方式照亮诸法的自性,所以叫“灯明”,也就是“慧灯明”。因为连习气也断尽了,所以是特别地被击破、根除、摧毁;被慧灯明所摧毁的,就叫“慧灯明摧毁”。令人迷惑,或自己迷惑,或只是迷惑本身,这就叫“痴”,也就是无明。它因为遮蔽了对象的真实面貌,所以像黑暗一样,因此叫“暗”。“慧灯明摧毁痴暗”的意思是:具有被慧灯明摧毁的痴暗;具备这一点的人,就是“慧灯明摧毁痴暗者”。虽然一切漏尽者都以慧灯明摧毁了无明之暗,但信解脱者、见至者、声闻弟子和独觉佛相比,正自觉者因为连习气都断尽了,在断除烦恼方面更为殊胜。所以,为了称扬世尊以格外殊胜的方式断除无明,就说“慧灯明摧毁痴暗”。巴利
Pajānātīti paññā, yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho. Paññāva ñeyyāvaraṇappahānato pakārehi dhammasabhāvajotanaṭṭhena pajjototi paññāpajjoto. Savāsanappahānato visesena hataṃ samugghātitaṃ vihataṃ, paññāpajjotena vihataṃ paññāpajjotavihataṃ. Muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, mohanamattameva vā tanti moho, avijjā, sveva visayasabhāvapaṭicchādanato andhakārasarikkhatāya tamo viyāti tamo, paññāpajjotavihato mohatamo etassāti paññāpajjotavihatamohatamo, taṃ paññāpajjotavihatamohatamaṃ. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ satipi paññāpajjotena avijjandhakārassa vihatabhāve saddhāvimuttehi viya diṭṭhippattānaṃ sāvakehi paccekasambuddhehi ca savāsanappahānena sammāsambuddhānaṃ kilesappahānassa viseso vijjatīti sātisayena avijjāpahānena bhagavantaṃ thomento āha ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti.
或者也可以这样说:因为不靠别人的教导,就在自己的相续中彻底生起了无明黑暗的消失;又因为在一切知和诸力中都已证得自在;还因为能凭教法说示的殊胜力量,如实地在他人相续中生起这种无明黑暗的消失,所以世尊在灭除痴暗这一点上尤其应当受到称扬,因此说“慧灯明摧毁痴暗”。在这个义理解释里应当知道,“慧灯明”这个词,是以通称的方式,或者以省略的表达方式,把世尊的通达慧和教说慧两者都包括进去了。巴利
Atha vā antarena paropadesaṃ attano santāne accantaṃ avijjandhakāravigamassa nibbattitattā, tathā sabbaññutāya balesu ca vasībhāvassa samadhigatattā, parasantatiyañca dhammadesanātisayānubhāvena sammadeva tassa pavattitattā bhagavāva visesato mohatamavigamena thometabboti āha ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. Imasmiñca atthavikappe ‘‘paññāpajjoto’’ti padena bhagavato paṭivedhapaññā viya desanāpaññāpi sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ.
或者,也可以这样理解:世尊的智慧以一切所知为范围,凭借那被称为“无障碍智”的慧灯,能够圆满通达一切所知法的自性,从而摧毁了覆盖一切所知法自性的痴暗黑暗。因此,世尊具有一种不共于他人的功德,也就是彻底灭除痴暗,所以说“慧灯明摧毁痴暗”。在这里应当知道,由于是在灭除痴暗的究竟处证得无障碍智,所以这是借用原因的名称,来说在自身相续中灭除痴暗,也就是把无障碍智看作“灭痴暗”。因为通过悲愿的圆满成就,彻底断除烦恼连同其随眠,这才是断除了烦恼所构成的所知障;而无障碍智又是令他人相续中灭除痴暗的原因,所以无障碍智被称为“灭痴暗”。巴利
Atha vā bhagavato ñāṇassa ñeyyapariyantikattā sakalañeyyadhammasabhāvāvabodhanasamatthena anāvaraṇañāṇasaṅkhātena paññāpajjotena sabbañeyyadhammasabhāvacchādakassa mohandhakārassa vidhamitattā anaññasādhāraṇo bhagavato mohatamavināsoti katvā vuttaṃ ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. Ettha ca mohatamavidhamanante adhigatattā anāvaraṇañāṇaṃ kāraṇūpacārena sasantāne mohatamavidhamananti daṭṭhabbaṃ. Abhinīhārasampattiyā savāsanappahānameva hi kilesānaṃ ñeyyāvaraṇappahānanti, parasantāne pana mohatamavidhamanassa kāraṇabhāvato anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘mohatamavidhamana’’nti vuccatīti.
那么,为什么偏偏只以“断除无明”这一项,就拿来作为赞叹世尊断德圆满的理由,而不是直接说世尊更殊胜、彻底断尽了一切烦恼呢?因为一旦说出“断除无明”,就已经表明:无明和一切烦恼是同一组的,断尽了无明,也就等于断除了一切杂染的聚集。因为根本没有任何一种烦恼,会在无明被彻底断尽之后,还能不被断除。巴利
Kiṃ pana kāraṇaṃ avijjāsamugghātoyeveko pahānasampattivasena bhagavato thomanānimittaṃ gayhati, na pana sātisayaṃ niravasesakilesappahānanti? Tappahānavacaneneva tadekaṭṭhatāya sakalasaṃkilesagaṇasamugghātassa jotitabhāvato. Na hi so tādiso kileso atthi, yo niravasesaavijjāppahānena na pahīyatīti.
或者,就像“明”是生起一切善法的主要原因一样,“无明”正是生起一切不善法、以及让轮回持续运转的主要原因。所以,只要说到摧毁无明,就等于说已经断除了一切杂染的聚集;因此说“慧灯摧毁了愚痴的黑暗”。巴利
Atha vā vijjā viya sakalakusaladhammasamuppattiyā niravasesākusaladhammanibbattiyā saṃsārappavattiyā ca avijjā padhānakāraṇanti tabbighātavacanena sakalasaṃkilesagaṇasamugghāto vuttoyeva hotīti vuttaṃ ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti.
人和天合起来叫“人天”,连同人和天在一起,就是“与人天共处”;这“与人天共处”的世间,就叫“人天世间”。这个世间所尊崇的对象,就是“为人天世间所尊崇者”,也就是那位应受这人天世间尊敬的人。用这个说法,是要表明:世尊就像对待天神和人类那样,对住在那里的一切众生,也都按各自应得的功德差别,给他们带来了利益。这里不该去争论哪个是主要成分、哪个是次要成分。因为词的排列顺序是一回事,意义的排列顺序又是另一回事。在这类复合词中,主要成分也可以像次要成分那样被表述出来,比如“有国王的集会”这个说法。诚然,这里说的世间,按有情、行和空间可以分为三种;但既然这里强调的是“尊崇”,而尊崇只适用于有能力行尊崇之事的有情,所以应当按有情世间的意义来理解。因为所谓“世间”,在这里就是指善业、恶业以及它们的果报为人们所知。这里所说的“天”,指的是化生的天神。巴利
Narā ca amarā ca narāmarā, saha narāmarehīti sanarāmaro, sanarāmaro ca so loko cāti sanarāmaraloko. Tassa garūti sanarāmaralokagaru, taṃ sanarāmaralokagaruṃ. Etena devamanussānaṃ viya tadavasiṭṭhasattānampi yathārahaṃ guṇavisesāvahatāya bhagavato upakāritaṃ dasseti. Na cettha padhānāppadhānabhāvo codetabbo. Añño hi saddakkamo, añño atthakkamo. Edisesu hi samāsapadesu padhānampi appadhānaṃ viya niddisīyati yathā ‘‘sarājikāya parisāyā’’ti (cūḷava. 336). Kāmañcettha sattasaṅkhārokāsavasena tividho loko, garubhāvassa pana adhippetattā garukaraṇasamatthasseva yujjanato sattalokassa vasena attho gahetabbo. So hi lokīyanti ettha puññapāpāni tabbipāko cāti ‘‘loko’’ti vuccati. Amaraggahaṇena cettha upapattidevā adhippetā.
或者,“世间”这个词有聚集的意思,因为它是按聚集的方式被认识、被施设,所以叫世间。“与人类一起”就是与人同在,这些与人同在的又有不死者,所以叫“人天”;他们的世间就是“人天世间”——应当按前面同样的方式组合理解。这里“天”这个词也把清净天(阿罗汉/漏尽者)包含在内,因为他们没有死亡,从究竟意义上说确实是不死的。这里只提人和天,是以最殊胜的方式来标示,就像经里说“天人之师”那样。因为世尊首先排除了一切不利,一心施设毫无遗漏的利益与安乐,以无与伦比的善巧方便,对包括天人在内的一切众生作了究竟的饶益,又具足无量、无可比拟的威德殊胜,是一切众生中最尊胜的,所以在无量世间中,成为无量众生最高的恭敬对象。因此说他是“人天世间所尊崇者”。巴利
Atha vā samūhattho lokasaddo samudāyavasena lokīyati paññāpīyatīti. Saha narehīti sanarā, sanarā ca te amarā cāti sanarāmarā, tesaṃ lokoti sanarāmaralokoti purimanayeneva yojetabbaṃ. Amarasaddena cettha visuddhidevāpi saṅgayhanti. Te hi maraṇābhāvato paramatthato amarā. Narāmarānaṃyeva ca gahaṇaṃ ukkaṭṭhaniddesavasena yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti (dī. ni. 1.157). Tathā hi sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantūpakāritāya aparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamagāravaṭṭhānaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sanarāmaralokagaru’’nti.
善逝:他的行是善妙的,所以叫善逝。因为世尊走向那些应当受教化的众生,完全是为了促成他们的利益和安乐,所以那是善妙的;同样,他的身体以相和随好庄严,行走时没有匆忙、迟缓、踉跄、绊倒、挤压、蜷缩、歪斜、杂乱等毛病,而是像鹅王、牛王、象王、狮王那样行走,所以他的身行是善妙的;他的智行也具备广大、清净的悲、念、精进等种种殊胜功德,从发愿一直到成等正觉,都因为没有过失而是善妙的。或者说,他以自证的一切知智,通过遍知现观而完全了知整个世间,以智慧正确地到达、彻底通达,所以叫善逝。同样,他通过断现观断除世间的集起,使它不再生起,正确地到达并超越了它,所以叫善逝;他通过证现观正确地到达并证得涅槃,也就是世间的灭,所以叫善逝;他通过修现观正确地到达并实践了通向世间灭的道路,所以叫善逝。应当依照“由入流道所断除的烦恼,那些烦恼不再返回、不再退回、不再重来,所以叫善逝”这样的方式来说明这个含义。或者说,他到达并证得了殊胜之处——正等觉,或者就是涅槃,所以叫善逝。又或者说,因为他所说的法是真实的、符合事实的、有利益的,并且对应当受教化的众生,按照他们的程度、在适当的时机才说,所以他是正确地说的、正确地讲的,因此叫善逝——这是把 da 音变成了 ta 音。以上是以善妙之行等理由称为善逝。这位就是善逝。巴利
Sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato. Bhagavato hi veneyyajanupasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ, tathā lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dutavilambita-khalitānukaḍḍhana-nippīḷanukkuṭika-kuṭilākulatādi-dosarahita-mavahasita-rājahaṃsa- vasabhavāraṇa-migarājagamanaṃ kāyagamanaṃ ñāṇagamanañca vipulanimmalakaruṇā-sativīriyādi-guṇavisesasahitamabhinīhārato yāva mahābodhiṃ anavajjatāya sobhanamevāti. Atha vā sayambhuñāṇena sakalamapi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto ñāṇena sammā gato avagatoti sugato. Tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato, lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti sugato, lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato paṭipannoti sugato. ‘‘Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato’’tiādinā (mahāni. 38; cūḷani. 27) nayena ayamattho vibhāvetabbo. Atha vā sundaraṃ ṭhānaṃ sammāsambodhiṃ, nibbānameva vā gato adhigatoti sugato. Yasmā vā bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ veneyyānaṃ yathārahaṃ kālayuttameva ca dhammaṃ bhāsati, tasmā sammā gadati vadatīti sugato da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Iti sobhanagamanatādīhi sugato, taṃ sugataṃ.
