三母句的注释巴利
Tikamātikāpadavaṇṇanā
现在,为了说明已经承诺过的内容,他说:“现在,如是我……中略……说话的时机到了”等等。从这以后,也就是从“善法”这一句开始。巴利
Idāni paṭiññātakathaṃ kātuṃ ‘‘idāni iti me…pe… kathanokāso sampatto’’tiādimāha. Ito paṭṭhāyāti kusaladhammapadato paṭṭhāya.
1 “以一切句得名”:因为“受”这个词存在于三个句当中,所以由它得名,就是“以一切句得名”。难道“与乐受相应之法”是四个句,其余的也一样,这样一共是十二个句,而不是三个句吗?这是就“受”这个词作为三个句的组成部分来说“以一切句”,这样说并不恰当。因为“受”并不是单独的一个句,也不是任何一个句的组成部分,也不具有“乐”等句的性质,那么由它得名,怎么能称为“以一切句得名”呢?这是因为,能表达所欲义理的一组句具有句的性质。所谓“句”,就是依此而通达、了知,因此,“与乐受相应之法”这一组句能完整地使人了知所欲表达之义,所以这一组句被称为“句”。其余的也应如此理解。因此,由那三组的组成部分而得名的,就是“以一切句得名”,这是恰当的。巴利 注疏 1
1.Sabbapadehi laddhanāmoti tīsupi padesu vedanāsaddassa vijjamānattā tena laddhanāmo sabbapadehi laddhanāmo hoti. Nanu sukhāya vedanāya sampayuttā dhammāti cattāri padāni, evaṃ sesesupīti dvādasetāni padāni, na tīṇīti vedanāsaddassa padattayāvayavattaṃ sandhāya ‘‘sabbapadehī’’ti vucceyya, na yuttaṃ. ‘‘Vedanāyā’’ti hi visuṃ padaṃ na kassaci padassa avayavo hoti, nāpi sukhādipadabhāvaṃ bhajatīti tena laddhanāmo kathaṃ sabbapadehi laddhanāmo siyāti? Adhippetappakāratthagamakassa padasamudāyassa padattā. Pajjati avabujjhīyati etenāti hi padaṃ, ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā’’ti etena ca padasamudāyena yathādhippeto attho samatto viññāyati, tasmā so padasamudāyo ‘‘pada’’nti vuccati. Evaṃ itarepi veditabbā. Tasmā tesaṃ tiṇṇaṃ samudāyānaṃ avayavena laddhanāmo sabbapadehi laddhanāmoti yutto.
从文句和义理两方面来说:在这里,由于和因句、有因句等文句相关联,所以是从文句方面;由于和因之义、有因之义等义理相关联,所以是从义理方面,应当知道它们之间是互相关联的。有因与因相应这一对,在因二法里,因为和诸因相关联,所以是和因二法相关联;因与有因二法,则是和因二法与有因二法相关联,这是依同一句来说的。同样地,因与因相应二法,是和因二法与因相应二法相关联;非因与有因二法,则是依一句和二句的方式,和因二法与有因二法相关联。譬如花蕊,就像花所构成的花蕊;譬如花聚,就像手中等处的花的聚合。在花蕊、花聚等当中,花等是以茎等而互相关联的,所以说这些二法具有这样的关联。由于二法的共通性,也就是和其他因二等法在二法层面上具有相同的性质。所谓其他,是指有所缘二等法。凡是有未被收摄的部分的,就是有部分;凡是没有的,就是无部分。巴利
Ganthato ca atthato cāti ettha hetupadasahetukapadādīhi sambandhattā ganthato ca hetuatthasahetukatthādīhi sambandhattā atthato ca aññamaññasambandho veditabbo. Sahetukahetusampayuttadukā hi hetuduke hetūhi sambandhattā hetudukasambandhā, hetusahetukaduko hetudukasahetukadukasambandho ubhayekapadavasena. Tathā hetuhetusampayuttaduko hetudukahetusampayuttadukasambandho , nahetusahetukaduko ekadvipadavasena hetudukasahetukadukasambandhoti. Kaṇṇikā viyāti pupphamayakaṇṇikā viya. Ghaṭā viyāti pupphahatthakādīsu pupphādīnaṃ samūho viya. Kaṇṇikāghaṭādīsu hi pupphādīni vaṇṭādīhi aññamaññasambandhāni hontīti tathāsambandhatā etesaṃ dukānaṃ vuttā. Dukasāmaññatoti aññehi hetudukādīhi dukavasena samānabhāvā. Aññehīti sārammaṇadukādīhi. Asaṅgahito padeso yesaṃ atthi, te sappadesā. Yesaṃ pana natthi, te nippadesā.
“尊者您还好吗?”这样问的时候,为了让所问的意思更清楚,又接着问:“尊者您没有病痛吧?”所以“善”这个词有“没有病痛”的意思。在《巴希帝咖经》里,法藏师赞叹世尊的身行等时说:“大王,凡是无可指责的身行”,这里把善的身行说为“善”。因为世尊已经没有会带来乐果的业了,所以一切远离过失的身行等都被说为善。在“于诸善法”中,菩提分法被称为“善”。而这些与观、道、果相应之法,并不完全都是乐果,所以“善”这个词有“没有过失”的意思。“肢节”一词,因为和“善”这个词连用,是以属格表示处格的意思,或者意思是“在肢节等的名称、作用、目的等当中”。“舞乐”一词也是以属格表示处格,或者应该理解为“在舞乐的种种方面”。因为执取善法的缘故,福德就这样增长,所以能产生福果的业被称为“善”。“是法”的意思是:因为是空法,所以只是自性而已。同样,在“于法中随观法”这里,“法”这个词也应该理解为“空”的意思。巴利
‘‘Kacci nu bhoto kusala’’nti evaṃ pucchitamevatthaṃ pākaṭaṃ katvā pucchituṃ ‘‘kacci bhoto anāmaya’’nti vuttaṃ, tasmā kusalasaddo anāmayattho hoti. Bāhitikasutte (ma. ni. 2.361) bhagavato kāyasamācārādayo vaṇṇentena dhammabhaṇḍāgārikena ‘‘yo kho, mahārāja, kāyasamācāro anavajjo’’ti kusalo kāyasamācāro vutto. Na hi bhagavato sukhavipākaṃ kammaṃ atthīti sabbasāvajjarahitā kāyasamācārādayo kusalāti vuttā. Kusalesu dhammesūti ca bodhipakkhiyadhammā ‘‘kusalā’’ti vuttā. Te ca vipassanāmaggaphalasampayuttā na ekantena sukhavipākāyevāti anavajjattho kusalasaddo. Aṅgapaccaṅgānanti kusalasaddayogena bhummatthe sāmivacanaṃ, aṅgapaccaṅgānaṃ vā nāmakiriyāpayojanādīsūti attho. Naccagītassāti ca sāmivacanaṃ bhummatthe, naccagītassa visesesūti vā yojetabbaṃ. Kusalānaṃ dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatīti puññavipākanibbattakakammaṃ ‘‘kusala’’nti vuttaṃ. Dhammā hontīti suññadhammattā sabhāvamattā hontīti attho. Evaṃ dhammesu dhammānupassīti etthāpi suññatattho dhammasaddo daṭṭhabbo.
“动摇……中略……破坏”:在这里,后一句是前一句的释义。或者,“动摇”等三个词说明“动摇”的含义,应配合“彼分断”等来理解。由于没有断除,不善法在相续中持续潜伏;它们与贪等不净相应,又能带来种种苦,因此以可鄙的方式潜伏。即使是与智不相应的法,智也是它们的亲依止缘;因此,一切善法都应当由善智令其生起,所以称为“善”。已生和未生的品类都已包含在两者之中,因此应当像两种正勤一样,通过断除和不令生起来斩断杂染分中的这两部分。巴利
Salayanti…pe… viddhaṃsentīti ettha purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ atthavacanaṃ. Atha vā salanassa atthadīpanāni calanādīni tīṇi tadaṅgappahānādīhi yojetabbāni. Appahīnabhāvena santāne sayamānā akusalā dhammā rāgādiasucisampayogato nānāvidhadukkhahetuto ca kucchitena ākārena sayanti. Ñāṇavippayuttānampi ñāṇaṃ upanissayapaccayo hotīti sabbepi kusalā dhammā kusena ñāṇena pavattetabbāti kusalā. Uppannaṃsānuppannaṃsabhāgesu saṅgahitattā ubhayabhāgagataṃ saṃkilesapakkhaṃ pahānānuppādanehi lunanti sammappadhānadvayaṃ viya.
对于执取“有情”等的心,其行境就像“有情”等一样;当以慧审察时,它们并非没有自性,而是保持着自己的自性,所以叫“法”。并不是在保持自性之外,还有另一个叫“法”的东西。因为除了能坏等性质之外,并没有别的色等;除了坚硬等性质之外,也没有别的地等法。然而,如果不换个方式,就无法让人明白,所以依名称,把已了知和未了知的自性法当作好像另外的东西,说“保持自己的自性”。为了显示有缘法中的差别,又说“或者被缘所保持”。“被保持”就是被执持、被了别的意思。巴利
Sattādigāhakānaṃ cittānaṃ gocarā sattādayo viya paññāya upaparikkhiyamānā na nissabhāvā, kintu attano sabhāvaṃ dhārentīti dhammā. Na ca dhāriyamānasabhāvā añño dhammo nāma atthi. Na hi ruppanādīhi aññe rūpādayo, kakkhaḷādīhi ca aññe pathavīādayo dhammā vijjantīti. Aññathā pana avabodhetuṃ na sakkāti nāmavasena viññātāviññāte sabhāvadhamme aññe viya katvā ‘‘attano sabhāvaṃ dhārentī’’ti vuttaṃ. Sappaccayadhammesu visesaṃ dassento ‘‘dhārīyanti vā paccayehī’’ti āha. Dhārīyantīti upadhārīyanti, lakkhīyantīti attho.
“不善”这个词,并不只是否定善、只是说善不存在,也不只是说它是与善不同的另一种东西;为了表明它是善的直接对立面,才说“就像朋友的对立面是非朋友”等等。而它是对立面之词这一点,从“无记”这第三聚的说法就可以知道。因为,如果不善这个词只是说善不存在,那它就没有说到任何法,也就不会用“无记”这个词来说第三聚;这样一来,就会变成只有“善法”和“无记法”两类,而不是三类,而且这样一来,不善这个词就没有任何意义了。如果真是那样,那就应当说“非无记”,因为就像善不存在一样,无记不存在的情况也可能发生。所以,如果只是说不存在,那么就像只是无记不存在一样,只是善不存在就成了不善,它就不算一个聚,也就不会有叫做“无记”的第三聚。可是,因为无记被说成是第三聚,不善也就被理解为一个聚。因此,不善这个词并不是说不存在;又因为它在“保持自性”等意义上与“法”这个词所指相同,所以不善这个词并不是只说善不存在,也不是只说与善不同的另一种东西,这同样从第三聚的说法就可以知道。因为,如果不善是指与善不同的另一种东西,就像“非心所”是指与心所不同的另一种东西那样,那么由于善和不善这两个词已经涵盖了一切法,没有剩下一个没被涵盖的第三聚,这就应当像“心所二法”那样,只说“善法、不善法”两类,而不应该说“无记”这第三聚。可是第三聚确实被说了出来,所以不善这个词并不是指与善不同的另一种东西。通过排除法,由于在世间如“非朋友”一词中、在教法如“无贪”一词中,都能看到前缀“a-”用在表示对立面的地方,所以在这里,不善这个词作为对立面之词也是成立的。而且因为在这里已经约定俗成,所以它不是表示别的意思。它的对立性,应当理解为自性相违以及应被善所断除,而不是因为善被消灭。因为善并不是被不善断除的;恰恰相反,是力量强大的、由修习所产生的善,以彼分断、镇伏断和正断的方式,断除那长久随眠的不善。巴利
Akusalāti kusalapaṭisedhanamattaṃ kusalābhāvamattavacanaṃ tadaññamattavacanaṃ vā etaṃ na hoti, kintu tappaṭipakkhavacananti dassetuṃ ‘‘mittapaṭipakkhā amittā viyā’’tiādi vuttaṃ. Tappaṭipakkhavacanatā ca abyākatatatiyarāsivacanena viññāyati. Yadi hi kusalābhāvamattavacanaṃ akusalasaddo, tena na koci dhammo vuttoti abyākatavacaneneva ca tatiyo rāsi vutto na siyā, kusalā ceva dhammā abyākatā cāti dukovāyaṃ āpajjati, na tiko, evañca sati akusalavacanena na koci attho. Atha siyā, ‘‘anabyākatā’’ti ca vattabbaṃ siyā kusalānaṃ viya abyākatānañca abhāvamattasambhavā, tasmā abhāvamattavacane abyākatabhāvamattaṃ viya kusalābhāvamattaṃ akusalaṃ na koci rāsīti ‘‘abyākatā’’ti tatiyo rāsi na siyā. Tatiyarāsibhāvena ca abyākatā vuttāti akusalo ca eko rāsīti viññāyati. Tasmā nābhāvavacanatā, sabhāvadhāraṇādiatthena dhammasaddena samānādhikaraṇabhāvato ca akusalasaddassa kusalābhāvamattavacanatā na hoti, nāpi tadaññamattavacanatā tatiyarāsivacanato eva. Yadi hi kusalehi aññe akusalā cetasikehi aññe acetasikā viya, kusalākusalavacanehi sabbesaṃ dhammānaṃ saṅgahitattā asaṅgahitassa tatiyarāsissa abhāvā cetasikaduko viya ayañca duko vattabbo siyā ‘‘kusalā dhammā akusalā dhammā’’ti, na ‘‘abyākatā’’ti tatiyo rāsi vattabbo, vutto ca so, tasmā na tadaññamattavacanaṃ akusalasaddo, pārisesena tappaṭipakkhesu a-kārassa payogadassanato loke ‘‘amittā’’ti sāsane ‘‘alobho’’ti idhāpi tappaṭipakkhavacanatā akusalasaddassa siddhā, tattha niruḷhattā ca na itaravacanatā, tappaṭipakkhabhāvo ca viruddhasabhāvattā tappaheyyabhāvato ca veditabbo, na kusalavināsanato. Na hi kusalā akusalehi pahātabbā, mahābalavatāya pana kusalāyeva payoganipphāditā sadānusayite akusale tadaṅgavikkhambhanasamucchedavasena pajahantīti.
