《根本五十经篇》的复注显示巴利原文
Mūlapaṇṇāsa-ṭīkā
(第一部分)显示巴利原文
(Paṭhamo bhāgo)
释著作起始语显示巴利原文
Ganthārambhakathāvaṇṇanā
1 注释之初,先礼敬三宝:一者为阐明所释之法的来源、依止、清净与通达;二者,于法作释时,令智者生起崇高敬意,使他们经由正确的学习、受持等次第,获得正确的修行,从而成就一切利益与安乐。或又,因礼敬具足吉祥,于一切行事中皆应先行,为贤者所遵行,亦为令后人仿效修习,故作礼敬三宝。再者,礼敬三宝能生起供养应供养者之殊胜福德,此福德能令自身因所获成就而生之业力得以增上。同时,亦为使注释过程不为障碍所扰,得以无碍圆满地完成。此正是导师于此所欲达成的目的,正如他将要说的:‘Iti me pasannamatino…pe… tassānubhāvenāti。’以此三宝供养,觉悟无上福田,由此获得无量福德殊胜;故于充满种种障碍的世间共住中,此福德能摧破一切障碍、系缚与染污,亦能制止怖畏等灾害。正如经中所说:显示巴利原文
1. Saṃvaṇṇanārambhe ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ, taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ, taṃ sammadeva tesaṃ uggahadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthaṃ. Atha vā maṅgalabhāvato, sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato, paṇḍitehi samācaritabhāvato, āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyā. Atha vā ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ pūjanīyapūjāpuññavisesanibbattanatthaṃ. Taṃ attano yathāladdhasampattinimittakassa kammassa balānuppadānatthaṃ. Antarā ca tassa asaṅkocanatthaṃ. Tadubhayaṃ anantarāyena aṭṭhakathāya parisamāpanatthaṃ. Idameva ca payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘iti me pasannamatino…pe… tassānubhāvenā’’ti. Vatthuttayapūjāhi niratisayapuññakkhettasaṃbuddhiyā aparimeyyapabhāvo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti. Bhayādiupaddavañca nivāreti. Yathāha –
“若人供养应供养者,无论是诸佛,或是诸声闻……”(《法句》195;《譬喻》1.10.1),此义亦同。显示巴利原文
‘‘Pūjārahe pūjayato. Buddhe yadi va sāvake’’tiādi (dha. pa. 195; apa. 1.10.1), tathā –
“比丘们,凡是对佛陀生起净信者,便是对最胜者生起净信;而对最胜者生起净信,便能获得最胜的果报。”等等(《如是语》90, 91)显示巴利原文
‘‘Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā, agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī’’tiādi (itivu. 90, 91),
称颂“佛”者,其身中生起喜悦;
这喜悦实在殊胜,即便是整个赡部洲的财富,也比不上它。
显示巴利原文 ‘‘Buddhoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti; Varameva hi sā pīti, kasiṇenapi jambudīpassa. Dhammoti kittayantassa…pe… kasiṇenapi jambudīpassa; Saṅghoti kittayantassa…pe… kasiṇenapi jambudīpassā’’ti. (itivu. aṭṭha. 90),
摩诃男,当圣弟子随念如来时,其时,他的心便不被贪欲所缠缚,不被嗔恚所缠缚……不被愚痴所缠缚”(《增支部》6.10; 11.11)。显示巴利原文
‘‘Yasmiṃ mahānāma samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11),
在林中、树下……乃至……
恐惧或惊惧,
将不会有毛发竖立。”(《相应部》2.249)
显示巴利原文 ‘‘Araññe rukkhamūle vā…pe… Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā, Lomahaṃso na hessatī’’ti ca. (saṃ. ni. 2.249);
在这里,想要礼敬那三种对象的人,为了显示它们功德特别殊胜的相互结合,而说了“悲清凉心”等三首偈颂。因为借着功德特别殊胜的结合,才有值得礼敬的特性;而对值得礼敬的对象所作的礼敬,才能成就所希求的利益。在此,我想要注释的那个开示。这个开示,不像律藏的开示那样以悲为主导,也不像阿毗达摩的开示那样以慧为主导,而是悲与慧两者并重的。因此,首先为了称赞正自觉者,就先从他悲慧并重的特质说起,讲了“悲清凉心”等,因为其余二宝也是以这为基础的。其中,「悲」(karuṇā)就是“散动”(kirati)的意思,指除去、移除他人的痛苦。或者,「悲」是“激扰”(kiṇāti)的意思,也就是当看见别人痛苦时,有悲悯心的人会被触动、受逼迫。或者,当看见别人痛苦时,善人们的心会动摇、感到忧恼,所以称为「悲」。或者,把“乐”叫做“ka”,而「悲」就是阻挡它(taṃ rundhati),因为悲的特征是希望拔除别人的痛苦,对自己的快乐完全没有期待,所以它会阻拦悲悯者自身的快乐。因悲而清凉,就叫「悲清凉」;拥有悲清凉之心的人,就是「悲清凉心」;这里指的就是那个悲清凉之心。显示巴利原文
Tattha yassa vatthuttayassa vandanaṃ kattukāmo, tassa guṇātisayayogasandassanatthaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’ntiādinā gāthāttayamāha. Guṇātisayayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetaṃ payojanaṃ sādhetīti. Tattha yassā desanāya saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo. Sā na vinayadesanā viya karuṇāppadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā , atha kho karuṇāpaññāppadhānāti tadubhayappadhānameva tāva sammāsambuddhassa thomanaṃ kātuṃ tammūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādhatīti attho. Paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā. Atha vā kamiti sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibandhatīti attho . Karuṇāya sītalaṃ karuṇāsītalaṃ, karuṇāsītalaṃ hadayaṃ assāti karuṇāsītalahadayo, taṃ karuṇāsītalahadayaṃ.
在这里,虽然慈和喜也能让心清凉,因为它们的本质是希望给予他人利益、安乐等,而不愿这些退失,同时也是嗔恚与不乐的正面反面,并且以断除其他有情相续中的热恼的方式在运作;然而,只有「悲」是以拔除他人痛苦的方式运作,以不忍他人受逼迫为味,是无害的具体表现,所以它特别成为世尊之心的清凉因,就像心的轻安一样,因此说「悲清凉心」。或者应当理解为,通过谈到悲,也一并说明了慈和喜能让心清凉的原因。或者,如同那由不共的智慧差别所引生、特别殊胜且毫无遗漏的一切知智一样,悲也因为它的范围遍及一切而达到了大悲的状态,所以它是世尊的心达到极度清凉的因,因此说「悲清凉心」。或者,虽然慈和喜也能殊胜地让心清凉,但悲是一切佛陀功德的殊胜之因,所以在这里把悲特别说成是世尊「心清凉的因」。因为,一切佛陀功德的根源就是悲。确实,由于以悲的力量熄灭了对轮回苦热的感受,世尊为了拔除别人的痛苦,在无数无量的劫数中,毫不疲倦地圆满一切成佛所需的法,成就了以法为最上的境界;而即使面对由众生诸行所集起、能让心生起热恼的所缘,他心的清凉也从来没有一丝一毫的改变。应当知道,在这个义理的分判中,世尊于过去、现在、未来三时的悲都统括在内了。显示巴利原文
Tattha kiñcāpi paresaṃ hitopasaṃhārasukhādiaparihānicchanasabhāvatāya, byāpādāratīnaṃ ujuvipaccanīkatāya ca parasattasantānagatasantāpavicchedanākārappavattiyā mettāmuditānampi cittasītalabhāvakāraṇatā upalabbhati, tathāpi paradukkhāpanayanākārappavattiyā parūpatāpāsahanarasā avihiṃsābhūtā karuṇāva visesena bhagavato cittassa cittapassaddhi viya sītibhāvanimittanti vuttaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti. Karuṇāmukhena vā mettāmuditānampi hadayasītalabhāvakāraṇatā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā asādhāraṇañāṇavisesanibandhanabhūtā sātisayaṃ niravasesañca sabbaññutaññāṇaṃ viya savisayabyāpitāya mahākaruṇābhāvaṃ upagatā karuṇāva bhagavato atisayena hadayasītalabhāvahetūti āha ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti. Atha vā satipi mettāmuditānaṃ sātisaye hadayasītibhāvanibandhanatte sakalabuddhaguṇavisesakāraṇatāya tāsampi kāraṇanti karuṇāva bhagavato ‘‘hadayasītalabhāvakāraṇa’’nti vuttā. Karuṇānidānā hi sabbepi buddhaguṇā. Karuṇānubhāvanibbāpiyamānasaṃsāradukkhasantāpassa hi bhagavato paradukkhāpanayanakāmatāya anekānipi asaṅkhyeyyāni kappānaṃ akilantarūpasseva niravasesabuddhakaradhammasambharaṇaniratassa samadhigatadhammādhipateyyassa ca sannihitesupi sattasaṅkhārasamupanītahadayūpatāpanimittesu na īsakampi cittasītibhāvassa aññathattamahosīti. Etasmiñca atthavikappe tīsupi avatthāsu bhagavato karuṇā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ.
「慧」即是了知,意指如实地以种种方式通达。慧本身因破除所知障,以种种方式照亮诸法自性的缘故,故称为「灯明」,即「慧灯明」。由于连习气也完全断尽,所以是彻底地击破、根除、摧毁;以慧灯明所摧毁的,名为「慧灯明摧毁」。令人迷惑,或自身迷惑,或仅仅是迷惑本身,皆名为「痴」,也就是无明。它因遮蔽对象的真实样貌而与黑暗相似,故称为「暗」。「慧灯明摧毁之痴暗」意为:此人具有以慧灯明摧毁的痴暗;拥有此特质者,便是「慧灯明摧毁痴暗者」。虽然一切漏尽者皆以慧灯明摧毁了无明之暗,然而,信解脱者、见至者、声闻弟子及独觉佛,相较于正自觉者,后者由于连习气都已断尽的缘故,在断除烦恼上更为殊胜。因此,为了称扬世尊以无比殊胜的方式断除无明,故说「慧灯明摧毁痴暗」。显示巴利原文
Pajānātīti paññā, yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho. Paññāva ñeyyāvaraṇappahānato pakārehi dhammasabhāvajotanaṭṭhena pajjototi paññāpajjoto. Savāsanappahānato visesena hataṃ samugghātitaṃ vihataṃ, paññāpajjotena vihataṃ paññāpajjotavihataṃ. Muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, mohanamattameva vā tanti moho, avijjā, sveva visayasabhāvapaṭicchādanato andhakārasarikkhatāya tamo viyāti tamo, paññāpajjotavihato mohatamo etassāti paññāpajjotavihatamohatamo, taṃ paññāpajjotavihatamohatamaṃ. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ satipi paññāpajjotena avijjandhakārassa vihatabhāve saddhāvimuttehi viya diṭṭhippattānaṃ sāvakehi paccekasambuddhehi ca savāsanappahānena sammāsambuddhānaṃ kilesappahānassa viseso vijjatīti sātisayena avijjāpahānena bhagavantaṃ thomento āha ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti.
或者还可以这样解释:因为不依他人的教导,便在自己的相续中彻底生起了无明黑暗的消失;同时也因为在一切知与十力中证得了自在;又因为能藉由教法的殊胜力量,如实地在他人的相续中生起这种无明黑暗的消失,所以世尊在灭除痴暗方面,尤其值得受到称扬,因此说「慧灯明摧毁痴暗」。在此义理解释中应当知道,「慧灯明」一词,是以通称或以省略的表达方式,同时涵盖了世尊的通达慧与教说慧两者。显示巴利原文
Atha vā antarena paropadesaṃ attano santāne accantaṃ avijjandhakāravigamassa nibbattitattā, tathā sabbaññutāya balesu ca vasībhāvassa samadhigatattā, parasantatiyañca dhammadesanātisayānubhāvena sammadeva tassa pavattitattā bhagavāva visesato mohatamavigamena thometabboti āha ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. Imasmiñca atthavikappe ‘‘paññāpajjoto’’ti padena bhagavato paṭivedhapaññā viya desanāpaññāpi sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ.