所谓“趣”,就是由于福业和恶业而必须投生到的地方,也就是各种不同的投生状态。这些趣按地狱等来分,共有五种。世尊因为证得圣道,使一切能导致投生的业都不再具备感果的能力,因此彻底从五种趣中解脱出来、与之脱离,所以说“已从诸趣解脱”。这句话表明世尊不属于任何一趣,因此世尊被称为“天中之天”。所以这样说:巴利
Puññapāpakammehi upapajjanavasena gantabbato gatiyo, upapattibhavavisesā. Tā pana nirayādivasena pañcavidhā. Tāhi sakalassapi bhavagāmikammassa ariyamaggādhigamena avipākārahabhāvakaraṇena nivattitattā bhagavā pañcahipi gatīhi suṭṭhu mutto visaṃyuttoti āha ‘‘gativimutta’’nti. Etena bhagavato katthacipi gatiyā apariyāpannataṃ dasseti, yato bhagavā ‘‘devātidevo’’ti vuccati. Tenevāha –
“ 凭这个业,我或许会投生为天神,或者成为乾闼婆,或者成为会飞的众生;
凭这个业,我可能会投生为夜叉,或者投生为人;
我的诸漏已经灭尽,已被摧毁,已经像被掏空的芦苇一样。”巴利
‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo; Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje; Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36);
那些导向各种趣的业和烦恼,已经在菩提树下被无上之道彻底断除了,所以世尊不属于任何一趣。世尊因此彻底解脱于一切有、生、趣、识住、有情居、众生类,这就是“已从诸趣解脱”。“顶礼”的意思就是:我敬拜、我赞叹。巴利
Taṃtaṃgatisaṃvattanakānañhi kammakilesānaṃ aggamaggena bodhimūleyeva suppahīnattā natthi bhagavato gatipariyāpannatāti accantameva bhagavā sabbabhavayonigati-viññāṇaṭṭhiti-sattāvāsa-sattanikāyehi parimutto, taṃ gativimuttaṃ. Vandeti namāmi, thomemīti vā attho.
或者,“已从诸趣解脱”这一句,是就证得无余涅槃界而赞叹世尊。在这里,应当从两个方面来理解对世尊的赞叹:自利的成就和利他的修行。其中,自利的成就应当理解为:证得无障碍的智慧,彻底断除一切烦恼连同它们的习气,以及证入无余涅槃。利他的修行应当理解为:内心完全不贪求利养、恭敬等,宣说能让众生脱离一切苦的法;即使面对敌对者,也始终怀有利他的意愿;并且随着众生智慧成熟时机到来而前往教化。在这里,从意愿方面和行动方面,利他的修行分为两种;而自利的成就则显示为三种。怎样理解呢?通过“以悲心清凉其心”这一句,显示了从意愿方面的利他修行;通过“善逝”一词中“善说”的含义,显示了从行动方面的利他修行;通过“以慧光照破痴暗”“已从诸趣解脱”这些语句,以通达四谛之义,以及“善逝”一词,显示了三种自利成就。而以其剩余之义,通过“以慧光照破痴暗”这一句,也显示了所有的自利成就和利他修行。巴利
Atha vā gativimuttanti anupādisesanibbānadhātuppattiyā bhagavantaṃ thometi. Ettha hi dvīhi ākārehi bhagavato thomanā veditabbā attahitasampattito parahitapaṭipattito ca. Tesu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamato savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ accantappahānato anupādisesanibbānappattito ca veditabbā, parahitapaṭipatti lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammadesanato viruddhesupi niccaṃ hitajjhāsayato ñāṇaparipākakālāgamanato ca. Sā panettha āsayato payogato ca duvidhā parahitapaṭipatti, tividhā ca attahitasampatti pakāsitā hoti. Kathaṃ? ‘‘Karuṇāsītalahadaya’’nti etena āsayato parahitapaṭipatti, sammāgadanatthena sugatasaddena payogato parahitapaṭipatti, ‘‘paññāpajjotavihatamohatamaṃ gativimutta’’nti etehi catusaccapaṭivedhatthena ca sugatasaddena tividhāpi attahitasampatti, avasiṭṭhaṭṭhena tena ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena cāpi sabbāpi attahitasampattiparahitapaṭipatti pakāsitā hotīti.
或者,也可以从三个方面来理解对世尊的赞叹:因、果和恩惠。其中,因是大悲心,由第一句(“以悲心清凉其心”)显示。果有四种:智慧成就、断除成就、威力成就、色身成就。在这些当中,智慧成就和断除成就由第二句(“以慧光照破痴暗”)以及“善逝”一词中通达四谛的含义来显示;威力成就则由第三句(“已从诸趣解脱”)显示;色身成就,则是通过“善逝”一词中“善妙而行”的含义来显示——因为如果不具备相好与随形好的圆满,就不可能有这样的身行。恩惠,是指不间断、无保留地以三种乘门开示解脱之法。这应当理解为:由“善逝”一词中“正确开示”的含义来显示。巴利
Atha vā tīhi ākārehi bhagavato thomanā veditabbā – hetuto phalato upakārato ca. Tattha hetu mahākaruṇā, sā paṭhamapadena dassitā. Phalaṃ catubbidhaṃ ñāṇasampadā pahānasampadā ānubhāvasampadā rūpakāyasampadā cāti. Tāsu ñāṇapahānasampadā dutiyapadena saccapaṭivedhatthena ca sugatasaddena pakāsitā honti, ānubhāvasampadā pana tatiyapadena, rūpakāyasampadā yathāvuttakāyagamanasobhanatthena sugatasaddena lakkhaṇānubyañjanapāripūriyā vinā tadabhāvato. Upakāro anantaraṃ abāhiraṃ karitvā tividhayānamukhena vimuttidhammadesanā. So sammāgadanatthena sugatasaddena pakāsito hotīti veditabbaṃ.
在这里,“以悲心清凉其心”这句话,显示的是正自觉的根本。因为世尊正是以大悲驱动其心,为了把众生从轮回的泥沼中救拔出来而发起了大愿,次第圆满诸巴拉密,最终证得无上正自觉,所以悲心是正自觉的根本。“以慧光照破痴暗”这句话,显示的则是正自觉本身。因为道智以无碍智为近因,无碍智又以道智为近因,这就叫作“正自觉”。“善逝”这个词,则通过“善行”这一含义,显示了正自觉的修行实践。它所阐明的是远离两种极端的中道:远离沉没与掉举的执著,远离欲乐享受与自我折磨的苦行,远离常见与断见等执著;这条中道由悲心和智慧所摄持。其余的词语,则显示了正自觉的主要利益和次要利益之间的差别。把众生从轮回的大洪流中渡脱出来,这是主要利益;其他的则是次要利益。在这些当中,以主要利益显示利他的修行,以次要利益显示自利的成就;通过这两者,显示在自利行者等四种人当中,世尊是第四种人。由此显示世尊是最上的应受供养者、最上的应受礼敬者,而当自己行礼敬时,他正是最殊胜的福田。巴利
Tattha ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti etena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahākaruṇāsañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlaṃ. ‘‘Paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena sammāsambodhiṃ dasseti . Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccatīti. Sammāgamanatthena sugatasaddena sammāsambodhiyā paṭipattiṃ dasseti līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyogasassatucchedābhinivesādi antadvayarahitāya karuṇāpaññāpariggahitāya majjhimāya paṭipattiyā pakāsanato sugatasaddassa. Itarehi sammāsambodhiyā padhānāppadhānabhedaṃ payojanaṃ dasseti. Saṃsāramahoghato sattasantāraṇañhettha padhānaṃ payojanaṃ, tadaññamappadhānaṃ. Tesu padhānena parahitapaṭipattiṃ dasseti, itarena attahitasampattiṃ, tadubhayena attahitāya paṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dasseti. Tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ uttamavandanīyabhāvaṃ attano ca vandanakiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dasseti.
在这里,通过选取“悲心”这一说法,由于显示了在世间法中已达到广大状态的不共功德,就显示了世尊一切世间功德的圆满成就;通过选取“慧”这一说法,由于显示了作为一切知智近因的道智,就显示了世尊一切出世间功德的圆满成就。这两者结合起来所成立的意义,就在“为天、人等世间所尊”等语句中详细展开。而且,通过选取悲心,显示了接近众生时的无烦恼状态;通过选取慧,显示了远离时的状态。同样地,通过选取悲心,显示了世尊的行为符合世间的通称,因为悲心以世间假名为对象;通过选取慧,显示了不超越通称,因为只有如实了知诸法,才不会超越诸法的通称而执取有情等。同样地,通过选取悲心,显示了安住于大悲等至;通过选取慧,显示了于三世无碍的智、四谛智、四无碍解智和四无畏智。巴利
Ettha ca karuṇāgahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato bhagavato sabbalokiyaguṇasampatti dassitā hoti, paññāgahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Tadubhayaggahaṇasiddho hi attho ‘‘sanarāmaralokagaru’’ntiādinā vipañcīyatīti. Karuṇāgahaṇena ca upagamanaṃ nirupakkilesaṃ dasseti, paññāgahaṇena apagamanaṃ. Tathā karuṇāgahaṇena lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti lokavohāravisayattā karuṇāya, paññāgahaṇena samaññāya anatidhāvanaṃ sabhāvānavabodhena hi dhammānaṃ samaññaṃ atidhāvitvā sattādiparāmasanaṃ hotīti. Tathā karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattivihāraṃ dasseti, paññāgahaṇena tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ catusaccañāṇaṃ catupaṭisambhidāñāṇaṃ catuvesārajjañāṇaṃ.