不是无记,而是没有说明。那么,这些法为什么是没有说明的呢?难道不是已经用“与乐受相应”等三法句、二法句,以及眼识等词、触等词说明了吗?不是没有说明,而是那些说法在这里并不适用,因为没有说到,所以不随顺。因为并不是先说了“与乐受相应的诸法”等等,然后才说“无记”,所以那些说法在这里不随顺,因此不能以那些说法应当说明的方式说它是没有说明。但善和不善的说法在这里已经说了,所以是随顺的,因此以善不善的方式应当说明而没有被说明,由此可知“以善不善的方式没有说明”就是它的意思。或者说,无记就是非异熟,从“无记”这个词本身就能知道非异熟的意思。因为世尊的言教并不需要靠其他证明才能成立,世尊以善知众生意乐、随眠、行境等的智慧,为了让他们悟入而宣说诸法,他们听了之后就能通达其中的意义。但后来的人,为了理解世尊宣说那些种种言教的意义,以及他们是如何通达那些意义的,就必须亲近师长、听闻学习才能知道。所以这里不陈述理由,直接说“以善不善的方式没有说明”就是它的意思。如果有人反驳说:“因为不以不善异熟的方式说明,善法就变成无记;因为不以善异熟的方式说明,不善法也变成无记。”那么也应该用“世尊的言教不需要靠其他证明才能成立”来阻止他,因为随顺的说法应当说明而没有说明,而且从无记本身就能知道。因为并没有说非异熟的话,也没有说善的话,所以不能说非异熟的话有更多,也不能说善应当说明而没有说明。因此,善法并不是无记。不善法不是无记的道理,也应当这样套用。巴利
Nabyākatāti akathitā. Kathaṃ panete akathitā honti, nanu ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā’’tiādīhi tikadukapadehi cakkhuviññāṇādivacanehi phassādivacanehi ca kathitāti? No na kathitā, tāni pana vacanāni idha anadhippetāni avuttattā ananuvattanato. Na hi ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā’’tiādiṃ vatvā ‘‘abyākatā’’ti vuttaṃ, tasmā na tāni idha anuvattantīti tabbacanīyabhāvena akathitatā na hoti, kusalākusalavacanāni pana idha vuttattā anuvattantīti tabbacanīyabhāvena akathitatā ñāyatīti ‘‘kusalākusalabhāvena akathitāti attho’’ti āha. Na byākatāti vā avipākā, abyākatavacaneneva ca avipākatthā ñāyanti. Na hi bhagavato vacanaṃ ñāpakasādhanīyaṃ, āsayānusayacariyādikusalena bhagavatā yesaṃ avabodhanatthaṃ dhammā vuttā tesaṃ vacanānantaraṃ tadatthapaṭivedhato, pacchimehi pana yathā tesaṃ avabodhanatthaṃ bhagavatā taṃ taṃ vacanaṃ vuttaṃ, yathā ca tehi tadattho paṭividdho, taṃ sabbaṃ ācariye payirupāsitvā sutvā veditabbaṃ hoti, tasmā kāraṇaṃ avatvā ‘‘kusalākusalabhāvena akathitāti attho’’ti āha. Yo ca vadeyya ‘‘akusalavipākabhāvena akathitattā, kusalā abyākatāti āpajjanti, kusalavipākabhāvena akathitattā akusalāpī’’ti, sopi ‘‘aññāpakasādhanīyavacano bhagavā’’ti nivāretabbo anuvattamānavacanavacanīyabhāvena akathitassa ca abyākatabhāvato. Na hi avipākavacanaṃ vuttaṃ kusalavacanañca avuttaṃ, yato avipākavacanassa adhikatabhāvo kusalassa ca tabbacanīyabhāvena akathitabhāvo siyā, tasmā na kusalānaṃ abyākatatā, evaṃ akusalānañca anabyākatabhāve yojanā kātabbā.
或者,前缀“vi-”表示相违,“ā-”表示面向、朝向,所以,由各自的缘而使它们互相面对、互相违逆,又因为特相相违以及能毁坏与所毁坏的关系,因此称为“记”,也就是善与不善。不称为“记”的,就是“无记”。因为无记法在特相上并不像善与不善那样互相对立。非异熟法并不像苦异熟与乐异熟那样相违,乐异熟也不像苦异熟与苦乐异熟那样相违,同样,它们也不舍断任何法,也不被任何法所舍断。这是我在这个地方自己的见解。巴利
Atha vā vi-saddo virodhavacano, ā-saddo abhimukhabhāvappakāsano, tasmā attano paccayehi aññamaññavirodhābhimukhā katā, lakkhaṇavirodhato vināsakavināsitabbato cāti byākatā, kusalākusalā. Na byākatāti abyākatā. Te hi lakkhaṇato kusalākusalā viya viruddhā na honti. Na hi avipākatā dukkhavipākatā viya sukhavipākatāya sukhavipākatā viya ca dukkhavipākatāya sukhadukkhavipākatāhi virujjhatīti nāpi te kiñci pajahanti, na ca te kenaci pahātabbāti ayamettha attanomati.
“无过失乐果之相”这句话里,“无过失”是指这些法没有过失,也就是远离应受谴责的状态、没有过患的意思。由此说明它们具有不可谴责性,而不只是“没有过失”而已。因为还有其他无过失的无记法,如果只说“无过失”,就会把它们也误当成善法;为了避免这个毛病,所以又说“乐果”一词。或者说,这里讲的“无过失”是指过失的对立面,不像《巴希帝咖经》(中部2.361)里那样指已止息过失或仅仅远离过失;因此,“无过失”一词显示的是摧毁过失的状态。然而,善法与无记法有别,而善与不善又共通“有果报”这一特相,为了在这一点上显示善法的殊胜,所以说了“乐果”一词。因为仅凭前一个词,善法就已经与不善、无记区分开了。“乐果”是指这些法有快乐的果报。由此,在善与不善共通的“有果报法”这一共性中,它显示的是善法成熟为乐果的本质,而不只是说它们有乐果这件事。这些法既无过失又有乐果,所以叫“无过失乐果”。善法以此而被了知,所以这是“相”;这些法以无过失乐果为相,所以叫“无过失乐果相”。难道这些善法本身就是无过失乐果,它们怎么能成为自身的相呢?因为按照已知与未知的词义,相与所相的关系是成立的。也就是说,依“善”这个词义而尚未了知的善法是所相,依“无过失乐果”这个词义而了知的则是相,这样说是合理的。或者,“相”就是被了知者,也就是本质。这些法既是无过失乐果,又是其本质,所以叫“无过失乐果相”,意思是:以无过失乐果的状态而被了知的本质,就叫做善。巴利
Anavajjasukhavipākalakkhaṇāti ettha natthi etesaṃ avajjanti anavajjā, garahitabbabhāvarahitā niddosāti attho. Tena nesaṃ agarahitabbabhāvaṃ dasseti, na gārayhavirahamattaṃ . Aññepi atthi niddosā abyākatāti anavajjavacanamattena tesampi kusalatāpattidosaṃ disvā taṃ pariharituṃ sukhavipākavacanaṃ āha. Avajjapaṭipakkhā vā idha anavajjāti vuttā, na bāhitikasutte (ma. ni. 2.361) viya paṭippassaddhāvajjā virahitāvajjamattā vā, tasmā anavajjavacanena avajjavināsanabhāvo dassito. Abyākatehi pana visiṭṭhaṃ kusalākusalānaṃ sādhāraṇaṃ savipākatālakkhaṇanti tasmiṃ lakkhaṇe visesadassanattaṃ sukhavipākavacanaṃ avoca. Siddho hi purimeneva akusalābyākatehi kusalānaṃ visesoti. Sukho vipāko etesanti sukhavipākā. Tena kusalākusalānaṃ sāmaññe vipākadhammabhāve sukhavipākavipaccanasabhāvaṃ dasseti, na tesaṃ sukhavipākasabbhāvameva. Anavajjā ca te sukhavipākā cāti anavajjasukhavipākā. Kusalā lakkhīyanti etenāti lakkhaṇaṃ, anavajjasukhavipākalakkhaṇaṃ etesanti anavajjasukhavipākalakkhaṇā. Nanu te eva kusalā anavajjasukhavipākā, kathaṃ te sayameva attano lakkhaṇaṃ hontīti? Viññātāviññātasaddatthabhāvena lakkhaṇalakkhitabbabhāvayuttito. Kusalasaddatthavasena hi aviññātā kusalā lakkhitabbā honti, anavajjasukhavipākasaddatthabhāvena viññātā lakkhaṇanti yuttametaṃ. Atha vā lakkhīyatīti lakkhaṇaṃ, sabhāvo. Anavajjasukhavipākā ca te lakkhaṇañcāti anavajjasukhavipākalakkhaṇā, anavajjasukhavipākā hutvā lakkhiyamānā sabhāvā kusalā nāmāti attho.
或者,通过“无过失”这个词,说明它们具有无过失的性质;通过“乐果”这个词,说明它们具有乐果的性质。因此,无过失又有乐果,就是“无过失乐果”。这就是这些善法的相。在“作具格”和“作性格”中,“相”这个词指的是本质。所以,以无过失乐果为本质、具有那种本质的,就叫做善。在这里,通过“无过失”这个词,显示善法在自身生起时的快乐性;通过“乐果”这个词,显示它们在果报上的快乐性。前者是依自身生起的本质而说相性,后者是依在异时能产生果报的能力而说。同样,前者显示善法的自身清净,后者显示其果报的清净。前者使善法从不善的本质中脱离出来,后者则使它从无记的本质中脱离出来,因为后者表明了它有果报。或者,前者通过显示它与过失相对立,以作用义、以味来表明它摧毁不善的味;后者以成就义表明它有可爱果报的味。前者以现起的方式、以现起来显示清净的现起;后者以果义显示乐果的现起。前者说明如理作意是善法的足处,因为由此它们才成为无过失的;后者显示善法是其他法的足处,因为它们是乐果的原因。在这里,“乐果”一词中的“乐”,应当理解为“可爱”的同义词。因为善法是可爱四蕴的果报,而不只是乐受的果报。而且,由于行苦的止息而称为乐,这种乐果性根本不存在,因为那不是它的果报。如果“果”这个词是“结果”的同义词,那么也应当把通过等流果而带来的可爱色法包括进去,说它具有乐果性。巴利
Atha vā anavajjavacanena anavajjattaṃ āha, sukhavipākavacanena sukhavipākattaṃ, tasmā anavajjañca sukhavipāko ca anavajjasukhavipākaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etesaṃ karaṇatthe ca kammatthe ca lakkhaṇasadde sabhāvabhūtanti anavajjasukhavipākalakkhaṇā, anavajjasukhavipākasabhāvena lakkhiyamānā taṃsabhāvavanto ca kusalāti vuttaṃ hoti. Tattha anavajjavacanena pavattisukhataṃ kusalānaṃ dasseti, sukhavipākavacanena vipākasukhataṃ. Purimañhi attano pavattisabhāvavasena lakkhaṇatāvacanaṃ, pacchimaṃ kālantare vipākuppādanasamatthatāyāti. Tathā purimena kusalānaṃ attasuddhiṃ dasseti , pacchimena visuddhavipākataṃ. Purimena ca kusalaṃ akusalasabhāvato nivatteti, pacchimena abyākatasabhāvato savipākattadīpakattā pacchimassa. Purimena vā vajjapaṭipakkhabhāvadassanato kiccaṭṭhena rasena akusalaviddhaṃsanarasataṃ dīpeti, pacchimena sampattiatthena iṭṭhavipākarasataṃ. Purimena ca upaṭṭhānākāraṭṭhena paccupaṭṭhānena vodānapaccupaṭṭhānataṃ dasseti, pacchimena phalatthena sukhavipākapaccupaṭṭhānataṃ. Purimena ca yonisomanasikāraṃ kusalānaṃ padaṭṭhānaṃ vibhāveti. Tato hi te anavajjā jātāti. Pacchimena kusalānaṃ aññesaṃ padaṭṭhānabhāvaṃ dasseti. Te hi sukhavipākassa kāraṇaṃ hontīti. Ettha ca sukhavipākasadde sukhasaddo iṭṭhapariyāyavacananti daṭṭhabbo. Iṭṭhacatukkhandhavipākā hi kusalā, na sukhavedanāvipākāva. Saṅkhāradukkhopasamasukhavipākatāya ca sambhavo eva natthi. Na hi taṃvipākoti. Yadi pana vipākasaddo phalapariyāyavacanaṃ, nissandavipākena iṭṭharūpenāpi sukhavipākatā yojetabbā.
“有过失、苦果之相”在这里应当依照前面所说的方式,随具体情况理解其含义和关联。善与不善是依“应得果报”这一相来说的;无记法因为不具备这种性质,所以其本质不是应得果报,因此说“无记法以无果报为相”。正如善与不善以“应得乐果”“应得苦果”而说为具有这样的相,同样,这里无记法也以“应得无果报”而说为具有这样的相。因此,像“曾有业,没有业果报,将没有业果报,没有业果报;有业,没有业果报,将没有业果报;将有业,将没有业果报”这类说法,并不会使善与不善失去善与不善的性质,或变成无记。因为那些善与不善并非应得乐果、苦果,它们不是有果报的法;也并非应得无果报,因为它们不是无果报的法。巴利
Sāvajjadukkhavipākalakkhaṇāti ettha ca vuttavidhianusārena attho ca yojanā ca yathāsambhavaṃ veditabbā. Vipākārahatā kusalākusalānaṃ lakkhaṇabhāvena vuttā, tabbhāvena akathitā abyākatā avipākārahasabhāvā hontīti āha ‘‘avipākalakkhaṇā abyākatā’’ti. Yatheva hi sukhadukkhavipākārahā sukhadukkhavipākāti evaṃlakkhaṇatā kusalākusalānaṃ vuttā, evamidhāpi avipākārahā avipākāti evaṃlakkhaṇatā abyākatānaṃ vuttā. Tasmā ‘‘ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko na bhavissati kammavipāko natthi kammavipāko, atthi kammaṃ natthi kammavipāko na bhavissati kammavipāko, bhavissati kammaṃ na bhavissati kammavipāko’’ti (paṭi. ma. 1.234) evaṃpakārānaṃ kusalākusalānaṃ kusalākusalabhāvānāpatti abyākatabhāvāpatti vā na hoti. Na hi te sukhadukkhavipākārahā na honti vipākadhammattā, avipākārahā vā na honti avipākadhammattābhāvāti.