或者,因为世尊的智慧以一切所知为范围,以那个能圆满觉了一切所知法自性、名为「无障碍智」的慧灯,摧毁了那覆盖一切所知法自性的痴暗,所以世尊拥有其他修行者所不具备的、「彻底灭除痴暗」的功德,因此说「慧灯明摧毁痴暗」。在这里,由于是在灭除痴暗之后才证得了无障碍智,所以应当知道,这是借用原因的名称来称呼在自身相续中灭除痴暗这件事,从而把无障碍智也称为「灭痴暗」。事实上,通过伟愿的圆满成就而彻底断除随眠烦恼,这就是断除了由烦恼所成的「所知障」;而因为无障碍智是令他人相续中灭除痴暗的原因,所以无障碍智才被称为「灭痴暗」。显示巴利原文
Atha vā bhagavato ñāṇassa ñeyyapariyantikattā sakalañeyyadhammasabhāvāvabodhanasamatthena anāvaraṇañāṇasaṅkhātena paññāpajjotena sabbañeyyadhammasabhāvacchādakassa mohandhakārassa vidhamitattā anaññasādhāraṇo bhagavato mohatamavināsoti katvā vuttaṃ ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. Ettha ca mohatamavidhamanante adhigatattā anāvaraṇañāṇaṃ kāraṇūpacārena sasantāne mohatamavidhamananti daṭṭhabbaṃ. Abhinīhārasampattiyā savāsanappahānameva hi kilesānaṃ ñeyyāvaraṇappahānanti, parasantāne pana mohatamavidhamanassa kāraṇabhāvato anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘mohatamavidhamana’’nti vuccatīti.
那么,为何唯独以“断除无明”这一成就作为赞叹世尊断德圆满的理由,而不直接举说那更为殊胜、彻底断尽一切烦恼的功德呢?因为只要说出断除无明,便已昭示:无明与一切烦恼同在一处,断尽无明,即已断除一切杂染之聚。没有任何一种烦恼,是于无明彻底断尽之后,还能不被断除的。显示巴利原文
Kiṃ pana kāraṇaṃ avijjāsamugghātoyeveko pahānasampattivasena bhagavato thomanānimittaṃ gayhati, na pana sātisayaṃ niravasesakilesappahānanti? Tappahānavacaneneva tadekaṭṭhatāya sakalasaṃkilesagaṇasamugghātassa jotitabhāvato. Na hi so tādiso kileso atthi, yo niravasesaavijjāppahānena na pahīyatīti.
或者,就如明是生起一切善法的主因,无明恰恰是生起一切无遗不善法以及令轮回流转的主因。因此,说出摧破无明,便等于说出了断尽一切杂染之聚;故说:“慧灯明摧毁痴暗”。显示巴利原文
Atha vā vijjā viya sakalakusaladhammasamuppattiyā niravasesākusaladhammanibbattiyā saṃsārappavattiyā ca avijjā padhānakāraṇanti tabbighātavacanena sakalasaṃkilesagaṇasamugghāto vuttoyeva hotīti vuttaṃ ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti.
人与天合称“人天”,连同人天在一起,即“有人天”;有人天而又为世间,故为“有人天世间”。对此世间的尊崇者,称为“有人天世间尊崇者”,指的就是那位应受有人天世间所尊敬者。以此词,显示了世尊不仅对天与人,也对其余一切众生,各以其应得的功德殊胜施予利益。此处不应计较主次之判,字音次第与义理次第并不相同。在这个复合句中,主要的也可以如次要般表述,例如“有国王的集会”。世间虽可依有情、行和空间分为三种,但此处既说“尊崇”,便应取能行尊崇之事的有情世间之义而解。所谓“世间”,即指于此世间,善业恶业及其果报为人所了知。此处所说的“天”,则指化生的天神。显示巴利原文
Narā ca amarā ca narāmarā, saha narāmarehīti sanarāmaro, sanarāmaro ca so loko cāti sanarāmaraloko. Tassa garūti sanarāmaralokagaru, taṃ sanarāmaralokagaruṃ. Etena devamanussānaṃ viya tadavasiṭṭhasattānampi yathārahaṃ guṇavisesāvahatāya bhagavato upakāritaṃ dasseti. Na cettha padhānāppadhānabhāvo codetabbo. Añño hi saddakkamo, añño atthakkamo. Edisesu hi samāsapadesu padhānampi appadhānaṃ viya niddisīyati yathā ‘‘sarājikāya parisāyā’’ti (cūḷava. 336). Kāmañcettha sattasaṅkhārokāsavasena tividho loko, garubhāvassa pana adhippetattā garukaraṇasamatthasseva yujjanato sattalokassa vasena attho gahetabbo. So hi lokīyanti ettha puññapāpāni tabbipāko cāti ‘‘loko’’ti vuccati. Amaraggahaṇena cettha upapattidevā adhippetā.
或者,“世间”一词意指聚集,因为依聚集的方式而被认知、被施设,故称世间。所谓“有人”,即与人类一起;此世间既有人类,又有那些天神,合称“人天”;这些存在的世间,就称为“人天世间”——应按前述方式结合理解。此处的“天”,也包括净居天神。因为他们无有死亡,故从胜义上说实为不死。这里只选取人、天,是以殊胜的方式标示,如经中所说“天人之师”。的确,世尊由于先行遮止了一切不利,施设了无余的利益与安乐,成就了最为无上的精勤,对包括天人在内的一切众生作了究竟的饶益,同时具足无量、无与伦比的威德殊胜,是一切众生中最尊胜者,因而在无量的世间,成为无量的众生的最高恭敬处。因此称他为“人天世间所尊崇者”。显示巴利原文
Atha vā samūhattho lokasaddo samudāyavasena lokīyati paññāpīyatīti. Saha narehīti sanarā, sanarā ca te amarā cāti sanarāmarā, tesaṃ lokoti sanarāmaralokoti purimanayeneva yojetabbaṃ. Amarasaddena cettha visuddhidevāpi saṅgayhanti. Te hi maraṇābhāvato paramatthato amarā. Narāmarānaṃyeva ca gahaṇaṃ ukkaṭṭhaniddesavasena yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti (dī. ni. 1.157). Tathā hi sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantūpakāritāya aparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamagāravaṭṭhānaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sanarāmaralokagaru’’nti.
“善逝”:他拥有善妙的行——他的前往是善妙的。因为世尊前往那些堪受调教的众生之处,纯粹是为了成就他们的利益与安乐,所以这种前往是善妙的;同样,他的身体以相与随好庄严,在行走时没有匆忙、迟缓、蹒跚、趔趄、压迫、蜷曲、弯曲、杂乱等过失,而是带着优雅的笑意,如同鹅王、牛王、象王、狮王行走一般,所以他的身行是善妙的;他的智行也伴随着广大清净的悲、念、精进等功德殊胜,从发愿直至大菩提,都因为无有过失而是善妙的。或者,他以自己所生起的一切知智,通过遍知现观而彻底了知一切世间,以智正确地去到、彻底通达,所以称为“善逝”。同样,他通过断现观断除世间的集,令它不再生起,正确地去到并超越了它,所以称为“善逝”;他通过证现观正确地去到并证得了涅槃——那是世间的灭,所以称为“善逝”;他通过修现观正确地去到、实践了趣向世间灭的道路,所以称为“善逝”。依“由入流道所断除的烦恼,那些烦恼不再返还,不再回归,不再重来,所以称为善逝”等方式,这一含义应当被阐明。或者,“善逝”是……显示巴利原文
Sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato. Bhagavato hi veneyyajanupasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ, tathā lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dutavilambita-khalitānukaḍḍhana-nippīḷanukkuṭika-kuṭilākulatādi-dosarahita-mavahasita-rājahaṃsa- vasabhavāraṇa-migarājagamanaṃ kāyagamanaṃ ñāṇagamanañca vipulanimmalakaruṇā-sativīriyādi-guṇavisesasahitamabhinīhārato yāva mahābodhiṃ anavajjatāya sobhanamevāti. Atha vā sayambhuñāṇena sakalamapi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto ñāṇena sammā gato avagatoti sugato. Tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato, lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti sugato, lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato paṭipannoti sugato. ‘‘Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato’’tiādinā (mahāni. 38; cūḷani. 27) nayena ayamattho vibhāvetabbo. Atha vā sundaraṃ ṭhānaṃ sammāsambodhiṃ, nibbānameva vā gato adhigatoti sugato. Yasmā vā bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ veneyyānaṃ yathārahaṃ kālayuttameva ca dhammaṃ bhāsati, tasmā sammā gadati vadatīti sugato da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Iti sobhanagamanatādīhi sugato, taṃ sugataṃ.
“趣”是指由于福业和恶业而须以再生方式投生的去处,也就是再生有(投生形态)的种种差别。这些趣以地狱等而分为五种。世尊因为证得了圣道,使得一切能引向有的业不再具有感果的条件,由此从五种趣中完全解脱、脱离,所以说“已从诸趣解脱”。这句话显示世尊不属于任何一趣,因此世尊被称为“天中之天”。所以这样说。显示巴利原文
Puññapāpakammehi upapajjanavasena gantabbato gatiyo, upapattibhavavisesā. Tā pana nirayādivasena pañcavidhā. Tāhi sakalassapi bhavagāmikammassa ariyamaggādhigamena avipākārahabhāvakaraṇena nivattitattā bhagavā pañcahipi gatīhi suṭṭhu mutto visaṃyuttoti āha ‘‘gativimutta’’nti. Etena bhagavato katthacipi gatiyā apariyāpannataṃ dasseti, yato bhagavā ‘‘devātidevo’’ti vuccati. Tenevāha –
以此业,我或生于天,或为乾闼婆,或为飞行的众生;
以此业,我或得夜叉身,或得人身;
我的诸漏已灭尽、已摧毁,已如被掏空之苇。”
显示巴利原文 ‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo; Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje; Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36);
因为那些引向各趣的业与烦恼,已在菩提树下由无上圣道彻底断除,所以世尊不隶属于任何一趣;世尊因此从一切有、生、趣、识住、众生居、众生类中完全解脱,这便是「已从诸趣解脱」之义。「顶礼」即我敬拜、我称扬赞叹之意。显示巴利原文
Taṃtaṃgatisaṃvattanakānañhi kammakilesānaṃ aggamaggena bodhimūleyeva suppahīnattā natthi bhagavato gatipariyāpannatāti accantameva bhagavā sabbabhavayonigati-viññāṇaṭṭhiti-sattāvāsa-sattanikāyehi parimutto, taṃ gativimuttaṃ. Vandeti namāmi, thomemīti vā attho.
