《摩诃离经》注释
6. Mahālisuttavaṇṇanā
婆罗门使者事缘注释
Brāhmaṇadūtavatthuvaṇṇanā
359如此注释完《究罗檀头经》后,现在开始注释《摩诃离经》。为了显示随次第作释的位次,或为了说明紧接在《究罗檀头经》之后结集的经典就是《摩诃离经》,而说:“如是我闻……在毘舍离的《摩诃离经》。”关于“因一再扩展而名为毘舍离”,此处略释如下:据说波罗奈王的王后怀有肉片状胎,胎中有一女一男两个孩子。他们二人彼此婚配,随着子女生育,连续十六次各生一子。之后,这些孩子渐次长大,各自拥有随从。由于缺乏足够的园林、住所与资生之具,他们便以“牛吼声所及的距离”为界,前后三次围筑城墙。就这样,因反复以三重城墙围筑而不断扩展,故得名“毘舍离”。因此说:“在因一再扩展而得名的毘舍离城中”。其详细解说应取自《大狮子吼经注释》与《宝经注释》。“在城外”指位于城外,不像庵婆波利林那样在城内。“自生”即自然生长,非人工种植。“因广大”指树木丛林及所在之处宽广辽阔。因此说“与喜马拉雅山连成一片”。然而,依律藏师的观点,在律注释中这样说——
359. Evaṃ kūṭadantasuttaṃ saṃvaṇṇetvā idāni mahālisuttaṃ saṃvaṇṇento yathānupubbaṃ saṃvaṇṇanokāsassa pattabhāvaṃ vibhāvetuṃ, kūṭadantasuttassānantaraṃ saṅgītassa suttassa mahālisuttabhāvaṃ vā pakāsetuṃ ‘‘evaṃ me sutaṃ…pe… vesāliyanti mahālisutta’’nti āha. Punappunaṃ visālabhāvūpagamanatoti etthāyaṃ saṅkhepo – bārāṇasirañño kira aggamahesiyā maṃsapesigabbhena dve dārakā nibbattā dhītā ca putto ca, tesaṃ aññamaññaṃ vivāhena soḷasakkhattuṃ puttadhītuvasena dve dve dārakā vijātā. Tato tesaṃ dārakānaṃ yathākkamaṃ vaḍḍhentānaṃ paccekaṃ saparivārānaṃ ārāmuyyānanivāsaṭṭhānaparivārasampattiṃ gahetuṃ appahonakatāya nagaraṃ tikkhattuṃ gāvutantarena gāvutantarena parikkhipiṃsu, evaṃ tassa punappunaṃ tipākāraparikkhepena visālabhāvamupagatattā ‘‘vesālī’’tveva nāmaṃ jātaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘punappunaṃ visālabhāvūpagamanato vesālīti laddhanāmake nagare’’ti. Vitthārakathā cettha mahāsīhanādasuttavaṇṇanāya, (ma. ni. aṭṭha. 1.146) ratanasuttavaṇṇanāya (khu. pā. aṭṭha. vesālivatthu; su. ni. aṭṭha. 1.ratanasuttavaṇṇanā) ca gahetabbā. Bahinagareti nagarato bahi, na ambapālivanaṃ viya antonagarasmiṃ. Sayaṃjātanti sayameva jātaṃ aropimaṃ. Mahantabhāvenāti rukkhagacchānaṃ, ṭhitokāsassa ca mahantabhāvena. Tenevāha ‘‘himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ hutvā’’ti. Yaṃ pana venayikānaṃ matena vinayaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ –
“其中,名为‘大林’者,是自然生长、非人工栽种、有明确界限的大森林。然而,迦毗罗卫城附近的大林,却与喜马拉雅山连成一片,无有界限,一直延伸到海边而住,并非如此。”
‘‘Tattha mahāvanaṃ nāma sayaṃjātaṃ aropimaṃ saparicchedaṃ mahantaṃ vanaṃ. Kapilavatthusāmantā pana mahāvanaṃ himavantena saha ekābaddhaṃ aparicchedaṃ hutvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitaṃ, idaṃ tādisaṃ na hotī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.162).
这是中部诵者与相应部诵者的共同说法,因为在中部注释和相应部注释中也如此说。然而,此处应视为依长部诵者的见解而如此说。如果某处见到有“ahutvā”的文本,那样的话,所有人的说法便一致了。所谓“以重阁讲堂为简略”,是指以称为天鹅圆坛形状、以天鹅盘旋状屋顶构成的重阁讲堂的样式,因如此建造,故殿堂即称为“重阁讲堂”,但以此名称也指整个僧园。然而,在律注释中这样说——
Taṃ majjhimabhāṇakasaṃyuttabhāṇakānampi samānakathā. Majjhimaṭṭhakathāyañhi (ma. ni. aṭṭha. 2.352) saṃyuttaṭṭhakathāyañca (saṃ. ni. aṭṭha. 1.37) tatheva vuttaṃ. Idha pana dīghabhāṇakānaṃ matena evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yadi ca ‘‘ahutvā’’ti katthaci pāṭho dissati, evaṃ sati sabbesampi samānavādo siyāti. Kūṭāgārasālāsaṅkhepenāti haṃsamaṇḍalākārasaṅkhātahaṃsavaṭṭakacchannena kūṭāgārasālāniyāmena, tathā katattā pāsādoyeva ‘‘kūṭāgārasālā’’ti vutto, tabbohārena pana sakalopi saṅghārāmoti vuttaṃ hoti. Vinayaṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.162) tu evaṃ vuttaṃ –
然而,重阁讲堂应理解为:在依大林而建的僧园中,有一座具足一切庄严、以天鹅盘旋状屋顶建造、包含重阁的世尊佛陀的香室。
‘‘Kūṭāgārasālā pana mahāvanaṃ nissāya kate ārāme kūṭāgāraṃ antokatvā haṃsavaṭṭakacchadanena katā sabbākārasampannā buddhassa bhagavato gandhakuṭi veditabbā’’ti.
生于拘萨罗国者,或他们住处在此者,即是拘萨罗人。同样,摩揭陀人也是如此。因为表示地方民众的词语通常是阳性复数。若不做此事,人便有巨大损失,故此事值得做,称为“应做之事”。因此说:“以必须做之事。”若无机会,不做亦可,因此有机会时便应当做,所以称为“应做之事”,这是其意旨。
Kosalesu jātā, bhavā, te vā nivāso etesanti kosalakā. Evaṃ māgadhakā. Janapadavācino hi pāyato pulliṅgaputhuvacanā. Yassa akaraṇe puggalo mahājāniyo hoti, taṃ karaṇaṃ arahatīti karaṇīyanti vuccati. Tenāha ‘‘avassaṃ kattabbakammenā’’ti. Akātumpi vaṭṭati asati samavāye, tasmā samavāye sati kattabbato taṃ kiccanti vuccatīti adhippāyo.