所谓“善”或“法”等等,指的是善法句有两个,不善法句有两个,无记法句有两个。关于“同义还是异义”,他是就每一对、每一对各自相对而提出同义异义的问难,不是就全部六个一起问。论师知道问难者想在这里找出毛病来发问,就说:“这里有什么呢?”意思是:在同义异义这个问题上,你的问难还没说完整,剩下的先说出来吧。如果它们是同义的,就像“因陀罗”和“释迦”这两个词只是在声音上有差别,“善”和“法”这两个词也是这样,在意义上没有差别。就像说“因陀罗、释迦”时,等同于说“因陀罗、因陀罗”;同样,“善法”这个说法就等同于说“善、善”。其余两组也应照此配上“不善、不善”的相似说法和“无记、无记”的相似说法。如果它们是异义的,就像“因陀罗”和“俱毗罗”这两个词在声音和意义上都有差别,“善”和“法”这两个词也是如此,不善法等等也是如此。这样一来,用六个词、四个词说出了六种、四种不同的意义,就会导致善三法等变成善六法等的过失,以及因二法等变成因四法等的过失。巴利
Kusalāti vā dhammāti vātiādīnīti kusaladhammapadāni dve, akusaladhammapadāni dve, abyākatadhammapadāni dveti. Ekatthanānatthānīti visuṃ visuṃ dvinnaṃ dvinnaṃ aññamaññāpekkhaṃ ekatthanānatthataṃ codeti, na channaṃ. Dosamettha vattukāmo codako pucchatīti ñatvā ācariyo āha ‘‘kiñcetthā’’ti. Ettha ekatthanānatthatāyaṃ kiñci vattabbaṃ asamattā te codanā, avasiṭṭhaṃ tāva brūhīti vuttaṃ hoti. Yadi ekatthāni indasakkasaddānaṃ viya saddamatte eva bhedo, evaṃ kusaladhammasaddānaṃ, na attheti. Yathā ‘‘indo sakko’’ti vutte ‘‘indo indo’’ti vuttasadisaṃ hoti, evaṃ ‘‘kusalā dhammā’’ti idaṃ vacanaṃ ‘‘kusalā kusalā’’ti vuttasadisaṃ hoti. Evaṃ itaresupi ‘‘akusalā akusalā’’ti vuttasadisatā ‘‘abyākatā abyākatā’’ti vuttasadisatā ca yojetabbā. Atha nānatthāni, indakuverasaddānaṃ viya saddato atthato ca kusaladhammasaddānaṃ bhedo, tathā akusaladhammasaddādīnanti chahi padehi catūhi padehi ca cha cattāro ca atthā bhinnā vuttāti kusalattikādīnaṃ kusalachakkādibhāvo, hetudukādīnañca hetucatukkādibhāvo āpajjatīti.
难道不是这样吗:三个“法”字就像三个“因陀罗”字一样,如果形式没有差别,意义也不会有差别,那就不会出现六种的情况。因此,或许应该这样说:“三法与二法变成了四法与三法的情况。”但不应该这样说。因为三个意义相同的“法”字,就像三个“因陀罗”字一样,在言说中并没有这样用的必要;而这里所说的那些“法”字,则像“月”字一样,虽然形式没有差别,意义的差别却可以成立。即便如此,就像一个形式无别的“月”字可以表示时间、某种谷物以及金月,同样,一个“法”字也可以用于不同的意义。因此,就像时间等是“月”字的意义一样,那些应当由“法”字表达的不同意义也就是“法”字的意义,所以并无差别——这样就会造成四法三法的局面。然而,并不会造成这种局面,因为一个词不能表示在种类、属性、作用上完全相异的事物。事实上,“月”字并不能离开特定的形式残余而成为种类不同的时间等的表达者。而在这里,如果已经作了形式残余的限定,那么第二个和第三个“法”字就不应该被说;但它们确实被说了。因此,就像“善”等字虽然形式共通于不同的善等种类,却如同“月”字一样,当它们存在于三种被排除其他种类的事物中时,三个“法”字和两个“法”字便成立了,所以三法与二法确实就变成了六种和四种的情况。巴利
Nanu tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ tiṇṇaṃ indasaddānaṃ viya rūpābhedā atthābhedoti chakkabhāvo na bhavissati, tasmā evamidaṃ vattabbaṃ siyā ‘‘tikadukānaṃ catukkatikabhāvo āpajjatī’’ti, na vattabbaṃ, tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ ekatthānaṃ tiṇṇaṃ indasaddānaṃ viya vacane payojanābhāvā vuttānaṃ tesaṃ māsasaddānaṃ viya abhinnarūpānañca atthabhedo upapajjatīti, evamapi yathā eko māsasaddo abhinnarūpo kālaṃ aparaṇṇavisesaṃ suvaṇṇamāsañca vadati, evaṃ dhammasaddopi eko bhinne atthe vattumarahatīti kālādīnaṃ māsapadatthatāya viya tabbacanīyabhinnatthānaṃ dhammapadatthatāya abhedoti catukkatikabhāvo eva āpajjatīti, nāpajjati ekassa saddassa jātiguṇakiriyābhinnānaṃ anabhidhānato. Na hi māsa-saddo eko jātibhinnānaṃ kālādīnaṃ antarena sarūpekasesaṃ vācako hoti. Idha ca yadi sarūpekaseso kato siyā, dutiyo tatiyo ca dhamma-saddo na vattabbo siyā, vutto ca so, tasmā kusalādi-saddā viya abhinnakusalādijātīsu rūpasāmaññepi māsa-saddā viya tayo vinivattaaññajātīsu vattamānā tayo dve ca dhamma-saddā āpannāti tikadukānaṃ chakkacatukkabhāvo eva āpajjatīti.
“词语之间没有关联”这句话的意思是:善法的词语彼此之间没有关联,同样,不善法的词语之间、无记法的词语之间也没有关联。因为所期望的关联只是两两之间的关联,而不是所有六个或四个词语彼此之间的关联。那么,为什么要提出这个责难呢?在意义各不相同的情况下,为了显示不同的意义而说到“法”这个词时,不就像“善”“不善”“无记”这些词一样,说它们之间没有关联是合理的吗?确实如此。但应该这样理解:前面的责难是把“没有关联”当作已经成立的事实之后才提出的,说的是“三法两法变成了六种四种的情况”;而这里则是为了证明那个“没有关联”才提出这个责难。或者,这里应该这样连接:如果你不想要六种四种的情况,那么按照前面所说的方式,词语之间就必须有关联;而这种关联只有在意义同一时,两个同一格位的词语之间才能成立。但你却主张意义不同,那么你的词语之间就没有关联,这恰恰会招致过失。这里的“ca”表示确定。对于不想要六种四种情况却主张意义不同的人来说,前后种种言说就成了没有意义的。必定要期望有关联,否则就会导致前后矛盾。为了说明这一点,下文说“yāpi cesā”等。因为通过颠倒词序来发问——“诸法就是善”——这正表明这里所列出的“善法”等词是同一意义的;而你主张意义不同,那么“诸法就是善”这个说法本身就与你的主张相矛盾,而这个问难正是这样说的,所以意义不同不能成立。巴利
Padānañca asambandhoti kusaladhammapadānaṃ aññamaññaṃ tathā akusaladhammapadānaṃ abyākatadhammapadānañca asambandho āpajjatīti attho. Dvinnaṃ dvinnañhi icchito sambandho, na sabbesaṃ channaṃ catunnaṃ vā aññamaññanti. Idaṃ pana kasmā codeti, nanu nānatthatte sati atthantaradassanatthaṃ vuccamānesu dhamma-saddesu kusalākusalābyākata-saddānaṃ viya asambandho vutto yutto evāti? Saccametaṃ, asambandhaṃ pana siddhaṃ katvā purimacodanā katā ‘‘tikadukānaṃ chakkacatukkabhāvo āpajjatī’’ti, idha pana taṃ asambandhaṃ sādhetuṃ idaṃ coditanti veditabbaṃ. Atha vā evamettha yojanā kātabbā – yadi pana chakkacatukkabhāvaṃ na icchasi, padānaṃ sambandhena bhavitabbaṃ yathāvuttanayena, so ca samānavibhattīnaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ sambandho ekatthatte sati yujjeyya, tvaṃ pana nānatthataṃ vadasīti padānañca te asambandho āpajjati, neva nāpajjatīti. Niyamanattho ca-saddo. Pubbāpara…pe… nippayojanāni nāma hontīti chakkacatukkabhāvaṃ anicchantassa, nānatthataṃ pana icchantassāti adhippāyo. Avassañca sambandho icchitabbo pubbāparavirodhāpattitoti dassetuṃ ‘‘yāpi cesā’’tiādimāha. Pucchā hi padavipallāsakaraṇena dhammā eva kusalāti kusaladhamma-saddānaṃ idha uddiṭṭhānaṃ ekatthataṃ dīpeti, tava ca nānatthataṃ vadantassa neva hi dhammā kusalāti katvā tāyapi pucchāya virodho āpajjati, vuccati ca tathā sā pucchāti na nānatthatā yujjati.
另一种思路:他用“善法”等两组词各自意义相同这一点,来责难三个“法”字在意义相同或不同上的问题。在“三法的同一性”等说法中,意思是:就像三个“因陀罗”一词所表达的因陀罗之义,因为是因陀罗本身而具有同一性,那么与它们无别的释迦、补卢因陀罗、千眼等词的意义也就具有同一性;同样,三个“法”字的意义因为是法本身而具有同一性,那么与它们无别的善、不善、无记等词的意义也就具有同一性。所谓“法就是存在”,是依“持守自性”等意义而说为“法”的,而这个存在只属于自性,不属于非自性——他是带着这个意图说的。就算它是存在,那又怎样?如果三个“法”字意义不同,那么在三法当中,任何一个法若是存在,与它无别的善、不善或无记,每一个也就仅仅是存在。然而,作为存在的那个法,其余两个就成了非存在;因此,与它们无别的善等当中的某两个也就是非存在。再者,那个被执取为“一个法是存在”的,在三个形式相同的“法”字当中,只有这一个才是存在的意义;由于没有决定性的限定,如果其他的也成了存在的意义,那它就成了非存在;因此,与它无别的其他法也就成了非存在。因为因陀罗不是人的情况下,与它无别的释迦等也不可能是人。巴利
Aparo nayoti ‘‘kusalā dhammā’’tiādīnaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ ekatthattameva tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ ekatthanānatthattehi codeti. Tiṇṇaṃ dhammānaṃ ekattātiādimhi yathā tīhi inda-saddehi vuccamānānaṃ indatthānaṃ indabhāvena ekattā tato anaññesaṃ sakkapurindadasahassakkhasaddatthānaṃ ekattaṃ, evaṃ tiṇṇaṃ dhamma-saddatthānaṃ dhammabhāvena ekattā tato anaññesaṃ kusalākusalābyākata-saddatthānaṃ ekattaṃ āpajjatīti attho. Dhammo nāma bhāvoti sabhāvadhāraṇādinā atthena dhammoti vutto, so ca sabhāvasseva hoti, nāsabhāvassāti iminā adhippāyena vadati. Hotu bhāvo, tato kinti? Yadi tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ nānatthatā, tīsu dhammesu yo koci eko dhammo bhāvo, tato anaññaṃ kusalaṃ akusalaṃ abyākataṃ vā ekekameva bhāvo. Bhāvabhūtā pana dhammā aññe dve abhāvā hontīti tehi anaññe kusalādīsu dve ye keci abhāvā. Yopi ca so eko dhammo bhāvoti gahito, sopi samānarūpesu tīsu dhammasaddesu ayameva bhāvattho hotīti niyamassa abhāvā aññassa bhāvatthatte sati abhāvo hotīti tato anaññassapi abhāvattaṃ āpannanti kusalādīnaṃ sabbesampi abhāvattāpatti hoti. Na hi indassa amanussatte tato anaññesaṃ sakkādīnaṃ manussattaṃ atthīti.
难道说:即使这样,也不能离开一者的存在而说其他者不存在;而且在这里,由于没有“必须以某一者而存在”的确定规则,所以当三者都存在成立时,与它们不异的善等也就成立为存在了吗?不是这样,因为你已经认可了三个“法”这个词的意义各不相同。事实上,三者都存在时,并不会意义不同;而这一点是你所认可的。难道三者都不存在时,意义不同就不成立了吗?就算不成立意义不同,但对于承认意义不同的你,我说“这就是过失”;可我并没有认可意义不同或意义相同,那我怎么会有矛盾呢?或者这样说:那些成为不存在的法,与它们不异的善等也只能是不存在——这句话是在无限定地说明:任何两个法成为不存在时,与它们不异的善等中随便哪两个也就成为不存在。至于说“与它们不同的善等其他法也可能不存在”,那是为了显示没有确定性而说的,并不是要成立一切都不存在。因为这里的含义是:当不善的其他法或无记的其他法存在时,与它们不同的善的其他法也可能不存在。巴利
Nanu evamapi ekassa bhāvattaṃ vinā aññesaṃ abhāvattaṃ na sakkā vattuṃ, tattha ca ekeneva bhāvena bhavitabbanti niyamābhāvato tiṇṇampi bhāvatte siddhe tehi anaññesaṃ kusalādīnampi bhāvattaṃ siddhaṃ hotīti? Na hoti tiṇṇaṃ dhamma-saddānaṃ nānatthabhāvassa anuññātattā. Na hi tiṇṇaṃ bhāvatte nānatthatā atthi, anuññātā ca sā tayāti. Nanu tiṇṇaṃ dhammānaṃ abhāvattepi nānatthatā na siyāti? Mā hotu nānatthatā, tava pana nānatthataṃ paṭijānantassa ‘‘eso doso’’ti vadāmi, na pana mayā nānatthatā ekatthatā vā anuññātāti kuto me virodho siyāti. Atha vā abhāvattaṃ āpannehi dhammehi anaññe kusalādayopi abhāvā eva siyunti idaṃ vacanaṃ aniyamena ye keci dve dhammā abhāvattaṃ āpannā, tehi anaññesaṃ kusalādīsu yesaṃ kesañci dvinnaṃ kusalādīnaṃ abhāvattāpattiṃ sandhāya vuttaṃ ekassa bhāvattā. Yampi vuttaṃ ‘‘tehi ca añño kusalaparopi abhāvo siyā’’ti, taṃ aniyamadassanatthaṃ vuttaṃ, na sabbesaṃ abhāvasādhanatthaṃ. Ayañhi tattha attho akusalaparassa vā abyākataparassa vā dhammassa bhāvatte sati tehi añño kusalaparopi abhāvo siyāti.