或者,「已从诸趣解脱」是就证得无余涅槃界而赞叹世尊。对此,应从两个方面理解对世尊的赞叹:自利的成就与利他的修行。其中,自利的成就当知其内容为:证得无碍智,彻底断除一切烦恼及其习气,以及证入无余涅槃。利他的修行当知:内心全然不贪求利养、恭敬等,宣说能令众生脱离一切苦的法;即使面对反对者,也恒常怀有利他之念;并在众生的智慧成熟时,适时前往教化。在此,通过「以悲心清凉其心」一句,显示了从愿欲方面的利他修行;通过善逝一词的「善说」之义,显示了从精进施为方面的利他修行;而通过「以慧光照破痴暗」「已从诸趣解脱」等语句,连同通达四谛的义理与善逝一词,则显示了三种自利的成就。其余词句同样显示了所有的自利成就与利他修行。显示巴利原文
Atha vā gativimuttanti anupādisesanibbānadhātuppattiyā bhagavantaṃ thometi. Ettha hi dvīhi ākārehi bhagavato thomanā veditabbā attahitasampattito parahitapaṭipattito ca. Tesu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamato savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ accantappahānato anupādisesanibbānappattito ca veditabbā, parahitapaṭipatti lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammadesanato viruddhesupi niccaṃ hitajjhāsayato ñāṇaparipākakālāgamanato ca. Sā panettha āsayato payogato ca duvidhā parahitapaṭipatti, tividhā ca attahitasampatti pakāsitā hoti. Kathaṃ? ‘‘Karuṇāsītalahadaya’’nti etena āsayato parahitapaṭipatti, sammāgadanatthena sugatasaddena payogato parahitapaṭipatti, ‘‘paññāpajjotavihatamohatamaṃ gativimutta’’nti etehi catusaccapaṭivedhatthena ca sugatasaddena tividhāpi attahitasampatti, avasiṭṭhaṭṭhena tena ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena cāpi sabbāpi attahitasampattiparahitapaṭipatti pakāsitā hotīti.
或者,应从三个方面理解对世尊的赞叹:因、果、恩惠。其中,因是「大悲」,由第一句显示。果有四种:智慧成就、断除成就、威力成就、身相成就。其中,智慧成就与断除成就,由第二句配合通达四谛之义及「善逝」一词显示;威力成就由第三句显示;身相成就,则因「善逝」一词含有「善妙行相之身行」的意义,若不具足相好与随形好的圆满,此义便不能成立。恩惠,即不间断、无保留地以三种乘门开示解脱之法,这由「善逝」一词的「正确开示」之义显示,应如此了知。显示巴利原文
Atha vā tīhi ākārehi bhagavato thomanā veditabbā – hetuto phalato upakārato ca. Tattha hetu mahākaruṇā, sā paṭhamapadena dassitā. Phalaṃ catubbidhaṃ ñāṇasampadā pahānasampadā ānubhāvasampadā rūpakāyasampadā cāti. Tāsu ñāṇapahānasampadā dutiyapadena saccapaṭivedhatthena ca sugatasaddena pakāsitā honti, ānubhāvasampadā pana tatiyapadena, rūpakāyasampadā yathāvuttakāyagamanasobhanatthena sugatasaddena lakkhaṇānubyañjanapāripūriyā vinā tadabhāvato. Upakāro anantaraṃ abāhiraṃ karitvā tividhayānamukhena vimuttidhammadesanā. So sammāgadanatthena sugatasaddena pakāsito hotīti veditabbaṃ.
其中,“以悲心清凉其心”一句,显示了正自觉的根本。世尊以大悲驱动其心,为将众生从轮回的泥沼中救拔出来,发起大愿,次第圆满诸波罗蜜,证得无上正自觉,因此悲心是正自觉的根本。“以慧光照破痴暗”一句,则显示了正自觉。因为无碍智以道智为近因,道智以无碍智为近因,即以此而称“正自觉”。以“善逝”一词,由善行之义显示了正自觉的修行——它阐明了远离两种极端的中道,既不堕掉举也不陷沉没,既不着常见也不执断见等,由悲心与智慧所摄持。其余词句则显示了正自觉的主要利益与次要利益的差别。将众生从轮回的大洪流中度脱,这是主要利益;其余的则是次要利益。在此中,以主要利益显示利他的修行,以次要利益显示自利的成就;由这两者,显示在四种人众中,世尊是第四种人。由此显示世尊是最上的应供养者、最上的应礼敬者,若自己行礼敬时,他正是合适无上的福田。显示巴利原文
Tattha ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti etena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahākaruṇāsañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlaṃ. ‘‘Paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena sammāsambodhiṃ dasseti . Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccatīti. Sammāgamanatthena sugatasaddena sammāsambodhiyā paṭipattiṃ dasseti līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyogasassatucchedābhinivesādi antadvayarahitāya karuṇāpaññāpariggahitāya majjhimāya paṭipattiyā pakāsanato sugatasaddassa. Itarehi sammāsambodhiyā padhānāppadhānabhedaṃ payojanaṃ dasseti. Saṃsāramahoghato sattasantāraṇañhettha padhānaṃ payojanaṃ, tadaññamappadhānaṃ. Tesu padhānena parahitapaṭipattiṃ dasseti, itarena attahitasampattiṃ, tadubhayena attahitāya paṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dasseti. Tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ uttamavandanīyabhāvaṃ attano ca vandanakiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dasseti.
在此,由选取“悲心”一词,通过显示已达广大状态的世间不共功德,揭示了世尊的一切世间功德成就;由选取“慧”一词,通过显示作为一切知智近因的道智,揭示了世尊的一切出世间功德成就。这两者结合的意义,在“为天、人等世间所尊”等词句中得以详细展开。而且,由取悲心,显示了接近众生时的无恼状态;由取慧,显示了离去时的状态。同样地,由取悲心,显示世尊的作为符合世间共称,因为悲心以世间假名作为对象;由取慧,显示不违越世间共称,因为唯有如实通达诸法,才不会违越共称而执取有情等。同样地,由取悲心,显示安住于“大悲等至”;由取慧,显示于三世无碍的智、四谛智、四无碍解智与四无畏智。显示巴利原文
Ettha ca karuṇāgahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato bhagavato sabbalokiyaguṇasampatti dassitā hoti, paññāgahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Tadubhayaggahaṇasiddho hi attho ‘‘sanarāmaralokagaru’’ntiādinā vipañcīyatīti. Karuṇāgahaṇena ca upagamanaṃ nirupakkilesaṃ dasseti, paññāgahaṇena apagamanaṃ. Tathā karuṇāgahaṇena lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti lokavohāravisayattā karuṇāya, paññāgahaṇena samaññāya anatidhāvanaṃ sabhāvānavabodhena hi dhammānaṃ samaññaṃ atidhāvitvā sattādiparāmasanaṃ hotīti. Tathā karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattivihāraṃ dasseti, paññāgahaṇena tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ catusaccañāṇaṃ catupaṭisambhidāñāṇaṃ catuvesārajjañāṇaṃ.
由选取“悲心”,因为含摄了大悲等至智,也就显示了其余的不共智,即:六神通、于八种会众中不动摇的智、十力、十四种佛智、十六种智行、十八种佛法、四十四种智事、七十七种智事等——如是依种种智慧的分类,显示了智的业行。同样地,由取悲心显示“行”的成就,由取慧显示“明”的成就。由取悲心显示以自己为依止,由取慧显示以法为依止。由取悲心显示为世间作依怙的特质,由取慧显示以自己为依怙的特质。同样地,由取悲心显示先行施惠,由取慧显示知恩报恩。同样地,由取悲心显示对他人的守护,由取慧显示对私我的不守护。或者,由取悲心显示成佛法门的成就,由取慧显示佛位的成就。同样地,由取悲心显示救度他人,由取慧显示度脱自己。同样地,由取悲心显示对一切众生怀有摄护之心,由取慧显示对一切法具足离贪之心。显示巴利原文
Karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā sesāsādhāraṇañāṇāni, cha abhiññā, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇāni, dasa balāni, cuddasa buddhañāṇāni, soḷasa ñāṇacariyā, aṭṭhārasa buddhadhammā, catucattālīsa ñāṇavatthūni, sattasattatiñāṇavatthūnīti evamādīnaṃ anekesaṃ paññāpabhedānaṃ vasena ñāṇacāraṃ dasseti. Tathā karuṇāgahaṇena caraṇasampattiṃ, paññāgahaṇena vijjāsampattiṃ. Karuṇāgahaṇena attādhipatitā, paññāgahaṇena dhammādhipatitā. Karuṇāgahaṇena lokanāthabhāvo, paññāgahaṇena attanāthabhāvo. Tathā karuṇāgahaṇena pubbakāribhāvo, paññāgahaṇena kataññutā. Tathā karuṇāgahaṇena aparantapatā, paññāgahaṇena anattantapatā. Karuṇāgahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi, paññāgahaṇena buddhabhāvasiddhi. Tathā karuṇāgahaṇena paresaṃ tāraṇaṃ, paññāgahaṇena sayaṃ taraṇaṃ. Tathā karuṇāgahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā, paññāgahaṇena sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti.
再者,在一切佛德之中,悲心为首,因为悲心是诸德的根源;慧为终结,因为除此慧之外,更无可作之事。如此,借由展示最初与最终,便已显示了一切佛德。同样地,选取悲心,也就显示了以戒蕴为先导的定蕴。因为戒以悲心为因,从悲心而发起远离杀生等行持,且此悲心与三种禅那相应。而“慧”之一词,则显示了慧蕴。戒是一切佛德的起始,定为中间,慧为终结。如此,通过显示初善、中善、后善,也便随顺理趣展示了一切佛德。把握理趣,正是无遗余展示佛德的方法;否则,谁又有能力逐字逐句地展示世尊的功德呢?因此他说:显示巴利原文
Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi tannidānabhāvato, paññā pariyosānaṃ tato uttari karaṇīyābhāvato. Iti ādipariyosānadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti. Tathā karuṇāgahaṇena sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito, sā ca jhānattayasampayoginīti. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhe, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā. Eso eva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo, yadidaṃ nayaggāhaṇaṃ. Aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Tenevāha –
即使一位佛陀要演说另一位佛陀的功德,
用上无数劫的时间去宣说,
纵然劫数也有尽时,漫长的间隔中世间迁流,而功德仍不可说尽。
「如来的功德无可穷尽。」(《长部注》1.305;3.141;《中部注》2.425;《优陀那注》53;《譬喻经注》2.7.20;《佛种姓经注》4.4;《行藏注》3.122 附论)
显示巴利原文 ‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ; Kappampi ce aññamabhāsamāno. Khīyetha kappo ciradīghamantare; Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.305; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425; udā. aṭṭha. 53; apa. aṭṭha. 2.7.20; bu. vaṃ. aṭṭha. 4.4; cariyā. aṭṭha. 3.122 pakiṇṇakakathā);
正是因此,尊者舍利弗长老在被问及分别佛陀功德时,先以“不,尊者,并非如此”予以拒斥,而后才说:“然而,尊者,我已依法的类比而了知。”(《长部》2.146)显示巴利原文
Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenapi buddhaguṇaparicchedanaṃ pati anuyuttena ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti paṭikkhipitvā ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) vuttaṃ.
2 这样,以总摄一切知智功德的方式赞叹世尊后,现在为赞叹正法,而说出「buddhopī」等语。其中,「buddho」是作者格指称;「buddhabhāvaṃ」是业格指称;「bhāvetvā sacchikatvā」是表示先前已完成动作的指称;「yaṃ」是不定业格指称;「upagato」是表示后来已完成动作的指称;「vande」是动作本身的指称;「taṃ」表示确定;「dhammaṃ」是作为礼拜这一动作的业格指称;「gatamalaṃ anuttaraṃ」则是它的差别语。显示巴利原文
2. Evaṃ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavitvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘buddhopī’’tiādimāha. Tattha buddhoti kattuniddeso. Buddhabhāvanti kammaniddeso. Bhāvetvā sacchikatvāti ca pubbakālakiriyāniddeso . Yanti aniyamato kammaniddeso. Upagatoti aparakālakiriyāniddeso. Vandeti kiriyāniddeso. Tanti niyamanaṃ. Dhammanti vandanakiriyāya kammaniddeso. Gatamalaṃ anuttaranti ca tabbisesanaṃ.
