第1章·注释巴利
1. Paṭhamakaṇḍavaṇṇanā
为了显示一切语句有义与无义的差别,先以“此者”等为例举出疑惑,再为了显示其有义而说“尚未……故有义”。疯人等语,如“十颗石榴、六块饼、罐与羊皮、稻草团”等,因各部分之间无关联,无整体意义,故为无义。初句如“诸法以意为前导,意所造”等,因其词义之间相互关联而得以理解,故为有义。巴利
Sabbavacanānaṃ sātthakaniratthakattabyabhicārittā ‘ida’ntiādinā sadiṭṭhantena saṃsayamupadassiya sātthakattamassa dassetuñca ‘na tāva…pe… sātthakattā’ti vuttaṃ, ummattakādivākyamiti ‘dasa dāḷimā, cha apūpā, kuṇḍamajājinaṃ, palālapiṇḍo’iccādikaṃ, avayavatthāna maññamaññanāti sambandhā samudāyatthābhāvato anatthakattaṃ, ādivākyanti ‘‘manoseṭṭhā manomayā’’tiādivākyaṃ, sātthakattaṃ panassa padatthāna maññamaññābhisambandhassa patītito.
进而,为依次说明“a、ā”等字母于此并不适用,故说“此即下文所说之义(vakkhamānatthamevidaṃ)”等。在注疏中,将以“ākārādayo niggahītantā”等句式所阐明的意义,即指此处而言。更具体地说,其目的正是为了教导、宣示正确的语词。巴利
Atha aādyādisaddānaṃ sādhuttānvākhyānāya idaṃ vacanamiccādivikappantarasambhave kathaṃ niyamo vuttiyaṃ vuttenatthena sātthakattamiccāsaṅkiya tesamihānupayogittaṃ kamena paṭipādayitumāha ‘vakkhamānatthamevida’miccādi,’ ākārādayo niggahītantā’iccādinā vuttiyaṃ vakkhamāno attho yassa taṃ tathā vuttaṃ, sādhūnaṃ sādhusaddānaṃ anusāsanaṃ ākhyānaṃ attho payojanaṃ yassa tanti viggaho.
关于正确语词教示的疑惑,这里是因为在“katthettha kutrātrakvehidhā”等规则中,可以看到对“kattha”等词的教示,并且还通过其他特征来说明其正确性,所以才产生的。从“ā”为首的词根“dādhātvī”,加上“ippaccaya”词缀并删除字母“ā”之后,构成“ādi”一词。在“aādayo”这一依主释复合词中,根据“yosu jhissa pume”的规则,在“ṭe”处转变为“aādayo”。“四十三”由“tayo ca cattālīsā ca”构成,在复合词中,依据“tadaminādīni”规则,删除“ca”并缩短元音后,成为“titālīsā”。从“vaṇṇa-vaṇṇane”这个表示行为的词,依据“bhāvakārakesva ghaṇa ghakā”,加上“appaccaya”词缀并进行“ṭādesa”替代后,构成了“vaṇṇā”。使用“ādi”一词的规则,要在教导了四十三字母之后才加以说明,这是为了阐明它的使用规则。这也可以被视为另一种可能性,因为在其使用规则中,可以看到“abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī”这样的说明,旨在阐明处所与替代,也就是“ādi”一词所处的位次,即第四十三个字母。巴利
Sādhusaddānusāsanasaṅkāpettha ‘‘katthettha kutrātrakvehidhā’’ti (4-100) ādinā katthādisaddānaṃ sādhuttānusāsanassa dassanato, lakkhaṇantarena sādhubhāvassa anvākhyātattāti āpubbādāiccasmā ‘‘dādhātvī’’ti (5-45) ippaccaye ākāralope ca ādīti aādiyesanti aññapadatthasamāse yomhi ‘‘yosu jhissa pume’’ti (2-93) ‘ṭe aādayo’ti, tayo ca cattālīsā cāti cattha samāse ‘‘tadaminādīni’’ti cata lopeca rasse ca titālīsāti, ‘vaṇṇa-vaṇṇane’iccasmā ‘‘bhāvakārakesva ghaṇa ghakā’’ti (5-44) appaccayeyomhi ṭādese vaṇṇāiti ca sijjhanato, payoganiyamatthanti titālīsavaṇṇasaddesu paresu eva aādisaddo payujjīyatīti evaṃ payoganiyamatthaṃ, ayampi vikappantara sambhāvanā ‘‘abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārā cī’’ti (4-119) payoganiyamassā jhāyamānassa diṭṭhattā, ṭhānyādesatthanti aādisaddassa ṭhāne titālīsavaṇṇasaddā ādesā honti tesaṃ vā so iti, tadanurūpāyāti ṭhānyādesānurūpāya chaṭṭhī vibhattiyā, atoyevāti agamāgamianurūpāya chaṭṭhiyā abhāvato yeva, agamāgami bhāvatthanti aādisaddassa titālīsa vaṇṇasaddā āgamā honti tesaṃ vā so iti, etesupi saṅkā, ‘‘yavāsare’’ (1-30) ‘‘suña sassa’’iti (2-53) ādesāgamānaṃ dassanena, āgama liṅgābhāvatoti ukāra kakāra makārānaṃ abhāvato, visesanavisessa bhāvatthanti titālīsavaṇṇasaddānaṃ aādisaddo visesanaṃ, te vā tasse-ti, etthāpi saṅkā ‘nīluppala’miccādīnamaññattha visesanavisessa bhāvadassanā, saddalakkhaṇā nupayogatoti saddalakkhaṇena saddasaṅkharaṇassa pakatattā vuttaṃ, tattha kāraṇamāha- ‘rūpavisesūpa lakkhaṇābhāvā’ti, rūpavisesassa upalakkhaṇa nimittaṃ tassaabhāvāti attho, na hi visesana visessabhāve paṭipādite aādyādisaddānaṃ rūpavisesassa saṅkharaṇaṃ kataṃ siyāti, yadi esova saddasaṅkharaṇanti gayheyya, tathā sati ‘nīluppala’miccādīnampi vattabbatā āpajjeyyāti nāssa tadattha tāpi sambhāvīyate, loke sīhaguṇassa mānavake dassanato upacārena ‘sīho-yaṃ mānavako’ti tagguṇajjhāropopi dissati, tadatthampetaṃ na hotīti dassanatthaṃ ‘tagguṇajjhāropanatthampetaṃ na hotī’ti vuttaṃ, tassa aādisaddassa, tesaṃ titālīsavaṇṇasaddānaṃ vā guṇo aādittādi, tassa ajjhāropanaṃ-titālīsavaṇṇasaddesu vā aādisaddeyeva vā āropanaṃ, tadatthampetaṃ suttaṃ na hotīti attho, tattha kāraṇamāha- ‘atoyevā’tiādi, atoyeva rūpavisesūpalakkhaṇā bhāvatoyo, pakataṃ saddasaṅkharaṇaṃ, yathāvutta vikappantarābhāve ubhayatthamidaṃ siyā, tattha paribhāsatthaṃ na hoti… tallakkhaṇattābhāvā uparivakkhamānattā cāti pārisesamālambiyāha ‘saññāsaññi’ccādi.