这一切都没有道理。这里说的“道理”,指的是合乎逻辑的推论。比如,把“善”和“不善”这两个词说成完全同义,或者把“善”和“色、眼”这些词说成完全不同义,然后据此指责对方犯下重复、六种过失、四种过失,或者犯下无关联、无矛盾的过失——这种把过失归咎于对方的推理方式,全都不合理。也就是说,这样一来,同义和不同义都无法成立。所谓“随顺”,就是随顺、依照随顺、依随顺而随顺,在语言习惯上得以成立。或者说,“依随顺”就是与随顺相应,也就是随顺怎样发生,就与它相应,从而在语言习惯上成立,这就是它的意思。因为“随顺”这个词,在完全没有分别、没有能修饰和所修饰之别的事物中,有时是为了通过行为、属性等不同方面的把握来揭示尚未显明的词义而使用的,比如“帝释天神、因陀罗、城堡破坏者”。有时用在完全分别的事物上,比如“把陀婆树、佉陀罗树、波罗娑树都带来”。有时用在既有分别又无分别的事物上,因为有能修饰和所修饰的关系,比如“青莲花”“有智慧的人”。正是通过这样那样的随顺,与它相应的各种语言习惯才得以成立。所以在这里也一样,因为“善法”这些词有能修饰和所修饰的关系,通过把握特殊含义和普遍含义,在既有分别又无分别的同一意义上使用,这是被随顺所认可的。通过这样那样的随顺,与它相应的这种语言习惯也就成立了。因此说“这一切都没有道理”。巴利
Sabbametaṃ akāraṇanti ettha kāraṇaṃ nāma yutti. Kusalakusalasaddānaṃ viya ekantaekatthataṃ, kusalarūpacakkhuma-saddānaṃ viya ekantanānatthatañca vikappetvā yāyaṃ punarutti chakkacatukkāpatti asambandhavirodhābhāvāpatti dosāropanayutti vuttā, sabbā sā ayutti, tathā ekatthanānatthatābhāvatoti vuttaṃ hoti. Yā yā anumati yathānumati anumatiyā anumatiyā vohārasiddhito. Anumatiyā anurūpaṃ vā yathānumati, yathā anumati pavattā, tathā tadanurūpaṃ vohārasiddhitoti attho. Anumati hi visesanavisesitabbābhāvato accantamabhinnesu katthaci kiriyāguṇādipariggahavisesena avivaṭasaddatthavivaraṇatthaṃ pavattā yathā ‘‘sakko indo purindado’’ti. Katthaci accantaṃ bhinnesu yathā ‘‘dhavo khadiro palāso ca ānīyantū’’ti. Katthaci visesanavisesitabbabhāvato bhedābhedavantesu seyyathāpi ‘‘nīluppalaṃ paṇḍitapuriso’’ti, tāya tāya anumatiyā tadanurūpañca te te vohārā siddhā. Tasmā ihāpi kusaladhamma-saddānaṃ visesanavisesitabbabhāvato visesatthasāmaññatthapariggahena samāne atthe bhedābhedayutte pavatti anumatāti tāya tāya anumatiyā tadanurūpañca siddho eso vohāro. Tasmā vuttaṃ ‘‘sabbametaṃ akāraṇa’’nti.
“各自阐明各自的特义”——意思是:它们以阐明该词所指对象具有那种性质的方式,来显示“法”这个词所涵盖、所表达的“无过失、乐果报”等善的性质;因为“法”这个词本身并不是善等性质。而这一点,正是通过“法这个词在教理学习等语境中出现”以及“它们保持自己的自性”等途径来显示的。理由在于:那个“法”在一切处都共通,而“善”这个词却不像它那样出现在“无病”等语境中,如“他们舍弃恶的”等用法即是。至于那种区分的方法,则应理解为已被“从此以后,我只说差别本身”这句话排除掉了。因为把握了善等差别之后才生起的“与乐受相应”等,并不是“法”这个词本身的差别。巴利
Attano attano atthavisesaṃ tassa dīpentīti attanā pariggahitaṃ attanā vuccamānaṃ anavajjasukhavipākādikusalādibhāvaṃ dhamma-saddassa dīpenti tadatthassa tabbhāvadīpanavasenāti adhippāyo. Na hi dhamma-saddo kusalādibhāvo hotīti. Imināvāti ‘‘dhamma-saddo pariyattiādīsu dissatī’’tiādinā ‘‘attano sabhāvaṃ dhārentī’’tiādinā ca nayena. So hi sabbattha samāno, na kusala-saddo ārogyādīsu dissatīti ‘‘kucchite salayantī’’tiādiko, so ca visesanayo ‘‘ito paraṃ visesamattameva vakkhāmā’’ti etena apanītoti daṭṭhabbo. Na hi kusalādivisesaṃ gahetvā pavattā sukhāya vedanāya sampayuttātiādayo visesāti.
2 “乐的断除”这一句里,乐根被称为“乐”,而它正是乐受,所以说“在乐受中可见”。但这并不是像“诸比丘,有三种受:乐受……”这类经文里那样,把“乐”这个词和“乐受”这个词当作同义。这里表示乐根意义的“乐”这个词,是取身体的快乐、身体的滋养、特别的舒适而说的;并不是像“无论感受什么,或乐……”
“把乐看作苦”这类经文里的“乐”那样,取的是舒适的一般含义。当它存在时,乐的诸因才能生起,这就是乐根。佛陀出世时,以及超越欲贪等离欲状态存在时,乐的诸因——福德、轻安等——就会生起,所以称它为“乐根、乐”。又因为它是乐的所缘,所以说“色是乐”。“福德”这个词,是乐的别名,是可爱果报的别名,意思是能成熟为可爱果报。乐的条件——可爱的色等——所在之处,就是天界和欢喜园,所以说“乐是天界,乐是欢喜园”。“现法”指在这一生中。“乐住”指初禅住等。因为远离了盖等恼害,所以说“无恼害”。因为息灭了一切行苦,或者因为那些苦在那里灭尽,所以说“涅槃是乐”。用“等”字,还收摄了“不苦不乐是寂静,只说为乐”中关于不苦不乐受的用法,以及“阿难,我以不同方式说了两种受:乐受、苦受”中关于乐、舍和可爱之处的用法。巴利 注疏 1
2.Sukhassa ca pahānāti ettha sukhindriyaṃ ‘‘sukha’’nti vuttaṃ, tañca sukhavedanāva hotīti ‘‘sukhavedanāyaṃ dissatī’’ti vuttaṃ, na pana ‘‘tisso imā, bhikkhave, vedanā sukhā vedanā’’tievamādīsu (saṃ. ni. 4.249 ādayo) sukha-saddo viya sukhavedanāsaddena samānatthattā. Ayañhi sukhindriyattho sukha-saddo kāyasukhanaṃ kāyānuggahaṃ sātavisesaṃ gahetvā pavatto, na pana sukhā vedanā ‘‘yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā (ma. ni. 1.409), yo sukhaṃ dukkhato’’tievamādīsu (saṃ. ni. 4.253) sukha-saddo viya sātasāmaññaṃ gahetvā pavattoti. Yasmiṃ sati sukhahetūnaṃ pavatti, taṃ sukhamūlaṃ. Buddhuppāde ca kāmasamatikkamādike virāge ca sati sukhahetūnaṃ puññapassaddhiādīnaṃ pavatti hotīti taṃ ‘‘sukhamūlaṃ sukha’’nti vuttaṃ. Sukhassa ca ārammaṇattā ‘‘rūpaṃ sukha’’nti vuttaṃ. Puññānīti yadidaṃ vacanaṃ, taṃ sukhassa ca adhivacanaṃ iṭṭhavipākassa adhivacanaṃ tadatthassa iṭṭhavipākavipaccanatoti attho. Sukhapaccayānaṃ rūpādīnaṃ iṭṭhānaṃ ṭhānaṃ okāso saggā nandanañcāti ‘‘sukhā saggā sukhaṃ nandana’’nti vuttaṃ. Diṭṭhadhammeti imasmiṃ attabhāve. Sukhavihārāti paṭhamajjhānavihārādī. Nīvaraṇādibyābādharahitattā ‘‘abyābajjhā’’ti vuttā. Sabbasaṅkhāradukkhanibbāpanato taṃnirodhattā vā ‘‘nibbānaṃ sukha’’nti vuttaṃ. Ādi-saddena ‘‘adukkhamasukhaṃ santaṃ, sukhamicceva bhāsita’’nti adukkhamasukhe. ‘‘Dvepi mayā, ānanda, vedanā vuttā pariyāyena sukhā vedanā dukkhā vedanā’’ti (saṃ. ni. 4.267) sukhopekkhāsu ca iṭṭhāsūti evamādīsu pavatti saṅgahitā.
“苦事”就是苦的所在之处。因为即使是依靠自己的诸缘而生起的苦,当生等状态存在时,它也是以那些为根据而生起的。“苦缘”是指苦的原因,意思是苦的产生者。“在苦缘处”是指能生苦的业的助伴——那些不可爱的色等缘——所在之处。因为“缘”这个词既用于产生者,也用于产生者的助伴。通过“等”字,应当看到它在“凡是无常的,那就是苦”等说法中,也适用于行苦等。“乐”是指:让相应法和作为其处所的身体感到舒适,在获得滋味时,使其得到饶益。因为这里是就“受”这个词来说的,由于没有显示乐的状态,所以没有做成中性词形。从自性和思择来说,凡是可爱的,对它的体验,或者对可爱相的体验,就是体验可爱。巴利
Dukkhavatthūti dukkhassa okāso. Attano paccayehi uppajjamānampi hi taṃ dukkhaṃ jātiādīsu vijjamānesu tabbatthukaṃ hutvā uppajjati. Dukkhapaccayeti dukkhahetumhi, dukkhassa janaketi attho. Dukkhapaccayaṭṭhāneti dukkhajanakakammassa sahāyabhūtānaṃ aniṭṭharūpādipaccayānaṃ ṭhāne. Paccayasaddo hi janake janakasahāye ca pavattatīti. Ādi-saddena ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.15, 45-46, 76) saṅkhāradukkhādīsu pavatti daṭṭhabbā. Sampayutte vatthuñca karajakāyaṃ sukhayati laddhassāde anuggahite karotīti sukhā. Sukhāti vedanāsaddamapekkhitvā sukhabhāvamattassa appakāsanena napuṃsakaliṅgatā na katā. Sabhāvato saṅkappato ca yaṃ iṭṭhaṃ, tadanubhavanaṃ iṭṭhākārānubhavanaṃ vā iṭṭhānubhavanaṃ.
“平等”就是不偏斜。它们像进入同一状态那样结合,或者说是平等地共同结合,应当这样理解。“同生”是说这些法有同一个生起,意思是它们依相同的缘而共同生起。为了避免出现“共同生起的色法与非色法彼此相应”这种说法,所以说了“同灭”——那些同生、同灭的法才是相应的,这样就排除了色法与非色法彼此相应。即便如此,还是可能出现“不可分离的色法彼此相应”的问题,所以说了“同所依”——那些同生、同灭、同所依的法才是相应的。即便如此,在不可分离的色法当中,一个大种是其余大种及所造色的依止缘,因此那些色法可以说是同所依;或者,眼等所依的诸大种是这些法共同依止的一个所依,因此它们是同所依——对于这样设想的人来说,仍然会有它们相应的过失。为了遮止这一点,所以说了“同所缘”——那些同生……同所缘的法才是相应的。或者反过来讲:如果只说“同所缘”,那么在同一路心中,五识与领受心,在不同路心中,以及在其他相续中,对于同一个所缘而生起的、所依不同的法,就可能出现相应的过失,所以说了“同所依”——那些同所依且同所缘的法才是相应的。即便如此,领受心与推度心等还是可能出现相应的过失,所以说了“同灭”——那些同灭、同所依、同所缘的法才是相应的。那么,是不是不同生的法也具有这三种特征,还是只有同生的法才具有呢?为了通过审察显示只有同生的法才具有这三种特征,所以说了“同生”。巴利
Samanti avisamaṃ. Samā ekībhāvūpagatā viya yuttā, samaṃ vā saha yuttāti yojetabbaṃ. Ekuppādāti eko samāno uppādo etesanti ekuppādā, samānapaccayehi sahuppattikāti attho. Sahuppattikānaṃ rūpārūpānañca aññamaññasampayuttatā āpajjeyyāti ‘‘ekanirodhā’’ti vuttaṃ, ye samānuppādā samānanirodhā ca, te sampayuttāti rūpārūpānaṃ aññamaññasampayogo nivārito hoti. Evamapi avinibbhogarūpānaṃ aññamaññasampayuttatā āpajjeyyāti ‘‘ekavatthukā’’ti vuttaṃ, ye ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ca, te sampayuttāti. Evamapi avinibbhogarūpesu ekaṃ mahābhūtaṃ sesamahābhūtopādārūpānaṃ nissayapaccayo hotīti tena tāni ekavatthukānīti, cakkhādinissayabhūtāni vā bhūtāni ekaṃ vatthu etesu sannissitanti ekavatthukānīti kappentassa tesaṃ sampayuttatāpatti siyāti tannivāraṇatthaṃ ‘‘ekārammaṇā’’ti vuttaṃ, ye ekuppādā…pe… ekārammaṇā ca honti, te sampayuttāti. Paṭilomato vā ekārammaṇāti vutte ekavīthiyañca pañcaviññāṇasampaṭicchanānaṃ nānāvīthiyaṃ parasantāne ca ekasmiṃ ārammaṇe uppajjamānānaṃ bhinnavatthukānaṃ sampayuttatā āpajjeyyāti ‘‘ekavatthukā’’ti vuttaṃ, ye ekavatthukā hutvā ekārammaṇā, te sampayuttāti. Evamapi sampaṭicchanasantīraṇādīnaṃ sampayuttatā āpajjeyyāti ‘‘ekanirodhā’’ti vuttaṃ, ye ekanirodhā hutvā ekavatthukā ekārammaṇā, te sampayuttāti. Kiṃ pana nānuppādāpi evaṃ tividhalakkhaṇā honti, atha ekuppādā evāti vicāraṇāya ekuppādā eva evaṃ tividhalakkhaṇā hontīti dassanatthaṃ ‘‘ekuppādā’’ti vuttaṃ.