在此,首先对于“佛陀”一词,应依“觉悟诸谛故为佛陀,令众生觉悟故为佛陀”等解说方式(《大义释》192;《小义释》97)了知其义。或者,由于连同习气彻底断除了无明之眠,或由于智慧已全然绽放,故为“已觉悟者”,即依觉醒与绽放之义而称佛陀。或者,由于对任何应知之法无不了知,以应知特相为作用而无执取,且无再起作用的欲求,唯依了知之义而得作者之称,故为“已觉悟者”,即如“受罚者不施”之说。在义理上,佛陀即是那样的蕴相续:为波罗蜜所充分培育,以自生智连同习气摧毁、灭尽一切烦恼而无余,成为大悲、一切知智等无量功德聚的持有者。正如所说——显示巴利原文
Tattha buddhasaddassa tāva ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā niddesanayena (mahāni. 192; cūḷani. 97) attho veditabbo. Atha vā savāsanāya aññāṇaniddāya accantavigamato, buddhiyā vā vikasitabhāvato buddhavāti buddho jāgaraṇavikasanatthavasena. Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvena aggahaṇato kammavacanicchāya abhāvena avagamanatthavaseneva kattuniddeso labbhatīti buddhavāti buddho yathā ‘‘dikkhito na dadātī’’ti. Atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhuñāṇena saha vāsanāya vihataviddhastaniravasesakileso mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhāro khandhasantāno buddho. Yathāha –
「佛陀」:即彼世尊,自生者,无师,于过去从未听闻之法,依靠自己亲证诸谛,并于其中证得一切知智与对诸力的自在。(《大义释》192;《小义释》97;《无碍解道》3.161)显示巴利原文
‘‘Buddhoti yo so bhagavā sayambhū. Anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. 97; paṭi. ma. 3.161).
“Api”一词表赞叹,由此显示“就连如此功德殊胜的世尊也……”这种对所将阐述之功德法的赞叹。“Buddhabhāvaṃ”指正自觉。“Bhāvetvā”指生起并增长。“Sacchikatvā”指现前作证。“Upagato”指到达、证得,与“buddhabhāvaṃ”相关联。“Gatamalaṃ”指已离垢,即无过失之义。“Vande”指我敬礼,或我赞叹。“Anuttaraṃ”指无上,即出世间之义。“Dhammaṃ”的意思是:它令依教奉行者不堕恶趣、不堕轮回而得以维持,故称为法。此处略义为:如此具足种种功德的佛陀世尊,修习了名为圣道的法,现证了名为果与涅槃的法,证得无上正自觉。这即是诸佛成佛之因、远离一切过失垢染、因无更上法而称为无上的证悟正法,我今虔诚敬礼。教法由于能开显此证悟正法,在此也应视为被包含在内。显示巴利原文
Api-saddo sambhāvane. Tena ‘‘evaṃ guṇavisesayutto sopi nāma bhagavā’’ti vakkhamānaguṇe dhamme sambhāvanaṃ dīpeti. Buddhabhāvanti sammāsambodhiṃ. Bhāvetvāti uppādetvā vaḍḍhetvā ca. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Upagatoti patto, adhigatoti attho. Etassa ‘‘buddhabhāva’’nti etena sambandho. Gatamalanti vigatamalaṃ, niddosanti attho. Vandeti paṇamāmi, thomemi vā. Anuttaranti uttararahitaṃ, lokuttaranti attho. Dhammanti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyato ca saṃsārato ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo. Ayañhettha saṅkhepattho – evaṃ vividhaguṇagaṇasamannāgato buddhopi bhagavā yaṃ ariyamaggasaṅkhātaṃ dhammaṃ bhāvetvā, phalanibbānasaṅkhātaṃ pana sacchikatvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigato, tametaṃ buddhānampi buddhabhāvahetubhūtaṃ sabbadosamalarahitaṃ attano uttaritarābhāvena anuttaraṃ paṭivedhasaddhammaṃ namāmīti. Pariyattisaddhammassāpi tappakāsanattā idha saṅgaho daṭṭhabbo.
或者,由于注释中说“他通达了阿毗达摩论藏之海,洞彻了三藏”,教法亦可得“现证”与“洞悉”之说,故应知此处所说的法也包含教法。同样,由于说“修习、现证了何等法”,连同成佛之因的诸波罗蜜,以及前行阶段的增上戒学等,于此“法”一词中也应知被包含在内。因为它们对治垢染,故为“离垢”;不共其他,故为“无上”。诚然,世尊为令有情出离一切轮回之苦,曾发大愿,以安忍大悲的柔和意乐,以殊胜智慧净化无垢的布施、调御、自制等最上法;于四阿僧祇又十万大劫间,恭敬、无间、无余地修习现证,于业处等得自在。这位稀有、不可思议、具大威神力的世尊,已达增上戒、增上心最极顶点的波罗蜜,以二十四万亿十万之数的缘起理法门,催动大金刚智,现证无上正自觉。显示巴利原文
Atha vā ‘‘abhidhammanayasamuddaṃ adhigacchi, tīṇi piṭakāni sammasī’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pariyattidhammassapi sacchikiriyāsammasanapariyāyo labbhatīti sopi idha vutto evāti daṭṭhabbaṃ. Tathā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā saccikatvā’’ti ca vuttattā buddhakaradhammabhūtāhi pāramitāhi saha pubbabhāge adhisīlasikkhādayopi idha dhammasaddena saṅgahitāti veditabbaṃ. Tāpi hi malapaṭipakkhatāya gatamalā anaññasādhāraṇatāya anuttarā cāti. Tathā hi sattānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇatthāya katamahābhinīhāro mahākaruṇādhivāsapesalajjhāsayo paññāvisesaparidhotanimmalānaṃ dānadamasaṃyamādīnaṃ uttamadhammānaṃ satasahassādhikāni kappānaṃ cattāri asaṅkhyeyyāni sakkaccaṃ nirantaraṃ niravasesānaṃ bhāvanāpaccakkhakaraṇehi kammādīsu adhigatavasībhāvo acchariyācinteyyamahānubhāvo adhisīlādhicittānaṃ paramukkaṃsapāramippatto bhagavā paccayākāre catuvīsatikoṭisatasahassamukhena mahāvajirañāṇaṃ pesetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti.
在此,通过“修习了”一词,是以明具足来赞叹法;通过“现证了”一词,是以解脱具足来赞叹法。同样,前一词是以禅那具足,后一词是以解脱具足。或者,前一词是以定具足,后一词是以等至具足。又或者,前一词是以尽智的状态,后一词是以无生智的状态。或者,前一词是以电光喻,后一词是以金刚喻。又或者,前一词是以离贪的成就,后一词是以灭的成就。同样,前一词是以出离的状态,后一词是以脱离的状态。前一词是以因的状态,后一词是以无为的状态。前一词是以见的状态,后一词是以远离的状态。前一词是以增上的状态,后一词是以不死的状态来赞叹法。又或者,通过“修习了何等法之后,而证得了佛位”这一句,是以‘善说性’来赞叹法;通过“现证了”这一句,是以‘现见性’来赞叹法。同样,前一句是以‘无时性’,后一句是以‘来见性’;或者前一句是以‘应导入性’,后一句是以‘各自证知性’来赞叹法。通过“离垢”一词,以显示无有杂染而表明法的清净;通过“无上”一词,以显示无有其他更殊胜者而表明法的广大圆满。或者,前一词显示法的断德成就,后一词显示法的自性。显示巴利原文
Ettha ca ‘‘bhāvetvā’’ti etena vijjāsampadāya dhammaṃ thometi, ‘‘sacchikatvā’’ti etena vimuttisampadāya. Tathā paṭhamena jhānasampadāya, dutiyena vimokkhasampadāya. Paṭhamena vā samādhisampadāya, dutiyena samāpattisampadāya. Atha vā paṭhamena khayeñāṇabhāvena, dutiyena anuppādeñāṇabhāvena. Purimena vā vijjūpamatāya, dutiyena vajirūpamatāya. Purimena vā virāgasampattiyā, dutiyena nirodhasampattiyā. Tathā paṭhamena niyyānabhāvena, dutiyena nisssaraṇabhāvena. Paṭhamena vā hetubhāvena, dutiyena asaṅkhatabhāvena. Paṭhamena vā dassanabhāvena, dutiyena vivekabhāvena. Paṭhamena vā adhipatibhāvena, dutiyena amatabhāvena dhammaṃ thometi. Atha vā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā buddhabhāvaṃ upagato’’ti etena svākkhātatāya dhammaṃ thometi. ‘‘Sacchikatvā’’ti etena sandiṭṭhikatāya. Tathā purimena akālikatāya, pacchimena ehipassikatāya. Purimena vā opaneyyikatāya, pacchimena paccattaṃ veditabbatāya dhammaṃ thometi. ‘‘Gatamala’’nti iminā saṃkilesābhāvadīpanena dhammassa parisuddhataṃ dasseti, ‘‘anuttara’’nti etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanena vipulaparipuṇṇataṃ. Paṭhamena vā pahānasampadaṃ dhammassa dasseti, dutiyena sabhāvasampadaṃ. Bhāvetabbatāya vā dhammassa gatamalabhāvo yojetabbo . Bhāvanāguṇena hi so dosānaṃ samugghātako hotīti. Sacchikātabbabhāvena anuttarabhāvo yojetabbo. Sacchikiriyānibbattito hi taduttarikaraṇīyābhāvato anaññasādhāraṇatāya anuttaroti. Tathā ‘‘bhāvetvā’’ti etena saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā honti, ‘‘sacchikatvā’’ti etena saha asaṅkhatāya dhātuyā asekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā hontīti.
3 如此,以简略方式,借一切法之功德赞叹正法后,为赞叹圣僧,便说‘善逝的’等语。其中,‘善逝的’是属格,与‘诸子’相连,意为‘善逝的……诸子’。‘亲子’是修饰‘子’的词。‘摧破魔军者’指明了成为亲子的原因,由此显示,摧破烦恼正是成为世尊亲子之因。‘八种的’是数词限定,由此显示,即使这些圣者各具七种殊胜,数目成千上万,也不会超出此数目的限定,因为他们不会超出道与果的阶位。‘集合’表示聚集。‘圣僧’表示功德殊胜的僧团,由此显示,圣者们和合相处时,由于见解与戒律相同而聚集,便成为圣僧。显示巴利原文
3. Evaṃ saṅkhepeneva sabbadhammaguṇehi saddhammaṃ abhitthavitvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘sugatassā’’tiādimāha. Tattha sugatassāti sambandhaniddeso, tassa ‘‘puttāna’’nti etena sambandho. Orasānanti puttavisesanaṃ. Mārasenamathanānanti orasaputtabhāve kāraṇaniddeso. Tena kilesappahānameva bhagavato orasaputtabhāve kāraṇaṃ anujānātīti dasseti. Aṭṭhannanti gaṇanaparicchedaniddeso. Tena satipi tesaṃ sattavisesabhāvena anekasahassasaṅkhābhāve imaṃ gaṇanaparicchedaṃ nātivattantīti dasseti maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvānātivattanato. Samūhanti samudāyaniddeso. Ariyasaṅghanti guṇavisiṭṭhasaṅghāṭabhāvaniddeso. Tena asabhipi ariyapuggalānaṃ kāyasāmaggiyaṃ ariyasaṅghabhāvaṃ dasseti diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvato.