因为选取了悲心,就含摄了大悲等至智,所以也就展示出其余那些不共的智:六神通、在八种会众中不动摇的智、十力、十四种佛智、十六种智行、十八种佛法、四十四种智事、七十七种智事等等,这样依据许多种智慧的区分,显示出智的行相。同样,选取悲心,就显示出行的成就;选取慧,就显示出明的成就。选取悲心,显示出以自己为主导;选取慧,显示出以法为主导。选取悲心,显示出成为世间的依怙;选取慧,显示出成为自己的依怙。同样,选取悲心,显示出先施恩惠;选取慧,显示出知恩感恩。同样,选取悲心,显示出对他人不舍弃;选取慧,显示出对自己不执著。选取悲心,显示出成就成佛之法;选取慧,显示出成就佛果。同样,选取悲心,显示出救度他人;选取慧,显示出自己得度。同样,选取悲心,显示出对一切众生怀有摄护之心;选取慧,显示出对一切法怀有离贪之心。巴利
Karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā sesāsādhāraṇañāṇāni, cha abhiññā, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇāni, dasa balāni, cuddasa buddhañāṇāni, soḷasa ñāṇacariyā, aṭṭhārasa buddhadhammā, catucattālīsa ñāṇavatthūni, sattasattatiñāṇavatthūnīti evamādīnaṃ anekesaṃ paññāpabhedānaṃ vasena ñāṇacāraṃ dasseti. Tathā karuṇāgahaṇena caraṇasampattiṃ, paññāgahaṇena vijjāsampattiṃ. Karuṇāgahaṇena attādhipatitā, paññāgahaṇena dhammādhipatitā. Karuṇāgahaṇena lokanāthabhāvo, paññāgahaṇena attanāthabhāvo. Tathā karuṇāgahaṇena pubbakāribhāvo, paññāgahaṇena kataññutā. Tathā karuṇāgahaṇena aparantapatā, paññāgahaṇena anattantapatā. Karuṇāgahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi, paññāgahaṇena buddhabhāvasiddhi. Tathā karuṇāgahaṇena paresaṃ tāraṇaṃ, paññāgahaṇena sayaṃ taraṇaṃ. Tathā karuṇāgahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā, paññāgahaṇena sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti.
而在一切佛功德当中,悲是开端,因为悲是这些功德的根源;慧是终点,因为在这之上再没有别的可做了。这样,通过显示开端和终点,一切佛功德就都被显示出来了。同样地,选取悲,也就显示了以戒蕴为先导的定蕴。因为戒以悲为根源,由于戒是从远离杀生等行为而产生的,而戒又与三种禅那相应。通过“慧”这个词,则显示了慧蕴。戒是一切佛功德的开端,定在中间,慧是终点。这样,通过显示开端、中间、终点都善妙,也依理趣显示了一切佛功德,因为它们是被依理趣显示的。把握理趣,正是毫无遗漏地显示佛功德的方法;否则,谁有能力逐字逐句、毫无遗漏地显示世尊的功德呢?因此他说:巴利
Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi tannidānabhāvato, paññā pariyosānaṃ tato uttari karaṇīyābhāvato. Iti ādipariyosānadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti. Tathā karuṇāgahaṇena sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito, sā ca jhānattayasampayoginīti. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhe, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā. Eso eva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo, yadidaṃ nayaggāhaṇaṃ. Aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Tenevāha –
“ 就算是佛陀,也会赞叹另一位佛陀的功德;
就算用整整一劫的时间也不说别的。
劫会在漫长的间隔中耗尽;
如来的赞誉不会穷尽。”巴利
‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ; Kappampi ce aññamabhāsamāno. Khīyetha kappo ciradīghamantare; Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.305; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425; udā. aṭṭha. 53; apa. aṭṭha. 2.7.20; bu. vaṃ. aṭṭha. 4.4; cariyā. aṭṭha. 3.122 pakiṇṇakakathā);
也正因为这样,舍利弗长老在致力于分别佛陀功德这件事时,先用“不,尊者,不是这样”拒绝了,然后才说“此外,尊者,我已经通过法的推论而了知”。巴利
Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenapi buddhaguṇaparicchedanaṃ pati anuyuttena ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti paṭikkhipitvā ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) vuttaṃ.
2 以一切知智的功德这样简要地赞叹世尊过后,现在为了赞叹正法,说出“buddhopī”等语。其中,“buddho”是指示作者;“buddhabhāvaṃ”是指示受作者;“bhāvetvā sacchikatvā”是指示先前已完成的动作;“yaṃ”是不确定的受作者;“upagato”是指示后来已完成的动作;“vande”是指示动作本身;“taṃ”表示限定;“dhammaṃ”是作为礼拜这一动作的受作者;“gatamalaṃ anuttaraṃ”则是它的修饰语。巴利
2. Evaṃ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavitvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘buddhopī’’tiādimāha. Tattha buddhoti kattuniddeso. Buddhabhāvanti kammaniddeso. Bhāvetvā sacchikatvāti ca pubbakālakiriyāniddeso . Yanti aniyamato kammaniddeso. Upagatoti aparakālakiriyāniddeso. Vandeti kiriyāniddeso. Tanti niyamanaṃ. Dhammanti vandanakiriyāya kammaniddeso. Gatamalaṃ anuttaranti ca tabbisesanaṃ.
在这里,先要按“觉悟了诸谛,所以是佛陀;令众生觉悟,所以是佛陀”这类解说的方式(《大义释》192;《小义释》97),理解“佛陀”一词的含义。或者,因为连同习气在内,无明之眠已被彻底断除,或者因为智慧已经充分绽放,所以称为“已觉悟者”,也就是从觉醒和绽放的意义上称为佛陀。又或者,因为对任何应知之法都没有不了知的,应知法的特殊作用没有被执取,也没有再起作用的欲求,所以单从了知的意义上就可以成立作者之名,即“已觉悟者”,就像“受罚者不施”那样。从义理上说,佛陀就是那样的蕴相续:被巴拉密充分培育,以自生智连同习气摧毁并灭尽了一切烦恼而无余,是大悲、一切知智等无量功德聚的依止者。正如所说——巴利
Tattha buddhasaddassa tāva ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā niddesanayena (mahāni. 192; cūḷani. 97) attho veditabbo. Atha vā savāsanāya aññāṇaniddāya accantavigamato, buddhiyā vā vikasitabhāvato buddhavāti buddho jāgaraṇavikasanatthavasena. Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvena aggahaṇato kammavacanicchāya abhāvena avagamanatthavaseneva kattuniddeso labbhatīti buddhavāti buddho yathā ‘‘dikkhito na dadātī’’ti. Atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhuñāṇena saha vāsanāya vihataviddhastaniravasesakileso mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhāro khandhasantāno buddho. Yathāha –
所谓“佛陀”,就是指那位世尊:他自己觉悟,没有老师指导,在以前从没听人说过的法上,靠自己的力量证悟了诸谛,并且在这方面达到了遍知一切,对种种能力也完全掌握了自在。巴利
‘‘Buddhoti yo so bhagavā sayambhū. Anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. 97; paṭi. ma. 3.161).
“Api”这个词表示赞叹。通过它,说明对即将讲述的功德法生起这样的赞叹:“具足如此殊胜功德的,正是这位世尊。”Buddhabhāvaṃ 指正等正觉。Bhāvetvā 指生起并增长。Sacchikatvā 指亲自现证。Upagato 指到达、证得,与 buddhabhāvaṃ 相关联。Gatamalaṃ 指已离垢,也就是没有过失的意思。Vandeti 指我礼敬,或者我赞叹。Anuttaraṃ 指无有,即无上,也就是出世间的意思。Dhammanti:对于依教奉行的人,能使其不堕入恶趣和轮回,并保持、护持,所以称为法。这里简略的含义是:具足如此种种功德聚的佛陀、世尊,修习了称为圣道的法之后,又现证了称为果涅槃的法,证得了无上正等正觉,我礼敬这作为诸佛成佛之因、远离一切过失之垢、因自身无有更上者而称为无上的证悟正法。由于它也摄属教法正法的说明,所以这里应知有所摄属。巴利
Api-saddo sambhāvane. Tena ‘‘evaṃ guṇavisesayutto sopi nāma bhagavā’’ti vakkhamānaguṇe dhamme sambhāvanaṃ dīpeti. Buddhabhāvanti sammāsambodhiṃ. Bhāvetvāti uppādetvā vaḍḍhetvā ca. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Upagatoti patto, adhigatoti attho. Etassa ‘‘buddhabhāva’’nti etena sambandho. Gatamalanti vigatamalaṃ, niddosanti attho. Vandeti paṇamāmi, thomemi vā. Anuttaranti uttararahitaṃ, lokuttaranti attho. Dhammanti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyato ca saṃsārato ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo. Ayañhettha saṅkhepattho – evaṃ vividhaguṇagaṇasamannāgato buddhopi bhagavā yaṃ ariyamaggasaṅkhātaṃ dhammaṃ bhāvetvā, phalanibbānasaṅkhātaṃ pana sacchikatvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigato, tametaṃ buddhānampi buddhabhāvahetubhūtaṃ sabbadosamalarahitaṃ attano uttaritarābhāvena anuttaraṃ paṭivedhasaddhammaṃ namāmīti. Pariyattisaddhammassāpi tappakāsanattā idha saṅgaho daṭṭhabbo.
另外,注释书里说“他到达了阿毗达摩论藏的大海,通晓了三藏”,所以教法本身也可以有“现证”和“洞悉”的说法,因此应当知道,这里所说的“法”也包含了教法。同样,因为经文说“修习了什么法、现证了什么法”,所以连同作为成佛之因的诸巴拉密,以及前行阶段的增上戒学等,也应当知道都被这里“法”这个词所涵盖。因为它们能对治垢染,所以是“离垢”;因为不共于其他,所以是“无上”。正因为如此,世尊为了令众生脱离一切轮回之苦,发起了大誓愿,以大悲摄受的柔和意乐,以殊胜智慧净化了布施、调御、自制等无垢的最上法;在四阿僧祇又十万大劫中,恭敬、不间断、无余地修习和现证,在业处等方面获得了自在。这位稀有、不可思议、具大威神力的世尊,已达到增上戒、增上心的最高顶点和巴拉密的圆满,以二十四万亿十万种类的缘起理法门,催动大金刚智,现证了无上正等正觉。巴利
Atha vā ‘‘abhidhammanayasamuddaṃ adhigacchi, tīṇi piṭakāni sammasī’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pariyattidhammassapi sacchikiriyāsammasanapariyāyo labbhatīti sopi idha vutto evāti daṭṭhabbaṃ. Tathā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā saccikatvā’’ti ca vuttattā buddhakaradhammabhūtāhi pāramitāhi saha pubbabhāge adhisīlasikkhādayopi idha dhammasaddena saṅgahitāti veditabbaṃ. Tāpi hi malapaṭipakkhatāya gatamalā anaññasādhāraṇatāya anuttarā cāti. Tathā hi sattānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇatthāya katamahābhinīhāro mahākaruṇādhivāsapesalajjhāsayo paññāvisesaparidhotanimmalānaṃ dānadamasaṃyamādīnaṃ uttamadhammānaṃ satasahassādhikāni kappānaṃ cattāri asaṅkhyeyyāni sakkaccaṃ nirantaraṃ niravasesānaṃ bhāvanāpaccakkhakaraṇehi kammādīsu adhigatavasībhāvo acchariyācinteyyamahānubhāvo adhisīlādhicittānaṃ paramukkaṃsapāramippatto bhagavā paccayākāre catuvīsatikoṭisatasahassamukhena mahāvajirañāṇaṃ pesetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti.