在界限、种类、邻近、部分之中亦然,
此“ādi”一词可见有四种类型。巴利
Mariyādāyampakāreca, samīpe vayave tathā; Catubbidhappakāroyaṃ, ādisaddassa dissateti.
此处‘ādi’一词有‘界限’之义,故说‘已成为起始界限’。所谓‘以特征标示’,是指对于被标示的‘ā’等音,在把握时作为因而不占主要地位,因此说‘作为被标示的附属物’。所谓‘以所作’,是指以音色之命名等为所作,而非引生功德。由于功德是附属物,故其他句义才是主要的。在音色之命名不存在时,即‘ā’音的音色命名不存在时,所谓‘rūpanti’是指tālīsa之形,即‘titālīsā+vaṇṇā’这样分词,或‘titālīsa+vaṇṇā’这样。由于经文的组成部分也与经文有关联,故在‘byañjane dīgharassā’(1-33)中有所说。而短音性则通过‘dīgharassā’的瑜伽分别而成立,否则,若仅显示辅音之后的短音性,则‘titālīsā’一词将不成其为无辅音之词,此义应知。由于彼此关联之义需用复数,故说‘然而单数……’等。‘vippaṭipatti’指相反的状态。‘rassa e okārehi tecattālīsakkharāni’是关联,意为‘以短音e与o,有四十三字母’。‘e okāre hi’中的‘hi’是俱格。所谓‘依梵语传统’,是指依梵语中‘复合音中无短音’之说。‘koci’指那位Sāsanappasādaka Coḷiyabuddhappiya阿阇梨。说‘na hi……’等的人,其意图是:‘rassā ivā’中的‘iva’词,或为同法喻示者,或为异法喻示者。若先是异法喻示者,由于短音之法在e、o中存在,而他们依长时转起,故他们应唯是长音。若为同法喻示者,由于他们中无短音之法,依短时转起,故他们应唯是短音。因此,‘ettha’等中的e、o,唯具发音时间所成之短音性。‘eva’一词,因佛教中无离音之色法,且诸音现量成立,故阐明e、o之短时性乃量所成立、是胜义。说‘atthā’的人,其意图是:‘若在ettha等中,e等因有复辅音在前而唯是长音,或唯是短音,若如是,则atthā中的ā亦因有复辅音在前,应如短音般被读诵,成此过失。故应依发音时间而取长短性。’《Kaccāyana-vutti-vaṇṇanā》即《Ñāsa》。所谓‘taññāpaneti’,指在外部对其他字母的说明中,因无必要,即无任何依彼所成之所需。问:‘此处是于整体中完成语句,还是于部分中?’答:‘各别’。否则,若如‘rukkhā vanaṃ’等中于整体完成语句,则‘iyuvaṇṇā jhalā namassante’(1-9)等将不成立。各别地,诸音得名为‘vaṇṇa’,即‘a音名为vaṇṇa,ā音名为vaṇṇa’等。虽在注释中未说‘部分’等,但‘各别’之说,示以譬喻为因。以譬喻引入之义,易于理解。此处,即使不说‘各别’,如‘让Devadatta受用’等,各别地完成受用动作,故说‘na coccate’等。或者,即使于整体中完成语句,于整体中转起之声亦于部分中转起,如‘见海之一部分亦说见海’,又如‘虽为蕴之一部分之慧,亦说为慧蕴’等,无有过失。因此,注释中未说‘各别’。虽‘vaṇṇa’一词有功德等多义,然依上下文,此处指a等音,故说‘vaṇṇīyati’等。义亦依上下文而分别,正如所说:巴利
Mariyādattho ettha ādisaddoti āha-‘ādimariyādā bhūto’ti, upalakkhaṇattāti upalakkhiyamānānamākārādīnaṃ gahaṇe kāraṇabhāvena appadhānattā, tenāha-‘upalakkhaṇassupasajjanīyabhūtassā’ti, kāriyenāti vaṇṇasaññābhavanādinā, na gunnampi ānayanaṃ bhavati..gunnamupasajjanīya bhūtattā aññapadatthasseva padhānattā, saññāyā bhāveti akārassa vaṇṇasaññāya abhāve, rūpantiti tālīsārūpaṃ, titālīsā+vaṇṇātipadacchedo, titālīsa+vaṇṇātivā, suttāvayavassāpi suttasambandhittā ‘‘byañjane dīgharassā’’ti (1-33) pana vuttaṃ, rassattantu ‘‘dīgharassā’’ti yogavibhāgena, itarathā byañjanaparasseva rassatte dassite titālīsaiti abyañjane padaṃ na sampajjeyyāti viññāyati, itarītarayogacatthe bahuvacanena bhavitabbanti āha-‘ekavacanampanā’tiādi, vippaṭipatti aññathābhāvo, rassa e okārehi tecattālīsakkharānanti sambandho, e okāre hīti sahatthe tatiyā, sakkatānusārenāti sakkate ‘‘sandhi yakkharānaṃ rassā na santī’’ti vuttassa anusārena, kocīti sā sanappasādakacoḷiyabuddhappiyācariyaṃ dasseti, na hiccādiṃ vadato-yamadhippāyo ‘rassāivāti ivasaddo sādhammopamājotako vā siyā vedhammopamājotako vā, yadi tāva vedhammopamājotako, rassadhammassa e okāresva sambhavā tesaṃ dīghakālappavattito te dīghāyeva siyuṃ, yadi pana sādhammopamājotako , tesu rassadhammassasambhavā rassakālappavattito rassāeva te siyunti ‘etthātiādīsu e okārānaṃ uccāraṇakālakataṃ rassattameva hotī’ti, rassakālavantoyevāti evasaddo sogate vaṇṇavinimmuttassa kālassevābhāvā vaṇṇānañca paccakkha siddhattā pamāṇasiddhaṃ pāramatthika me okārānaṃ rassakālavantataṃ dīpeti, atthāti vadato panāyamadhippāyo ‘etthātiādīsu yadi ekārādayo dīghāeva