其中,‘亲子’指从胸膛出生、在胸膛养育长大的人。犹如世间的亲子,因是亲生之子,故对父亲的遗产有特殊的份额;同样,这些圣者因在正自觉者说法结束时,以圣者的方式得以出生,故于世尊所拥有的解脱之乐与圣法宝,独得一份,因此如同亲子而被称为‘亲子’。或者,世尊以说法的威力,令圣弟子们进入或已进入圣地;由于世尊由心的努力生起了殊胜的出生,所以毫无疑问,他们完全有资格被称为‘亲子’。即使是弟子们所宣说的法教,也因以世尊的教导为根本,且无表相等各种差别,所以仍被称为‘世尊的说法’。显示巴利原文
Tattha urasi bhavā jātā saṃvaddhā ca orasā. Yathā hi sattānaṃ orasaputtā attajātatāya pitu santakassa dāyajjassa visesena bhāgino honti, evameva tepi ariyapuggalā sammāsambuddhassa dhammassavanante ariyāya jātiyā jātatāya bhagavato santakassa vimuttisukhassa ariyadhammaratanassa ca ekantabhāginoti orasā viya orasā. Atha vā bhagavato dhammadesanānubhāvena ariyabhūmiṃ okkamamānā okkantā ca ariyasāvakā bhagavato urena vāyāmajanitābhijātitāya nippariyāyena ‘‘orasaputtā’’ti vattabbataṃ arahanti. Sāvakehi pavattiyamānāpi hi dhammadesanā ‘‘bhagavato dhammadesanā’’icceva vuccati taṃmūlikattā lakkhaṇādivisesābhāvato ca.
虽然圣弟子在证得圣道时,并不像世尊那样彻底击退前来障碍的天子魔罗或魔军,但因为他们自身有应当被击退的烦恼因,当此因被动摇时,他们也被称为动摇者,故称他们为‘摧破魔军者’。在此意义上,本来应说‘摧破魔罗与魔军者’,然此处以部分代整体,省略而说‘摧破魔军者’。或如对五蕴行魔那样,烦恼的力量团体因有助于功德去断除烦恼,故被称为‘军’;同样,天子魔罗的烦恼力量团体也是如此。正如经中所说:‘欲望是你的第一支军队’等。而这样的军队——以一千五百种乃至无量种烦恼军,通过正念、择法、精进、止等功德的打击,被逐一摧破、击败、粉碎,因此圣弟子们是‘摧破魔军者’。这是为了显示他们是世尊的亲生子。显示巴利原文
Yadipi ariyasāvakānaṃ ariyamaggādhigamasamaye bhagavato viya tadantarāya karaṇatthaṃ devaputtamāro, māravāhinī vā na ekantena apasādeti, tehi pana apasādetabbatāya kāraṇe vimathite tepi vimathitā eva nāma hontīti āha – ‘‘mārasenamathanāna’’nti. Imasmiṃ panatthe ‘‘māramārasenamathanāna’’nti vattabbe ‘‘mārasenamathanāna’’nti ekadesasarūpekaseso katoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā khandhābhisaṅkhāramārānaṃ viya devaputtamārassapi guṇamāraṇe sahāyabhāvūpagamanato kilesabalakāyo ‘‘senā’’ti vuccati. Yathāha ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’tiādi (su. ni. 438; mahāni. 28, 68, 149). Sā ca tehi diyaḍḍhasahassabhedā anantabhedā vā kilesavāhinī satidhammavicayavīriyasamathādiguṇapaharaṇehi odhiso vimathitā vihatā viddhastā cāti mārasenamathanā, ariyasāvakā. Etena tesaṃ bhagavato anujātaputtataṃ dasseti.
「圣者」:从词源解释,因远离烦恼,不取非道而行正道,故称圣者。又因应为含天人的世间所皈依、所忆念,所应亲近,亦能使亲近者达成其利益,故称圣者。圣者之众即为「圣僧」;亦可说,既是圣者又是僧团,故称圣僧——指此圣僧。为显示在世尊之后,佛宝与法宝的证悟亦须仰赖僧宝,故应知此处特说“我以头顶礼”。显示巴利原文
Ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato ariyā niruttinayena. Atha vā sadevakena lokena ‘‘saraṇa’’nti araṇīyato upagantabbato upagatānañca tadatthasiddhito ariyā, ariyānaṃ saṅghoti ariyasaṅgho, ariyo ca so saṅgho cāti vā ariyasaṅgho, taṃ ariyasaṅghaṃ. Bhagavato aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti ariyasaṅghassa bahūpakārataṃ dassetuṃ idheva ‘‘sirasā vande’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.
在此,「善逝的亲生子」一句表圣僧的来源成就;「摧破魔军者」一句表断除的成就,因其总明断除一切烦恼染污。「八辈之众」一句表智慧的成就,因其明示安住于道果位。「圣僧」一句表威力的成就,因其示现于一切众中最胜。或可说,「善逝的亲生子」明圣僧为清净所依;「摧破魔军者」明其如法行道、正直而行;「八辈之众」明其为应供等;「圣僧」明其为无上福田。同样地,「善逝的亲生子」一句显示圣僧具有出世间的皈依——因依出世间的皈依而成世尊亲生子。「摧破魔军者」一句显示由发愿成就而行的前行道——因如法行道而能摧破魔罗及魔众。「八辈之众」一句以补特伽罗为安立处,显示与所通达者相应的有学与无法——因道果法已彰明。「圣僧」显示最上的应受供养的状态。于声闻而言,皈依为一切功德之始;有前行之道、有学的戒蕴等为中;无学的戒蕴等为后。如是,圣僧功德即为初善、中善、后善,已于此中简要开显一切。显示巴利原文
Ettha ca ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa pabhavasampadaṃ dasseti, ‘‘mārasenamathanāna’’nti etena pahānasampadaṃ sakalasaṃkilesappahānadīpanato. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena ñāṇasampadaṃ maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvadīpanato. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti etena pabhāvasampadaṃ dasseti sabbasaṅghānaṃ aggabhāvadīpanato. Atha vā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti ariyasaṅghassa visuddhanissayabhāvadīpanaṃ, ‘‘mārasenamathanāna’’nti sammāujuñāyasāmīcippaṭipannabhāvadīpanaṃ, ‘‘aṭṭhannampi samūha’’nti āhuneyyādibhāvadīpanaṃ, ‘‘ariyasaṅgha’’nti anuttarapuññakkhettabhāvadīpanaṃ. Tathā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabbhāvaṃ dīpeti. Lokuttarasaraṇagamanena hi te bhagavato orasaputtā jātā. ‘‘Mārasenamathanāna’’nti etena abhinīhārasampadāsiddhaṃ pubbabhāge sammāpaṭipattiṃ dasseti. Katābhinīhārā hi sammāpaṭipannā māraṃ māraparisaṃ vā abhivijinanti. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena paṭividdhastavipakkhe sekkhāsekkhadhamme dasseti puggalādhiṭṭhānena maggaphaladhammānaṃ pakāsitattā. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti aggadakkhiṇeyyabhāvaṃ dasseti. Saraṇagamanañca sāvakānaṃ sabbaguṇānaṃ ādi, sapubbabhāgapaṭipadā sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe, asekkhā sīlakkhandhādayo pariyosānanti ādimajjhapariyosānakalyāṇā saṅkhepato sabbe ariyasaṅghaguṇā pakāsitā honti.
4 如是,以三首偈颂简略总述一切功德而顶礼三宝后,为将此礼敬导向所欲之利益,而说‘以此我’等语。此处,「宝」:因能令生起喜悦,故名为宝,指佛、法、僧。当如此随念其真实功德——如‘彼世尊即是如此……’等,如实作意时,便会生起无量的欢喜与踊跃,成为证得不死之因。如所说:显示巴利原文
4. Evaṃ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃnipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento ‘‘iti me’’tiādimāha. Tattha ratijananaṭṭhena ratanaṃ, buddhadhammasaṅghā. Tesañhi ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā yathābhūtaguṇe āvajjentassa amatādhigamahetubhūtaṃ anappakaṃ pītipāmojjaṃ uppajjati. Yathāha –
摩诃男,当圣弟子随念如来时,那时他的心便不为贪欲所缠缚,不为瞋恚所缠缚,也不为愚痴所缠缚。摩诃男,圣弟子心得正直,便获得义之喜悦、法之喜悦,获得与法相应的欢悦;欢悦者,喜便生起。等等。显示巴利原文
‘‘Yasmiṃ mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti…pe… ujugatacitto kho mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyatī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11).
又或者,‘宝’的意思是被尊重等状态。即如下所说:显示巴利原文
Cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ –
为人尊重、价值巨大、无与伦比、极难值遇;
为无与伦比的最上士所受用,故称为‘宝’。
显示巴利原文 ‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ; Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223; khu. pā. aṭṭha. 6.3; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50);
而‘被尊重’等特质,唯有在佛陀等处才能获得、不与他人共通的。显示巴利原文
Cittikatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsu eva labbhantīti.
‘致敬所成’:正如说‘施所成’、‘戒所成’。在此,致敬是指以身、语、意随念三宝功德,或加以称扬赞叹。因能感得应受供养之果,故称为‘福’;或以能清净自相续,故为‘福’。‘善摧障碍者’:即已善摧破障碍。由此显示:以自己净信的成就与三宝福田的成就,此福能以威力摧破阐明义理时之毁坏与灾厄。‘已存在’:指之前已生起并灭去之状态,与‘我将开显义理’相连。‘彼的’:即由此礼敬三宝所累积之福,它的。‘以威力’:即以力量。显示巴利原文
Vandanāva vandanāmayaṃ yathā ‘‘dānamayaṃ sīlamaya’’nti (dī. ni. 3.305; itivu. 60). Vandanā cettha kāyavācācittehi tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaninnatā, thomanā vā. Pujjabhavaphalanibbattanato puññaṃ, attano santānaṃ punātīti vā. Suvihatantarāyoti suṭṭhu vihatantarāyo. Etena attano pasādasampattiyā ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā taṃ puññaṃ atthappakāsanassa upaghātakaupaddavānaṃ vihanane samatthanti dasseti. Hutvāti pubbakālakiriyā. Tassa ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena sambandho. Tassāti yaṃ ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ, tassa. Ānubhāvenāti balena.
5 如此,显示了向三宝致敬所摄的义理之后,现在为注释该教法的意义,首先透过称扬功德的方式来引介,而说“以中部经典为所标指”等语。其中,“以中部经典为所标指”:即由那些篇幅既不太长、也不太短的经典所标示。正如《长部》有篇幅长的经典,《相应部》与《增支部》这两部中有篇幅短的经典,但这里并非如此。此处就篇幅而言,是中等的经典。因此说:“‘以中部经典为所标指’的意思,就是指由那些篇幅既不太长、也不太短的经典所标示。”由此显示,“中部”这一名称是随顺此义而来的通称。难道经典本身不就是圣典吗?为何还用经典来标示呢?从究竟义上说确是如此,然而“圣典”是依于经典而被施设的概念。正如在义理与音节的集合上,世俗称之为“经”;同样地,在众多经典的集合上,世俗便称之为“圣典”。“此处”:即在此教法中。“圣典”:因为后学者从中而来学习,或是由此能达成自利、利他等义,故称“圣典”;由于具足初善、中善、后善等功德,有最上义,能成就各自所求的义利,是智者应当择取的,所以称为“显示巴利原文
5. Evaṃ ratanattayassa nipaccakāre payojanaṃ dassetvā idāni yassā dhammadesanāya atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo, tassā tāva guṇābhitthavanavasena upaññāpanatthaṃ ‘‘majjhimapamāṇasuttaṅkitassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha majjhimapamāṇasuttaṅkitassāti nātidīghanātikhuddakapamāṇehi suttantehi lakkhitassa. Yathā hi dīghāgame dīghapamāṇāni suttāni, yathā ca saṃyuttaṅguttarāgamesu dvīsu khuddakapamāṇāni, na evaṃ idha. Idha pana pamāṇato majjhimāni suttāni. Tena vuttaṃ ‘‘majjhimapamāṇasuttaṅkitassāti nātidīghanātikhuddakapamāṇehi suttantehi lakkhitassati attho’’ti. Etena ‘‘majjhimo’’ti ayaṃ imassa atthānugatasamaññāti dasseti. Nanu ca suttāni eva āgamo, kassa pana suttehi aṅkananti? Saccametaṃ paramatthato, suttāni pana upādāya paññatto āgamo. Yatheva hi atthabyañjanasamudāye ‘‘sutta’’nti vohāro, evaṃ suttasamudāye ayaṃ ‘‘āgamo’’ti vohāro. Idhāti imasmiṃ sāsane. Āgamissanti ettha, etena etasmā vā attatthaparatthādayoti āgamo, ādikalyāṇādiguṇasampattiyā uttamaṭṭhena taṃtaṃabhipatthitasamiddhihetutāya paṇḍitehi varitabbato varo, āgamo ca so varo cāti āgamavaro. Āgamasammatehi vā varoti āgamavaro, majjhimo ca so āgamavaro cāti majjhimāgamavaro, tassa.