在这里,用“修习了”这句话,是以明具足来赞叹法;用“现证了”这句话,是以解脱具足来赞叹法。同样,前一句是以禅那具足,后一句是以解脱具足。前一句是以定具足,后一句是以等至具足。或者,前一句是以尽智的状态,后一句是以无生智的状态。前一句是以电光喻,后一句是以金刚喻。前一句是以离贪的成就,后一句是以灭的成就。同样,前一句是以出离的状态,后一句是以脱离的状态。前一句是以因的状态,后一句是以无为的状态。前一句是以见的状态,后一句是以远离的状态。前一句是以增上的状态,后一句是以不死的状态来赞叹法。或者,通过“修习了何等法之后,而证得了佛位”这一句,是以善说性来赞叹法;通过“现证了”这一句,是以现见性来赞叹法。同样,前一句是以无时性,后一句是以来见性。或者,前一句是以应导入性,后一句是以各自证知性来赞叹法。通过“离垢”一词,以显示没有杂染而表明法的清净;通过“无上”一词,以显示没有其他更殊胜者而表明法的广大圆满。或者,前一句显示法的断德成就,后一句显示法的自性成就。或者,应当把法的离垢性结合到应当修习这一点上来理解,因为以修习的功德,它就成为烦恼的摧毁者。应当把无上性结合到应当现证这一点上来理解,因为由于现证所产生,再也没有比这更需要做的了,所以它不共其他,因此是无上。同样,以“修习了”这一句,连同前行戒等,显示了有学戒定慧三蕴;以“现证了”这一句,连同无为界,显示了无学戒定慧三蕴。巴利
Ettha ca ‘‘bhāvetvā’’ti etena vijjāsampadāya dhammaṃ thometi, ‘‘sacchikatvā’’ti etena vimuttisampadāya. Tathā paṭhamena jhānasampadāya, dutiyena vimokkhasampadāya. Paṭhamena vā samādhisampadāya, dutiyena samāpattisampadāya. Atha vā paṭhamena khayeñāṇabhāvena, dutiyena anuppādeñāṇabhāvena. Purimena vā vijjūpamatāya, dutiyena vajirūpamatāya. Purimena vā virāgasampattiyā, dutiyena nirodhasampattiyā. Tathā paṭhamena niyyānabhāvena, dutiyena nisssaraṇabhāvena. Paṭhamena vā hetubhāvena, dutiyena asaṅkhatabhāvena. Paṭhamena vā dassanabhāvena, dutiyena vivekabhāvena. Paṭhamena vā adhipatibhāvena, dutiyena amatabhāvena dhammaṃ thometi. Atha vā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā buddhabhāvaṃ upagato’’ti etena svākkhātatāya dhammaṃ thometi. ‘‘Sacchikatvā’’ti etena sandiṭṭhikatāya. Tathā purimena akālikatāya, pacchimena ehipassikatāya. Purimena vā opaneyyikatāya, pacchimena paccattaṃ veditabbatāya dhammaṃ thometi. ‘‘Gatamala’’nti iminā saṃkilesābhāvadīpanena dhammassa parisuddhataṃ dasseti, ‘‘anuttara’’nti etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanena vipulaparipuṇṇataṃ. Paṭhamena vā pahānasampadaṃ dhammassa dasseti, dutiyena sabhāvasampadaṃ. Bhāvetabbatāya vā dhammassa gatamalabhāvo yojetabbo . Bhāvanāguṇena hi so dosānaṃ samugghātako hotīti. Sacchikātabbabhāvena anuttarabhāvo yojetabbo. Sacchikiriyānibbattito hi taduttarikaraṇīyābhāvato anaññasādhāraṇatāya anuttaroti. Tathā ‘‘bhāvetvā’’ti etena saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā honti, ‘‘sacchikatvā’’ti etena saha asaṅkhatāya dhātuyā asekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā hontīti.
3 就这样,先用简要的方式,以一切法的功德赞叹了正法;现在为了赞叹圣僧,便说出“善逝的……”等话。其中,“善逝的”是标明关联的词,它和“诸子”相连。 “亲子”是用来限定“子”的。 “摧破魔军者”是说明成为亲子的原因;借此表明,摧破烦恼正是世尊成为亲子之父的原因。 “八种的”是限定数目的说明;借此表明,即使他们因各自的殊胜而数目成千上万,也不会超出这个数目,因为他们不会超出道与果的阶位。 “集合”是聚集的说明。 “圣僧”是说明功德殊胜的僧团;借此表明,圣者们即使各不相同,在和合相处时,由于见解和戒律相同而聚集,就成为圣僧。巴利
3. Evaṃ saṅkhepeneva sabbadhammaguṇehi saddhammaṃ abhitthavitvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘sugatassā’’tiādimāha. Tattha sugatassāti sambandhaniddeso, tassa ‘‘puttāna’’nti etena sambandho. Orasānanti puttavisesanaṃ. Mārasenamathanānanti orasaputtabhāve kāraṇaniddeso. Tena kilesappahānameva bhagavato orasaputtabhāve kāraṇaṃ anujānātīti dasseti. Aṭṭhannanti gaṇanaparicchedaniddeso. Tena satipi tesaṃ sattavisesabhāvena anekasahassasaṅkhābhāve imaṃ gaṇanaparicchedaṃ nātivattantīti dasseti maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvānātivattanato. Samūhanti samudāyaniddeso. Ariyasaṅghanti guṇavisiṭṭhasaṅghāṭabhāvaniddeso. Tena asabhipi ariyapuggalānaṃ kāyasāmaggiyaṃ ariyasaṅghabhāvaṃ dasseti diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvato.
在这里,“亲生子”是指从胸膛出生、在胸膛养育长大的。就像众生的亲生孩子,因为是亲生的,所以对父亲拥有的遗产有特别的继承权;同样,这些圣者也是在听闻正自觉者之法时,以圣者的出生方式而出生,因此对世尊所拥有的解脱之乐和圣法宝,决定得到一份,所以就像亲生子一样,是“亲生子”。或者,圣弟子们靠世尊说法的威力,正在进入或已经进入圣者的境地;由于他们是由世尊的胸膛、由精勤而生的殊胜出生,所以真正地有资格被称为“亲生子”。即使是弟子们所说的法,也因为以世尊的教导为根源,而且没有特征等方面的差别,所以仍然被称为“世尊的说法”。巴利
Tattha urasi bhavā jātā saṃvaddhā ca orasā. Yathā hi sattānaṃ orasaputtā attajātatāya pitu santakassa dāyajjassa visesena bhāgino honti, evameva tepi ariyapuggalā sammāsambuddhassa dhammassavanante ariyāya jātiyā jātatāya bhagavato santakassa vimuttisukhassa ariyadhammaratanassa ca ekantabhāginoti orasā viya orasā. Atha vā bhagavato dhammadesanānubhāvena ariyabhūmiṃ okkamamānā okkantā ca ariyasāvakā bhagavato urena vāyāmajanitābhijātitāya nippariyāyena ‘‘orasaputtā’’ti vattabbataṃ arahanti. Sāvakehi pavattiyamānāpi hi dhammadesanā ‘‘bhagavato dhammadesanā’’icceva vuccati taṃmūlikattā lakkhaṇādivisesābhāvato ca.
即使圣弟子在证得圣道的那一刻,并不像世尊那样,为了彻底排除障碍而把天子魔或魔军完全击退,但因为他们仍有应当被击退的烦恼因,当这些因被搅动摧毁时,他们也就被称为已被搅动摧毁,所以说他们是“摧破魔军者”。在这个意义上,本来应当说“摧破魔罗与魔军者”,但这里是以部分代表整体,所以只说“摧破魔军者”,应当这样理解。或者也可以说,就像五蕴魔和行魔一样,天子魔在断除功德这件事上也是站在烦恼一边的,因此烦恼的力量集团被称为“军”。正如经中所说:“欲望是你的第一支军队”等等。而这支具有一千五百种或无量种烦恼分类的烦恼军,被正念、择法、精进、止等功德武器一部分一部分地搅动、击破、粉碎,所以圣弟子们是“摧破魔军者”。这样说,是为了显示他们是世尊的亲生子。巴利
Yadipi ariyasāvakānaṃ ariyamaggādhigamasamaye bhagavato viya tadantarāya karaṇatthaṃ devaputtamāro, māravāhinī vā na ekantena apasādeti, tehi pana apasādetabbatāya kāraṇe vimathite tepi vimathitā eva nāma hontīti āha – ‘‘mārasenamathanāna’’nti. Imasmiṃ panatthe ‘‘māramārasenamathanāna’’nti vattabbe ‘‘mārasenamathanāna’’nti ekadesasarūpekaseso katoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā khandhābhisaṅkhāramārānaṃ viya devaputtamārassapi guṇamāraṇe sahāyabhāvūpagamanato kilesabalakāyo ‘‘senā’’ti vuccati. Yathāha ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’tiādi (su. ni. 438; mahāni. 28, 68, 149). Sā ca tehi diyaḍḍhasahassabhedā anantabhedā vā kilesavāhinī satidhammavicayavīriyasamathādiguṇapaharaṇehi odhiso vimathitā vihatā viddhastā cāti mārasenamathanā, ariyasāvakā. Etena tesaṃ bhagavato anujātaputtataṃ dasseti.
因为远离烦恼,不走在邪道上,只走在正道上,所以依词源称作圣者。或者说,因为应当被包括天人在内的世间作为皈依处来亲近,而且亲近它的人能因此达成目的,所以叫圣者。圣者们的僧团就是圣僧;也可以说,既是圣者又是僧团,所以叫圣僧——这里说的就是这样的圣僧。为了说明世尊之后佛宝和法宝的证悟也依赖于僧宝,应当知道就在这里说了“以头顶礼”。巴利
Ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato ariyā niruttinayena. Atha vā sadevakena lokena ‘‘saraṇa’’nti araṇīyato upagantabbato upagatānañca tadatthasiddhito ariyā, ariyānaṃ saṅghoti ariyasaṅgho, ariyo ca so saṅgho cāti vā ariyasaṅgho, taṃ ariyasaṅghaṃ. Bhagavato aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti ariyasaṅghassa bahūpakārataṃ dassetuṃ idheva ‘‘sirasā vande’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.