360由于佛陀们可能生起的种种想,所以说“以种种所缘而转”,意思是依种种所缘而转起。因为只对可能生起的加以遮止,而非对不可能生起的。退转:指回转之后,不再生起那样的心。寂止:指以禅那等至,专注于单一所缘。隐没:是其同义词。因此有“合一”等说。因有随从,虽有多位,那时也如同一体,故为合一,即那个合一。关于具寿那耆多,是针对他而说“因此从那位置”。
360. Yā buddhānaṃ uppajjanārahā nānattasaññā, tāsaṃ vasena ‘‘nānārammaṇacārato’’ti vuttaṃ, nānārammaṇappavattitoti attho. Sambhavantasseva hi paṭisedho, na asambhavantassa. Paṭikkammāti nivattetvā tathā cittaṃ anuppādetvā. Sallīnoti jhānasamāpattiyā ekattārammaṇaṃ allīno. Nilīnoti tasseva vevacanaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘ekībhāva’’ntiādi. Saparivārattā anekopi tadā eko viya bhavatīti ekībhāvo, taṃ ekībhāvaṃ. Yenāyasmā nāgito, taṃ sandhāya ‘‘tasmā ṭhānā’’ti vuttaṃ.
厚唇离车族事缘注释
Oṭṭhaddhalicchavivatthuvaṇṇanā
361“Addhoṭṭhatāya”意为“半唇”。据说,由于他的上唇不完整,横向裂开,看起来像是被切掉了一半,露出了四颗牙齿和两颗獠牙而无法遮盖,因此人们称他为“半唇”。然而,有些人设想读作“adho”,解释为“下唇悬垂”,这种说法并不合理,因为既不见那样的读法,阿阇梨也未加说明。据说,这位居士是布萨日的施主、供养者、檀越,具足信心与净信,是佛弟子、法弟子、僧弟子。因此说“食前”等。如《犍度》和《大般涅槃经》中所说的方法,提到“青黄等……与三十三天众会相似”。而这座毗舍离城在佛陀时代确实繁荣富庶,达到鼎盛。那里有七千位王子、七百位国王、七位国王,同样也有众多的副王、将军、库官等,宫殿、楼阁、园林、池塘的数量也与此相当,人口众多,人群密集,食物丰足。因此说“在大离车众会中”。对于该家族的始祖,
361.Addhoṭṭhatāyāti upaḍḍhoṭṭhatāya. Tassa kira uttaroṭṭhassa appakatāya tiriyaṃ phāletvā addhamapanītaṃ viya khāyati cattāro dante, dve ca dāṭhā na chādeti, tena naṃ ‘‘oṭṭhaddho’’ti voharati. Keci pana ‘‘adho-saddena pāṭhaṃ parikappetvā heṭṭhā oṭṭhassa olambakatāya ‘‘oṭṭhādho’’ti atthaṃ vadanti, tadayuttameva tathā pāṭhassa adissanato, ācariyena (dī. ni. ṭī. 1.361) ca avaṇṇitattā. Ayaṃ kira uposathiko dāyako dānapati saddho pasanno buddhamāmako dhammasaṅghamāmako. Tenāha ‘‘purebhatta’’ntiādi. Khandhake, (mahāva. 289) mahāparinibbānasutte (dī. ni. 2.161) ca āgatanayena ‘‘nīlapītādi…pe… tāvatiṃsaparisasappaṭibhāgāyā’’ti vuttaṃ. Ayaṃ pana vesālī bhagavato kāle iddhā ceva vepullappattā ca ahosi. Tattha hi rājūnameva satta sahassāni, satta satāni, satta ca rājāno ahesuṃ, tathā yuvarājasenāpatibhaṇḍāgārikapabhutīnampi, pāsādakūṭāgāraārāmapokkharaṇiādayopi tapparimāṇāyeva, bahujanā, ākiṇṇamanussā, subhikkhā ca. Tena vuttaṃ ‘‘mahatiyā licchaviparisāyā’’ti. Tassa pana kulassa ādibhūtānaṃ yathāvuttānaṃ maṃsapesiyā nibbattadārakānaṃ tāpasena pāyitaṃ yaṃ khīraṃ udaraṃ pavisati, sabbaṃ taṃ maṇibhājanagataṃ viya dissati, carimakabhave bodhisatte kucchigate bodhisattamātu viya udaracchaviyā ativippasannatāya te nicchavī ahesuṃ. Apare panāhu ‘‘sibbetvā ṭhapitā viya nesaṃ aññamaññaṃ līnā chavi ahosī’’ti. Evaṃ te nicchavitāya vā līnacchavitāya vā licchavīti paññāyiṃsu, niruttinayena cettha padasiddhi, tabbaṃse uppannā sabbepi licchavayo nāma jātā. Tenāha ‘‘licchaviparisāyā’’ti, licchavirājūnaṃ, licchavivaṃsabhūtāya vā parisāyāti attho. Mahantaṃ yasaṃ lāti gaṇhātīti mahāli yathā ‘‘bhaddālī’’ti. Mūlanāmanti mātāpitūhi katanāmaṃ.
362“Sāsane yuttapayutto”意为“于教法中精勤修习者”,即致力于禅修者。世尊虽在一切处皆具狮子般的威仪,但当众会盛大时,随其意乐而转起的说法便有殊胜之处,因此说“将以大精进而说法”。
362.Sāsane yuttapayuttoti bhāvanamanuyutto. Sabbattha sīhasamānavuttinopi bhagavato parisāya mahatte sati tadajjhāsayānurūpaṃ pavattiyamānāya dhammadesanāya viseso hotīti āha ‘‘mahantena ussāhena dhammaṃ desessatī’’ti.
说“vissāsiko”(可信任者)之后,为阐明他可受信赖的实质,而说“ayañhī”等。“Thūlasarīro”意为身体粗壮。长老已是漏尽者,故不可说“尚有懈怠状态未断”,但依习气残余,而说“似有少许未断”。因为声闻弟子断除烦恼并不像诸佛那样连同习气一并断尽。针对之前所述的宫殿,说“kūṭāgāramahāgehā”(尖顶楼阁大宅)。“Pācīnamukhā”意为面朝东方。
‘‘Vissāsiko’’ti vatvā tamassa vissāsikabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ayañhī’’tiādi vuttaṃ. Thūlasarīroti vaṭharasarīro. Therassa khīṇāsavabhāvato ‘‘ālasiyabhāvo appahīno’’ti na vattabbo, vāsanālesaṃ pana upādāya ‘‘īsakaṃ appahīno viya hotī’’ti vuttaṃ. Na hi sāvakānaṃ buddhānamiva savāsanā kilesā pahīyanti. Yathāvuttaṃ pāsādameva sandhāya ‘‘kūṭāgāramahāgehā’’ti vuttaṃ. Pācīnamukhāti pācīnapamukhā.