“佛陀与随觉者”:即诸佛,以及追随诸佛证悟真理、随而通达诸谛的上首弟子等圣者。由他们以解释义理、称扬功德的方式作了注解。或者亦可这样结合:诸佛与那些随觉者合称为“佛陀与随觉者”。因为最初由正自觉者以律藏、经藏、阿毗达摩中的种种散说教示等方式所分别阐明的义理,后来再由那些结集者以各别作释的方式汇整收录。“摧伏他论者”:即摧破外道之说,也就是粉碎其恶见的意思。因为这部圣典在《根本法门经》《一切漏经》等经典中,揭示了执持恶见者的恶见过失;在《萨遮迦经》《优波离经》等经典中,阐明了摧破萨遮迦等人邪说的道理,所以特别被赞誉为“摧伏他论者”。再者,这种在注释开头透过宣说所释法的特殊功德来作称扬,是此阿阇黎的一贯风格。正如在《吉祥悦意注》《显扬心义注》《满足希求注》以及《殊胜义注》等书中,依次以“能生起净信的功德者”“能生起各种智慧差别者”“能令说法师中之魁首生起种种无碍辩才者”“为甚深智慧所彻入、恒由各种理路所庄严的阿毗达摩”等语句来赞叹一样。显示巴利原文
Buddhānaṃ anubuddhānaṃ buddhānubuddhā, buddhānaṃ saccapaṭivedhaṃ anugamma paṭividdhasaccā aggasāvakādayo ariyā. Tehi atthasaṃvaṇṇanāguṇasaṃvaṇṇanānaṃ vasena saṃvaṇṇitassa. Atha vā buddhā ca anubuddhā ca buddhānubuddhāti yojetabbaṃ. Sammāsambuddheneva hi vinayasuttābhidhammānaṃ pakiṇṇakadesanādivasena yo paṭhamaṃ attho vibhatto, so eva pacchā tassa tassa saṃvaṇṇanāvasena saṅgītikārehi saṅgahaṃ āropitoti. Paravādamathanassāti aññatitthiyānaṃ vādanimmathanassa, tesaṃ diṭṭhigatabhañjanassāti attho. Ayañhi āgamo mūlapariyāyasuttasabbāsavasuttādīsu diṭṭhigatikānaṃ diṭṭhigatadosavibhāvanato saccakasuttaṃ (ma. ni. 1.353) upālisuttādīsu (ma. ni. 2.56) saccakādīnaṃ micchāvādanimmathanadīpanato visesato ‘‘paravādamathano’’ti thomitoti. Saṃvaṇṇanāsu cāyaṃ ācariyassa pakati, yā taṃtaṃsaṃvaṇṇanāsu ādito tassa tassa saṃvaṇṇetabbassa dhammassa visesaguṇakittanena thomanā. Tathā hi sumaṅgalavilāsinīsāratthapakāsinīmanorathapūraṇīsu aṭṭhasālinīādīsu ca yathākkamaṃ ‘‘saddhāvahaguṇassa, ñāṇappabhedajananassa, dhammakathikapuṅgavānaṃ vicittapaṭibhānajananassa, tassa gambhīrañāṇehi ogāḷhassa abhiṇhaso nānānayavicittassa abhidhammassā’’tiādinā thomanā katā.
6 “义注”:依于此而解说义理,故称“义注”。在第一次结集等时,将辅音“ttha”变为“ṭṭha”,如同说明“苦的压迫义”时那样,而形成了“aṭṭhakathā”这个音。“自在者”:因具足六神通,拥有最殊胜的心自在,以及在禅那等方面圆满成就了五种自在,故称“自在者”,指的是大迦叶等长老。“由他们五百”:即由他们(大迦叶等五百长老)。“凡是”:凡是那部义注。“已诵出”:为阐明义理,他们于各处适宜之地集会,以“这是此句的意思,这是彼句的意思”的方式解说。“后亦随诵”:后来在第二次、第三次结集中,由耶舍长老等也随而诵出。通过这样的说明,显示了自己这部注解的传承清净。显示巴利原文
6. Attho kathīyati etāyāti atthakathā, sā eva aṭṭhakathā ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā yathā ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho’’ti (paṭi. ma. 1.17; 2.8) āditotiādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ. Chaḷabhiññatāya paramena cittissariyabhāvena samannāgatattā jhānādīsu pañcavidhavasitāsabbhāvato ca vasino, therā mahākassapādayo. Tesaṃ satehi pañcahi. Yāti yā aṭṭhakathā. Saṅgītāti atthaṃ pakāsetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ayaṃ etassa attho, ayaṃ etassa attho’’ti saṅgahetvā vuttā. Anusaṅgītā ca yasattherādīhi pacchāpi dutiyatatiyasaṅgītīsu. Iminā attano saṃvaṇṇanāya āgamanasuddhiṃ dasseti.
7 “僧伽罗”:因其曾执捉狮子鬃毛而得此名,即狮子王子。应知因其族姓由彼而出,故为铜掌岛刹帝利之名;又因他们居住于此,铜掌岛也就被称为僧伽罗岛。“所传来”:指从赡部洲洲携来。“然后”:即之后。其后,为使不与其他部派的见解相混杂,便以僧伽罗语保存了义注。由此可知,根本义注并非人人皆可通达,因此这种对义理的阐明是绝对必要的。也正因此说“为岛上居民利益故”。此处“岛上居民”,可理解为赡部洲洲的居民,或理解为僧伽罗岛上的居民,为利益他们,而以僧伽罗语保存了义注。显示巴利原文
7. Sīhassa lānato gahaṇato sīhaḷo, sīhakumāro. Taṃvaṃsajātatāya tambapaṇṇidīpe khattiyānaṃ, tesaṃ nivāsatāya tambapaṇṇidīpassa ca sīhaḷabhāvo veditabbo. Ābhatāti jambudīpato ānītā. Athāti pacchā. Aparabhāge hi nikāyantaraladdhīhi asaṅkaratthaṃ sīhaḷabhāsāya aṭṭhakathā ṭhapitāti. Tena mūlaṭṭhakathā sabbasādhāraṇā na hotīti idaṃ atthappakāsanaṃ ekantena karaṇīyanti dasseti. Tenevāha ‘‘dīpavāsīnamatthāyā’’ti. Tattha dīpavāsīnanti jambudīpavāsīnaṃ, sīhaḷadīpavāsīnaṃ vā atthāya sīhaḷabhāsāya ṭhapitāti yojanā.
8 “去除”:指去除如同外壳一般的僧伽罗语。“从此”:指从这部义注中。“我”:指称自己。“令人愉悦之语”:即摩揭陀语。因为它是本然的语言,能令智者心生愉悦。因此说“合于经轨理则”,意思是符顺于圣典的义趣,随顺于圣典的语言。“离过”:指远离了混杂其他非本然语言的表达。显示巴利原文
8.Apanetvānāti kañcukasadisaṃ sīhaḷabhāsaṃ apanetvā. Tatoti aṭṭhakathāto. Ahanti attānaṃ niddisati, manoramaṃ bhāsanti māgadhabhāsaṃ. Sā hi sabhāvaniruttibhūtā paṇḍitānaṃ manaṃ ramayatīti. Tenevāha ‘‘tantinayānucchavika’’nti, pāḷigatiyā anulomikaṃ pāḷibhāsāyānuvidhāyininti attho. Vigatadosanti asabhāvaniruttibhāsantararahitaṃ.
9 “不违教义”:指不相违背于宗义。以此显示无义理之过失。正因为不相违背,这里也将开示上座的主张。“上座传承之灯”:因具足戒蕴等而安住,故称为“上座”,如大迦叶尊者等。由他们传来的师徒相承,是为“上座传承”;属于此传承,因具足教法与证悟,而以智慧之光使其辉耀者,即是“上座传承之灯”,指大寺住众。能于种种角度作决断,故称“决择”;于滞碍难解处,以破斥执著的方式作断疑之论。他们拥有极善巧、极微细的决择,故为“善妙细微决择”者。或者亦可如此结合:“能决断”即是“决择”,指如前所述义理范畴的智慧。他们拥有极为善妙纯熟的决择。以上表明:此决择由大迦叶尊者等上座的师承传持而来,因此是不颠倒、微细、深妙的,是大寺住众的决择,是故可作为定量。显示巴利原文
9.Samayaṃ avilomentoti siddhantaṃ avirodhento. Etena atthadosābhāvamāha. Aviruddhattā eva hi theravādāpi idha pakāsīyissanti. Theravaṃsadīpānanti thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā therā, mahākassapādayo. Tehi āgatā ācariyaparamparā theravaṃso, tappariyāpannā hutvā āgamādhigamasampannattā paññāpajjotena tassa samujjalanato theravaṃsadīpā, mahāvihāravāsino, tesaṃ. Vividhehi ākārehi nicchīyatīti vinicchayo, gaṇṭhiṭṭhānesu khīlamaddanākārena pavattā vimaticchedanī kathā. Suṭṭhu nipuṇo saṇho vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā. Atha vā vinicchinotīti vinicchayo, yathāvuttatthavisayaṃ ñāṇaṃ. Suṭṭhu nipuṇo cheko vinicchayo etesanti yojetabbaṃ. Etena mahākassapāditheraparamparābhato, tato eva ca aviparīto saṇho sukhumo mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayoti tassa pamāṇabhūtataṃ dasseti.
10 「并为善士」:其中“并”(ca)字表示合集,由此显示:“不仅为了赡部洲洲居民的利益,也是为了令善士们喜悦。”由此也成就了“也为铜掌岛居民的利益”这一含义,因为对他们而言,受持等也更容易做到。「为久住义」:即令正法久住的利益,意思是长时安住。因为这种义理的阐明,正是使无误的字句善巧安立、义理善巧引导的方便,故能促使正法久住。这也正是世尊所说:“诸比丘,有两种法能令正法久住、不忘失、不消失。哪两种?善巧安立的字句,与善巧引导的义理。”(《增支部》2.20)显示巴利原文
10.Sujanassacāti ca-saddo sampiṇḍanattho. Tena ‘‘na kevalaṃ jambudīpavāsīnameva atthāya, atha kho sādhujanatosanatthañcā’’ti dasseti. Tena ca ‘‘tambapaṇṇidīpavāsīnampi atthāyā’’ti ayamattho siddho hoti uggahaṇādisukaratāya tesampi bahukārattā. Ciraṭṭhitatthanti ciraṭṭhitiatthaṃ, cirakālaṭṭhitiyāti attho. Idañhi atthappakāsanaṃ aviparītapadabyañjanasunikkhepassa atthasunayassa ca upāyabhāvato saddhammassa ciraṭṭhitiyā saṃvattati. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘dveme, bhikkhave, dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti. Katame dve? Sunnikkhittañca padabyañjanaṃ attho ca sunīto’’ti (a. ni. 2.20).