在这里,“善逝的亲生子”这一句,显示圣僧的来源圆满;“摧破魔军者”这一句,显示断除的圆满,因为它说明断除了一切烦恼杂染。“八辈之众”这一句,显示智慧的圆满,因为它说明安住于道与果的阶位。“圣僧”这一句,显示威力的圆满,因为它说明在一切僧众中最为殊胜。或者也可以说,“善逝的亲生子”说明圣僧是清净的所依;“摧破魔军者”说明他们正直、如法地修行;“八辈之众”说明他们值得供养等;“圣僧”说明他们是最上的福田。同样地,“善逝的亲生子”这一句,显示圣僧具有出世间的皈依——因为正是通过出世间的皈依,他们才成为世尊的亲生子。“摧破魔军者”这一句,显示由发愿成就所完成的前行阶段的正确修行——因为已经发愿并正确修行的人,能够战胜魔罗和魔众。“八辈之众”这一句,以补特伽罗为立足点,显示与所证悟之法相应的有学法和无学法,因为道与果的法已经阐明。“圣僧”则显示最上应供的状态。对声闻弟子来说,皈依是一切功德的开始;有前行阶段的修行、有学阶段的戒蕴等是中间;无学阶段的戒蕴等是最后。如此,圣僧的功德就是初善、中善、后善,在这里已经简要地阐明了一切。巴利
Ettha ca ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa pabhavasampadaṃ dasseti, ‘‘mārasenamathanāna’’nti etena pahānasampadaṃ sakalasaṃkilesappahānadīpanato. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena ñāṇasampadaṃ maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvadīpanato. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti etena pabhāvasampadaṃ dasseti sabbasaṅghānaṃ aggabhāvadīpanato. Atha vā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti ariyasaṅghassa visuddhanissayabhāvadīpanaṃ, ‘‘mārasenamathanāna’’nti sammāujuñāyasāmīcippaṭipannabhāvadīpanaṃ, ‘‘aṭṭhannampi samūha’’nti āhuneyyādibhāvadīpanaṃ, ‘‘ariyasaṅgha’’nti anuttarapuññakkhettabhāvadīpanaṃ. Tathā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabbhāvaṃ dīpeti. Lokuttarasaraṇagamanena hi te bhagavato orasaputtā jātā. ‘‘Mārasenamathanāna’’nti etena abhinīhārasampadāsiddhaṃ pubbabhāge sammāpaṭipattiṃ dasseti. Katābhinīhārā hi sammāpaṭipannā māraṃ māraparisaṃ vā abhivijinanti. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena paṭividdhastavipakkhe sekkhāsekkhadhamme dasseti puggalādhiṭṭhānena maggaphaladhammānaṃ pakāsitattā. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti aggadakkhiṇeyyabhāvaṃ dasseti. Saraṇagamanañca sāvakānaṃ sabbaguṇānaṃ ādi, sapubbabhāgapaṭipadā sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe, asekkhā sīlakkhandhādayo pariyosānanti ādimajjhapariyosānakalyāṇā saṅkhepato sabbe ariyasaṅghaguṇā pakāsitā honti.
4 就这样,先用三首偈颂,以简略总说一切功德的方式顶礼三宝之后,现在为了把这礼敬转向自己所希望的目的,说出“以此我……”等话。其中,因为能让人生起喜悦,所以叫“宝”,也就是佛、法、僧。当人依照“彼世尊即是如此……”等句,如实忆念他们的真实功德时,就会生起无量的欢喜和欢悦,成为证得不死之因。正如所说:巴利
4. Evaṃ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃnipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento ‘‘iti me’’tiādimāha. Tattha ratijananaṭṭhena ratanaṃ, buddhadhammasaṅghā. Tesañhi ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā yathābhūtaguṇe āvajjentassa amatādhigamahetubhūtaṃ anappakaṃ pītipāmojjaṃ uppajjati. Yathāha –
玛哈那玛,当圣弟子随念如来的时候,在那个时候,他的心不会被贪欲缠住,也不会被嗔缠住……也不会被痴缠住……玛哈那玛,圣弟子的心倾向于正直,就能得到义理的喜悦,得到法的喜悦,得到与法相应的欢喜;欢喜生起时,喜就生起了。巴利
‘‘Yasmiṃ mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti…pe… ujugatacitto kho mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyatī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11).
或者,“宝”的意思就是受到尊重等状态。因为这样说:巴利
Cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ –
“ 受到恭敬,价值又高,无与伦比,极难见到;
因为被无与伦比的有情所受用,所以被称为宝。”巴利
‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ; Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223; khu. pā. aṭṭha. 6.3; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50);
被尊崇等特质,只存在于佛陀等人身上,不是其他人共有的。巴利
Cittikatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsu eva labbhantīti.
礼敬本身就是由礼敬构成的,就像说“由布施构成”“由持戒构成”那样。这里的礼敬,是指用身、语、意对三宝的功德心生倾向,或者加以称赞颂扬。由产生值得受人供养果报的状态所产生,所以叫“福”;或者说,因为它能净化自己的心相续,所以叫“福”。善摧障碍,就是彻底摧毁了障碍。借此说明:依靠自己净信的成就以及三宝作为福田的成就,这份福能够摧毁在阐明义理时的破坏与灾厄。已存在,是指先前已经发生的动作。它与“我将阐明义理”这句话相关联。彼的,是指那份由礼敬三宝所成的福,属于它的。以威力,就是以力量。巴利
Vandanāva vandanāmayaṃ yathā ‘‘dānamayaṃ sīlamaya’’nti (dī. ni. 3.305; itivu. 60). Vandanā cettha kāyavācācittehi tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaninnatā, thomanā vā. Pujjabhavaphalanibbattanato puññaṃ, attano santānaṃ punātīti vā. Suvihatantarāyoti suṭṭhu vihatantarāyo. Etena attano pasādasampattiyā ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā taṃ puññaṃ atthappakāsanassa upaghātakaupaddavānaṃ vihanane samatthanti dasseti. Hutvāti pubbakālakiriyā. Tassa ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena sambandho. Tassāti yaṃ ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ, tassa. Ānubhāvenāti balena.
5 这样,说明了礼敬三宝的用意之后,现在为了要解释某部说法的义理,先以称扬功德的方式把它引介出来,于是说“以中部经典为标志”等话。其中,“以中部经典为标志”,就是用那些篇幅不太长也不太短的经来标示。譬如在《长部》里,经的篇幅是长的;在《相应部》和《增支部》这两部里,经的篇幅是短的;但此处——在此教法中——不是这样。这里从篇幅来说,是中等长度的经。因此说“以中部经典为标志,意思就是用那些篇幅不太长也不太短的经来标示”。以此显示“中部”这一名称是随此义而来的通称。难道经不就是阿含吗?那么,以经为标志又是对谁而言呢?从胜义上说,这确实如此,然而阿含是依经而施设的。正如对义与文的集合有“经”这一说法,同样,对经的集合有“阿含”这一说法。这里,即在此教法中。于此、以此或从此而了知自利他利等,故为阿含;由于具足初善等功德,以最上之义,成为种种所求成就之因,为智者所应求取,故为殊胜;阿含与殊胜,即阿含殊胜。或者,为阿含所认可者即是殊胜,故为阿含殊胜;中部与那阿含殊胜,即中部阿含殊胜,属于它的。巴利
5. Evaṃ ratanattayassa nipaccakāre payojanaṃ dassetvā idāni yassā dhammadesanāya atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo, tassā tāva guṇābhitthavanavasena upaññāpanatthaṃ ‘‘majjhimapamāṇasuttaṅkitassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha majjhimapamāṇasuttaṅkitassāti nātidīghanātikhuddakapamāṇehi suttantehi lakkhitassa. Yathā hi dīghāgame dīghapamāṇāni suttāni, yathā ca saṃyuttaṅguttarāgamesu dvīsu khuddakapamāṇāni, na evaṃ idha. Idha pana pamāṇato majjhimāni suttāni. Tena vuttaṃ ‘‘majjhimapamāṇasuttaṅkitassāti nātidīghanātikhuddakapamāṇehi suttantehi lakkhitassati attho’’ti. Etena ‘‘majjhimo’’ti ayaṃ imassa atthānugatasamaññāti dasseti. Nanu ca suttāni eva āgamo, kassa pana suttehi aṅkananti? Saccametaṃ paramatthato, suttāni pana upādāya paññatto āgamo. Yatheva hi atthabyañjanasamudāye ‘‘sutta’’nti vohāro, evaṃ suttasamudāye ayaṃ ‘‘āgamo’’ti vohāro. Idhāti imasmiṃ sāsane. Āgamissanti ettha, etena etasmā vā attatthaparatthādayoti āgamo, ādikalyāṇādiguṇasampattiyā uttamaṭṭhena taṃtaṃabhipatthitasamiddhihetutāya paṇḍitehi varitabbato varo, āgamo ca so varo cāti āgamavaro. Āgamasammatehi vā varoti āgamavaro, majjhimo ca so āgamavaro cāti majjhimāgamavaro, tassa.
“诸佛的随觉者”:即跟随诸佛之后而觉悟、随顺诸佛通达真理而通达诸谛的上首弟子等圣者。以他们解释义理、称扬功德的方式,作了注解。或者也可以这样搭配:诸佛与随觉者,合起来叫“佛陀与随觉者”。因为最初由正自觉者以律、经、论中种种散说教示的方式所分别阐明的义理,后来再由结集者以各别作释的方式汇整收录。“摧伏他论者”:就是摧破外道的论说,也就是粉碎他们的恶见。因为这部圣典在《根本法门经》《一切漏经》等经中,揭示了执持恶见者的恶见过失;在《萨恰咖经》《优波离经》等经中,阐明了摧破萨恰咖等人邪说的道理,所以特别被赞誉为“摧伏他论者”。再者,在注释开头透过宣说所释法的特殊功德来作称扬,是这位阿阇黎的一贯风格。正如在《吉祥悦意注》《显扬心义注》《满足希求注》以及《殊胜义论》等书中,依次以“能生起净信的功德者”“能生起各种智慧差别者”“能令说法师中之魁首生起种种无碍辩才者”“为甚深智慧所彻入、恒由各种理路所庄严的阿毗达摩”等语句来赞叹一样。巴利
Buddhānaṃ anubuddhānaṃ buddhānubuddhā, buddhānaṃ saccapaṭivedhaṃ anugamma paṭividdhasaccā aggasāvakādayo ariyā. Tehi atthasaṃvaṇṇanāguṇasaṃvaṇṇanānaṃ vasena saṃvaṇṇitassa. Atha vā buddhā ca anubuddhā ca buddhānubuddhāti yojetabbaṃ. Sammāsambuddheneva hi vinayasuttābhidhammānaṃ pakiṇṇakadesanādivasena yo paṭhamaṃ attho vibhatto, so eva pacchā tassa tassa saṃvaṇṇanāvasena saṅgītikārehi saṅgahaṃ āropitoti. Paravādamathanassāti aññatitthiyānaṃ vādanimmathanassa, tesaṃ diṭṭhigatabhañjanassāti attho. Ayañhi āgamo mūlapariyāyasuttasabbāsavasuttādīsu diṭṭhigatikānaṃ diṭṭhigatadosavibhāvanato saccakasuttaṃ (ma. ni. 1.353) upālisuttādīsu (ma. ni. 2.56) saccakādīnaṃ micchāvādanimmathanadīpanato visesato ‘‘paravādamathano’’ti thomitoti. Saṃvaṇṇanāsu cāyaṃ ācariyassa pakati, yā taṃtaṃsaṃvaṇṇanāsu ādito tassa tassa saṃvaṇṇetabbassa dhammassa visesaguṇakittanena thomanā. Tathā hi sumaṅgalavilāsinīsāratthapakāsinīmanorathapūraṇīsu aṭṭhasālinīādīsu ca yathākkamaṃ ‘‘saddhāvahaguṇassa, ñāṇappabhedajananassa, dhammakathikapuṅgavānaṃ vicittapaṭibhānajananassa, tassa gambhīrañāṇehi ogāḷhassa abhiṇhaso nānānayavicittassa abhidhammassā’’tiādinā thomanā katā.