3 对于已经达到异熟状态的无色法:就像稻种等长出的果实,和种子相似,生起时称为“异熟”,也得到“异熟”这个名称,而不是根、芽、叶、茎、秆等。同样,善业和不善业的果报,因为是无形色的法、有所缘境、有白有黑等性质,所以和那些业相似,已经达到异熟的状态,因此得到“异熟”的名称;而色法不是这样——即使是业所生的色法,也和业不相似。为了说明这一点,才这样说。“有生有老的自性”是指具有生起和衰坏的自性。“异熟本性”是指具有成熟的本性。而成熟的自性,是指在无明、渴爱、慢尚未断除的相续中具有作用;因此,神通等善法以及应当通过修习断除的不善法等,即使不产生异熟,异熟法性也仍然成立。这里说的“异熟状态”中,“状态”这个词指的就是自性。取前面所说的异熟自性,以及这第二种所说的成熟自性,然后说“通过遮遣两种自性”。巴利 注疏 1
3.Vipakkabhāvamāpannānaṃ arūpadhammānanti yathā sālibījādīnaṃ phalāni taṃsadisāni nibbattāni vipakkāni nāma honti, vipākaniruttiñca labhanti, na mūlaṅkurapattakhandhanāḷāni, evaṃ kusalākusalānaṃ phalāni arūpadhammabhāvena sārammaṇabhāvena sukkakaṇhādibhāvena ca taṃsadisāni vipakkabhāvamāpannānīti vipākaniruttiṃ labhanti, na rūpadhammā kammanibbattāpi kammāsadisāti dassetuṃ vuttaṃ. Jātijarāsabhāvāti jāyanajīraṇasabhāvā. Vipākapakatikāti vipaccanapakatikā. Vipaccanasabhāvatā ca anupacchinnāvijjātaṇhāmānasantāne sabyāpāratā, tena abhiññādikusalānaṃ bhāvanāyapahātabbādiakusalānañca vipākānuppādanepi vipākadhammatā siddhā hoti. Vipakkabhāvanti cettha bhāva-saddena sabhāvo eva vutto. Taṃ yathāvuttaṃ vipakkasabhāvaṃ dutiyassa vuttaṃ vipaccanasabhāvañca gahetvā ‘‘ubhayasabhāvapaṭikkhepavasenā’’ti āha.
4 被“亲近”所执取的,就是“已执取”。那么,什么是那个“亲近”?被什么亲近?怎样亲近?又是哪些法被它执取?为了排除某些出世间法成为所缘的情况,这里用与“亲近”一词相关的“近取”一词来说明:作为四种取的渴爱和邪见,通过作所缘的方式去亲近,而不是通过俱有的方式。又为了避免一切三地诸法都成为取的所缘,那些异熟法、作所作色,就像有人执取说“这些是我们的果报,是我们所生的”那样,是已执取的;而三地的业,则以业的身份统摄为一,作为亲近者,在这里被取。由那些业所生的异熟法和作所作色,就是“已执取的法”。为了显示这一切,才说了“通过作所缘的方式”等话。这个义理应当随宜配合,而不是按照文句的先后顺序。这里有人问难:如果以作所缘的方式,被渴爱和邪见所亲近而执取的就叫“已执取”,而一切三地诸法又都是渴爱等的所缘,并且“亲近”一词并不只限于业,那么就没有理由只取业;这样一来,一切由三地诸法之缘所生、由无明等因所生的行等果报,也应当成为“已执取”,因为它们也被那些因以果报的身份所执取。而且,“近”字只是表示亲近的状态,并不能排除俱有的作所缘;“执取”一词也只是表示被取的状态,并不区分是不是业所生。所以,一切由缘所生的法岂不都成了“已执取”吗?不会。因为说法是随所应度化者的意乐而展开的。对于那些为了令其觉悟而说“已执取”的人,他们正是通过这句话,就按上面所说的方式理解了诸法;而现在的人如果不能仅凭这一点就理解,那就应当听了之后再去了解其中的义理。这就是对“由业”这一说法的义理阐明。巴利 注疏 1
4.Upetena ādinnā upādinnā. Kiṃ pana taṃ upetaṃ, kena ca upetaṃ, kathañca upetaṃ, ke ca tena ādinnāti? Sati ca lokuttarānaṃ kesañci ārammaṇabhāve tannivattanatthaṃ upetasaddasambandhinā upaya-saddena vuccamānāhi catubbidhupādānabhūtāhi taṇhādiṭṭhīhi upetaṃ, tehi ca ārammaṇakaraṇavasena upetaṃ, na samannāgamavasena. Sati ca sabbatebhūmakadhammānaṃ upādānārammaṇatte yehi vipākakaṭattārūpāni amhehi nibbattattā amhākaṃ etāni phalānīti gaṇhantehi viya ādinnāni, tāni tebhūmakakammāni kammabhāvena ekattaṃ upanetvā upetanti idha gahitāni. Tehi ca nibbattāni vipākakaṭattārūpāni upādinnā dhammāti sabbametaṃ dassetuṃ ‘‘ārammaṇakaraṇavasenā’’tiādi vuttaṃ. Ayañca atthanayo yathāsambhavaṃ yojetabbo, na vacanānupubbenāti. Etthāha – yadi ārammaṇakaraṇavasena taṇhādiṭṭhīhi upetena ādinnā upādinnā, sabbatebhūmakadhammā ca taṇhādīnaṃ ārammaṇā honti, na ca upetasaddo kamme eva niruḷho, tena kammasseva gahaṇe kāraṇaṃ natthi, tasmā sabbatebhūmakadhammapaccayuppannānaṃ avijjādihetūhi nibbattānaṃ saṅkhārādiphalānaṃ upādinnattaṃ āpajjati tesampi tehiphalabhāvena gahitattā. Upa-saddena ca upetatāmattaṃ jotitaṃ, na ārammaṇakaraṇaṃ samannāgamanivattakaṃ, ādinna-saddena ca gahitatāmattaṃ vuttaṃ, na kammasamuṭṭhānatāviseso. Tasmā sabbapaccayuppannānaṃ upādinnattaṃ āpajjatīti? Nāpajjati bodhaneyyajjhāsayavasena desanāpavattito. Yesañhi bodhanatthaṃ ‘‘upādinnā’’ti etaṃ vuttaṃ, te teneva vacanena yathāvuttappakāre dhamme bujjhiṃsu, etarahi pana tāvatā bujjhituṃ asakkontena sutvā tadattho veditabboti esā atthavibhāvanā katā ‘‘kammunā’’ti.
不过,这里还应从另一个角度来理解:“upa-”这个前缀表示“已经到达、已经具备”的意思。因为“upa-”这个前缀用在复合词里时,就像“atimālā”等词中的“ati-”表示“超越”以及“超越的手段”一样,它表示“到达”以及“到达的手段”,而“到达”就是执取的途径,所以由它到达的就叫“已到达的”。那么,到底是什么呢?凡是如果没有执取就不会存在的东西,也就是依“取缘有”所说的三界之业,因为被前世所生的执取以缘的方式所到达,所以称为“已到达的”。因为没有人不靠近、不想要就去造业。由那已到达的业,就有了对后有的执取。因为众生以有漏业执取后有,所以后有以应当已执取的方式而显现。而这个结生有,包含三界的果报、令生业和色法,在“有缘生”那里被“生”这个词所涵盖,所以用“已执取”这个词来说结生有,而结生有就是三界果报、令生业和色法,这在《界论》中已经说明了。因此,由已到达的业所执取的,就是指那些法,这个意思就成立了。解释了“upādinna”(已执取)这个词的含义之后,把它放在一边,为了单独说明“upādāniya”(可执取)这个词不依赖“upādinna”这个词的含义,就说“到达所缘的状态”等等。因此,不加区分地说:“这是作为执取的所缘缘的诸法的同义语。”然而,那可执取分为两种:已执取的和未执取的。因此,为了显示它的差别,就说“那些既是已执取的,又是可执取的”等等。巴利
Ayaṃ pana aparo attho daṭṭhabbo – upa-saddo upetaṃ dīpeti. Ayañhi upa-saddo samāse payujjamāno ‘‘atimālā’’tiādīsu ati-saddo viya atikkamanaṃ sasādhanaṃ upagamanaṃ sasādhanaṃ vadati, upagamanañca upādānaupayo, tena upagataṃ upetaṃ. Kiṃ pana tanti? Yaṃ asati upādāne na hoti, taṃ ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti evaṃ vuttaṃ tebhūmakakammaṃ paccayabhāvena purimajātuppannena upādānena upagatattā ‘‘upeta’’nti vuccati. Na hi koci anupaggamma anicchanto kammaṃ karotīti. Tena upetena kammunā punabbhavassa ādānaṃ hoti. Kammunā hi sāsavena sattā ādiyanti punabbhavaṃ, tasmā ādātabbabhāvena pākaṭo punabbhavo. So ca upapattibhavo tebhūmakavipākakaṭattārūpasaṅgaho ‘‘bhavapaccayā jātī’’ti ettha jātivacane samavaruddhoti upādinnavacanena upapattibhavo vuccati, upapattibhavo ca tebhūmakavipākakaṭattārūpānīti dhātukathāyaṃ pakāsitametaṃ. Tasmā upetena ādinnāti te eva dhammā vuccantīti siddho ayamatthoti. Upādinna-saddassa atthaṃ vatvā taṃ vissajjetvā upādāniya-saddassa visuṃ upādinnasaddānapekkhaṃ atthaṃ vattuṃ ‘‘ārammaṇabhāvaṃ upagantvā’’tiādimāha. Tasmā eva avisesetvā ‘‘upādānassa ārammaṇapaccayabhūtānametaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. Taṃ pana upādāniyaṃ upādinnaṃ anupādinnanti duvidhaṃ. Tasmā taṃ visesanena dassento ‘‘upādinnā ca te upādāniyā cā’’tiādimāha.
5 “杂染”指的是十种烦恼事。“被杂染的”是指被那些烦恼所逼恼、所困扰。然而,那些与杂染相应的法,因为同生等缘故而没有差别,仿佛变成了一体,就像酥油等被毒物污染后变得污浊、被损害、被逼恼一样,所以说“具足杂染的就是被杂染的”。“应受杂染的”意思是:以作为杂染的所缘的方式,能够获得那杂染。通过“不超越所缘状态”这一句,显示的就是不超越杂染;应当知道“杂染的”(saṃkilesika)一词的用法,就像“vatthayugika”“suṅkasālika”这些词一样。巴利 注疏 1
5.Saṃkilesoti dasa kilesavatthūni vuccanti. Saṃkiliṭṭhāti tehi vibādhitā upatāpitā ca. Te pana yasmā saṃkilesasampayuttā ekuppādādīhi ninnānattā ekībhāvamiva gatā visādīhi viya sappiādayo vidūsitā malīnā vibādhitā upatāpitā ca nāma honti, tasmā āha ‘‘saṃkilesena samannāgatā saṃkiliṭṭhā’’ti. Saṃkilesaṃ arahantīti saṃkilesassa ārammaṇabhāvena taṃ laddhuṃ arahantīti attho. Ārammaṇabhāvānatikkamanatoti etena saṃkilesānatikkamanameva dasseti, vatthayugikasuṅkasālikasaddānaṃ viya saṃkilesika-saddassa pavatti veditabbā.
6 “与寻一起存在”,这是句子的剩余部分,应当接上被省略的词,因为即使没有说出来,“存在”的意思也能被理解。取“mattā”这个词作为表示量度的单独一词,于是说“唯以伺为其量度”。另一种意思是:在那些不与寻分离的法中,只有伺是它们的量度,超过这个量度就不再与寻相应。还有另一种意思:“matta”这个词有排除差别的作用。因为,有寻有伺的诸法,是以具有寻这一差别的伺而成为有伺的;而这些法只有伺,缺少被称为寻的那种差别,所以称为“唯伺”,意思是具有唯伺。通过“唯伺”这个词,在无寻的含义成立之后,为了说明还有其他无寻的法存在,才说“无寻”这个词。因为,无寻的、唯伺的以及无伺的法,是应当排除和应当选取的;如果不说它们,由于没有显示应当排除和应当选取的,就会得出“唯伺的就是无寻的”这个错误结论。然而,差别与所差别的关系是随情况而定的,因此,为了以共性的无寻性与唯伺性一起显示法的差别状态,而安排了“无寻唯伺”这样的词语顺序。巴利 注疏 1
6. Saha vitakkena hontīti vacanaseso yojetabbo avuccamānassapi bhavati-atthassa viññāyamānattā. Mattāti pamāṇavācakaṃ ekaṃ padanti gahetvā ‘‘vicārova mattā etesa’’nti attho vutto. Aññattha avippayogīsu vitakkavicāresu vicārova etesaṃ mattā, tato uddhaṃ vitakkena sampayogaṃ na gacchantīti attho. Ayamaparo attho – matta-saddo visesanivattiattho. Savitakkasavicārā dhammā hi vitakkavisiṭṭhena vicārena savicārā, ete pana vicāramattena vitakkasaṅkhātavisesarahitena, tasmā ‘‘vicāramattā’’ti vuccanti, vicāramattavantoti attho. Vicāramattavacanena avitakkatte siddhe avitakkānaṃ aññesampi atthibhāvajotanatthaṃ avitakkavacanaṃ. Avitakkā hi vicāramattā ca santi avicārā cāti nivattetabbā gahetabbā ca honti, tesu avuccamānesu nivattetabbagahetabbassa adassitattā vicāramattāvaavitakkāti āpajjeyyāti. Visesanavisesitabbabhāvo pana yathākāmaṃ hotīti sāmaññena avitakkabhāvena saha vicāramattatāya dhammavisesanabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘avitakkavicāramattā’’ti padānukkamo kato.