363为不违逆应调伏的众生,诸佛世尊才展现神通,因此说“atha kho”等。当从香室出来时,六色佛光双双交织,极为明亮地焕发而出。藉由这些光芒,大众犹如被通报“世尊出来了”一般,知晓世尊的出来。因此说“saṃsūcitanikkhamano”(如被暗示般的出来)。
363. Vineyyajanānuparodhena buddhānaṃ bhagavantānaṃ paṭihāriyavijambhanaṃ hotīti āha ‘‘atha kho’’tiādi. Gandhakuṭito nikkhamanavelāyañhi chabbaṇṇā buddharasmiyo āveḷāveḷā yamalā yamalā hutvā savisesaṃ pabhassarā vinicchariṃsu. Tāhi ‘‘bhagavā nikkhamatī’’ti samārocitamiva nikkhamanaṃ sañjāniṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘saṃsūcitanikkhamano’’ti.
364从“ajjā”(今天)所说当天,往前紧接的昨天称为“purima”(前);同样,从“hiyyo”(昨天)所说当天,再往前更早的,因其极其在前而称为“purimatara”(更前)。如此,于这两天中,依次安立了前与更前的关系。虽然如此,此处所说的“purimatara”,是为了显示:自彼以后,凡是较近的,即为“purima”;凡是较远的,即为“purimatara”,故说“tato paṭṭhāya”等。正如此岸彼岸的关系、方位与非方位的关系,前与更前的关系也是依待而成立的。从根本日等,即从某日开始。“agge”一词是位格用于受格的意义,或显示受格词尾的e-音替代,因此以“agga”表示,意为“第一”。而在此处,那是指过去的最终边际,故说“parakoṭiṃ katvā”(以之为他端边际)。“yaṃ”为不变词,用于限定。藉由它的使用,此处的“viharāmi”(我住)虽是现在时,但其意义应依过去时来理解,为示此意而说“yāva vihāsi”(直到住于)。tassā(那天的)。
364. ‘‘Ajjā’’ti vuttadivasato atītamanantaraṃ hiyyodivasaṃ purimaṃ nāma, tathā ‘‘hiyyo’’ti vuttadivasato paraṃ purimataraṃ atisayena purimattā. Iti imesu dvīsu divasesu vavatthito yathākkamaṃ purimapurimatarabhāvo. Evaṃ santepi yadettha ‘‘purimatara’’nti vuttaṃ, tato pabhuti yaṃ yaṃ oraṃ, taṃ taṃ purimaṃ. Yaṃ yaṃ paraṃ, taṃ taṃ purimataranti dassento ‘‘tato paṭṭhāyā’’tiādimāha. Orapārabhāvassa viya, hi disāvidisābhāvassa viya ca purimapurimatarabhāvassa apekkhāsiddhi. Mūladivasatotiādidivasato. Aggeti upayogatthe bhummavacanaṃ, upayogavacanassa vā e-kārādesoti dasseti ‘‘agga’’nti iminā, paṭhamanti attho. Taṃ panettha parā atītā koṭiyevāti āha ‘‘parakoṭiṃ katvā’’ti. Yaṃ-saddo paricchede nipāto, tappayogena cāyaṃ ‘‘viharāmī’’ti vattamānapayogo, attho pana atītavasena veditabboti dassetuṃ ‘‘yāva vihāsi’’nti vuttaṃ. Tassāti divasassa. Paṭhamavikappe ‘‘viharāmī’’ti imassa ‘‘yadagge’’ti iminā ujukaṃ tāva sambandhitvā pacchā ‘‘naciraṃ tīṇi vassānī’’ti pamāṇavacanaṃ yojetabbaṃ. Dutiyavikappe pana ‘‘naciraṃ tīṇi vassānī’’ti imehipi kuṭilaṃ sambandho kattabbo. Naciranti cetaṃ bhāvanapuṃsakaṃ, accantasaññogaṃ vā. Tañhi pamāṇato visesetuṃ ‘‘tīṇi vassānī’’ti vadati. Tenāha ‘‘naciraṃ vihāsiṃ tīṇiyeva vassānī’’ti.
“Ayaṃ”指善星。“Piyajātikāni”意为具有可爱性质的事物。“Sātajātikāni”意为具有甜美性质的事物。由于与甜美相似,故令人悦意的称为“madhura”(甜美)。“Ārammaṇaṃ karontena kāmena upasaṃhitāni”即“kāmūpasaṃhitāni”(与欲相应),意为可欲的。因此说“kāmassādayuttāni”,指与称为所缘欲的味相结合,或适合这种欲味。“Sarīrasaṇṭhāne”指身体影像,此处为依处格,因此“tasmā saddena”意为依止于彼、从彼所生之声。此外,无需补充词语,应以应有之词相连接。“Madhurena”意为以可爱、悦意之物。“Kaṇṇasakkhalikaṃ”指耳饰。
Ayanti sunakkhatto. Piyajātikānīti iṭṭhasabhāvāni. Sātajātikānīti madhurasabhāvāni. Madhurasadisatāya hi ‘‘madhura’’nti manoramaṃ vuccati. Ārammaṇaṃ karontena kāmena upasaṃhitānīti kāmūpasaṃhitāni, kāmanīyāni. Tenāha ‘‘kāmassādayuttānī’’ti, ārammaṇikena kāmasaṅkhātena assādena saññuttāni, kāmasaṅkhātassa vā assādassa yogyānīti attho. Sarīrasaṇṭhāneti sarīrabimbe, ādhāre cetaṃ bhummaṃ. Tasmā saddenāti taṃ nissāya tato uppannena saddenāti attho. Apica vinā pāṭhasesaṃ bhavitabbapadeneva sambandhitabbaṃ. Madhurenāti iṭṭhena sātena. Kaṇṇasakkhaliyanti kaṇṇapaṭṭikāyaṃ.
至此,仅因未说明天耳智的遍作。‘自己知道也不说,他在这教法中有什么决心呢?’他这样生气,对世尊怀恨,而就在生气的同时,他的禅那与神通退失了。他思惟:‘为什么他不告诉我那个遍作呢?’这样反复思索时,不如理地浮想联翩。如《波提迦经》和《大狮子吼经》所述的方法,他次第地思惟、言说、造作种种不如法之事,由于对世尊心怀怨恨,在教法中得不到立足之处,最终还俗,并讲说了那件事。
Ettāvatāti dibbasotañāṇaparikammassa akathanamattena. ‘‘Attanā ñātampi na katheti, kiṃ imassa sāsane adhiṭṭhānenā’’ti kujjhanto bhagavati āghātaṃ bandhitvā, saha kujjhaneneva cesa jhānābhiññā parihāyi. Cintesīti ‘‘kasmā nu kho so mayhaṃ taṃ parikammaṃ na kathesī’’ti parivicārento ayoniso ummujjanavasena cintesi. Anukkamenāti pāthikasutte, (dī. ni. 3.3 ādayo) mahāsīhanādasutte (dī. ni. 1.381) ca āgatanayena taṃ taṃ ayuttameva cintento, bhāsanto, karonto ca anukkamena bhagavati baddhāghātatāya sāsane patiṭṭhaṃ alabhanto gihibhāvaṃ patvā tamatthaṃ katheti.