6 义注:因为人们通过它来解说意义,所以叫义注。在第一次结集等时候,把辅音 ttha 变成 ṭṭha,就像“苦的压迫之义”这样的说法一样,于是就成了 aṭṭhakathā 这个形式。自在者:因为具足六神通,拥有最殊胜的心自在,又在禅那等方面完全具备五种自在,所以称为自在者,也就是大迦叶等长老。由他们五百:由他们五百人。凡是:凡是那部义注。已诵出:为了阐明意义,他们在合适的地方,用“这是这句的意思,这是那句的意思”的方式汇集起来宣说。后亦随诵:后来在第二次、第三次结集时,也由亚萨长老等人随后诵出。通过这一点,显示了自己这部注解传承来源的清净。巴利
6. Attho kathīyati etāyāti atthakathā, sā eva aṭṭhakathā ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā yathā ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho’’ti (paṭi. ma. 1.17; 2.8) āditotiādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ. Chaḷabhiññatāya paramena cittissariyabhāvena samannāgatattā jhānādīsu pañcavidhavasitāsabbhāvato ca vasino, therā mahākassapādayo. Tesaṃ satehi pañcahi. Yāti yā aṭṭhakathā. Saṅgītāti atthaṃ pakāsetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ayaṃ etassa attho, ayaṃ etassa attho’’ti saṅgahetvā vuttā. Anusaṅgītā ca yasattherādīhi pacchāpi dutiyatatiyasaṅgītīsu. Iminā attano saṃvaṇṇanāya āgamanasuddhiṃ dasseti.
7 僧伽罗:因为执捉狮子的鬃毛而得名,也就是狮子王子。应当知道,由于王族血脉是从他传下来的,所以铜掌岛的刹帝利被称为僧伽罗;又因为他们居住在那里,铜掌岛也就有了僧伽罗岛这个称呼。所传来:指从赡部洲带来。然后:就是后来。因为后来,为了不与其他部派的主张混杂,便用僧伽罗语保存了义注。由此说明,根本义注并非普遍通行,所以这种对义理的阐明是绝对必要的。也正因如此才说“为岛上居民的利益”。其中“岛上居民”,是指赡部洲的居民,或者是指僧伽罗岛的居民,为了他们的利益,便用僧伽罗语保存了义注。巴利
7. Sīhassa lānato gahaṇato sīhaḷo, sīhakumāro. Taṃvaṃsajātatāya tambapaṇṇidīpe khattiyānaṃ, tesaṃ nivāsatāya tambapaṇṇidīpassa ca sīhaḷabhāvo veditabbo. Ābhatāti jambudīpato ānītā. Athāti pacchā. Aparabhāge hi nikāyantaraladdhīhi asaṅkaratthaṃ sīhaḷabhāsāya aṭṭhakathā ṭhapitāti. Tena mūlaṭṭhakathā sabbasādhāraṇā na hotīti idaṃ atthappakāsanaṃ ekantena karaṇīyanti dasseti. Tenevāha ‘‘dīpavāsīnamatthāyā’’ti. Tattha dīpavāsīnanti jambudīpavāsīnaṃ, sīhaḷadīpavāsīnaṃ vā atthāya sīhaḷabhāsāya ṭhapitāti yojanā.
8 把像外壳一样的僧伽罗语去掉。“从那里”是指从这部义注里。“我”是在指称自己。“令人愉悦的语言”就是摩揭陀语。因为它是本来自然的语言,能让智者的心感到愉悦。所以他说“与经的轨则相应”,意思是随顺圣典的方式,遵循圣典的语言。“离过”是指远离了其他非自然语的语言。巴利
8.Apanetvānāti kañcukasadisaṃ sīhaḷabhāsaṃ apanetvā. Tatoti aṭṭhakathāto. Ahanti attānaṃ niddisati, manoramaṃ bhāsanti māgadhabhāsaṃ. Sā hi sabhāvaniruttibhūtā paṇḍitānaṃ manaṃ ramayatīti. Tenevāha ‘‘tantinayānucchavika’’nti, pāḷigatiyā anulomikaṃ pāḷibhāsāyānuvidhāyininti attho. Vigatadosanti asabhāvaniruttibhāsantararahitaṃ.
9 不违背时机:指不与既定主张相冲突。由此说明没有义理上的过失。正因为不相违背,这里也要阐明上座们的主张。上座传承之灯:因为具足戒蕴等功德而成为长老,也就是大迦叶等人。由他们传承下来的师徒相续,就是上座传承;属于这一传承,因具足教法与证悟,以智慧之光使上座传承彰显,就是上座传承之灯,即大寺的住众。以种种方式加以判定,所以叫决择,就是在疑难之处以破除执著的方式所作的断疑之论。他们拥有极善巧、极精细的决择,所以是善妙精细决择者。或者也可以这样搭配:能判定就是决择,指以上述义理为对象的智慧。他们拥有极为善巧、极为精纯的决择。由此表明:这种决择来自大迦叶等长老的师承相传,因此是不颠倒、精细、微妙的,是大寺住众的决择,所以堪为准量。巴利
9.Samayaṃ avilomentoti siddhantaṃ avirodhento. Etena atthadosābhāvamāha. Aviruddhattā eva hi theravādāpi idha pakāsīyissanti. Theravaṃsadīpānanti thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā therā, mahākassapādayo. Tehi āgatā ācariyaparamparā theravaṃso, tappariyāpannā hutvā āgamādhigamasampannattā paññāpajjotena tassa samujjalanato theravaṃsadīpā, mahāvihāravāsino, tesaṃ. Vividhehi ākārehi nicchīyatīti vinicchayo, gaṇṭhiṭṭhānesu khīlamaddanākārena pavattā vimaticchedanī kathā. Suṭṭhu nipuṇo saṇho vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā. Atha vā vinicchinotīti vinicchayo, yathāvuttatthavisayaṃ ñāṇaṃ. Suṭṭhu nipuṇo cheko vinicchayo etesanti yojetabbaṃ. Etena mahākassapāditheraparamparābhato, tato eva ca aviparīto saṇho sukhumo mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayoti tassa pamāṇabhūtataṃ dasseti.
10 “并为善士”中的“并”字表示合集。由此说明:不只是为了赡部洲居民的利益,也是为了令善士们喜悦。同时也就成立了“也为铜掌岛居民的利益”这个意思,因为对他们来说,受持等也更容易做到,而且他们也有许多作用。“为久住义”,就是为正法久住的利益,意思是长时间安住。因为这种义理的阐明,能成为使字句无误、善巧安立以及义理善巧引导的方便,所以能使正法久住。世尊也确实这样说过:“比丘们,有两种法能使正法久住、不忘失、不消失。哪两种?善巧安立的字句,以及善巧引导的义理。”(《增支部》2.20)巴利
10.Sujanassacāti ca-saddo sampiṇḍanattho. Tena ‘‘na kevalaṃ jambudīpavāsīnameva atthāya, atha kho sādhujanatosanatthañcā’’ti dasseti. Tena ca ‘‘tambapaṇṇidīpavāsīnampi atthāyā’’ti ayamattho siddho hoti uggahaṇādisukaratāya tesampi bahukārattā. Ciraṭṭhitatthanti ciraṭṭhitiatthaṃ, cirakālaṭṭhitiyāti attho. Idañhi atthappakāsanaṃ aviparītapadabyañjanasunikkhepassa atthasunayassa ca upāyabhāvato saddhammassa ciraṭṭhitiyā saṃvattati. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘dveme, bhikkhave, dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti. Katame dve? Sunnikkhittañca padabyañjanaṃ attho ca sunīto’’ti (a. ni. 2.20).
11 11. 他想写一部义注,为了交代这部义注的规模之大,就说出了“戒论”等话。因此他说:“这里就不详细分析了。”另一种说法是:他打算写的义注,应当把《清净道论》当作其中的一部分来采用,于是为了给说法者们作指导,就以列举纲目的方式,把那里详细分析过的法展示出来,说的就是“戒论”等等。其中,“戒论”是指按照行持与遮止等方面对戒所作的详细论述。“头陀法”是指常乞食支等十三种能削减烦恼的修行法。“一切业处”是指经典中提到的三十八种,加上义注中提到的两种,全都包含在内,这些都是修行者修习止观的所依之处。“与行相辨别俱”是指连同贪行等性行的辨别一起说明。“四禅”是指四种色界禅那。“四等至”是指四种无色定。或者也可以说,仅仅获得的八种定叫“禅那”,达到等至自在的阶段叫“等至”。或者,“禅那”指色界和无色界的禅那,“等至”指果等至和灭尽等至。巴利
11. Yaṃ atthavaṇṇanaṃ kattukāmo, tassā mahattaṃ pariharituṃ ‘‘sīlakathā’’tiādi vuttaṃ. Tenevāha ‘‘na taṃ idha vicārayissāmī’’ti. Atha vā yaṃ aṭṭhakathaṃ kattukāmo, tadekadesabhāvena visuddhimaggo gahetabboti kathikānaṃ upadesaṃ karonto tattha vicāritadhamme uddesavasena dasseti ‘‘sīlakathā’’tiādinā. Tattha sīlakathāti cārittavārittādivasena sīlassa vitthārakathā. Dhutadhammāti piṇḍapātikaṅgādayo terasa kilesadhunanakadhammā. Kammaṭṭhānāni sabbānīti pāḷiyaṃ āgatāni aṭṭhatiṃsa, aṭṭhakathāyaṃ dveti niravasesāni yogakammassa bhāvanāya pavattiṭṭhānāni. Cariyāvidhānasahitoti rāgacaritādīnaṃ sabhāvādividhānena sahito. Jhānāni cattāri rūpāvacarajjhānāni, samāpattiyo catasso arūpasamāpattiyo. Aṭṭhapi vā paṭiladdhamattāni jhānāni, samāpajjanavasībhāvappattiyā samāpattiyo. Jhānāni vā rūpārūpāvacarajjhānāni, samāpattiyo phalasamāpattinirodhasamāpattiyo.