saṃyogapubbattā rassāva siyuṃtathā sati atthāti etthāpi dīghova ākāro saṃyogapubbattārasso iva uccatīti āpajjeyya, tasmā uccāraṇakālakatova rassadīghabhāvo gahetabbo’ti, kaccāyanavuttivaṇṇanā ñāso, taññāpaneti bahiddhā aññesamakkharānaṃ ñāpane, payojanābhāvāti tena sādhetabbassa kassaci iṭṭhassa abhāvamāha, kimettha samudāye vākyaparisamatti, udāhu avayaveti āha- ‘pacceka’nti, aññathā ‘rukkhā vana’ntiādīsu viya samudāye vākyaparisamattiyaṃ ‘‘iyuvaṇṇā jhalā namassante’’ (1-9) iccādikaṃ na sijjhatīti, paccekaṃ vaṇṇā nāmahontīti akāro vaṇṇo nāma hoti ākāro vaṇṇo nāma hotītiādinā, avayaveccādinā vuttiyaṃ avuttepi ‘pacceka’nti vacane sadiṭṭhantaṃ kāraṇamāha, diṭṭhantopanīto tyattho sukhena paṭipattuṃ sakkāti, ettha hi paccekanti avuttepi devadatto bhojīyatūtiādinā paccekaṃ bhuñjikiriyā parisamāpīyate, tenāha-‘na coccate’ iccādi, athavā samudāyepi vākyaparisamā pattiyaṃ sati samudāye pavattā saddā avayavesupi vattantīti ‘samuddekadesadassanepi samuddo diṭṭho, khandhekadesa bhūtāyapi paññāya paññākkhandhotiādīsu viya na doso, teneva vuttiyaṃ ‘pacceka’nti na vuttaṃ, vaṇṇasaddassa guṇādyanekatthattepi pakaraṇato akārādayovettha vuccantīti āha-‘vaṇṇīyati’ccādi, pakaraṇatopi attho vibhajjate, vuttaṃ hi–
义、论、相、适当,处、时分别说;
词义由斯解,非唯声而已。巴利
Atthā pakaraṇā liṅgā, ocityā desakālato; Saddatthā vibhajīyante, na saddāyeva kevalāti.
难道不是应当像‘jhalā’等施设那样,不施设‘lahu’施设,而施设‘guru’施设吗?将此问难置于心中,为了显示:在惯用与依义两种施设中,‘jhalā’等属于惯用施设,因其并无依义之目的,仅为方便称呼而用;而依义施设则既有彼目的,亦另有其他目的,故说‘eva’等。‘vaṇṇīyati attho etehī’——依这些而诠显之义,即随义之色施设。‘saddādhigamanīyassā’——应依声而了知者。‘vaṇṇaṃ mūlamassā’——以色为根本者,即义。其性即为色根本性。以‘sāpi’等论证义之色根本性。‘vaṇṇaṃ rūpaṃ sabhāvo etesanti’——以色为形相、为自性者,即诸句。‘samudāyo pādānaṃ rūpamassā’——以句集为形者,即语句。有语尾变化而能显义者为句,句之合集为语句。而这一切,皆因依色所成,故假名为‘vaṇṇa’声所诠。凡依世俗、胜义之差别而分别的一切义,皆由语句所了知,实则是依色而了知。因此,如前所论,不可施设‘lahu’施设而……巴利
Nanu jhalādisaññā viya lahusaññaṃ akatvā kasmā gurusaññā katāti codanaṃ manasi nidhāya ruḷhi anvatthavasena dvippakārāsu saññāsu jhālāti ruḷhi saññātthābhāvena vohārasukhamattapayojanā, anvatthasaññā pana tappayojanāpi hoti tadaññappayojanā pīti dassetumāha- ‘eva’miccādi, vaṇṇīyatī attho etehīti vuttamatthaṃ anugatā anugatatthā vaṇṇasaññā taṃ, saddādhigamanīyassāti saddena viññātabbassa, vaṇṇaṃ mūlamassāti vaṇṇamūlako-attho, tassa bhāvo vaṇṇamūlakatā, atthassa vaṇṇamūlakataṃ sādheti ‘sāpi’ccādinā, vaṇṇaṃ rūpaṃ sabhāvo etesanti vaṇṇarūpāni-padāni, samudāyo pādānaṃ rūpamassāti samudāyarūpaṃ vākyaṃ, vibhatyantamatthajotakaṃ padaṃ, padasamudāyo vākyaṃ, sabbañcetamupacārena vaṇṇasaddavacanīyattaṃ gacchati vaṇṇamayattāti sabbopi sammutiparamatthabhedabhinno attho vākyādhigamanīyo vaṇṇeneva viññāyati nāma tasmā yathā vuttamattha visesadassanaṃlahusaññāya na sakkāti tadatthamakārādīnaṃ gurubhūtā vaṇṇasaññā katāti adhippāyo, sammuti saṅketavasena pavatto vohāro, paramattho sanibbāno pañcakkhandho. Ubhohi panetehi bhinno tatiyo koṭṭhāso nāma natthi, tathāca vuttaṃ–
正自觉者、诸说者中的最上者,宣说了二谛:
世俗谛与胜义谛,第三谛则不可得。巴利
Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo, Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nupalabbhatīti.