一向修习定注释
Ekaṃsabhāvitasamādhivaṇṇanā
366-371366-371. ‘Ekaṃsāya’:这是为表达那个义而用的第四格(为格),意思是‘为了一部分’。这里的‘aṃsa’一词是‘部分’的同义词,而根据上下文,应理解为通过见天色与闻天声,故说‘为了一部分’等。这里的‘vā’字表示简择,因为只意在指一部分。‘Anudisāya’:为了一方,即东方、南方等四种分类的一方。‘Ubhayakoṭṭhāsāya’:为了见天色与闻天声这两部分。‘Bhāvito’:如同天眼智与天耳智已被证得那样,已修习。对此,在分别各别作遍作而成就的情况下,便不必说;在同时成就的情况下,也是次第地成就其作用,因为同时成就作用是不可能的。因为即使圣典中也说:‘为了见诸天色,为了闻诸天声’,这只是显示一人具有两种能力,并非显示同时成就作用的可能性。‘Ekaṃsabhāvito samādhi hetū’:以此显示善星因为只对天眼智作了遍作,所以虽然存在天声,他却未曾听到。
366-371.Ekaṃsāyāti tadatthe catutthīvacanaṃ, ekaṃsatthanti attho. Aṃsasaddo cettha koṭṭhāsapariyāyo, so ca adhikārato dibbarūpadassanadibbasaddasavanavasena veditabboti āha ‘‘ekakoṭṭhāsāyā’’tiādi. Vā-saddo cettha vikappane ekaṃsassevādhippetattā. Anudisāyāti puratthimadakkhiṇādibhedāya catubbidhāya anudisāya. Ubhayakoṭṭhāsāyāti dibbarūpadassanatthaṃ, dibbasaddasavanatthañca. Bhāvitoti yathā dibbacakkhuñāṇaṃ, dibbasotañāṇañca samadhigataṃ hoti, evaṃ bhāvito. Tayidaṃ visuṃ visuṃ parikammakaraṇena ijjhantīsu vattabbaṃ natthi, ekajjhaṃ ijjhantīsupi kameneva kiccasiddhi bhavati ekajjhaṃ kiccasiddhiyā asambhavato. Pāḷiyampi hi ‘‘dibbānañca rūpānaṃ dassanāya, dibbānañca saddānaṃ savanāyā’’ti idaṃ ekassa ubhayasamatthatāsandassanameva, na ekajjhaṃ kiccasiddhisambhavasandassanaṃ. ‘‘Ekaṃsabhāvito samādhi hetū’’ti iminā sunakkhatto dibbacakkhuñāṇāya eva parikammassa katattā vijjamānampi dibbasaddaṃ nāssosīti dasseti.
372认为天耳智比天眼智更殊胜的马哈离,正为问此义理而来,故说“这是以天耳……我认为”等语。“Apaṇṇakaṃ”:意为无有迷失,或指无过咎。“Samādhibhāvanā”:以应当修习之义,即是定的修习。而为了显示:认为“天耳智殊胜”的他,也将天眼智与天耳智一同执取,因此以“尊者,这些必定……”等复数语词来发问,故说“两部分所修习的诸定”。这些是外部的定修习,因为它并不能导向出离,外道众亦能成就。这些并非内部之法,因为世尊并未以自证自知的方式宣说,因为它们并不像诸圣谛那样是自证自知之法。“Yadatthaṃ”:为了那些目的;这是对无差别的事物作差别说明,或者说,为了某个特定的目的。“Te”:指诸圣果法。现在也有“Taṃ”的读法。由于它们应当被证知,而这里所说的、应当被证知的法即是:“马哈离,确实还有其他法……比丘们正是为了证知这些法,而在我这里修习梵行。”
372. Dibbacakkhuñāṇato dibbasotañāṇameva seṭṭhanti maññamāno mahāli etamatthaṃ pucchatīti āha ‘‘idaṃ dibbasotena…pe… maññe’’ti. Apaṇṇakanti avirajjhanakaṃ, anavajjaṃ vā. Samādhiyeva bhāvetabbaṭṭhena samādhibhāvanā. ‘‘Dibbasotañāṇaṃ seṭṭha’’nti maññamānena ca tena dibbacakkhuñāṇampi dibbasoteneva saha gahetvā ‘‘etāsaṃ nūna bhante’’tiādinā puthuvacanena pucchitanti dassetuṃ ‘‘ubhayaṃsabhāvitānaṃ samādhīna’’nti vuttaṃ. Bāhirā etā samādhibhāvanā aniyyānikattā. Tā hi ito bāhirakānampi ijjhanti. Na ajjhattikā bhagavatā sāmukkaṃsikabhāvena appaveditattā. Na hi te saccāni viya sāmukkaṃsikā. Yadatthanti yesaṃ atthāya, abhedepi bhedavacanametaṃ, yassa vā visesanabhūtassa atthāya. Teti ariyaphaladhamme. ‘‘Ta’’ntipi adhunā pāṭho. Te hi sacchikātabbā, ‘‘atthi kho mahāli aññeva dhammā…pe… yesaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ carantī’’ti sacchikātabbadhammā ca idha vuttā.