或者,有伺的法分两种:有寻的和无寻的。为了排除其中的无寻者,而说了第一句“有寻有伺”。无伺的法也分两种:有寻的和无寻的。为了排除其中的有寻者,而说了第三句“无寻无伺”。然而,对于那些被这两句都排除掉的——既无寻又有寻、既有伺又无伺的——就应该显示其中一种,或者显示两种。如果要显示两种,假如说“有寻有伺”,那就落入第一句的范围;假如说“无寻无伺”,那就落入最后一句的范围。假如说“无寻有伺、有寻无伺”,那就像内外一样,要么根本没有不同的意义,要么有混杂的过失,要么与同一个法既有寻又无寻、既有伺又无伺相矛盾。因此,为了通过显示一种来阐明另一种,用“无寻”这个词,在应当说的两种当中,排除有寻无伺,显示无寻有伺,所以说“无寻唯伺”。或者,为了显示这些法因为无寻而只是有伺,并不是由于缺少伺以外的任何其他法,所以用“无寻”这个词来限定“唯伺”。巴利
Atha vā savicārā duvidhā savitakkā avitakkā ca, tesu avitakke nivattetuṃ ādipadaṃ vuttaṃ. Avicārā ca duvidhā savitakkā avitakkā ca, tesu savitakke nivattetuṃ tatiyapadaṃ vuttaṃ. Ye pana dvīhipi nivattitā avitakkā savitakkā ca savicārā avicārā ca, tesu aññataradassanaṃ vā kattabbaṃ siyā ubhayadassanaṃ vā. Ubhayadassane kariyamāne yadi ‘‘savitakkasavicārā’’ti vucceyya, ādipadatthatāva āpajjati. Atha ‘‘avitakkaavicārā’’ti vucceyya, antapadatthatā. Atha pana ‘‘avitakkasavicārā savitakkaavicārā’’ti vucceyya, ajjhattabahiddhānaṃ viya atthantarābhāvo vā saṅkaradoso vā ekasseva savitakkāvitakkatāsavicārāvicāratāvirodho vā āpajjeyya, tasmā aññataradassanena itarampi pakāsetuṃ avitakkavacanena dvippakāresu vattabbesu savitakkaavicāre nivattetvā avitakkasavicāre dassento āha ‘‘avitakkavicāramattā’’ti. Atha vā vitakkābhāvena ete vicāramattā, na vicārato aññassa kassaci dhammassa abhāvāti dassetuṃ avitakkavacanena vicāramattā visesitā.
7 “舍”的意思是:即使正在感受,中性的受在乐的样子和苦的样子上都保持中立。或者说,与乐和苦都不相违、相应结合的观察与体验,就是“舍”。“以差别观见故”,就是以种种不同的样子来观见。因为,如果只有喜俱才是乐俱,那么“喜俱”这个词既然已经成立,就不必再说“乐俱”;或者说“乐俱”的时候,就不该说“喜俱”。这样一来,为了凑满三法,就必须再说“苦俱”这一项,而这样一来,就会犯下“这只是受三法”的过失。所以,在说了“喜俱”之后又说“乐俱”,是为了表明:还有离喜的乐存在,也就是第三禅中与身识相应的乐,把它从有喜的乐中区分出来显示。或者说,是为了显示喜与乐这两种难以辨别的法之间的差别,才说这组三法。因为在“喜俱”中,包含了一部分乐,但不包含喜;在“乐俱”中,包含了喜,但不包含乐。而离喜的乐俱,没有被前者包含,却被后者包含,这样就成立了喜与乐之间的差别。巴利 注疏 1
7.Upekkhatīti vedayamānāpi majjhattavedanā sukhākāre dukkhākāre ca udāsinā hotīti attho. Atha vā upetā yuttā sukhadukkhānaṃ aviruddhā ikkhā anubhavanaṃ upekkhā. Visesadassanavasenāti nānattadassanavasena. Yadi hi pītisahagatā eva sukhasahagatā siyuṃ, ‘‘pītisahagatā’’ti eteneva siddhattā ‘‘sukhasahagatā’’ti idaṃ na vattabbaṃ siyā, ‘‘sukhasahagatā’’ti vā vuccamāne ‘‘pītisahagatā’’ti na vattabbaṃ, tato tikaṃ pūrentena dukkhasahagatapadaṃ vattabbaṃ siyā, evañca sati ‘‘vedanāttiko evāya’’nti vuttavacanaṃ āpajjati, tasmā ‘‘pītisahagatā’’ti vatvā ‘‘sukhasahagatā’’ti vadanto pītivippayuttampi sukhaṃ atthīti tatiyajjhānakāyaviññāṇasampayuttaṃ sukhaṃ sappītikasukhato bhinnaṃ katvā dassetīti adhippāyo. Atha vā pītisukhānaṃ dubbiññeyyanānattānaṃ nānattadassanatthaṃ ayaṃ tiko vutto. ‘‘Pītisahagatā’’ti ettha hi sukhekadeso saṅgahito, na pīti. ‘‘Sukhasahagatā’’ti ettha pīti saṅgahitā, na sukhaṃ. Pītivippayuttasukhasahagatā ca purimena asaṅgahitā pacchimena saṅgahitāti siddho pītisukhānaṃ visesoti.
8 8. 关于“涅槃为所见”,这是就“以涅槃为所缘”而说的。或者,法眼因为一再地生起,还没有达到修习的阶段,这叫作“见”;而法眼以遍知等作用来见四圣谛之法,则更为殊胜,所以这里并不存在种姓者获得“见”的情况。“以遮止两者故”,意思是透过遮止前两句所说的法,而不是遮止能断者。因为如果是那样,就会变成:存在一个不同于见与修、以正断为方式的能断者,而由他所应断的法,就既不是见所断,也不是修所断了。然而,并不存在别的能断者,因为被其他方法镇伏的法还会再次生起;应断的法也不会被第三句所包含,而只是不应断而已。因此,应当把“应断”一词分别搭配来理解:既不是见所断,也不是修所断,也就是说,这是对不同于见所断与修所断之法的一种统摄。巴利 注疏 1
8.Nibbānaṃ dassanatoti nibbānārammaṇataṃ sandhāyāha. Atha vā dhammacakkhu punappunaṃ nibbattanena bhāvanābhāvaṃ appattaṃ dassanaṃ nāma, dhammacakkhu ca pariññādikiccakaraṇena catusaccadhammadassanaṃ tadatisayo, tasmā natthettha gotrabhussa dassanabhāvāpattīti. Ubhayapaṭikkhepavasenāti dvīhi padehi vuttadhammapaṭikkhepavasena, na pahāyakapaṭikkhepavasena. Tathā hi sati dassanabhāvanāhi añño samucchedavasena pahāyako atthi, tena pahātabbā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbāti ayamattho āpajjati, na ca añño pahāyako atthi aññehi vikkhambhitānañca punappavattisabbhāvā, nāpi pahātabbā tatiyapadena saṅgayhanti, kintu appahātabbā evāti. Tasmā pahātabbapadaṃ paccekaṃ yojetvā neva dassanena pahātabbā na bhāvanāya pahātabbāti dassanena bhāvanāya pahātabbehi aññe gahitāti veditabbā.
9 不取此义之后,从义理不合与言辞不合两方面说明不应取的方式。因为,如果取“见与修所断”只限于无因这一点,那么无因法就没有被包含进去,所想要的义理就不完整,这是义理不合;而“应断”一词若总是依赖另一个词,当它期待的是一个不同于能断者的遮止时,用“因”这个词构成复合词才成立,这是言辞不合,应当这样理解。义理应当这样把握:不把“应断”一词和遮止搭配,而是对于“他们有应断之因”这种有财释,把其中的定语“有”和遮止搭配,理解为“见与修所断之因,在他们那里不存在”。这样说,所想要的一切义理就都包含在内了。即使这样义理上说得通,言辞在这里仍然不成立。因为对于专修瑜伽的人来说,只有在期待“有”这个词时,两个“应断之因”的复合词才成立,而不是在期待遮止时。所以,这只是为了显示应当把握的义理而作的说明,言辞则应按它成立的方式去搭配。它这样搭配才成立:“应断之因于他们有,所以是应断因者。”由什么来断?由见和修。把这个“应断因者”分别与“见”和“修”搭配,再分别加上遮止,就是:他们不是见所断因者,也不是修所断因者,所以说为“既非见所断亦非修所断因者”。这就像“非异熟非异熟法”的说法一样,是通过遮止前两句所含的法来指示其他法,而不是像“无因”那样通过显示没有因来成立。这样,两个遮止就都成立了。巴利 注疏 1
9.Evamatthaṃ aggahetvāti atthāyuttito ca saddāyuttito ca aggahetabbataṃ dasseti. Dassanabhāvanāhi appahātabbahetumattesu hi gayhamānesu ahetukā asaṅgahitāti yathādhippetassa atthassa aparipuṇṇattā atthāyutti, pahātabbasaddassa niccasāpekkhatte ca sati na sambandhīsaddato pahāyakato aññaṃ paṭisedhaṃ apekkhamānassa hetusaddena samāso upapajjatīti saddāyutti ca veditabbā. Evamattho gahetabboti pahātabba-saddaṃ paṭisedhena ayojetvā yesaṃ aññapadatthe samāso, tabbisesanaṃ atthīti idaṃ paṭisedhena yojetvā dassanabhāvanāhi pahātabbo hetu etesaṃ nevatthīti attho gahetabboti vuttaṃ hoti. Evañca sati yathādhippetattho sabbo saṅgahitoti. Atthāyutti mā hotu, saddo pana idhāpi na yutto. Ekantayogīnaṃ atthi-saddameva hi apekkhamānānaṃ ubhinnaṃ pahātabbahetu-saddānaṃ samāso yutto, na paṭisedhaṃ apekkhamānānanti, tasmā gahetabbatthadassanamattaṃ etaṃ kataṃ, saddo pana yathā yujjati, tathā yojetabbo. Evaṃ pana yujjati – pahātabbo hetu etesaṃ atthīti pahātabbahetukā. Kena pahātabboti? Dassanena bhāvanāya ca. Tayidaṃ pahātabbahetukapadaṃ dassanabhāvanāpadehi visuṃ visuṃ yojetvā tehi yuttena ye dassanena pahātabbahetukā neva honti, bhāvanāya pahātabbahetukā ca na hontīti paṭisedhañca visuṃ visuṃ yojetvā te neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukāti vuccanti. Nevavipākanavipākadhammadhammavacanaṃ viya hi purimapadadvayasaṅgahitadhammapaṭisedhanena tadaññadhammanidassanametaṃ hoti, na ahetukapadaṃ viya hetuvirahappakāsanenāti. Evañca katvā dve paṭisedhā yuttā honti.
因为,他们确实根本没有那样的因——那种会由见与修所断的因。在前面的义理中,已经否定了“诸因可由见与修所断”这一说法;而否定只有在“存在应被断除的嫌疑”时才能成立,应被断除的嫌疑又只有在因存在时才可能有。然而对那些无因法来说,因根本就不存在,哪还会有能由见与修所断的因呢?由于这个因不存在,应被断除的嫌疑也就不存在,所以为了遮止那种嫌疑而作的否定就无法成立。因此,就不能以“既非见所断也非修所断之因存在于他们”这种方式来涵盖无因法——这就是这里的义理。或者,换一种方式就会导致无因法不被涵盖,由于这个义理已经很明显,所以不需要再用推理来证明。因此,在说明应当把握的义理的理由时,就说了“因为他们确实没有那样的因”等话。因为,对于那些被称为“既非见所断也非修所断之因”的法来说,那种能由见与修所断的因并不存在。那些法有多种,既有有因的,也有无因的。所以,应当把握的义理就是:“既非见所断也非修所断之因存在于他们。”巴利
Hetuyeva hi tesaṃ natthi, yo dassanabhāvanāhi pahātabbo siyāti purimasmiñhi atthe hetūnaṃ dassanabhāvanāhi pahātabbatā paṭikkhittā, paṭikkhepo ca pahātabbāsaṅkāsabbhāve hoti, pahātabbāsaṅkā ca hetumhi sati siyā, tesaṃ pana ahetukānaṃ hetuyeva natthi, yo dassanabhāvanāhi pahātabbo siyā, tadabhāvā pahātabbāsaṅkā natthīti taṃnivāraṇattho paṭikkhepo na sambhavati, tasmā ‘‘nevadassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesa’’nti evaṃ ahetukānaṃ gahaṇaṃ na bhaveyyāti attho. Atha vā itarathā hi ahetukānaṃ aggahaṇaṃ bhaveyyāti atthassa pākaṭattā na kāraṇasādhanīyo esoti gahetabbatthasseva kāraṇaṃ vadanto ‘‘hetuyeva hi tesaṃ natthī’’tiādimāha. Tesañhi nevadassanena na bhāvanāyapahātabbahetukapadavacanīyānaṃ yo dassanabhāvanāhi pahātabbo siyā, so evaṃpakāro hetu natthi. Te hi anekappakārā sahetukā ahetukā cāti, tasmā nevadassanena na bhāvanāya pahātabbo hetu etesaṃ atthīti ayamattho gahetabboti attho.