12 六种神通,按世间与出世间来分类,就是全部的神通。依照《智分别》等(《分别论》751)中所说的一种分类等方法,把智慧收集、归纳起来,然后作出判定,这就是“慧之集摄决择”。巴利
12. Lokiyalokuttarabhedā cha abhiññāyo sabbā abhiññāyo. Ñāṇavibhaṅgādīsu (vibha. 751) āgatanayena ekavidhādinā paññāya saṃkaletvā sampiṇḍetvā nicchayo paññāsaṅkalananicchayo.
13 缘相,就是指作为缘的诸法——比如因等——对于由缘所生起的诸法,成为因缘等状态,这就是缘相;对这一点所做的开示,就叫缘相开示,意思就是缘起论。而这部缘起论,因为没有混杂其他部派的见解,所以极其清净;因为要剖析密集相续极为困难,所以微细深妙;又因为在此中以一性理趣等加以分别抉择,所以他说“极为清净、微细深妙之理趣”。所谓“未离续道”,意思是说,没有舍弃《无碍解道》等中所说的理趣,而进行抉择。巴利
13. Paccayadhammānaṃ hetādīnaṃ paccayuppannadhammānaṃ hetupaccayādibhāvo paccayākāro, tassa desanā paccayākāradesanā, paṭiccasamuppādakathāti attho. Sā pana nikāyantaraladdhisaṅkararahitatāya suṭṭhu parisuddhā, ghanavinibbhogassa sudukkaratāya nipuṇā saṇhasukhumā, ekattanayādisahitā ca tattha vicāritāti āha ‘‘suparisuddhanipuṇanayā’’ti. Paṭisambhidādīsu āgatanayaṃ avissajjetvāva vicāritattā avimuttatantimaggā.
14 14. 关于“sabbaṃ”(一切)这句:“iti”这个词表示结束,“pana”这个词是说话上的修饰,合起来意思是“这一切”。“idha”(在此)指的是这部注疏。我不去讨论它,用意是避免重复。巴利
14.Itipana sabbanti iti-saddo parisamāpane, pana-saddo vacanālaṅkāre, etaṃ sabbanti attho. Idhāti imissā aṭṭhakathāya. Na taṃ vicārayissāmi punaruttibhāvatoti adhippāyo.
15 15. 现在,确定这种不讨论的绝对理由,他说了“中间是清净道”等话。其中,通过“站在中间”这一显示居中状态的表述,特别表明《清净道》是四部圣典共同的注疏,而不像《吉祥悦意》等那样是不共的注疏。说“特别”,是因为《清净道》对律藏和阿毗达摩也相应地作了释义。巴利
15. Idāni tasseva avicāraṇassa ekantakāraṇaṃ niddhārento ‘‘majjhe visuddhimaggo’’tiādimāha. Tattha ‘‘majjhe ṭhatvā’’ti etena majjhaṭṭhabhāvadīpanena visesato catunnaṃ āgamānaṃ sādhāraṇaṭṭhakathā visuddhimaggo, na sumaṅgalavilāsinīādayo viya asādhāraṇaṭṭhakathāti dasseti. ‘‘Visesato’’ti ca idaṃ vinayābhidhammānampi visuddhimaggo yathārahaṃ atthavaṇṇanā hoti evāti katvā vuttaṃ.
16 icceva就是iti eva(如此)。tampi是指《清净道论》也一样。etāya是指通过这部《破除迷执》。在这里,用“带到锡兰岛”等话说明了造这部注疏的缘由,用“为了洲民的利益,为了善人的欢喜,也为了法的久住”说明了目的,用“我将阐明殊胜中部阿含的意义”说明了纲要,用“除去那里的师子语”等话以及“戒论”等话说明了造论的方式。至于不展开讨论“戒论”等,这本身在这里就已经是造论方式了。巴利
16.Iccevāti iti eva. Tampīti visuddhimaggampi. Etāyāti papañcasūdaniyā. Ettha ca ‘‘sīhaḷadīpaṃ ābhatā’’tiādinā aṭṭhakathākaraṇassa nimittaṃ dasseti, ‘‘dīpavāsīnamatthāya, sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ, ciraṭṭhitatthañca dhammassā’’ti etena payojanaṃ, ‘‘majjhimāgamavarassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena piṇḍatthaṃ, ‘‘apanetvāna tatohaṃ sīhaḷabhāsa’’ntiādinā, ‘‘sīlakathā’’tiādinā ca karaṇappakāraṃ. Sīlakathādīnaṃ avicāraṇampi hi idha karaṇappakāro evāti.
《因缘故事》的注释巴利
Nidānakathāvaṇṇanā
1 有分判能力的人,正是通过显示分判本身来阐明诸法的自性。所以,先要按五十集、品、经等次第来展示《中部》的分判,于是说出“其中,名为中部结集”等话。那里的“其中”,是指“我将阐明中部胜义”这句话中所说的。凡是按中部经典的同义语而称为中部结集的,它从五十集等开始就是这样——通过“名为中部结集”等话来说明。或者,“其中”是指“依此注释而了知中部结集之义”中的中部结集,通过“名为中部结集”等话来说明:应当了知其义的中部结集,从五十集等开始就是这样。五个十合为一个五十;处在根本、开头的五十,或者说作为根本的五十,就是根本五十;处在中间的五十,就是中部五十;处在最上方的五十,就是上部五十。所谓“三集摄”,就是三个五十集的计数。巴利
1. Vibhāgavantānaṃ sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanamukheneva hotīti paṭhamaṃ tāva paṇṇāsavaggasuttādivasena majjhimāgamassa vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tattha majjhimasaṅgīti nāmā’’tiādimāha. Tattha tatthāti yaṃ vuttaṃ ‘‘majjhimāgamavarassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti, tasmiṃ vacane. Yā majjhimāgamapariyāyena majjhimasaṅgīti vuttā, sā paṇṇāsādito edisāti dasseti ‘‘majjhimasaṅgīti nāmā’’tiādinā. Tatthāti vā ‘‘etāya aṭṭhakathāya vijānātha majjhimasaṅgītiyā attha’’nti ettha yassā majjhimasaṅgītiyā atthaṃ vijānāthāti vuttaṃ, sā majjhimasaṅgīti nāma paṇṇāsādito edisāti dasseti. Pañca dasakā paṇṇāsā, mūle ādimhi paṇṇāsā, mūlabhūtā vā paṇṇāsā mūlapaṇṇāsā. Majjhe bhavā majjhimā, majjhimā ca sā paṇṇāsā cāti majjhimapaṇṇāsā. Upari uddhaṃ paṇṇāsā uparipaṇṇāsā. Paṇṇāsattayasaṅgahāti paṇṇāsattayaparigaṇanā.
这个“摄”共有四种,是按生、共生、作用和计数来分的。其中,“友毗舍佉,正语、正业、正命,这些法归入戒蕴”,这是“生摄”。“友毗舍佉,正精进、正念、正定,这些法归入定蕴”,这是“共生摄”。“友毗舍佉,正见、正思惟,这些法归入慧蕴”,这是“作用摄”。“如果眼处算在色蕴之内,那就应当说眼处被色蕴所摄”,这是“计数摄”。而这里指的正是计数摄。所以说“三五十摄”就是“三个五十的计数”。巴利
Ayaṃ saṅgaho nāma jātisañjātikiriyāgaṇanavasena catubbidho. Tattha ‘‘yā cāvuso visākha, sammāvācā, yo ca sammākammanto, yo ca sammāājīvo , ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ jātisaṅgaho. ‘‘Yo cāvuso visākha, sammāvāyāmo. Yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi, ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā’’ti ayaṃ sañjātisaṅgaho. ‘‘Yā cāvuso visākha, sammādiṭṭhi, yo ca sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti ayaṃ kiriyāsaṅgaho. ‘‘Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati, tena vata re vattabbe cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahita’’nti (kathā. 471) ayaṃ gaṇanasaṅgaho. Ayameva ca idhādhippeto. Tena vuttaṃ ‘‘paṇṇāsattayasaṅgahāti paṇṇāsattayaparigaṇanā’’ti.
从“品”来说,即从聚集的角度来说,这里应当按十部来理解。因为在教法中,品的称呼大多数是以十为单位。所以他说“把每一个五十都分成五个品”。“由十五品组合而成”,意思就是由十五品的结合。不过有些人把“组合”这个词解释为“聚集”的意思。关于“句”:这里指的是八个音节的偈颂句,因此他们说,按照读法应当是“从字母来说,有六十四万四千一百八十四个字母”。然而,因为也存在九个音节直到十二个音节的偈颂句,所以按照这类偈颂来算,一个诵分就是二百五十偈,因此说“从字母来说,有七十四万零五十三个字母”。这样,按句计算的诵分和按字母计算的结果才能对得上,否则就对不上。所谓“诵分”,就是按三十二个音节的偈颂来算,共二百五十偈。这个字母计数和诵分计数,是依照句的计数得出的。为了说明这个意思,在计算完经的数目之后,没有先算诵分,而是先算了句数。对此有这样的偈颂说:巴利
Vaggatoti samūhato, so panettha dasakavasena veditabbo. Yebhuyyena hi sāsane dasake vaggavohāro. Tenevāha ‘‘ekekāya paṇṇāsāya pañca pañca vagge katvā’’ti. Pannarasavaggasamāyogāti pannarasavaggasaṃyogāti attho. Keci pana samāyogasaddaṃ samudāyatthaṃ vadanti. Padatoti ettha aṭṭhakkharo gāthāpādo ‘‘pada’’nti adhippeto, tasmā ‘‘akkharato cha akkharasatasahassāni caturāsītuttarasatādhikāni catucattālīsa sahassāni ca akkharānī’’ti pāṭhena bhavitabbanti vadanti. Yasmā pana navakkharo yāva dvādasakkharo ca gāthāpādo saṃvijjati, tasmā tādisānampi gāthānaṃ vasena aḍḍhateyyagāthāsataṃ bhāṇavāro hotīti katvā ‘‘akkharato satta akkharasatasahassāni cattālīsañca sahassāni tepaññāsañca akkharānī’’ti vuttaṃ. Evañhi padabhāṇavāragaṇanāhi akkharagaṇanā saṃsandati, netarathā. Bhāṇavāroti ca dvattiṃsakkharānaṃ gāthānaṃ vasena aḍḍhateyyagāthāsataṃ, ayañca akkharagaṇanā bhāṇavāragaṇanā ca padagaṇanānusārena laddhāti veditabbā. Imameva hi atthaṃ ñāpetuṃ suttagaṇanānantaraṃ bhāṇavāre agaṇetvā padāni gaṇitāni. Tatridaṃ vuccati –
“ 就像中部的诵分所标明的那样,
还有半诵分,外加二十三个句子。
七十万音节当明,
四万零五十三字。”巴利
‘‘Bhāṇavārā yathāpi hi, majjhimassa pakāsitā; Upaḍḍhabhāṇavāro ca, tevīsatipadādhiko. Satta satasahassāni, akkharānaṃ vibhāvaye; Cattālīsa sahassāni, tepaññāsañca akkhara’’nti.