文字简省而无模糊,蕴含精髓,义趣深隐而明确;
且意义明净——具足如此特相者,诸经相通达者称之为经。巴利
Appakkharamasandiddhaṃ, sasāraṃ gūḷhaniṇṇayaṃ; Pasannatthañca suttanti, āhu tallakkhaṇaññunoti.
若说“ādi等四十三字”或“四十三字以ādi为始”,则此经便成含混不清。难道不是应以吉祥语开头吗?而a字亦有遮止之义,故(并非)以师等为始,因已安立“siddha”一词之故。再者,先有“jhālādi”等名目,然因一切规则仅为成就词语之用,此处唯依循古师之命名而已。既然如此,何必再以安立字等名目而增加论典之负担?此说诚然。然而,为彰显对古师之尊重及随顺其说,仍会解说某些名目。若如是,则“saṃyoga”“sabbanāma”“lopa”等名目,亦为古师所说,是否亦应解说?朋友啊,我等已言“仅解说某些名目”,然岂能仅凭此解说之门径,便令汝等亦能了知他们?对某些人而言,纵有名目具义,亦因未得字义而不能见。此处所示,乃对a字等不可见字之随说,以“随说”之义而具义故,于a字等确有语尾变化。然因其以“消失”而示,故无听闻;因无近说之欲,故于连声时不示。所谓“次第”,乃依所依而说:先举诸韵,次举所依之诸声。于诸韵中,同处之a字等因数量多而依处所次第先说,次为二生字,亦依处所次第;他们之中,短者因轻而先说,次为长者。于诸声中,诸组因数量多而依处所次第先说,次为y字等;于诸组中,无声音先说,次为有声音;他们之中,软音先说,次为硬音;其中亦因数量少,二生之第五字后说。次为有声音之y、r、l、v,依处所次第;次为硬音之s字、h字;其中,h字于某些人为胸音,故因二生而最后说。有者谓“la与ḷa无别”,虽于二者说为无别,然因书体与处所之别而有异,故取ḷa字为别字;彼亦因有声音性及处所次第,说于h字之后。而niggahīta则因脱离韵性等一切,说于最后。此即a字等之次第。因正观这些次第于心,且示以“四十三”之数量限定,故于释中言“以niggahīta为终”。今所行者为善语之解说,而非解说字音,因无“造语”这一主要目的。虽不解说字音,然为断除弟子“我等如何生起a字等之次第”之疑惑,亦借解释“次第”一词之义而解说之。“karaṇa”者,依之而作、而发者也。其中,舌中为腭音之“karaṇa”,舌端为顶音之“karaṇa”,舌尖为齿音之“karaṇa”,其余各依其处为“karaṇa”。“payatti”即“payatana”,乃发音时内、外之精勤。其中,内精勤:a字为闭,诸韵及s字、h字为开,诸组为触,y、r、l、v为微触。外精勤则为闭喉等。因依处所之近缘而有应作之事,故有目的,而言“处所则”等。“处所”者,诸字依生起而住于此。于“e、o为字”之经中,说“字”即是安立字名之目的。如所说之义,余处以“eva”等指示。是故,“十韵”等、“以彼”等中,“以彼韵”等,于何处、于何经有何目的?此即显示“韵消失于韵”等。应如这些而见其义。“ñāpaka”者,令知字之消失也。然为何说“彼即以此ñāpaka而成”?岂不见“tadaminādīni”之经耶?(诚然),虽如是,亦应知此为显示字之消失另有方便。“eva”字则决定:“若字之消失由ñāpaka而成,彼即以此ñāpaka而成,非由其他。”巴利
‘‘Ādayo titālīsa vaṇṇā’’ ‘‘titālīsādayo vaṇṇā’’ti vā vattabbanti na tathā sati sandiddhaṃ suttaṃ siyāti, nanu satthādo maṅgalavacanena bhavitabbaṃ, akāro paṭisedhatthopi hotīti (na) satthādo siddhasaddassopahitattā, atha hotva pubbā jhālādi saññā, saddasādhanamattappayojanattā pana sabbavidhānassa pubbācariya saññāvālametthāti kiṃ punāpi vaṇṇādisaññāvidhānena ganthagārava karaṇenāti saccametaṃ, pubbācariyesu pana gāravaṃ tadanugamanañca dīpetuṃ kāci saññāyopyanvākhyāyante, yajjevaṃ saṃyogasabbanāmalopādayopi saññā pubbācariyehi vuttā vattabbāti nanu bho vuttamevāmhehi’kāci saññāyo ākhyāyante’ti, kintadākhyānadvārena bhavatā tāpi viññātuṃ na sakkāti, kesañci sātthakattopi pativaṇṇamatthānupaladdhito vaṇṇānamadiṭṭhānamakārādīnamanukatiyo ihopadiṭṭhāityanukāriyenātthenātthavantatāya hotevākārādito vibhatti, lopena niddiṭṭhattā panassā assavanaṃ sannikaṃsavacanicchābhāvā saṃhitāyāniddeso, anukkamoti ādonissayā sarāvuttā, tato nissitā byañjanā, saresupi ekaṭṭhāniyā akārādayo bahuttā paṭhamaṃ vuttā ṭhānānukkamena, tato dvijā ṭhānānukkamena, tesupi rassāva lahuttā paṭhamaṃ vuttā, tato dīghā, byañjanesupi vaggā bahuttā ṭhānappaṭipāṭiyā paṭhamaṃ vuttā, tato yakārādayo, vaggesu ca aghosā paṭhamaṃ vuttā, tato ghosā, tesu ca sithilā paṭhamaṃ vuttā, tato dhanitā, tatthāpi appakattā dvijā pañcamā vuttā, tato yaralavā ghosabhūtā ṭhānānukkamena, tato dhanitā sakāraha kārā, tesupihakāro kesañci orasopi hotīti dvijattā pacchā vutto, kehici ‘‘laḷānamaviseso’’ti dvinnamavisese vuccamānepi lipibhedena ṭhānabhedena ca bhinnattā ḷakāro visuṃ akkharabhāvena gahito, sopi ghosabhāvena ṭhānānukkamenaca hakārato paraṃ vutto niggahītaṃ pana sarattādisabbavinimmuttattā sabbapacchā vuttanti akārādīnamayamanukkamo, imassevānukkamassa manasi vipassa vattamānattā titālīsāti gaṇanāparicchedassa dassitattā