四圣果注释
Catuariyaphalavaṇṇanā
373“Saṃyojenti”:即系缚。“Tasmā”:因为在轮回之苦的恐怖中,以结缚之义,它们于彼处系缚众生,故名结缚,所以这样说。某处有“轮回苦所成之车”的读法,但这并非古本,因为阿阇梨并未那样注释。“Magga-sotaṃ āpanno”:已入道流,而非信等之流。正如经中所说:“比丘们,‘流’乃是圣道的增语。”而“Āpanno”一语,乃是从最初即已到达之义,这是因前缀“ā”有“最初”之义的缘故而转起的,但此处却是就果位而说的。因为这是对过去时的说明,而在道刹那之时,则称为“入道流”。是故,在《施分别经》中说:“对入流者布施,对为证入流果而行道者布施。”(中部第379经)“Apatanadhammo”:具有不堕落的性质。“Dhammaniyāmena”:以更高之道的法定性。或者,因为从第七有起便具有不堕落的性质,故为决定——这是注释书之外的解释。“Paraṃ ayanaṃ parāgati assa atthīti”:他有其他的去处、其他的归趣,这便是词义。“Anena”:这是第三次复合词的说法,而这里的“vā”字乃是省略的表示。
373.Saṃyojentīti bandhenti. Tasmāti yasmā vaṭṭadukkhabhaye saṃyojanato tattha satte saṃyojenti nāma, tasmā. Katthaci ‘‘vaṭṭadukkhamaye rathe’’ti pāṭho, na porāṇo tathā ācariyena avaṇṇitattā. Maggasotaṃ āpanno, na pasādādisotaṃ. ‘‘Sototi bhikkhave ariyamaggassetaṃ adhivacana’’nti hi vuttaṃ. Āpannoti ca ādito pattoti attho ā-upasaggassa ādikammani pavattanato, idaṃ pana phalaṭṭhavasena vadati. Atītakālavacanañhetaṃ, maggakkhaṇe pana maggasotaṃ āpajjati nāma. Tenevāha dakkhiṇavibhaṅge ‘‘sotāpanne dānaṃ deti, sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanne dānaṃ detī’’ti (ma. ni. 3.379) apatanadhammoti anupapajjanasabhāvo. Dhammaniyāmenāti uparimaggadhammaniyāmena. Heṭṭhimantena sattamabhavato upari anupapajjanadhammatāya vā niyatoti aṭṭhakathāmuttakanayo. Paraṃ ayanaṃ parāgati assa atthīti attho. Anenāti puna tatiyasamāsavacanaṃ, vā-saddo cettha luttaniddiṭṭho.
“Tanuttaṃ”:是说转起的微弱与稀少,故说“tanuttā”等语。“Karahaci”:只是小品词,或为同义词。如同“如果夏季还剩不到一个月,应寻求雨安居衣”等(波罗夷627)中的“ora”一词,并无“超过”的含义,故说“下分的”,其意为:它是下分欲有之缘性的利益者。“Suddhāvāsabhūmiyaṃ”:这是显示他们的投生之处。“Opapātiko”:化生者,于化生中为善行者。故说“这是遮止其余生处的说法”。“Parinibbānadhammo”:具有于无余涅槃界般涅槃的性质。“Vimuccatīti vimutti”:解脱即是心解脱,因此说“心清净”等语。此处以心为最上而摄取了定,就如同“有慧者住立于戒,修习心与慧”等(相应部第1.23, 192等)中所说的那样。在“慧解脱”中也是同样的道理。故说“阿罗汉果智即是慧解脱”。“Sāmaṃ”:自己本身,有不依赖他人的意思。“Abhijānitvā”:以此显示因“tvā”等缘而导致的“ya”字消失。而“Abhiññāya”则应视为显示因“nā”语词而作出的形态。
Tanuttaṃ nāma pavattiyā mandatā, viraḷatā cāti vuttaṃ ‘‘tanuttā’’tiādi. Karahacīti nipātamattaṃ, pariyāyavacanaṃ vā. ‘‘Orena ce māso seso gimhānanti vassikasāṭikacīvaraṃ pariyeseyyā’’tiādīsu (pārā. 627) viya ora-saddo na atirekatthoti āha ‘‘heṭṭhābhāgiyāna’’nti, heṭṭhābhāgassa kāmabhavassa paccayabhāvena hitānanti attho. ‘‘Suddhāvāsabhūmiya’’nti tesaṃ upapattiṭṭhānadassanaṃ. Opapātikoti upapātiko upapātane sādhukārī. Tenāha ‘‘sesayonipaṭikkhepavacanameta’’nti parinibbānadhammoti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānasabhāvo. Vimuccatīti vimutti, cittameva vimutti cetovimuttīti vuttaṃ ‘‘cittavisuddhi’’ntiādi. Cittasīsena cettha samādhi gahito ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvaya’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.23, 192; peṭako. 22; mi. pa. 1.1.9) viya. Paññāvimuttinti etthāpi eseva nayo. Tenāha ‘‘arahattaphalapaññāva paññāvimuttī’’ti. Sāmanti attanāva, aparappaccayenāti attho. ‘‘Abhijānitvā’’ti iminā tvādipaccayakāriyassa ya-kārassa lopo dassito. ‘‘Abhiññāyā’’ti iminā pana nā-vacanakāriyassāti daṭṭhabbaṃ. Sacchīti paccakkhatthe nepātikaṃ. Paccakkhakaraṇaṃ nāma anussavākāraparivitakkādike muñcitvā sarūpato ārammaṇakaraṇaṃ.
圣八支道注释
Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā
374-5“Uppatitvā”意为从空中飞起。圣弟子依此而证入涅槃及圣果,故为行道,此行道正是圣道的前分,因此这里以“前分行道”之名来说圣道。依乐器的张、敷等而说为五支具足。依安立于方位与诸方之说而说为八支。八支之外,并无其他任何名为八支的道,故说“唯是八支而已”等。因为并不存在脱离组成部分而有的所谓集合体。因此,阿阇梨说:“不应作‘以此八支为所有’的依主释,而应依含有复合词的派生词方式,成就‘八支是八支,彼有这些支,故为八支具足者’的语词成就。”此中意趣应当思惟。因为若作依主释,则在分释时,依后分义之力,连同数目限定一起,便不能将八支与八支具足者的差别,通过互相转换而确定下来。然而,若作含有复合词的派生词,则在复合词中,依后分义之力,无需数目限定,便能通过互相转换而确定其差别。因为复合词的特征即是“同为一体”。然而,在《法嗣经》的复注中,阿阇梨本人这样说:“因为于道支的集合体上,有道之称呼,而集合体乃由集合成分所具备……
374-5.Uppatitvāti ākāsamaggena ḍetvā. Paṭipajjati ariyāsāvako nibbānaṃ, ariyaphalañca etāyāti paṭipadā, sā ca tassa pubbabhāgo evāti ariyamaggo pubbabhāgapaṭipadānāmena idha vutto. Ātatavitatādivasena pañcaṅgikaṃ. Disāvidisāniviṭṭhapadesena aṭṭhaṅgiko. Aṭṭhaṅgato mutto añño koci aṭṭhaṅgiko nāma maggo natthīti āha ‘‘aṭṭhaṅgamattoyevā’’tiādinā. Na hi avayavavinimutto samudāyo nāma koci atthīti. Tasmā ‘‘aṭṭha aṅgāni assāti aññapadatthasamāsaṃ akatvā ‘aṭṭha aṅgāni aṭṭhaṅgāni, tāni assa santīti aṭṭhaṅgiko’ti samāsagabbhataddhitavasena padasiddhi kātabbā’’ti (dī. ni. ṭī. 1.374, 375) ācariyena vuttaṃ, adhippāyo cettha cintetabbo. Aññapadatthasamāse hi kate na sakkā aṭṭhaṅgaaṭṭhaṅgikānaṃ bhedo aññamaññaṃ vipariyāyaṃ katvāpi niyametuṃ byāse ubhayapadatthaparabhāvena saheva saṅkhyāparicchedena atthāpattito. Samāsagabbhe pana taddhite kate sakkā eva tesaṃ bhedo aññamaññaṃ vipariyāyaṃ katvā niyametuṃ samāse uttarapadatthaparabhāvena vināva saṅkhyāparicchedena atthāpattito. Ekatthibhāvalakkhaṇo hi samāsoti. Dhammadāyādasuttantaṭīkāyaṃ pana ācariyeneva evaṃ vuttaṃ ‘‘yasmā maggaṅgasamudāye maggavohāro hoti, samudāyo ca samudāyīhi samannāgato, tasmā attano avayavabhūtāni aṭṭha aṅgāni etassa santīti aṭṭhaṅgiko’’ti. Paṭhamanaye cettha aṅginā aṅgassa aṭṭhaṅgikabhāvo vutto, dutiyanaye pana aṅgena aṅginoti ayametesaṃ viseso.