11 他欲作义释,因分量过大,为避免涉及,故说“戒论”等。因此他说:“在此不予详析。”或者,作为他将要著作的义注的一部分,为指示说法者应领受《清净道论》,便以略说的方式举出其中曾广分别的法,即说“戒论”等。其中,「戒论」:即就行持与遮止等方面对戒的详细解说。「头陀法」:即常乞食支等十三种削减烦恼的修行法门。「一切业处」:即圣典中所出的三十八种,加上义注中所出的两种,皆无遗漏,此为修行者修习止观的所依处。「与行相辨别俱」:即与贪行等性行的辨别一起说明。「四禅」:即色界禅那。「四等至」:即四无色定。或者,仅得八种称为“禅那”,达到等至自在的阶段则称为“等至”。或者,“禅那”指色界与无色界禅那,“等至”指果等至与灭尽等至。显示巴利原文
11. Yaṃ atthavaṇṇanaṃ kattukāmo, tassā mahattaṃ pariharituṃ ‘‘sīlakathā’’tiādi vuttaṃ. Tenevāha ‘‘na taṃ idha vicārayissāmī’’ti. Atha vā yaṃ aṭṭhakathaṃ kattukāmo, tadekadesabhāvena visuddhimaggo gahetabboti kathikānaṃ upadesaṃ karonto tattha vicāritadhamme uddesavasena dasseti ‘‘sīlakathā’’tiādinā. Tattha sīlakathāti cārittavārittādivasena sīlassa vitthārakathā. Dhutadhammāti piṇḍapātikaṅgādayo terasa kilesadhunanakadhammā. Kammaṭṭhānāni sabbānīti pāḷiyaṃ āgatāni aṭṭhatiṃsa, aṭṭhakathāyaṃ dveti niravasesāni yogakammassa bhāvanāya pavattiṭṭhānāni. Cariyāvidhānasahitoti rāgacaritādīnaṃ sabhāvādividhānena sahito. Jhānāni cattāri rūpāvacarajjhānāni, samāpattiyo catasso arūpasamāpattiyo. Aṭṭhapi vā paṭiladdhamattāni jhānāni, samāpajjanavasībhāvappattiyā samāpattiyo. Jhānāni vā rūpārūpāvacarajjhānāni, samāpattiyo phalasamāpattinirodhasamāpattiyo.
12 全部六神通,分为世间神通与出世间神通。「慧之集摄决择」:即依据《智分别》(《分别论》751)等中所说的一种等分类方式,将智慧收集、归纳后所作的决定。显示巴利原文
12. Lokiyalokuttarabhedā cha abhiññāyo sabbā abhiññāyo. Ñāṇavibhaṅgādīsu (vibha. 751) āgatanayena ekavidhādinā paññāya saṃkaletvā sampiṇḍetvā nicchayo paññāsaṅkalananicchayo.
13 缘相:缘的诸法如因等,对缘所生法具有因缘等关系,这即是缘相;对此的教导称为缘相说,也就是缘起论。这部缘起论,因未混入其他部派的见解而极其清净,因剖析密集相续极为困难而微细深妙,并且在此以一性理趣等详加分别,所以说“极为清净、微细深妙之理趣”。“未离续道”:是指未舍弃《无碍解道》等中所出的理趣而进行决择。显示巴利原文
13. Paccayadhammānaṃ hetādīnaṃ paccayuppannadhammānaṃ hetupaccayādibhāvo paccayākāro, tassa desanā paccayākāradesanā, paṭiccasamuppādakathāti attho. Sā pana nikāyantaraladdhisaṅkararahitatāya suṭṭhu parisuddhā, ghanavinibbhogassa sudukkaratāya nipuṇā saṇhasukhumā, ekattanayādisahitā ca tattha vicāritāti āha ‘‘suparisuddhanipuṇanayā’’ti. Paṭisambhidādīsu āgatanayaṃ avissajjetvāva vicāritattā avimuttatantimaggā.
14 再者,“sabba”(一切):“iti”是结束词,“pana”是修辞语,合起来意为“这一切”;“idha”指这部注疏。不对此加以讨论,用意在于避免重复。显示巴利原文
14.Itipana sabbanti iti-saddo parisamāpane, pana-saddo vacanālaṅkāre, etaṃ sabbanti attho. Idhāti imissā aṭṭhakathāya. Na taṃ vicārayissāmi punaruttibhāvatoti adhippāyo.
15 现在,为了阐明不予讨论的必然理由,他举出“中间是清净道”等。其中,“站在中间”这一显示居中状态的表述,特别表明《清净道》是四部圣典共同的注疏,不像《吉祥悦意》等是不共的注疏。而之所以说“特别”,是因为《清净道》对律藏与阿毗达摩也适当地作了释义。显示巴利原文
15. Idāni tasseva avicāraṇassa ekantakāraṇaṃ niddhārento ‘‘majjhe visuddhimaggo’’tiādimāha. Tattha ‘‘majjhe ṭhatvā’’ti etena majjhaṭṭhabhāvadīpanena visesato catunnaṃ āgamānaṃ sādhāraṇaṭṭhakathā visuddhimaggo, na sumaṅgalavilāsinīādayo viya asādhāraṇaṭṭhakathāti dasseti. ‘‘Visesato’’ti ca idaṃ vinayābhidhammānampi visuddhimaggo yathārahaṃ atthavaṇṇanā hoti evāti katvā vuttaṃ.
16 「icceva」即 iti eva(如是)。「tampi」指《清净道》亦然。「etāya」意为依这部《破斥犹豫》。此处,以“带到师子洲”等语句显示造此注疏的因缘,以“为洲民的利益,为善士的欢喜,也为法的久住”显示目的,以“我将阐明中部胜义”显示纲要,以“除去彼师子语”等及“戒论”等显示造论的方式;至于不展开“戒论”等,本身即在此处标明了造论方式。显示巴利原文
16.Iccevāti iti eva. Tampīti visuddhimaggampi. Etāyāti papañcasūdaniyā. Ettha ca ‘‘sīhaḷadīpaṃ ābhatā’’tiādinā aṭṭhakathākaraṇassa nimittaṃ dasseti, ‘‘dīpavāsīnamatthāya, sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ, ciraṭṭhitatthañca dhammassā’’ti etena payojanaṃ, ‘‘majjhimāgamavarassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena piṇḍatthaṃ, ‘‘apanetvāna tatohaṃ sīhaḷabhāsa’’ntiādinā, ‘‘sīlakathā’’tiādinā ca karaṇappakāraṃ. Sīlakathādīnaṃ avicāraṇampi hi idha karaṇappakāro evāti.
因缘论释显示巴利原文
Nidānakathāvaṇṇanā
1 阐明有分判的诸法自性,正是透过显示其分科来实现的。因此,为首先按五十集、品、经等科目显示《中部》的分科,便说出“其中,名为中部结集”等语。其中,“tattha”指“我将阐明中部胜义”这句话。为了显示“以中部经典同义语所称的中部结集,是如此这般由五十集等所成”,而说“名为中部结集”等。或者,“tattha”指“依此注释而知中部结集之义”中的“中部结集”,为了显示“应知其义的中部结集”是如此这般由五十集等所成。五个“十”合为一个“五十”;处在根本、开头的五十,或作为根本的五十,即是“根本五十”;处在中间的、中等的五十,即是“中部五十”;处在最上的,即是“上部五十”。所谓“三集摄”,即是由这三个五十集所摄的总数。显示巴利原文
1. Vibhāgavantānaṃ sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanamukheneva hotīti paṭhamaṃ tāva paṇṇāsavaggasuttādivasena majjhimāgamassa vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tattha majjhimasaṅgīti nāmā’’tiādimāha. Tattha tatthāti yaṃ vuttaṃ ‘‘majjhimāgamavarassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti, tasmiṃ vacane. Yā majjhimāgamapariyāyena majjhimasaṅgīti vuttā, sā paṇṇāsādito edisāti dasseti ‘‘majjhimasaṅgīti nāmā’’tiādinā. Tatthāti vā ‘‘etāya aṭṭhakathāya vijānātha majjhimasaṅgītiyā attha’’nti ettha yassā majjhimasaṅgītiyā atthaṃ vijānāthāti vuttaṃ, sā majjhimasaṅgīti nāma paṇṇāsādito edisāti dasseti. Pañca dasakā paṇṇāsā, mūle ādimhi paṇṇāsā, mūlabhūtā vā paṇṇāsā mūlapaṇṇāsā. Majjhe bhavā majjhimā, majjhimā ca sā paṇṇāsā cāti majjhimapaṇṇāsā. Upari uddhaṃ paṇṇāsā uparipaṇṇāsā. Paṇṇāsattayasaṅgahāti paṇṇāsattayaparigaṇanā.
所谓“摄”,依生、共生、作用、计数而分为四种。其中,“友毗舍佉,正语、正业、正命,这些法摄入圣戒蕴”(《中部》462经),这是“生摄”。“友毗舍佉,正精进、正念、正定,这些法摄入圣定蕴”,这是“共生摄”。“友毗舍佉,正见、正思惟,这些法摄入圣慧蕴”,这是“作用摄”。“若眼处计入色蕴之数,则应说眼处为色蕴所摄”(《论事》471),这是“计数摄”。而此处所意指的正是计数摄,故说“三集摄即由三个五十集所成的计数”。显示巴利原文
Ayaṃ saṅgaho nāma jātisañjātikiriyāgaṇanavasena catubbidho. Tattha ‘‘yā cāvuso visākha, sammāvācā, yo ca sammākammanto, yo ca sammāājīvo , ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā’’ti (ma. ni. 1.462) ayaṃ jātisaṅgaho. ‘‘Yo cāvuso visākha, sammāvāyāmo. Yā ca sammāsati, yo ca sammāsamādhi, ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā’’ti ayaṃ sañjātisaṅgaho. ‘‘Yā cāvuso visākha, sammādiṭṭhi, yo ca sammāsaṅkappo, ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā’’ti ayaṃ kiriyāsaṅgaho. ‘‘Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati, tena vata re vattabbe cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahita’’nti (kathā. 471) ayaṃ gaṇanasaṅgaho. Ayameva ca idhādhippeto. Tena vuttaṃ ‘‘paṇṇāsattayasaṅgahāti paṇṇāsattayaparigaṇanā’’ti.