ca ‘niggahītantā’ti vuttiyaṃ vuttaṃ, pakataṃ sādhusaddānvākhyānaṃ, na vaṇṇīyate, ti saddasaṅkharaṇa saṅkhāta mukhyappayojanābhāvā, kiñcāpi na vaṇṇīyate, amhehi pana kathamakārādīnamayamanukkamo uppannoti sissānaṃ kaṅkhā vicchedappayojanampati anukkamasaddassa atthakathanabyājena vaṇṇito yevāti, karīyante uccārīyante etenāti karaṇaṃ, tattha jivhāmajjhaṃ tālujānaṃ, jivhopaggaṃ muddhajānaṃ, jivhaggaṃ, dantajānaṃ sesānaṃ sakaṭṭhānaṃ karaṇaṃ, payatti payatanaṃ, tampana vaṇṇuccāraṇato abbhantaro bāhiyo ca ussāho, tattha abbhantarapayatanaṃ-saṃvutattamakārassa, vivaṭattaṃ sarānaṃ sakārahakārānañca phuṭṭhattaṃ vaggānaṃ, īsaṃphuṭṭhattaṃ yaralavānaṃ, bāhiyapayatanantu saṃvutakaṇṭhatādi, ṭhānato paccāsattiyā vidhīyamānakāriyasambhavena payojanasambhavā āha-‘ṭhānampanā’tiādi, tiṭṭhanti ettha uppattivasena vaṇṇāti ṭhānaṃ, ‘‘e onama vaṇṇe’’ti (1-37) sutte vaṇṇeti kathanameva vaṇṇasaññākaraṇe payojanaṃ, yathāvuttamatthamaññatra byāpadisati’ eva’miccādinā, tasmā ‘‘dasādo sarā’’iccādo ‘tenā’tiādīsu ‘tena saraiccanena kvattho kasmiṃ sutte payojanaṃ taṃ dasseti ‘‘sarolopo sare’’ccādī’ti evamādinā attho daṭṭhabbo, ñāpeti vaṇṇalopanti ñāpakaṃ, kasmā pana’so cemināva ñāpakena siddho’ti vuccati nanu ‘tadaminādīni’’ti (1-47) suttaṃ dissatīti, (saccaṃ) tathāpi pakārantaroyampi vaṇṇalope dassitoti viññātabbaṃ, evasaddo pana ‘yadi ñāpakena vaṇṇalopo siyā so imināva ñāpakena siddho, nāññenā’ti avadhāreti.
问:当“aādayo”以第一格形式出现时,为何在此处以“tattha”等第七格指示?答:如“彼则”等所说。这是基于义理而转变格位:因“aādayo”为第一格,当它与“ādo dasā”相关联时,应当具有处所之义,故依处所义而转作第七格格位,这就是其中的道理。即使经文中无此形式,然依义理可有第七格的转变,因此在注释中说“tattha”。又因“ādo”之十可在其他场合转起,所以也可将“aādayo”设想为其境,而说“于他们为境”。简别之义也因此得以成立……即从字聚中,简别出其中一分如“ādo”等字,并以十数之德加以简别。如果认为“始处有十字”,那么尚未说明的内容也必须说明,为作补足而有所补充,故说“或住、或示”。由于从一至十八等数都依所计数而转起,所以说“以十数限定故”。所取的短e、o等字,如《迦旃延文法》中所示,因其不舍而不减少;非所取的其余某些韵,因其舍故而不增加。“dasa”一词用于所数,故十亦无多余之字,而说“十亦”等。“sara”字,由“sayaṃ pubbā’rāja=cittiyaṃ”之“kvi”,于尾音消失及复合时,依“tadaminādīni”或依词源学方式而成;或从“sara-gatihiṃ sācintāsu”之语根,以“a”后缀而成,为示此义而说“自王”等。巴利
Nanu aādayoti paṭhamantenuvattante kathamettha’tatthā’ti sattamīniddiṭṭhatāti āha-‘tañcā’tiādi, atthavasāvibhattivipariṇāmenāti aādayoti paṭhamantassa‘ādo dasā’tyanena sambandhā sambajjhamāne cādhāratthena bhavitabbanti ādhāratthavasena sattamī vibhattiyā parivattanenāti attho, atthavasā sattamiyā vipariṇāmasambhavāyevasutte avijjamānepi‘tatthā’ti vuttiyaṃ vuttaṃ, ādodasannamanaññatthapavattisambhavato tesaṃ aādayo visayabhāvenapi sakkā parikappetunti vuttaṃ-‘tesu visayabhūtesū’ti, niddhāraṇatthopi yujjateva… vaṇṇasamudāyato tadekadesabhūtāna mādo vaṇṇānaṃ dasasaṅkhyāguṇena niddhāriyamānattā, ādimhi dasa vaṇṇāti vutte avuttānampi avassaṃ vattabbānaṃ ūnapūraṇatthamajjhāhāro hotīti vuttaṃ- avaṭṭhitā niddiṭṭhā vā’ti, ekādīna maṭṭhārasantānaṃ saṅkhyānaṃ saṅkhyeyye vattanato āha-‘dasasaṅkhyāya paricchinnattā’ti, gayhupagānaṃ rassae ovaṇṇānampi kaccāyane viya apariccāgā anūnā, agayhupagānaṃ tadaññesaṃ kesañci sarānaṃ pariccagā anadhikā, dasasaddassa saṅkhyeyya vuttittā dasannampi adhikatavaṇṇānaññattā vuttaṃ-‘dasannampī’tiādi, sayaṃ pubbā’rāja=cittiyaṃ’tīsmā kvimhi antalope samāse ca tadaminādittā niruttinayena vā sarasaddo nipphajjatīti, ‘sara-gatihiṃ sācintāsu’ iccasmā appaccayena vā nippajjatīti dassetumāha=‘sayaṃ rājantī’tiādi.