10 以涅槃作为所缘,这是从成就四种作用的角度来说的。如果不是这样,种姓心、果心和省察心等也会变成损减趣向。或者,因为以因的性质趣向损减的涅槃,所以叫损减趣向。涅槃虽然不是被产生的法,但由于断集和灭集是所证和应证的,所以道与涅槃之间的因果关系是成立的。正如所说:于苦灭之智是义无碍解,于趣向苦灭之道之智是法无碍解。所谓义就是果,所谓法就是因。前分和后分中,前分说的是与相应法俱行,后分说的是唯独。然而像前分一样,后分在义理上也应该以圣道为首,含摄一切出世间善心的生起。第二种义理解释中,本来应该说趣向积集,应当看作省略了鼻音。或者,积集就是令积集,成为积集而趣向、流转,这个意思也应当知道。巴利 注疏 1
10.Taṃ ārammaṇaṃ katvāti idaṃ catukiccasādhanavasena ārammaṇakaraṇaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Aññathā gotrabhuphalapaccavekkhaṇādīnampi apacayagāmitā āpajjeyyāti. Atha vā hetubhāvena apacayaṃ nibbānaṃ gacchantīti apacayagāmino. Nibbānassa hi anibbattaniyattepi samudayappahānasamudayanirodhānaṃ adhigamaadhigantabbabhāvato hetuhetuphalabhāvo magganibbānānaṃ yujjati. Yathāha ‘‘dukkhanirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti (vibha. 719). Atthoti hi hetuphalaṃ. Dhammoti hetūti. Purimapacchimānaṃ purime sasampayuttā vuttā, pacchime kevalā. Purime viya pana pacchime atthepi ariyamaggasīsena sabbalokuttarakusalacittuppādā gahetabbā. Dutiye atthavikappe ‘‘ācayaṃ gāmino’’ti vattabbe anunāsikalopo katoti daṭṭhabbo. Ācinantīti vā ācayā, ācayā hutvā gacchanti pavattantītipi attho daṭṭhabbo.
11 11. 不过,七有学,是指以修学为本质的人;属于他们的这些法,就是有学法,也就是与无学不共通的三道三果之法。“自身修学”这句话,是对“以修学为本质”的说明。因为凡是正在修学的法,它们就成为以修学为本质的。若按字义来说,戒定慧这些修学就是他们的本质,所以叫有学。“非有学”这个说法,是在可能被误认为有学的地方作否定;应当知道,在世间法和涅槃中,无学性是不能成立的。因为被称为戒、定、慧的修学,已经从各自对治的烦恼中解脱出来,是清净的,甚至不会成为随烦恼的所缘,所以这些修学可以说就是修学,它们存在于八种道果之中。因此,就像四道和下三果之法一样,阿拉汉果之法也可以说是“生于这些修学之中”;又可能有人怀疑:像其他有学一样,具足这些修学的阿拉汉,如果也算有学,那么这些法就属于有学;又可能怀疑:“修学就是他们的戒等”,所以可能被误认为有学。为了遮止这些怀疑,才用“无学”来否定上面所说的有学性。因为在阿拉汉果中现起的修学,由于修学的作用已经究竟完成,不再作修学的事,只是纯粹以修学之果的方式现起,所以它们不堪称为修学,具足它们的人也不堪称为有学,与它们相应的也不是以修学为本质而现起。因此,依“生于诸修学中”等义,最上果的诸法不成为有学。但在下位诸果中,修学由于是一来道之观等的亲依止,仍然在作修学的事,所以堪称为修学,具足它们的人也堪称为有学,与它们相应的人也是以修学为本质而现起。因此,那里的诸法,依上面所说的这些义理,确实成为有学。巴利 注疏 1
11. Satta pana sekkhā sikkhanasīlāti sekkhā, tesaṃ imeti sekkhā, aññāsādhāraṇā maggaphalattayadhammā. Sayameva sikkhantīti sikkhanasīlānametaṃ nidassanaṃ. Ye hi dhammā sikkhanti, te sikkhanasīlā hontīti. Akkharattho pana sikkhā etesaṃ sīlanti sekkhāti. Na sekkhāti yattha sekkhabhāvāsaṅkā atthi, tatthāyaṃ paṭisedhoti lokiyanibbānesu asekkhabhāvānāpatti daṭṭhabbā. Sīlasamādhipaññāsaṅkhātā hi sikkhā attano paṭipakkhakilesehi vippamuttā parisuddhā upakkilesānaṃ ārammaṇabhāvampi anupagamanato etā sikkhāti vattuṃ yuttā aṭṭhasu maggaphalesu vijjanti, tasmā catumaggaheṭṭhimaphalattayadhammā viya arahattaphaladhammāpi tāsu sikkhāsu jātāti ca, taṃsikkhāsamaṅgino arahato itaresaṃ viya sekkhatte sati sekkhassa eteti ca, sikkhā sīlaṃ etesanti ca sekkhāti āsaṅkitabbā siyunti tadāsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘asekkhā’’ti yathāvuttasekkhabhāvapaṭisedho kato. Arahattaphale hi pavattamānā sikkhā pariniṭṭhitasikkhākiccattā na sikkhākiccaṃ karonti, kevalaṃ sikkhāphalabhāveneva pavattanti, tasmā tā na sikkhāvacanaṃ arahanti, nāpi taṃsamaṅgino sekkhavacanaṃ, na ca taṃsampayuttā sikkhanasīlāti sikkhāsu jātātiādiatthehi aggaphaladhammā sekkhā na honti, heṭṭhimaphalesu pana sikkhā sakadāgāmimaggavipassanādīnaṃ upanissayabhāvato sikkhākiccaṃ karontīti sikkhāvacanaṃ arahanti, taṃsamaṅgino ca sekkhavacanaṃ, taṃsampayuttā ca sikkhanasīlavuttīti tattha dhammā yathāvuttehi atthehi sekkhā honti eva.
所谓“有学”,是指修学尚未完成的人。紧接着说“无学”,是为了显示修学已经完成的人;因此,说世间涅槃也是无学,并不构成过失。或者说,“有学”是指已得增长的人;照这个意思,只有在有学法当中,某些已得增长的人才算成就无学性。那么,阿拉汉道法既是已得增长的法,又依上述那些含义被称为有学,岂不是成了无学吗?不是的,因为对与阿拉汉道法同类的事物,也可以沿用同样的称呼。因为阿拉汉果与阿拉汉道,除了在遍知等功能与作用以及异熟的性质上有差别之外,并没有别的不同;所以可以说,那些有学法本身就达到了阿拉汉果的状态。又因为异熟之乐比善之乐更寂静、更殊胜,所以那些法就是已得增长的法,因此被称为无学。巴利
Sekkhāti vā apariyositasikkhā dassitā. Anantarameva ‘‘asekkhā’’ti vacanaṃ pariyositasikkhānaṃ dassananti na lokiyanibbānānaṃ asekkhatāpatti. Vuddhippattā vā sekkhāti etasmiṃ atthe sekkhadhammesu eva kesañci vuddhippattānaṃ asekkhatā āpajjati, tena arahattamaggadhammā vuddhippattā ca yathāvuttehi ca atthehi sekkhāti katvā asekkhā āpannāti? Na, taṃsadisesu tabbohārā. Arahattamaggato hi ninnānākaraṇaṃ arahattaphalaṃ ṭhapetvā pariññādikiccakaraṇaṃ vipākabhāvañca, tasmā te eva sekkhā dhammā arahattaphalabhāvaṃ āpannāti sakkā vattuṃ, kusalasukhato ca vipākasukhaṃ santataratāya paṇītataranti vuddhippattā ca te dhammā hontīti asekkhāti vuccantīti.
12 12. 因为无力镇伏烦恼等,所以是“小”。所谓“烦恼……由它”这三层含义,也适用于善法;而在异熟法和唯作心中,只是相续长久而已。或者,被粗重的欲贪等所限定、所衡量,所以是“小”。由于不被那些粗重的欲贪等所限定,却被微细的色贪等所限定,因而达到广大之量,所以是“广大”。不被限定的,就是“无量”。巴利 注疏 1
12. Kilesavikkhambhanāsamatthatādīhi parittā. ‘‘Kilesa…pe… tāyā’’ti atthattayampi kusalesu yujjati, vipākakiriyesu dīghasantānatāva. Pamāṇakarehi vā oḷārikehi kāmataṇhādīhi paricchinnā parittā. Tehi aparicchinnattā sukhumehi rūpataṇhādīhi paricchinnā pamāṇamahattaṃ gatāti mahaggatā. Aparicchinnā appamāṇā.
14 即使一整天被观察,出世间法也不会让人感到满足;果法即使被证入,也不会让人感到满足。巴利 注疏 1
14.Atappakaṭṭhenāti divasampi paccavekkhiyamānā lokuttaradhammā tittiṃ na janenti samāpajjiyamānāpi phaladhammāti.
15 在杀母等无间业中现行的那些法,也仅仅是因为想要利益和安乐才现行的,所以这些法就被期许为“将会给我带来利益和安乐”。同样地,由于在不净、苦、无常、无我上执著于净、乐、常、我的颠倒见解非常坚固,所以在无间业和决定邪见中也有它们现行,因此这些法就在不净等上面以净等颠倒的方式现行。所谓邪性,就是虚妄性。当造了多个无间业时,其中最强的那个会成熟,其他的不会成熟。因此,不能因为“必定会产生异熟”就说它是决定的,所以经文才说“在给与异熟时”等等。其中,“诸蕴坏灭之后无间”就是死亡之后无间。因为“死”在解释死亡的地方(《分别论》193)被称为“诸蕴的坏灭”。根据这句话,在给果报时,这些业的果报时间就只是死亡之后无间,不是别的;所以这里说的“决定”是就果报时间决定而言,不是就给果报决定而言。如果就果报时间决定来说,那么其他有决定果报时间的业——次生受业和现法受业——也会变成决定的。因此,就像能产生异熟的法即使因为缺乏其他条件等而没有成熟,也依其自性而具有能产生异熟的性质一样,当一个更强的无间业已经给与异熟时,其他无间业即使没有成熟,也仍然在给果报上以决定自性和无间自性而存在。所以应当知道,决定性和无间性是依自性、仅就“给果报决定”而成立的。而且应当接受:这些业以决定自性和无间自性而存在;因为当没有其他更强的无间业时,它们必定在死亡之后无间给与果报。巴利 注疏 1
15. Mātughātādīsu pavattamānāpi hitasukhaṃ icchantāva pavattantīti te dhammā hitasukhāvahā me bhavissantīti āsīsitā honti, tathā asubhāsukhāniccānattesu subhādivipariyāsadaḷhatāya ānantariyakammaniyatamicchādiṭṭhīsu pavatti hotīti te dhammā asubhādīsu subhādiviparītappavattikā honti. Micchāsabhāvāti musāsabhāvā. Anekesu ānantariyesu katesu yaṃ tattha balavaṃ, taṃ vipaccati, na itarānīti ekantavipākajanakatāya niyatatā na sakkā vattunti ‘‘vipākadāne satī’’tiādimāha. Tattha khandhabhedānantaranti cutianantaraṃ. Cuti hi maraṇaniddese (vibha. 193) ‘‘khandhānaṃ bhedo’’ti vuttāti. Etena vacanena sati phaladāne cutianantaro eva, na añño etesaṃ phalakāloti phalakālaniyameneva niyatatā vuttā hoti, na phaladānaniyamenāti niyataphalakālānaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ diṭṭhadhammavedanīyānampi niyatatā āpajjati, tasmā vipākadhammadhammānaṃ paccayantaravikalatādīhi avipaccamānānampi attano sabhāvena vipākadhammatā viya balavatā ānantariyena vipāke dinne avipaccamānānampi ānantariyānaṃ phaladāne niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca pavattīti attano sabhāvena phaladānaniyameneva niyatatā ānantariyatā ca veditabbā. Avassañca niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca tesaṃ pavattīti sampaṭicchitabbametaṃ aññassa balavato ānantariyassa abhāve cutianantaraṃ ekantena phaladānato.
难道不是这样吗:其他那些在下一世受报的业,在没有别的业来给果报时,也会在死后紧接着的下一刹那必定给果,因此也具有无间性和决定性?不是这样。因为不同种类的心愿以及能障碍的业会阻止它们产生果报,所以它们并不具有在死后紧接着的下一刹那必定给果的性质。但无间业不同:不像初禅等的果报会被第二禅等不同种类的果报所阻止那样,无间业没有任何不同种类的果报能阻止它,因为一切无间业的果报就是无间地狱;也不像持戒者希望投生到下界时,他的心愿能阻止投生上界的业果那样,没有任何心愿能阻止无间业的果报,因为即使不愿意,也必定会堕入无间地狱;也没有任何业能障碍无间业。因此,只有无间业才具有在死后紧接着的下一刹那必定产生果报的性质。巴利
Nanu evaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ aññasmiṃ vipākadāyake asati cutianantarameva ekantena phaladānato ānantariyasabhāvā niyatasabhāvā ca pavatti āpajjatīti? Nāpajjati asamānajātikena cetopaṇidhivasena upaghātakena ca nivattetabbavipākattā anantarekantaphaladāyakattābhāvā, na pana ānantariyakānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ dutiyajjhānādīni viya asamānajātikaṃ phalanivattakaṃ atthi sabbānantariyakānaṃ avīciphalattā, na ca heṭṭhupapattiṃ icchato sīlavato cetopaṇidhi viya uparūpapattijanakakammaphalaṃ ānantariyakaphalaṃ nivattetuṃ samattho cetopaṇidhi atthi anicchantasseva avīcipātanato, na ca ānantariyakopaghātakaṃ kiñci kammaṃ atthi, tasmā tesaṃyeva anantarekantavipākajanakasabhāvā pavattīti.
许多无间业已经造下,因为它们在果报上决定性地固定,因为已停止的业不会成熟的性质,所以从本质上就是决定的。而在死亡心之后立即成熟的果报称为“无间”,因为它们被系属于那个无间,通过产生那个果报而具有无间的作用,具有无间的用途,所以从本质上就是无间业。在这些性质相同的无间业中,当一个业已经给予了果报,其他业因为自己应做的任务已被那个业完成,就不会再产生第二次、第三次的结生,并不是因为能力被破坏,所以它们的决定性和无间性不会退转。因为性质相同的法不会破坏性质相同的法的能力。然而应当看到,对于一个业来说,其他业也会成为助缘。正确地,是本质,即真实的本质。巴利
Anekāni ca ānantariyakāni katāni ekante vipāke sanniyatattā uparatāvipaccanasabhāvāsaṅkattā nicchitāni sabhāvato niyatāneva. Cutianantaraṃ pana phalaṃ anantaraṃ nāma tasmiṃ anantare niyuttāni tannibbattanena anantarakaraṇasīlāni anantarappayojanāni cāti sabhāvato ānantariyakāneva ca honti. Tesu pana samānasabhāvesu ekena vipāke dinne itarāni attanā kattabbassa kiccassa teneva katattā na dutiyaṃ tatiyampi ca paṭisandhiṃ karonti, na samatthatāvighātattāti natthi tesaṃ niyatānantariyatānivattīti. Na hi samānasabhāvaṃ samānasabhāvassa samatthataṃ vihanatīti. Ekassa pana aññānipi upatthambhakāni hontīti daṭṭhabbānīti. Sammā sabhāvāti saccasabhāvā.