所谓“连结”,是指教法的连贯。因为在同一部经里,前面和后面所说的教法部分之间的关联,从连贯的角度就叫作连结。这里,意乐的连结又分两种:自己的意乐连结和别人的意乐连结。简略地说,这种连结有三种情况:有时是在教法还没讲完时,听法的人通过提问而引出的;有时是说法者——也就是导师、声闻弟子以及接受教法的人——依各自的意乐而引出的;有时是依所应开示的法本身而引出的。因此说:“简略而言,连结有三种:提问连结、意乐连结、法随连结。”概括来说,连结也可以理解为四种。其中,比如“这样说后,某位比丘问世尊:‘尊者,什么是此岸?什么是彼岸?谁在中间沉没?谁在高地搁浅?谁被人抓住?谁被非人抓住?谁被漩涡卷住?什么是内部腐烂?’”——像这样,对提问的人,世尊为了回答而展开教法,由此应知这就是提问连结。“那时,某位比丘心里生起这样的念头:‘这么说来,色是无我……受……想……行……识也是无我,那么无我所造的业,又由什么我来承受呢?’于是世尊以心知那位比丘心中的念头,对比丘们说:‘比丘们,确实有这种情况:这里某个愚人,无知、被无明所困,以被渴爱主导的心,以为可以越过导师的教导,心想:“这么说来,色是无我……乃至……将承受。”比丘们,你们怎么想,色是常还是无常?’”——像这样,世尊了知他人的意乐之后而展开教法,由此应知这就是他意乐连结。巴利
Anusandhitoti desanānusandhito. Ekasmiṃ eva hi sutte purimapacchimānaṃ desanābhāgānaṃ sambandho anusandhānato anusandhi. Ettha ca attajjhāsayānusandhi parajjhāsayānusandhīti duvidho ajjhāsayānusandhi. So pana katthaci desanāya vippakatāya dhammaṃ suṇantānaṃ pucchāvasena, katthaci desentassa satthu sāvakassa dhammapaṭiggāhakānañca ajjhāsayavasena, katthaci desetabbassa dhammassa vasena hotīti samāsato tippakāro. Tena vuttaṃ ‘‘pucchānusandhiajjhāsayānusandhiyathānusandhivasena saṅkhepato tividho anusandhī’’ti. Saṅkhepeneva ca catubbidho anusandhi veditabbo. Tattha ‘‘evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca ‘kiṃ nu kho, bhante, orimaṃ tīraṃ, kiṃ pārimaṃ tīraṃ, ko majjhe saṃsīdo, ko thale ussādo, ko manussaggāho, ko amanussaggāho, ko āvattaggāho, ko antopūtibhāvo’ti’’ (saṃ. ni. 4.241)? Evaṃ pucchantānaṃ vissajjentena bhagavatā pavattitadesanāvasena pucchānusandhī veditabbo. ‘‘Atha kho aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘iti kira bho rūpaṃ anattā… vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā, anattakatāni kammāni kamattānaṃ phusissantī’ti. Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā cetoparivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ idhekacco moghapuriso avidvā avijjāgato taṇhādhipateyyena cetasā satthusāsanaṃ atidhāvitabbaṃ maññeyya ‘iti kira bho rūpaṃ anattā…pe… phusissantī’ti. Taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti (ma. ni. 3.90) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ viditvā bhagavatā pavattitadesanāvasena parajjhāsayānusandhi veditabbo.
婆罗门,那时我心里这样想:我何不在那些众人熟知的十四日、十五日和初八的夜晚,到那些令人恐惧、毛骨悚然的园塔、林中塔庙、树下塔庙去住,说不定就能见到那怖畏恐惧呢?世尊是这样说的。又如:贤友,那里的贪是恶的,嗔也是恶的;为了断除贪、为了断除嗔,有一条中道,它能作眼、作智,导向寂止、证智、正觉、涅槃。法将舍利弗是这样说的。像这样,应当知道:所谓“自意乐连结”,就是说法者依着自己的意乐而展开教法。再者,当教法在开头由某一法引发,而在某些经的后半部分,接着的教法是以与这个法相应的法、或与这个法相对立的法来展开时,依据这些经,就应当知道是法随连结。比如在《希望经》中,开头以戒引发教法,后面出现了神通。在《事经》中,开头以烦恼引发教法,后面出现了梵住。在《憍赏弥经》中,开头以斗诤引发教法,后面出现了和敬法。在《锯喻经》中,开头以不忍引发教法,后面出现了锯喻。巴利
‘‘Tassa mayhaṃ brāhmaṇa etadahosi ‘yaṃnūnāhaṃ yā tā rattiyo abhiññātā abhilakkhitā cātuddasī pañcadasī aṭṭhamī ca pakkhassa, tathārūpāsu rattīsu yāni tāni ārāmacetiyāni vanacetiyāni rukkhacetiyāni bhiṃsanakāni salomahaṃsāni, tathārūpesu senāsanesu vihareyyaṃ appeva nāmāhaṃ bhayabheravaṃ passeyya’nti’’ (ma. ni. 1.49) evaṃ bhagavatā, ‘‘tatrāvuso lobho ca pāpako doso ca pāpako lobhassa ca pahānāya dosassa ca pahānāya atthi majjhimā paṭipadā, cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattatī’’ti (ma. ni. 1.33) evaṃ dhammasenāpatinā ca attano ajjhāsayeneva pavattitadesanāvasena attajjhāsayānusandhi veditabbo. Yena pana dhammena ādimhi desanā uṭṭhitā, tassa anurūpadhammavasena vā paṭipakkhadhammavasena vā yesu suttesu upari desanā āgacchati, tesaṃ vasena yathānusandhi veditabbo. Seyyathidaṃ ākaṅkheyyasutte (ma. ni. 1.65) heṭṭhā sīlena desanā uṭṭhitā, upari abhiññā āgatā. Vatthusutte (ma. ni. 1.70) heṭṭhā kilesena desanā uṭṭhitā, upari brahmavihārā āgatā. Kosambakasutte (ma. ni. 1.491) heṭṭhā bhaṇḍanena desanā uṭṭhitā, upari sāraṇīyadhammā āgatā. Kakacūpame (ma. ni. 1.222) heṭṭhā akkhantiyā vasena desanā uṭṭhitā, upari kakacūpamā āgatāti.
“广说则在此处”的意思是:像这样,简略地说有三种或四种连结;而在这部《中部》中,若在每一部经里按需要详细分别解说,可以知道有三千九百个连结。关于品等分类的说明,既是为了显示《中部》结集的真实面貌,也是为了防范增添的过失。因为品的划分已经明确固定,所以任何人都没有机会把一部不属于这些划分的经,哪怕只引入一个字,说“这是《中部》结集的一部分”。巴利
Vitthārato panetthāti evaṃ saṅkhepato tividho catubbidho ca anusandhi ettha etasmiṃ majjhimanikāye tasmiṃ tasmiṃ sutte yathārahaṃ vitthārato vibhajitvā viññāyamānā navasatādhikāni tīṇi anusandhisahassāni honti. Yathā cetaṃ paṇṇāsādivibhāgavacanaṃ majjhimasaṅgītiyā sarūpadassanatthaṃ hoti, evaṃ pakkhepadosapariharaṇatthañca hoti. Evañhi paṇṇāsādīsu vavatthitesu tabbinimuttaṃ kiñci suttaṃ yāva ekaṃ padampi ānetvā imaṃ majjhimasaṅgītiyāti kassaci vattuṃ okāso na siyāti.
就这样,依品、五十经、诵分、连接与文句,把《中部》的结集情形确定完毕。接下来,注释者想从头开始注释《中部》,并且想表明:自己的注释所依据的次第,正是第一次大结集中所安立的次第。为此他说:“其中,在诸五十经中,以根本五十经为首。”在这些话里,法与律本是随各自的因缘在各处宣说、施设的;把分散各处的法与律汇集起来,唱诵、讲述,这就叫“结集”。又因其所涉范围广大、值得恭敬,所以叫“大结集”;第一次大结集,就叫“第一次大结集”;它进行的时期,就是“第一次大结集时”,也就是在第一次大结集的那个时候。“因缘”是指:把说法者、说法时间等原本不清楚的教法情况弄清楚并指出来,也就是世间所说的“序言”。这里应当理解为“如是我闻”等开头的文句,而不是像《增支部》等处说“比丘们,我不是没有因缘而说法”那样,以意乐等作为教法生起的因缘。因此他说:“尊者阿难在第一次大结集时所说的‘如是我闻’等,就是因缘的开头。”在这里,他本想依照第一次大结集中所安立的次第来作注释,而第一次大结集的情况本来是需要详细说明的;但他在《善祥悦美注》中已经详细解释过,读者可以在那里参考。为了不让这部注释过于庞大,他便说:“然而那结集……”等话。巴利
Evaṃ paṇṇāsavaggasuttabhāṇavārānusandhibyañjanato majjhimasaṅgītiṃ vavatthapetvā idāni naṃ ādito paṭṭhāya saṃvaṇṇetukāmo attano saṃvaṇṇanāya tassā paṭhamamahāsaṅgītiyaṃ nikkhittānukkameneva pavattabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tattha paṇṇāsāsu mūlapaṇṇāsā ādī’’tiādimāha. Tattha yathāpaccayaṃ tattha tattha desitattā paññattattā ca vippakiṇṇānaṃ dhammavinayānaṃ saṅgahetvā gāyanaṃ kathanaṃ saṅgīti, mahāvisayattā pūjanīyattā ca mahatī saṅgītīti mahāsaṅgīti, paṭhamā mahāsaṅgīti paṭhamamahāsaṅgīti, tassā pavattitakālo paṭhamamahāsaṅgītikālo, tasmiṃ paṭhamamahāsaṅgītikāle. Nidadāti desanaṃ desakālādivasena aviditaṃ viditaṃ katvā nidassetīti nidānaṃ, yo lokiyehi ‘‘upogghāto’’ti vuccati, svāyamettha ‘‘evaṃ me suta’’ntiādiko gantho veditabbo, na pana ‘‘sanidānāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemī’’tiādīsu (a. ni. 3.126) viya ajjhāsayādidesanuppattihetu. Tenevāha ‘‘evaṃ me sutantiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādī’’ti. Kāmañcettha yassaṃ paṭhamamahāsaṅgītiyaṃ nikkhittānukkamena saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā vitthārato vattabbā. Sumaṅgalavilāsiniyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.nidānakathāvaṇṇanā) pana attanā vitthāritattā tattheva gahetabbāti imissā saṃvaṇṇanāya mahantataṃ pariharanto ‘‘sā panesā’’tiādimāha.