关于“Teti’ādo”等语:因为它是第七格的结尾,所以指涉其余两者。所谓“heṭṭhā viya”,是依义理的需要,比喻格位的变化;基于这层可理解之义,才说“tesu”。不过,在“tesu”中若要简别,“dve dve”也成立,因此应知,“于那些诸色之中,两个两个地”是用二数表达简别之义。所谓“vicchāvutti-dvisaddo”,就是表示遍取的那个词;它之所以能表达遍取,是因为借着同色性之德,二数得以遍满圆满。“kamenāvaṭṭhite”一语,是用来说明:以‘a’等音声相续,其顺序成就是原本无始的。难道不是“相同的音声即是同色”吗?若依词源义而立“同色”一词,那么长短音又怎会有同色之想?……因为它们并不相同;对此,由于音声相续的顺序成就,即使彼此不同,也依语词之力得以成立。这种说法也不合理,因为“dve dve savaṇṇā”这句若真有那样的能力,就没有特殊的理由,所以说“samānattampanā”等。音声依其表现而住于此,虽属心所生,但依表现而住,所以称为“处”,即喉等之处。以此而作,故为复合词。因为喉等“kecī”等词是依不定而说的,然而那些……巴利
Teti’ādo’ti sattamyantattā apare dve parāmasati, heṭṭhā viyāti heṭṭhā vuttaṃ atthavasā vibhattivipariṇāmaṃ upameti, atova viññāyamānatthavasena tesu’ti vuttaṃ, tesuti pana niddhāraṇattavivacchāyaṃ tampi sambhavatīti tesaṃ vaṇṇānaṃ majjhe dvedveti dvisaṅkhyāya niddhāraṇatthopi veditabbo, vicchāyaṃ vutti yassa so vicchāvutti-dvisaddo, vicchāvuttitā cāssa savaṇṇattaguṇena dvinnaṃ (‘byāpitu) miṭṭhattā, kamenāvaṭṭhiteti iminā akārādivaṇṇappabandhassa anādikālasiddhaṃ kamasiddhattamāha. Nanu samānā vaṇṇā savaṇṇātyanvatthe savaṇṇasadde sati kataṃ rassadīghānaṃ savaṇṇasaññā siyā… asamānattā etesanti, netadatthivaṇṇappabandhassa kamasiddhattā vacanabalenevāsamānānampi hotevāti, nevampi vattuṃ yuttaṃ‘‘dvedve savaṇṇā’’ti suttassa tādisasāmatthiyasabbhāve visesakāraṇābhāvāti āha‘samānattampanā’tiādi. Tiṭṭhanti ettha vaṇṇā cittajattepi abhibyatti vasenāti ṭhānaṃ kaṇṭhādi, tena katanti samāso, kaṇṭhatātu iti catte pāṇyaṅgattā napuṃsakattaṃ. Pañcamehi vaggapañcamehi. Antaṭṭhākīti vaggānamante tiṭṭhantīti antaṭṭhā, tāhi, yuttassāti brahmacariyā, guyha’ntiādīsu yuttassa. Kecīti aniyamena vuttaṃ, te pana–
ha 音只与第五类及诸半元音结合,应知为胸音;
不与彼等结合者,则说为喉生。巴利
‘‘Hakāro pañcameheva, antaṭṭhāhi ca saṃyuto; Oraso iti viññeyyo, kaṇṭhajo tadasaṃyuto’’ti vadanti.
“Vattate”等句,是因为义理需要而示格的变化,故说“vattate”。“难道不是……”等,是质问;“nesadoso”等,是答辩;为说明无此过失而举其因:“yoyo…pe… patīyate”;并以“nahi”等说明所说已尽。然而,难道“pubba”一词因其单一性,只指称一个前分,而非指全体?如此,则说“pubbo”时,如何能知是“yoyo”?而说“yoyo pubbo”时,在“tesu dvīsu”之中,“dvīsu dvīsu”之义又如何能轻易了知?这岂不是以未成立者成立未成立者?为消除此疑,显明无此过失,并令人了解“pubba”一词有遍取之义,故说“nacedaṃ”等。“taṃyogā”是依转喻而说;或者说“有彼性故”,即依有义之后缀而说,以下亦然。巴利
Vattateti atthavasā vibhattivipariṇāmena vattate, nanu cetyādicodanā, nesadosoccādi parihāro, dosābhāve kāraṇa māha-‘yoyo…pe… patīyate’ti, vuttaṃ samatteti-‘nahi’ccādinā, nanu ca pubbasaddo yamekattā ekaṃ pubbamācikkhati na sakalanti kathaṃ ‘‘pubbo’ti vutte yoyoti ñāyati ‘yoyo pubbo’ti ca vutte ‘tesu dvīsu’ti ettha’dvīsu dvīsu’ti idaṃ kathaṃ sukheneva patīyate tadidamasiddhenāsiddhasādhananti āsaṅkiya tadabhāvamubbhāvīya pubba saddassa vicchāgamakattamavagamayitumāha-‘naceda’miccādi. Taṃyogāti upacāravasenāha, tabbantatāyavāti atthiyatthe appaccayavasena, evamuparipi.
以“sesaṃ”等语,可见“tesu dvīsu”即“于彼二同色之中”等之次第。短音为轻音之想;至于有结合音在前之短音及长音,则不应说为重音之想……应知此乃依发音之方式而随义立想,或依前轨师之传承,此处未说之其余诸想亦复如是。巴利
Sesamiccādinā‘tesu dvīsūti savaṇṇasaññakesu dvīsu’ iccādi kamatidissati. Lahusaññā rassassa, saṃyogapubbassa rassassa dīghassa ca gurusaññā na vattabbā… uccāraṇavasenevānvatthasaññāti viññāyati, pubbācariyavasena vā ihāvuttāvasesasaññāviya.