今为显示八正道的特征,并从作用、刹那、所缘的差别而作决断,故说“于此”等语。正见的特征,是如实、无颠倒地现观四圣谛的见之本性。正思惟的特征,是心无颠倒地安立于涅槃所缘的安立本性。正语的特征,由具足四支的言语能摄受众人,故通过断除与之相反的邪语,正语具有摄受众人及相应法的作用,因此是无颠倒的摄受本性。正业的特征,如同衣作等业能发起应作之事,或名为业的思能发起手足动作等行为;通过断除能发起有罪应作之事的邪业,正业具有发起无罪之事的作用,并在发起相应法中生起,因此是无颠倒的发起本性。正命的特征,是通过断除作为身、语及蕴相续之染污的邪命,而无颠倒地净化的本性。正精进的特征,是不令心与相应法落入染污分,而无颠倒地策励的本性。正念的特征,是以如如之相,无颠倒地安住于所缘的本性。正定的特征,是通过破除散乱,而无颠倒地令心安止的本性。
Idāni aṭṭhaṅgikamagge lakkhaṇato, kiccakhaṇārammaṇabhedakamato ca vinicchayaṃ dassento ‘‘tatthā’’tiādimāha. Sammādassanalakkhaṇāti aviparītaṃ yāthāvato catunnamariyasaccānaṃ paccakkhameva dassanasabhāvā. Sammā abhiniropanalakkhaṇoti nibbānārammaṇe cittassa aviparītamabhiniropanasabhāvo. Sammā pariggahaṇalakkhaṇāti caturaṅgasamannāgatā vācā jane saṅgaṇhātīti tabbipakkhato viratisabhāvā sammāvācā bhedakaramicchāvācappahānena jane, sampayuttadhamme ca pariggaṇhanakiccavatī hoti, evaṃ aviparītaṃ pariggahaṇasabhāvā. Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇoti yathā cīvarakammādiko kammanto ekaṃ kātabbaṃ samuṭṭhāpeti, taṃtaṃkiriyānipphādako vā cetanāsaṅkhāto kammanto hatthapādacalanādikaṃ kiriyaṃ samuṭṭhāpeti, evaṃ sāvajjakattabbakiriyāsamuṭṭhāpakamicchākammantappahānena sammākammanto niravajjasamuṭṭhāpanakiccavā hoti, sampayutte ca samuṭṭhāpento eva pavattatīti aviparītaṃ samuṭṭhāpanasabhāvo. Sammā vodāpanalakkhaṇoti kāyavācānaṃ, khandhasantānassa ca saṃkilesabhūtamicchājīvappahānena aviparītaṃ vodāpanasabhāvo. Sammā paggahalakkhaṇoti sasampayuttadhammassa cittassa saṃkilesapakkhe patitumadatvā aviparītaṃ paggahaṇasabhāvo. Sammā upaṭṭhānalakkhaṇāti tādibhāvalakkhaṇena aviparītaṃ tattha upaṭṭhānasabhāvo. Sammā samādhānalakkhaṇoti vikkhepaviddhaṃsanena aviparītaṃ cittassa samādahanasabhāvo.
由于俱生、同一所缘,故与邪见等一同,无明等被称为自对治烦恼。“见”即是通过作用的通达而照明、通达。因此说“由其……无痴故”。这实为“见”之行相的显示。由此,以名正见之道支,于彼处起观察。前两种作用是一切道支共通的,故说“正思惟等也是如此”等。以“同样地”一词,引出了“与自对治烦恼一起”这一句。
Sahajekaṭṭhatāya diṭṭhekaṭṭhā avijjādayo micchādiṭṭhito aññe attano paccanīkakilesā nāma. Passatīti pakāseti kiccapaṭivedhena paṭivijjhati. Tenāha ‘‘tappaṭi…pe… asammohato’’ti. Idañhi tassā passanākāradassanaṃ. Teneva hi sammādiṭṭhisaṅkhātena aṅgena tattha paccavekkhaṇā pavattati. Purimāni dve kiccāni sabbesameva sādhāraṇānīti āha ‘‘sammāsaṅkappādayopī’’tiādi. ‘‘Tathevā’’ti iminā ‘‘attano paccanīkakilesehi saddhi’’nti idamanukaḍḍhati.