16 因为圆满完成了道的任务,所以这里说的“道”就是指四种圣道。从缘的意义来说,是指道缘的意义。在《法集论》的“安立品”中,为了说明那些获得道缘、但自身并不成为道缘的法是“道因”,所以说了“除了圣道具足者的道支之外”等话。为了说明那里所说的“圣道具足者的无贪、无嗔、无痴,这些法是道因”这一类方式,所以说了“或者与道相应”等话。为了说明“圣道具足者的正见既是道也是因”这一类方式,所以说了“正见自身”等话。在那里,以摄取未摄者的方式依次说了三种;而由于因的多样性,第三种方式在这里被说成第二种。巴利 注疏 1
16. Paripuṇṇamaggakiccattā cattāro ariyamaggāva idha ‘‘maggā’’ti vuttā. Paccayaṭṭhenāti maggapaccayaṭṭhena. Nikkhepakaṇḍepi hi ye maggapaccayaṃ labhanti, na pana sayaṃ maggapaccayabhāvaṃ gacchanti, te maggahetukāti dassetuṃ ‘‘ariyamaggasamaṅgissa maggaṅgāni ṭhapetvā’’tiādi (dha. sa. 1039) vuttaṃ. Yo pana tattheva ‘‘ariyamaggasamaṅgissa alobho adoso amoho, ime dhammā maggahetū’’ti ādinayo vutto, taṃ dassetuṃ ‘‘maggasampayuttā vā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ariyamaggasamaṅgissa sammādiṭṭhi maggo ceva hetu cā’’tiādinā pana vuttanayaṃ dassetuṃ ‘‘sammādiṭṭhi saya’’ntiādimāha. Tattha pana asaṅgahitasaṅgaṇhanavasena paṭipāṭiyā tayo nayā vuttā, hetubahutāvasena tatiyo nayo idha dutiyo vutto.
以征服的方式而转起,意思是:俱生增上缘也是依照过去造作的力量,以最殊胜的状态生起,让俱生的法顺从自己、受自己支配,征服它们之后才转起;所缘增上缘则是让以它为所缘的那些法同样顺从自己,征服那些法之后,以所缘的身份转起,而不是以当下现前的身份转起。因此应当知道,这两种增上都已经包含在内了。“道是这些法的增上”这个含义,是依据《法集论·安立品》中举例所说的义理方式来讲的。然而,因为《发趣论》中说“缘于道增上法,生起道增上法,而不是以增上缘;缘于道增上诸蕴,生起道增上、增上性”,所以应当知道,“道是增上、道增上”这个含义,在巴利文中也是以同形省略的方式,或者以同义词的方式被包含在内的。巴利
Abhibhavitvā pavattanaṭṭhenāti sahajātādhipatipi pubbābhisaṅkhāravasena jeṭṭhakabhāve pavattamāno sahajāte attano vase anuvattayamāno te abhibhavitvā pavattati, ārammaṇādhipatipi tadārammaṇe dhamme tatheva attānaṃ anuvattayamāno te dhamme abhibhavitvā ārammaṇabhāvena pavattati, na paccuppannabhāvena, tasmā adhipatidvayampi saṅgahitanti veditabbaṃ. ‘‘Maggo adhipati etesa’’nti ayañca attho nikkhepakaṇḍe udāharaṇavasena āgataṃ atthanayaṃ gahetvā vutto. Yasmā pana paṭṭhāne (paṭṭhā. 2.16.11) ‘‘maggādhipatiṃ dhammaṃ paṭicca maggādhipati dhammo uppajjati nādhipatipaccayā, maggādhipatī khandhe paṭicca maggādhipati adhipatī’’ti vuttaṃ, tasmā maggo adhipati maggādhipatīti ayampi attho pāḷiyaṃ sarūpekasesavasena samānasaddatthavasena vā saṅgahitoti veditabbo.
17 “未生”这个词,遮止了一切已生的状态,而不只是遮止已生法的法性。因此应当知道,已生、已灭、过去之法也不被包含在内。假如它们被包含的话,就应该说“未生法以无间缘为已生法的缘”等等,然而并没有这样说。未来的异熟造作色,在过去或未来的业中,只会在先前已经造作完成的业里生起,不会在尚未完成的业里生起;所以它们只是已定因的一部分,因此说“必定将会生起,所以是当生之法”。巴利 注疏 1
17.Anuppannāti etena sabbo uppannabhāvo paṭisiddho, na uppannadhammabhāvo evāti tena uppannā vigatā atītāpi na saṅgahitāti daṭṭhabbā. Yadi hi saṅgahitā siyuṃ, ‘‘anuppanno dhammo uppannassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tievamādi vucceyya, na tu vuttanti. Anāgatāni vipākakaṭattārūpāni atīte anāgate vā kamme purimanipphanne eva uppajjissanti , nānipphanneti pariniṭṭhitakāraṇekadesāneva honti, tasmā tāni ‘‘avassaṃ uppajjissantīti uppādino dhammā’’ti vuccanti.
18 自己的自性,就是坚硬、接触等自性。巴利
18.Attano sabhāvanti kakkhaḷaphusanādisabhāvaṃ.
20 “这样转起”:是指以眼等的方式、以接触等方式,依属于同一相续而转起。“于自己,内”:adhi这个词在复合词中,同时含有“关于”和“转起”两个意思,所以“关于自己、针对自己而转起”就是“内”。“因此”:那位比丘从禅那出定后,作意内空、外空、内外空以及不动,但心对内空等不跃入、不净信、不安住、不热衷;而那位对此保持正知的比丘,就依先前那个定相——也就是初禅等的定相。“就在内”:指禅那的所缘,比如遍相等。“应当把心安住”:应当把心安住在初禅等定中。“乐于内”:乐于所缘内的涅槃,或者乐于定所缘的业处。“专注、独一、满足,他被称为比丘”,这是剩下偈颂的内容。巴利 注疏 1
20.Evaṃ pavattamānāti evaṃ cakkhādibhāvena phusanādibhāvena ca ekasantatipariyāpannatāvasena pavattamānā. Attānaṃ adhi ajjhattāti adhi-saddo samāsavisaye adhikāratthaṃ pavattiatthañca gahetvā pavattatīti attānaṃ adhikicca uddissa pavattā ajjhattā. Tenāti yassa jhānā vuṭṭhahitvā ajjhattaṃ bahiddhā ajjhattabahiddhā ca suññataṃ āneñjañca manasikaroto ajjhattasuññatādīsu cittaṃ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati, yo ca itiha tattha sampajāno, tena bhikkhunā. Tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitteti paṭhamajjhānādisamādhinimitte. Ajjhattamevāti jhānagocare kasiṇādimhi. Cittaṃ saṇṭhapetabbanti paṭhamajjhānādicittaṃ saṇṭhapetabbaṃ. Ajjhattaratoti gocarajjhatte nibbāne rato, samādhigocare kammaṭṭhāne vā rato. ‘‘Samāhito eko santusito tamāhu bhikkhu’’nti (dha. pa. 362) gāthāseso.
“内在的清净信”:在这里,因为禅那属于自己的相续,所以说为“内在”。这个“内在”一词的意思是“属于自己的内在”。所谓“内在”,就是属于自己相续、属于自己的。存在于内在之中的,就叫“内在的”——在“属于自己的内在”这个意义上,也用来指内在的眼等。不过,这里展示的是“内在的”一词用在眼等上的情况,而不是“内在”一词。而且,“内在”和“内在的”这两个词,就像“外部的”和“外在的”这两个词一样,是有区别的。因为“内在的”一词,就像“外在的”一词,适用于自他相续中所有的眼等和色等;而“内在”一词,则像“外部的”一词,只适用于自相续中的眼、色等,不适用于此外的其他对象。因此,由于词形和意义都不相同,在这里举这个例子并不恰当。不过,这里应该这样理解其意旨:存在于内在之中的,就叫“内在的”——这确实是对词义的解释。而凡是存在于内在之中的,必然是以内在的方式存在,因此,表示它的“内在”一词与“内在的”一词意义相同。正因为这两个词意义相同,所以可以说,当“内在的”一词用于表示“内在”时,“内在”一词也同样在此运用。巴利
Ajjhattaṃ sampasādananti ettha jhānaṃ sakasantatipariyāpannattā ‘‘ajjhatta’’nti vuttanti niyakajjhattattho ajjhatta-saddo hoti. Ajjhattanti sakasantatiniyakaṃ. Ajjhatte bhavā ajjhattikāti niyakajjhattesupi abbhantarā cakkhādayo vuccanti. Ettha pana ajjhattika-saddo cakkhādīsu pavattamāno dassito , na ajjhattasaddo, atthi ca ajjhattaajjhattikasaddānaṃ bahiddhābāhira-saddānaṃ viya viseso. Ajjhattikasaddo hi saparasantānikesu sabbesu cakkhādīsu rūpādīsu bāhira-saddo viya pavattati, ajjhatta-saddo pana sakasantānikesveva cakkhurūpādīsu tato aññesveva bahiddhā-saddo viya pavattatīti tasmā saddato atthato ca asamānattā na idamettha udāharaṇaṃ yuttanti. Ayaṃ panettha adhippāyo daṭṭhabbo – ajjhatte bhavā ajjhattikāti ayañhi vacanattho. Yañca ajjhatte bhavaṃ, tena ajjhatteneva bhavitabbaṃ, tena taṃvācakassa ajjhatta-saddassa ajjhattika-saddassa ca samānatthatā. Ubhinnampi saddānaṃ samānatthabhāvato ajjhattajjhatte pavattamāne ajjhattika-sadde ajjhatta-saddo tattha pavattoti sakkā vattunti.
阿难,这个“住”呢,是《空住小经》里说的。那部经先讲了热衷聚会、贪著色等快乐的过患,然后为了显示对治这些的“住”才说的。“内空”是指作为所缘、作为自在处的空,也就是空性果等至的意思。诸佛世尊是心得自在的,即使在说法时,如果需要沉默片刻,也会在那片刻入果等至,何况其他时候。所以在一切情况下,自在者们大多在果等至中运用自在,因此果等至被称为“自在处”。或者说,通过证得阿拉汉果,如来的自在得以生起,而那是靠能生起它的道产生的,所以那道就是他们的自在处。所缘就是不离自身范围,就像“空中的鸟、水中的鱼”那样。诸佛虽然也显现在别处,但因为倾向于远离,所以心偏向果等至,因此无论做什么事之后,都紧接着安住在果等至中,所以果等至就是他们的所缘。这个“以它为所缘”的道理,应当依据《萨恰咖小经》等来说明。巴利
Ayaṃkho panānanda, vihāroti vihārasuññatāsutte (ma. ni. 3.187) saṅgaṇikārāmatāya rūpādiratiyā ca ādīnavaṃ vatvā tappaṭipakkhavihāradassanatthaṃ vuttaṃ. Ajjhattaṃ suññatanti visayabhūtaṃ issariyaṭṭhānabhūtaṃ suññataṃ, suññatāphalasamāpattinti attho. Cittissarā hi buddhā bhagavanto dhammaṃ desentāpi yaṃ muhuttaṃ tuṇhī bhavitabbaṃ hoti, taṃ muhuttaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjanti, pageva aññasmiṃ kāle, tasmā sabbatthāpi issariyānaṃ bahulaṃ phalasamāpattiyaṃ issariyassa pavattanato phalasamāpatti ‘‘issariyaṭṭhāna’’nti vuttā. Arahattaphalādhigamena vā tathāgatānaṃ issariyaṃ nibbattaṃ taṃjanakeneva maggenāti taṃ tesaṃ issariyaṭṭhānaṃ. Visayo ca anaññatthabhāvova yathā ‘‘ākāse sakuṇā udake macchā’’ti, buddhā ca aññattha dissamānāpi vivekapabbhāratāya phalasamāpattininnāva, tena tassā tassā kiriyāya anantaraṃ phalasamāpattiyaṃyeva bhavantīti sā tesaṃ visayo, tabbisayatā ca saccakasuttena (ma. ni. 1.364 ādayo) dīpetabbā.
22 凡是具有可见性这一性质的法,就叫作有见。可见性就是眼识的活动范围。虽然就色处本身而言,它并不是另外的东西,但为了把色处和其他法区分开来,就把它当作好像另有一物那样来说,说“与见俱在,所以是有见”。因为,在由于法各自的自性和共相而混同为一体的诸法中,那个能造成差别的自性,适合被当作另一物来方便表达,这样才能让人明白意义上的差别。而“有对”,则是指已到达和未到达的(对象),依着所依处而呈现为面对面的状态,也就是互相碰撞、互相障碍的状态;由于这种作用,在眼等根的活动范围内,当有作用、变化等其他条件伴随的时候,就会产生变化。巴利 注疏 1
22. Yesaṃ daṭṭhabbabhāvo atthi, te sanidassanā. Cakkhuviññāṇagocarabhāvova daṭṭhabbabhāvo, tassa rūpāyatanā anaññattepi aññehi dhammehi rūpāyatanaṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā ‘‘saha nidassanenāti sanidassanā’’ti vuttaṃ. Dhammasabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro sabhāvo, so añño viya katvā upacarituṃ yutto . Evañhi atthavisesāvabodho hotīti. Sayañca nissayavasena ca sampattānaṃ asampattānañca paṭimukhabhāvo aññamaññapatanaṃ paṭihananabhāvo, yena byāpārādivikārapaccayantarasahitesu cakkhādīnaṃ visayesu vikāruppatti.