由于辅音本身不能表达义理,而元音表达义理时,辅音乃是极为重要的助伴,故以工具格“etehi”说之,由此说出“sarānaṃ”等。“vyañjana”一词,由前缀“vi-”加词根“añja”(显现)构成,在工具格加“ana”后缀而成;为使人了解它亦是中性,故说“upakārakāni”。以譬喻说明辅音的特性:“yathā”等,犹如饭食的助伴为菜肴等,同样,这些亦是元音的助伴,这便是其意涵。然而辅音是半摩陀量,正如所说:巴利
Kevala byañjanānamatthappakāsattābhāvā sarānamatthappakāsane accantopakārā byañjanāti ‘etehī’ti karaṇattena vuttaṃ, tenāha ‘sarāna’miccādi. Vipubbā ‘añja-byattiyaṃ’tīmasmā karaṇe anappaccaye rūpaṃ, napuṃsakattampissāvagamayituṃ ‘upakārakānī’ti vuttaṃ, byañjanattaṃ diṭṭhantena phuṭayati ‘yathā’iccādinā, yathā odanassupakārakāni sūpādīni byañjanāni, tathā sarānamupakārakānīti adhippāyo, byañjanampana addhamattikaṃ, vuttaṃ hi–
短音有一摩陀量,长音具二摩陀量;
应知延音有三摩陀量,辅音则为半摩陀量。巴利
Ekamatto bhave rasso, dīgho mattadvayāyuto; Pluto timatto viññeyyo, byañjanaṃ tvaddhamattikaṃti.
“Anvatthā”是从义而言的,与“anvatthā byañjanā”相互关联。巴利
Anvatthāti anvatthato, ‘anvatthā byañjanā’ti sambandho.
由于同类相待,即使在表示总称的语词中,也因‘kā’等字的承续,故以‘组’字所摄取的,仅限‘kh、g、gh、ṅ’等字。五为其数量,故名‘五组’。依‘以此为其数量,加后缀ṇika,并附ka’的规则,经中为首的‘五’字,在划定五数范围的同时,也令以‘m’结尾的诸组显示出多数,因此说为‘五组类’。‘组’字用了复数,可知是各别而说的;诸组排除了‘y’等字,各组称谓则依其首字而立,如‘k组’等名。巴利
Sajātyapekkhāya samudāyavācittepi kādayotī anuvattanato vaggasaddena kakhagaghañādayova gayhanti, pañca parimāṇamassa pañcakovaggo, ‘‘tamassa parimāṇaṃ ṇiko cā’’ti (4-41) ko, sutte ādibhūto pañcasaddo pañcasaṅkhyāparicchedaṃ kurumāno māvasānānaṃ vaggānaṃ bahuttaṃ gametīti ‘pañcakā’ti vuttaṃ, vaggāti bahuvacanato paccekanti viññāyati, vajjenti yakārādayobhi vaggā, paṭhamakkharavasena pana kavaggādivohāro.
由于词根有多义性,此处亦取其‘发出’之义——前加‘ni’,由彼词根加业格后缀,再于‘tta’后缀及‘ñña’字加入‘ā’等合成时,为显示长音之形,故说‘短音’等语。由‘压迫’义而生起‘压制’,‘压制’即‘niggaha’。从词根‘i’(属‘行进’类),加主格后缀‘tta’,得‘ita’字。为展示以‘niggaha’与‘ita’字合成之形,故说‘以niggaha为手段’等语。为成立后一说,乃引证道:‘如此已说。’巴利
Anekatthattā dhātūna muccāraṇatthopettha gaṇhātīti nipubbā tato kammanti ttappaccaye ññimhi pādisamāse dīgheca rūpaṃ dassento ‘rassā’tiādīmāha, pīḷanatthato niggahanaṃ niggaho, ‘i-ajjhena gatīsu’iccasmā kattari ttappaccaye itaṃ, niggahena itanti amādisa māse rūpaṃ dassento ‘karaṇaṃ niggahena vā’tiādimāha, pacchimapakkhaṃ sādhetumāha-‘vuttaṃ hī’ti.
“Catthasamāso”是表示交互关系的并列复合词。“Atta”指可用“牟尼”等词表述的意义;凡对此义生起礼敬,此即为其业。巴利
Catthasamāsoti itarītarayogadvandasamāso. Atteti muni saddādivacanīye atthe, namatītīmassetaṃ kammaṃ,
“ sabba”一词能统摄一切语词,遍通一切性,具足一切格位变化;
它于一切义中皆能屈折,因此了知者称之为“名”。巴利
Yaṃ sabbavacanaṃ sabba, liṅgaṃ sabbavibhattikaṃ; Taṃ sabbatthe namanato, viduṃ nāmanti tabbidū.