“前分”指在近行刹那。由于依近行修习而有众多心刹那生起,故为不同刹那;由于以无常等相为所缘,故为不同所缘。由于道唯是一心刹那,故为同一刹那;由于以涅槃为所缘,故为同一所缘。从作用来说:前分中由苦等智所应作的作用,在此即依殊胜生起的作用,或即以此智照明苦等的作用,而获得四种名称,因为于四谛中应作的作用已生起。由于断除欲思惟等的作用已生起,而获得三种名称。在《学处分别》中说:“离思,以及一切相应法,都是学处。”然而,在那里,依主要而言,即就离思说“有是离的,也有是思的”。应当这样理解:在远离妄语等时,是离;在说善语等时,是思。由于思不是道支,所以说“但在道刹那,唯有离而已”。正如单一的智有苦智等性质,单一的离有远离妄语等性质,由于单一的思不可能成就正语等三种作用,故不能成立为正语等性;而为了成就它们,也不能成立三支性,应如此看待此说。以此,显示了它们的两种状态及无差别性。“依正精进、念处之力”指依四正勤、四念处的力量状态。
Pubbabhāgeti upacārakkhaṇe. Upacārabhāvanāvasena anekavāraṃ pavattacittakkhaṇikattā nānakkhaṇā. Aniccādilakkhaṇavisayattā nānārammaṇā. Maggassa ekacittakkhaṇikattā ekakkhaṇā. Nibbānārammaṇattā ekārammaṇā. Kiccatoti pubbabhāge dukkhādiñāṇehi kattabbena idha sātisayaṃ nibbattena kiccena, imasseva vā ñāṇassa dukkhādippakāsanakiccena. Cattāri nāmāni labhati catūsu saccesu kātabbakicca nibbattito.Tīṇi nāmāni labhati kāmasaṅkappādippahānanibbattito. Sikkhāpadavibhaṅge ‘‘viraticetanā, sabbe sampayuttadhammā ca sikkhāpadānī’’ti (vibha. 704) vuccanti. Tattha pana padhānānaṃ viraticetanānaṃ vasena ‘‘viratiyopi honti cetanāyopī’’ti vuttaṃ, musāvādādīhi viramaṇakāle vā viratiyo, subhāsitādivācābhāsanādikāle cetanāyo hontīti yojetabbā. Cetanānaṃ amaggaṅgattā ‘‘maggakkhaṇe pana viratiyovā’’ti āha. Ekasseva ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya, ekāyeva viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya eva cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanāsambhavena sammāvācādibhāvāsiddhito, taṃsiddhiyañca aṅgattayattāsiddhito ca evaṃ vuttantipi daṭṭhabbaṃ. Iminā cetāsaṃ duvidhataṃ, abhedatañca dasseti. Sammappadhānasatipaṭṭhānavasenāti catusammappadhānacatusatipaṭṭhānabhāvavasena.
虽然正定依助益禅那的寻、伺、喜、乐、舍——即安立、安住、喜悦、修习、持续——而由四种禅那分别,但正如精进有令未生恶不善法不生等四种正勤的作用,正如念有于身等的不净、苦、无常、无我中舍弃净等想的四种念处的作用,单一的定并不能完成四种禅定之作用。因此,在前分中,初禅定就是初禅定;在道刹那亦然。第二禅定就是第二禅定,于前分及道刹那亦然;第三禅定就是第三禅定,于前分及道刹那亦然;第四禅定就是第四禅定,于前分及道刹那亦然。因此说“在前分和道刹那,都只是正定”。
Yadipi samādhiupakārakānaṃ abhiniropanā numajjanasampiyāyanu pabrūhanasantānaṃ vitakkavicārapītisukhopekkhānaṃ vasena catūhi jhānehi sammāsamādhi vibhatto, tathāpi vāyāmo viya anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṃ, sati viya ca asubhāsukhāniccānattabhūtesu kāyādīsu subhādisaññāpahānacatusatikiccaṃ ekova samādhi catukkajjhānasamādhikiccaṃ na sādheti. Tasmā pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhi paṭhamajjhānasamādhi eva. Tathā maggakkhaṇepi pubbabhāgepi dutiyajjhānasamādhi dutiyajjhānasamādhi eva. Tathā maggakkhaṇepi pubbabhāgepi tatiyajjhānasamādhi tatiyajjhānasamādhi eva. Tathā maggakkhaṇepi pubbabhāgepi catutthajjhānasamādhi catutthajjhānasamādhi eva. Tathā maggakkhaṇepīti āha ‘‘pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyevā’’ti.
“因此”应这样结合:因为正见是智慧之光,驱散了无明之暗;因为正见是智慧之剑,斩杀了烦恼之贼。然而,此瑜伽行者于无始轮回中从未能根除烦恼群,圣道则是其根除者。在此,正见以遍知、现观等方式运作,是为前导,有大利益。因此,为显示其大利益之因相,而说“瑜伽行者有大利益”。
Tasmāti paññāpajjotattā avijjāndhakāraṃ vidhamitvā paññāsatthattā kilesacore ghātentoti yathārahaṃ yojetabbaṃ. Yasmā pana anādimati saṃsāre iminā yoginā kadācipi asamugghāṭitapubbo kilesagaṇo , tassa samugghāṭako ca ariyamaggo. Ayañcettha sammādiṭṭhi pariññābhisamayādivasena pavattiyā pubbaṅgamā hoti bahūpakārā, tasmā. Tadeva bahūpakārataṃ kāraṇabhāvena dassetuṃ ‘‘yogino bahūpakārattā’’ti vuttaṃ.
“对它”指正见。说了“有大利益”后,用譬喻阐明其大利益,而说“正如”等。这个“顶”是铜等所成,由于能携带它并有大价值,所以是巧妙的。“如是”:犹如金匠以眼见后,在辨别钱币时,手作为完成动作的另一工具而有大利益;同样,瑜伽行者以智慧观察后,在辨别法时,思惟作为前导的另一法而有大利益,因为通过思惟之后,才以智慧通达。因此,这是说正思惟对正见有大利益。在第二个譬喻中,“如是”:犹如木匠用斧子削去他人反复翻转后交给的木料,然后用于造屋等业;同样,瑜伽行者以思惟从相等方面思惟后,对所给予的法如实决断,然后用于遍知、现观等业——这是结合。思惟是言语分化的助益者,对有罪、无罪的言语分化中的止与作,也是正语的助益者,所以宣说“此”等。以“如所说”等,引用了法授比丘尼对毗舍佉居士所说的《小有明经》经文作为证明。“破坏”即发出。
Tassāti sammādiṭṭhiyā. ‘‘Bahūpakāro’’ti vatvā taṃ bahūpakārataṃ upamāya vibhāvento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Ayaṃ tambakaṃsādimayattā kūṭo. Taṃpariharaṇato mahāsāratāya cheko. Evanti yathā heraññikassa cakkhunā disvā kahāpaṇavibhāgajānane kiriyāsādhakatamabhāvena karaṇantaraṃ bahukāraṃ yadidaṃ hattho, evaṃ yogino paññāya oloketvā dhammavibhāgajānane pubbacārībhāvena dhammantaraṃ bahukāraṃ yadidaṃ vitakko vitakketvāva paññāya tadavabodhato. Tasmā sammāsaṅkappo sammādiṭṭhiyā bahukāroti adhippāyo. Dutiyaupamāyaṃ evanti yathā tacchako parena parivattetvā parivattetvā dinnaṃ dabbasambhāraṃ vāsiyā tacchetvā gehādikaraṇakamme upaneti, evaṃ yogī vitakkena lakkhaṇādito vitakketvā dinnadhamme yāthāvato paricchinditvā pariññābhisamayādikamme upanetīti yojanā. Vacībhedassa upakārako vitakko sāvajjānavajjavacībhede nivattanapavattanakarāya sammāvācāyapi upakārakovāti āha ‘‘svāya’’ntiādi. ‘‘Yathāhā’’tiādinā dhammadinnāya bhikkhuniyā visākhassa nāma gahapatino vuttaṃ cūḷavedallasuttapadaṃ (ma. ni. 1.464) sādhakabhāvena dasseti. Bhindatīti nicchāreti.