“从品而言(vaggato)”即从聚的角度说,此处应以十为基准来理解。在教法中,品的称呼大多以十为基础。所以他说:“将每一个五十各分成五个品。”“由十五个品组合而成(pannarasavaggasamāyogāti)”,意指由十五个品和合而成。不过,有些人将“和合(samāyoga)”一词解释为“聚集”之意。“从字句而言(padato)”:此处,一个八音节的偈颂足被称作“字(pada)”,因此他们说读法应是“从字而言,有七十三万六千八百四十四字”。然而,由于也有九音节乃至十二音节的偈颂足,考虑到此类偈颂,一个诵分是依二百五十个偈颂来计算的,所以说了“从字而言,有七十四万零五十三字”。这样,依字的诵分计算与依字的计算结果方能吻合,否则便不吻合。至于“诵分(bhāṇavāro)”,是指以三十二音节的偈颂来算,共有二百五十个偈颂。这一音节计数和诵分计数,是随字句的计数而得的。为了阐明此义,在计算经典数目之后,未计诵分而先算了字句。对此有偈颂说:显示巴利原文
Vaggatoti samūhato, so panettha dasakavasena veditabbo. Yebhuyyena hi sāsane dasake vaggavohāro. Tenevāha ‘‘ekekāya paṇṇāsāya pañca pañca vagge katvā’’ti. Pannarasavaggasamāyogāti pannarasavaggasaṃyogāti attho. Keci pana samāyogasaddaṃ samudāyatthaṃ vadanti. Padatoti ettha aṭṭhakkharo gāthāpādo ‘‘pada’’nti adhippeto, tasmā ‘‘akkharato cha akkharasatasahassāni caturāsītuttarasatādhikāni catucattālīsa sahassāni ca akkharānī’’ti pāṭhena bhavitabbanti vadanti. Yasmā pana navakkharo yāva dvādasakkharo ca gāthāpādo saṃvijjati, tasmā tādisānampi gāthānaṃ vasena aḍḍhateyyagāthāsataṃ bhāṇavāro hotīti katvā ‘‘akkharato satta akkharasatasahassāni cattālīsañca sahassāni tepaññāsañca akkharānī’’ti vuttaṃ. Evañhi padabhāṇavāragaṇanāhi akkharagaṇanā saṃsandati, netarathā. Bhāṇavāroti ca dvattiṃsakkharānaṃ gāthānaṃ vasena aḍḍhateyyagāthāsataṃ, ayañca akkharagaṇanā bhāṇavāragaṇanā ca padagaṇanānusārena laddhāti veditabbā. Imameva hi atthaṃ ñāpetuṃ suttagaṇanānantaraṃ bhāṇavāre agaṇetvā padāni gaṇitāni. Tatridaṃ vuccati –
正如所宣说的中部诵分,其数为:
半诵分,另加二十三句。
应这样阐明:「音节有七十万」(satta satasahassāni, akkharānaṃ vibhāvaye)。
另外还有「四万零五十三音节」(cattālīsa sahassāni, tepaññāsañca akkharaṃ)。
显示巴利原文 ‘‘Bhāṇavārā yathāpi hi, majjhimassa pakāsitā; Upaḍḍhabhāṇavāro ca, tevīsatipadādhiko. Satta satasahassāni, akkharānaṃ vibhāvaye; Cattālīsa sahassāni, tepaññāsañca akkhara’’nti.
「连结」(anusandhi)指教法的连贯性。因为在同一部经中,前面与后面所教导的部分彼此关联,这种关联就称为连结。此处的意乐连结又分自意乐连结和他意乐连结两种。简而言之,连结的生起有三种情况:有时是听法者在教法尚未讲完时以提问引生;有时是基于说法的导师、声闻弟子及受法者的意乐而引生;有时是基于所应开示的法本身而引生。所以说:‘简略而言,连结有三种:提问连结、意乐连结、法随连结。’概括而言,连结又可理解为有四种。其中,例如:‘如此说后,某位比丘问世尊:“尊者,什么是此岸?什么是彼岸?什么是中间沉没?什么是高地搁浅?什么是被人抓取?什么是被非人抓取?什么是被漩涡抓取?什么是内部腐烂?”’(《相应部》4.241)面对这样的提问者,世尊为了解答而展开教法——由此应知,这就是「提问连结」。再如:‘那时,某位比丘心中生起这样的遍寻(parivitakka):“这么说来,色是无我(anattā)……受……想……行……识(viññāṇa)也是无我,那么无我所……”’显示巴利原文
Anusandhitoti desanānusandhito. Ekasmiṃ eva hi sutte purimapacchimānaṃ desanābhāgānaṃ sambandho anusandhānato anusandhi. Ettha ca attajjhāsayānusandhi parajjhāsayānusandhīti duvidho ajjhāsayānusandhi. So pana katthaci desanāya vippakatāya dhammaṃ suṇantānaṃ pucchāvasena, katthaci desentassa satthu sāvakassa dhammapaṭiggāhakānañca ajjhāsayavasena, katthaci desetabbassa dhammassa vasena hotīti samāsato tippakāro. Tena vuttaṃ ‘‘pucchānusandhiajjhāsayānusandhiyathānusandhivasena saṅkhepato tividho anusandhī’’ti. Saṅkhepeneva ca catubbidho anusandhi veditabbo. Tattha ‘‘evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca ‘kiṃ nu kho, bhante, orimaṃ tīraṃ, kiṃ pārimaṃ tīraṃ, ko majjhe saṃsīdo, ko thale ussādo, ko manussaggāho, ko amanussaggāho, ko āvattaggāho, ko antopūtibhāvo’ti’’ (saṃ. ni. 4.241)? Evaṃ pucchantānaṃ vissajjentena bhagavatā pavattitadesanāvasena pucchānusandhī veditabbo. ‘‘Atha kho aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘iti kira bho rūpaṃ anattā… vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā, anattakatāni kammāni kamattānaṃ phusissantī’ti. Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā cetoparivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ idhekacco moghapuriso avidvā avijjāgato taṇhādhipateyyena cetasā satthusāsanaṃ atidhāvitabbaṃ maññeyya ‘iti kira bho rūpaṃ anattā…pe… phusissantī’ti. Taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti (ma. ni. 3.90) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ viditvā bhagavatā pavattitadesanāvasena parajjhāsayānusandhi veditabbo.
又如:‘婆罗门,我那时这样想:“我何不在众人皆知、被公认的十四日、十五日与初八日的夜晚,住于那些令人恐惧、身毛竖立的园林塔庙、林中塔庙、树下塔庙等处的住所中,或许能见到那怖畏恐惧(bhayabherava)呢?”’(《中部》1.49)这是世尊如此开示。又比如:‘贤友,在那里的贪欲是恶的,瞋恚(dosassa)也是恶的;为了断除贪欲、为了断除瞋恚,有一条中道(majjhimā paṭipadā),它能够作眼(cakkhu)、作智,导向寂止、证智、正觉、涅槃(nibbāna)。’(《中部》1.33)这是法将舍利弗这样开示。这些情形,都是说法者依着自己的意乐而展开教法──由此应知,这就是「自意乐连结」。再者,当教法于经的开头由某一法所引发,而在某些经的后半部,接着的教法是以与此法相应的法,或以与此法相对立(paṭipakkha)的法来展开时──由此应知,这就是「法随连结」。例如:在《希望经》(《显示巴利原文
‘‘Tassa mayhaṃ brāhmaṇa etadahosi ‘yaṃnūnāhaṃ yā tā rattiyo abhiññātā abhilakkhitā cātuddasī pañcadasī aṭṭhamī ca pakkhassa, tathārūpāsu rattīsu yāni tāni ārāmacetiyāni vanacetiyāni rukkhacetiyāni bhiṃsanakāni salomahaṃsāni, tathārūpesu senāsanesu vihareyyaṃ appeva nāmāhaṃ bhayabheravaṃ passeyya’nti’’ (ma. ni. 1.49) evaṃ bhagavatā, ‘‘tatrāvuso lobho ca pāpako doso ca pāpako lobhassa ca pahānāya dosassa ca pahānāya atthi majjhimā paṭipadā, cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattatī’’ti (ma. ni. 1.33) evaṃ dhammasenāpatinā ca attano ajjhāsayeneva pavattitadesanāvasena attajjhāsayānusandhi veditabbo. Yena pana dhammena ādimhi desanā uṭṭhitā, tassa anurūpadhammavasena vā paṭipakkhadhammavasena vā yesu suttesu upari desanā āgacchati, tesaṃ vasena yathānusandhi veditabbo. Seyyathidaṃ ākaṅkheyyasutte (ma. ni. 1.65) heṭṭhā sīlena desanā uṭṭhitā, upari abhiññā āgatā. Vatthusutte (ma. ni. 1.70) heṭṭhā kilesena desanā uṭṭhitā, upari brahmavihārā āgatā. Kosambakasutte (ma. ni. 1.491) heṭṭhā bhaṇḍanena desanā uṭṭhitā, upari sāraṇīyadhammā āgatā. Kakacūpame (ma. ni. 1.222) heṭṭhā akkhantiyā vasena desanā uṭṭhitā, upari kakacūpamā āgatāti.
「广说则在此处」意为:如此,简略地说有三种或四种连结,而在这部《中部》中,若于每一经中随宜详细分别解说,则可了知有三千九百个连结。此处关于品等分类的说明,不仅是为了显示《中部》结集的真实面貌,同时也在防范增添与删减的过失。正因为品的划分已明确固定,所以任何人都无法将一部不在这些划分中的经,哪怕引入一个字,而宣说‘这是《中部》结集的一部分’,完全没有这样的余地。显示巴利原文
Vitthārato panetthāti evaṃ saṅkhepato tividho catubbidho ca anusandhi ettha etasmiṃ majjhimanikāye tasmiṃ tasmiṃ sutte yathārahaṃ vitthārato vibhajitvā viññāyamānā navasatādhikāni tīṇi anusandhisahassāni honti. Yathā cetaṃ paṇṇāsādivibhāgavacanaṃ majjhimasaṅgītiyā sarūpadassanatthaṃ hoti, evaṃ pakkhepadosapariharaṇatthañca hoti. Evañhi paṇṇāsādīsu vavatthitesu tabbinimuttaṃ kiñci suttaṃ yāva ekaṃ padampi ānetvā imaṃ majjhimasaṅgītiyāti kassaci vattuṃ okāso na siyāti.
如是,从品、篇、经、诵分、连络与文句诸方面将《中部》结集确定后,注释者今欲从头注释,并示己之注释乃依第一次大结集所安立之次第而进行,故说:“其中,诸品中以《根本品》为首”等语。此中,“结集”者,即是将随缘于各处宣说、施设而散在的法与律,汇集一处,唱诵解说;以其范围广大、应受尊敬,故称“大结集”;第一次大结集,即是“第一次大结集”,其时即谓“第一次大结集时”。“因缘”,是指将教法中说法者、说法时等原本不明之处,予以阐明、指出,即世间所称之“序言”;然此处并非如《增支部》等处所谓“比丘们,我非无因缘而说法”,以意乐等为生起教法的因缘,而是应理解为“如是我闻”等开头的篇章。故他说:“尊者阿难于第一次大结集时所说‘如是我闻’等,即为因缘之开端。”他于此虽欲依第一次大结集所安立次第而作注释,本应详述结集,然于《善祥悦美注》中已自详明,故可于彼处参阅;为免此注过于庞大,遂说“然而那结集”等语。显示巴利原文
Evaṃ paṇṇāsavaggasuttabhāṇavārānusandhibyañjanato majjhimasaṅgītiṃ vavatthapetvā idāni naṃ ādito paṭṭhāya saṃvaṇṇetukāmo attano saṃvaṇṇanāya tassā paṭhamamahāsaṅgītiyaṃ nikkhittānukkameneva pavattabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tattha paṇṇāsāsu mūlapaṇṇāsā ādī’’tiādimāha. Tattha yathāpaccayaṃ tattha tattha desitattā paññattattā ca vippakiṇṇānaṃ dhammavinayānaṃ saṅgahetvā gāyanaṃ kathanaṃ saṅgīti, mahāvisayattā pūjanīyattā ca mahatī saṅgītīti mahāsaṅgīti, paṭhamā mahāsaṅgīti paṭhamamahāsaṅgīti, tassā pavattitakālo paṭhamamahāsaṅgītikālo, tasmiṃ paṭhamamahāsaṅgītikāle. Nidadāti desanaṃ desakālādivasena aviditaṃ viditaṃ katvā nidassetīti nidānaṃ, yo lokiyehi ‘‘upogghāto’’ti vuccati, svāyamettha ‘‘evaṃ me suta’’ntiādiko gantho veditabbo, na pana ‘‘sanidānāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemī’’tiādīsu (a. ni. 3.126) viya ajjhāsayādidesanuppattihetu. Tenevāha ‘‘evaṃ me sutantiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādī’’ti. Kāmañcettha yassaṃ paṭhamamahāsaṅgītiyaṃ nikkhittānukkamena saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā vitthārato vattabbā. Sumaṅgalavilāsiniyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.nidānakathāvaṇṇanā) pana attanā vitthāritattā tattheva gahetabbāti imissā saṃvaṇṇanāya mahantataṃ pariharanto ‘‘sā panesā’’tiādimāha.