在此,虽无名称的施设,依语源之力,名称的施设亦得成立,因此说“以语源假说”。所谓“syādyantapakatirūpa”,是说:在诸缘中,先被造作出来的是“pakati”,它本身的形态就是“pakatirūpa”。syādyanta的根本形态,即如“muni”等词的词尾变化根本形。有意义、非词根、无后缀的,称为“pāṭipadika”(名词基体);于每一词、每一句上随应而行,故是“pāṭipadika”。所谓“以差别”,即如经中“namassante”所示,对i、u等韵的差别处理。所谓“ākhyāta”(动词),即“pacati”等。所谓“ādimajjhavattin”(处于首、中者),即位于“inda”“udaka”等词之首,及“pakhuma”等词之中。所谓“padesesu”,即于“jhalā sassa no”等经句之处,遮止不应有的过失,这是此处的关联。所谓不应有的过失,即:对于处在“pacati”“inda”“udaka”“pakhuma”等词的首位或中位的i、u等韵,安立“jhal”之名后,对其后的“s”等格尾,依“jh……”巴利
Idha nāmasaññāyābhāvepi anvatthabalāyeva nāmasaññā siddhāti (āha) ‘anvatthabyapadesenā’ti, syādyantapakatirūpanti paccayā paṭhamaṃ karīyatīti pakati, sā eva rūpanti pakatirūpaṃ, syādyantassa pakati rūpaṃ munisaddādi syādyantapakatirūpaṃ, atthavantamadhātukamappaccayampāṭipadikaṃ, padaṃ padaṃ pati paṭipade, paṭipadaṃ niyuttaṃ pāṭipadikaṃ. Visesanenāti sutte ‘namassante’ti vuttena ivaṇṇuvaṇṇānaṃ visesanena. Ākhyātassāti pacatiādino. Ādimajjhavattinoti inda udakasaddādīnaṃ ādo, pakhumādīnaṃ majjheca vattino. Padesesūti ‘‘jhalā sassa no’’ti (2-83) ādikesu suttappadesesu, aniṭṭhapasaṅga (saṅkaṃ) nivattetīti sambandho, aniṭṭhappasaṅgonāma pacati-inda (udaka pakhuma) saddādīna manta ādimajjhabhūtaivaṇṇādīnaṃ jhalasaññā vidhāya tato parāsaṃ sādi vibhattīnaṃ ‘‘jhalā sassa no’’ti (2-81) ādīhi ‘no’ ādesādimhi kate ‘pacatino, indano, udakano, pakhumano’tiādi rūpappasaṅgo, nanucādiādi codanā. Vattabbanti sutte vattabbaṃ. Byāsaniddesenāti asamāsaniddesena. Tadayuttantiādi parihāro, tanti taṃ codyaṃ, satihītiādinā ayuttattaṃ samattheti, dvīsuttaresu yogesūti uparimesu ‘‘pitthiyaṃ’’ ‘‘ghā’’ti dvīsu suttesu. Itthiyanti idanti ‘‘pitthiya’’nti sutte itthiyanti idaṃ padaṃ. Vaṇṇavisesanaṃ siyāti ‘‘pitthiya’’nti sutte ‘iyuvaṇṇā’ti anuvattanato ‘itthiyaṃ ivaṇṇuvaṇṇā’ti evaṃ ivaṇṇu vaṇṇā ‘‘gho’’ti sutte ‘itthiyaṃ ā’tievaṃ avaṇṇassa ca visesanaṃ bhaveyya. Vaṇṇavisesane virodhamāha ‘evañce’ccādi, nāmassanteti asamāsaniddese tvavirodhamāha- ‘byāse’ccādi. Sakkānāmavisesanaṃ kātunti dvīsu suttesu itthiyantiādinā vakkhamānakkamena. Nāmassa anto nāmantoti samāsassa uttarapadatthappadhānattā samāse guṇībhūtassa nāmassa itthiyanti idaṃ visesanaṃ kātuṃ na sakkāti adhippāyo, vacanamantarenāti pāṇiniyānamiva ‘‘yathāsaṅkhyamanudeso samānaṃ’’ti (1-3-10) suttaṃ vinā, samāsaṅkhya etesanti samasaṅkhyakā, itisaddo ādyattho, tena–
“ 牟尼主啊,言谈、欢笑与嬉戏,是您的胜利;
杜鹃与白莲,侍奉着林与水。”巴利
‘‘Ālāpahāsalīlāhi, muninda vijayā tava; Kokilā kumudānī vo, pasevante vanaṃ jalaṃ’’ (260).
如是等义,皆含摄其中。巴利
Iccādiṃ saṅgaṇhāti.
又说“阴性名词词尾”与“如i音变作其他元音”:若没有“安置”与“所安置”的相续关系,便不可能成立,故以含摄之义而说为“现行”。以“i音变作其他元音”为所缘,此依关系的从属性而说“转变”;当此关系存在时,单数形便化为“特异”。巴利
Itthiyaṃ nāmassāti ca, ante ivaṇṇuvaṇṇāti ca vutte tesamā dhārādheyyasambandho ādheyyassādhāre pavattiṃ vinā na sambhavatīti ajjhāhāravasena ‘vattamānā’ti vuttiyaṃ vuttaṃ. Ivaṇṇu vaṇṇāti apekkhiya‘visesīyantī’ti bahuvacanametaṃ sambandhassa purisādhīnatāya nāmantīminā sambandhe sati‘visesīyatī’tekattena pariṇamati.
又说“阴性名词词尾”。下文于一切处举出施设(概念),由施设已举出,如同彼处,对施设单独在最初未指明处,以“犹如无有”而依止过失作催问:“若不然”等。此处,“有”指存在的施设。“由作用”指由施设的作用。以“此非过失”等作救解。“唯由后说”指在“ghā”经中唯由作用之后缀而后说。“而非”此处之ca词是用于应说义之结合,意谓“另有其他应说之不定形”。为成立非由阿阇梨传承所定之不定形,而说“于二者皆”等。巴利
Itthiyaṃ nāmassanteti ca vattate. Heṭṭhā sabbattha saññino niddisiya saññāya niddiṭṭhattā tattha viya visuṃ saññino paṭhamamaniddese asanto viyāti dosalesamālambiya codayati nanhace’tyādinā. Tattha setoti vijjamānassa saññino. Kāriyenāti saññākāriyena. Pariharati ‘nāyaṃ doso’tiādinā. Pacchāvuttamattenāti ‘‘ghā’’ti sutte kāriyino ākārassa pacchā vuttamattena. Nacāti ettha casaddo vattabbantarasamuccaye, aparampi kiñci vattabbamaniyamarūpamatthīti attho. Aniyamarūpamācariyappavattito sādhetumāha ‘ubhayathāpi’ccādi.
词缀“ā”表朝向之义,将非朝向转为朝向后而呼叫、言说,即是“ālapana”(呼唤)。为表此呼唤之义,依此呼唤义而设立该词形,这就是它的意义。巴利
Āsaddo ābhimukhye, anabhimukhamabhimukhaṃ katvā lapanaṃ kathanamāla panaṃ, tasmiṃ ālapane, ālapanatthe vihito sīti attho.
1 2 3