规定言语分化的语,对规定身体行为的业是助益者,为了使此义在世间的显现更明了,而说“然而因为”等。“两者”指善行:身善行与语善行。所谓“以正命为第八的戒”,是与四种语善行、三种身善行一起,将正命作为第八而说的初梵行戒。正是依此而说:“此前,他的身业、语业、活命已是极清净的。”“在两者之后”:即在舍弃两种恶行、成为两种善行圆满之因的正语、正业两者之后。“以略说之经”:以简略的经典,以略说。“此精进”:即四正勤。“于身等”:即于身、受、心、法。根平衡等是定的助益者,与之相反的法则是不助益者。“趣”:即成就,或作用等自性。“探究后”:即审察后,此处的“tvā”后缀表原因。
Vacībhedaniyāmikā vācā kāyikakiriyāniyāmakassa kammantassa upakārikāti tadatthaṃ lokato pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘yasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Ubhayaṃ sucaritanti kāyasucaritaṃ, vacīsucaritañca. Ājīvaṭṭhamakasīlaṃ nāma catubbidhavacīsucaritatividhakāyasucaritehi saddhiṃ sammāājīvaṃ aṭṭhamaṃ katvā vuttaṃ ādibrahmacariyakasīlaṃ. Yañhi sandhāya vuttaṃ ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti. Tadubhayānantaranti duccaritadvayappahāyakassa sucaritadvayapāripūrihetubhūtassa sammāvācāsammākammantadvayassa anantaraṃ. Suttapamattenāti appossukkaṃ suttena, pamattena ca. Idaṃ vīriyanti catubbidhaṃ sammappadhānavīriyaṃ. Kāyādīsūti kāyavedanācittadhammesu. Indriyasamatādayo samādhissa upakārakā. Tabbidhurā dhammā anupakārakā. Gatiyoti nipphattiyo, kiccādisabhāve vā. Samanvesitvāti upadhāretvā, hetumhi cāyaṃ tvāpaccayo.
二出家者事之注释
Dvepabbajitavatthuvaṇṇanā
376-7问:“为何开始?”——为回答这一关联的理由,而说“据说这位……”等,由此显示:接下来的说法是依其意乐之关联而展开的。“由此”指因他那样执取。“他的”指离车王的。“对于说法”指对于那微细、柔软、与空相应、如所宣说的教法。“不确信”指不相信、不净信。“说所谓‘经教法’”:指为某些人说法时,即使他们并未证悟道果,只是把在教法中已成传统、或已成教理的经教法当作形式上的法来说,由此显示当时他们没有证悟道果。“对于这样的”指对于如此正等正觉、无颠倒说法、法身如此显明的导师。“他的”指通过证得初禅等而心得定的善男子——问:“他执取‘彼命’等断灭见,这合适吗?”然而,仅凭禅那的证得,尚未能离执,因此当他们说“这对他合适”时,得禅者的这种执取其实并不合适。于是以“我不说……乃至……”等驳斥那种断灭见或常见,这是隐义的旨趣。“此”指初禅等。“如是”指如上所说的方法。“然而又”指如此了知、如此观察时。“虽然”在经典中也提到了观察者等的说明,但为了显示说法是以阿罗汉为顶点而结束,所以
376-7. Kasmā āraddhanti anusandhikāraṇaṃ pucchitvā taṃ vissajjetuṃ ‘‘ayaṃ kirā’’tiādi vuttaṃ tena ajjhāsayānusandhivasenāyaṃ upari desanā pavattāti dasseti. Tenāti tathāladdhikattā. Assāti licchavirañño. Desanāyanti saṇhasukhumāya suññatapaṭisaññuttāya yathādesitadesanāya. Nādhimuccatīti na saddahati na pasīdati. Tantidhammaṃ nāma kathentoti yesaṃ atthāya dhammo kathīyati, tattha tesaṃ asatipi maggapaṭivedhe kevalaṃ sāsane paveṇībhūtaṃ, pariyattibhūtaṃ vā tantidhammaṃ katvā kathento, tena tadā tesaṃ maggapaṭivedhābhāvaṃ dasseti. Evarūpassāti sammāsambuddhattā aviparītadesanatāya evaṃpākaṭadhammakāyassa satthuno. Assāti paṭhamajjhānādisamadhigamena samāhitacittassa kulaputtassa etaṃ ‘‘taṃ jīva’’ntiādinā ucchedādigahaṇaṃ api nu yuttanti pucchati, laddhiyā pana jhānādhigamamattena na tāva vivecitattā ‘‘yuttamasseta’’nti tehi vutte jhānalābhinopetaṃ gahaṇaṃ ayuttamevāti taṃ ucchedavādaṃ, sassatavādaṃ vā ‘‘ahaṃ kho…pe… na vadāmī’’tiādinā paṭikkhipitvāti sādhippāyattho. Etanti paṭhamajjhānādikaṃ. Evanti yathāvuttanayena. Atha ca panāti evaṃ jānanato, passanato ca. Kāmaṃ vipassakādidassanampi pāḷiyaṃ kataṃ, arahattakūṭena pana desanā niṭṭhāpitāti dassetuṃ ‘‘uttari khīṇāsavaṃ dassetvā’’ti vuttaṃ. Te hi dve pabbajitā vipassakato paṭṭhāya ‘‘na kallaṃ tassetaṃ vacanāyā’’ti avocuṃ. Imassāti khīṇāsavassa. Kiñcāpi ‘‘attamanā ahesu’’nti pāḷiyaṃ na vuttaṃ, ‘‘na kalla’’ntiādinā pana vissajjanāvacaneneva tesaṃ attamanatā veditabbāti āha ‘‘te mamā’’tiādi. Tattha yasmā khīṇāsavo vigatasammoho tiṇṇavicikiccho, tasmā tassa tathā vattumayuttanti uppannanicchayatāya taṃ mama vacanaṃ sutvā attamanā ahesunti attho. Sopi kho licchavi rājā te viya tathāsañjātanicchayattā attamano ahosi. Tenāha ‘‘evaṃ vutte sopi attamano ahosī’’ti. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.
如是,在《吉祥悦意》——即《长部》注中,阐明极为微细、甚深、难解之义,能生起极清净、广大的智慧与辩才,此名为“善悦意”的《摩诃利经》隐义开显。至此,隐义开显完毕。
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya paramasukhumagambhīraduranubodhatthaparidīpanāya suvimalavipulapaññāveyyattiyajananāya sādhuvilāsiniyā nāma līnatthapakāsaniyā mahālisuttavaṇṇanāya līnatthapakāsanā.