阿毗达摩藏中显示巴利原文
Abhidhammapiṭake
《法集论》根本复注显示巴利原文
Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
二十偈颂注释显示巴利原文
Vīsatigāthāvaṇṇanā
1 在注释法义时,为了藉由法被善说的特质,令人生起对导师的净信;也藉由阐明导师如实说法的本质,令人生起对法的净信。由这两种净信,能成就法的行道,实现大利益。又或者,礼敬三宝之语,是为了表明自己对三宝的净信,其用意在于令智者心生欢喜、掌握注释书、成就一切成就。然而,阿阇梨的初衷乃是去除障碍。因为将说:“对此作礼敬者……无余”。三宝礼敬能去除障碍,是能摧毁障碍之不善、能摧毁不善的特殊福德,是吉祥,能防护恐惧等灾祸。如何知道它具足摧毁不善等功德呢?依据“大名!当圣弟子随念如来之时,那时他的心不被贪欲缠缚”等语,以及“礼敬应礼敬者,这是最上的吉祥”,以及“诸比丘!如是随念佛、法、僧者,将无恐惧、无战栗、无身毛竖立”等语。显示巴利原文
1. Dhammasaṃvaṇṇanāyaṃ satthari paṇāmakaraṇaṃ dhammassa svākkhātabhāvena satthari pasādajananatthaṃ, satthu ca avitathadesanabhāvappakāsanena dhamme pasādajananatthaṃ. Tadubhayappasādā hi dhammasampaṭipatti mahato ca atthassa siddhi hotīti. Atha vā ratanattayapaṇāmavacanaṃ attano ratanattayapasādassa viññāpanatthaṃ, taṃ pana viññūnaṃ cittārādhanatthaṃ, taṃ aṭṭhakathāya gāhaṇatthaṃ, taṃ sabbasampattinipphādanatthanti. Idaṃ pana ācariyena adhippetappayojanaṃ antarāyavisosanaṃ. Vakkhati hi ‘‘nipaccakārassetassa…pe… asesato’’ti. Ratanattayapaṇāmakaraṇañhi antarāyakarāpuññavighātakarapuññavisesabhāvato maṅgalabhāvato bhayādiupaddavanivāraṇato ca antarāyavisosane samatthaṃ hoti. Kathaṃ panetassāpuññavighātakarādibhāvo vijānitabboti? ‘‘Yasmiṃ mahānāma samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī’’tiādivacanato (a. ni. 6.10; 11.11), ‘‘pūjā ca pūjaneyyānaṃ, etaṃ maṅgalamuttama’’nti (khu. pā. 5.3; su. ni. 262) ca, ‘‘evaṃ buddhaṃ sarantānaṃ, dhammaṃ saṅghañca bhikkhavo. Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā, lomahaṃso na hessatī’’ti (saṃ. ni. 1.249) ca vacanatoti.
其中,为了彰显那位欲加礼敬的导师的殊胜功德,而说“犹如悲”等语。因为唯有具足殊胜功德者才值得礼敬,而对值得礼敬者所行的礼敬,方能成就前述之目的。世尊的教法,于律藏中以悲为主导,于经藏中以慧与悲为主导。正因如此,注释律藏者以悲为主导来赞叹世尊,注释经藏者则以两者为主导;而阿毗达摩的教法以慧为主导,因此在作以慧为主导的赞叹时,便取“犹如悲于众生”中的悲作为譬喻,而以慧来称赞。显示巴利原文
Tattha yassa satthuno paṇāmaṃ kattukāmo, tassa guṇavisesadassanatthaṃ ‘‘karuṇā viyā’’tiādimāha. Guṇavisesavā hi paṇāmāraho hoti, paṇāmārahe ca kato paṇāmo vuttappayojanasiddhikarova hotīti. Bhagavato ca desanā vinayapiṭake karuṇāppadhānā, suttantapiṭake paññākaruṇāppadhānā. Teneva ca kāraṇena vinayapiṭakassa saṃvaṇṇanaṃ karontena karuṇāppadhānā bhagavato thomanā katā, āgamasaṃvaṇṇanañca karontena ubhayappadhānā, abhidhammadesanā pana paññāppadhānāti katvā paññāppadhānameva thomanaṃ karonto ‘‘karuṇā viya sattesū’’ti karuṇaṃ upamābhāvena gahetvā paññāya thometi.
其中,“犹如悲”是举例之说,意思是:正如悲于一切众生中生起,慧也于一切所知法中生起。“于众生”是所缘的举例。“慧”是所欲说明之法的举例。“那位”是其所依之人的举例。“大仙”是其定语。“于所知法”是慧之所缘的举例。“一切”是其定语。“生起”是动作的举例。“随其所欲”是自在力的举例。显示巴利原文
Tattha karuṇā viyāti nidassanavacanametaṃ, yassa yathā karuṇā sabbesu sattesu pavattittha, evaṃ sabbesu ñeyyadhammesu paññāpi pavattitthāti attho. Sattesūti visayanidassanametaṃ. Paññāti nidassetabbadhammanidassanaṃ. Yassāti tadadhiṭṭhānapuggalanidassanaṃ. Mahesinoti tabbisesanaṃ. Ñeyyadhammesūti paññāvisayanidassanaṃ. Sabbesūti tabbisesanaṃ. Pavattitthāti kiriyānidassanaṃ. Yathārucīti vasībhāvanidassanaṃ.
其中,“作”即悲悯,意思是散布、拔除他人的苦。众生执著于色等,故为“众生”。然而,此假名于蕴相续中已惯用,即便离欲者也称为“众生”。“知”即慧,意思是依其自性、以种种方式通达。“那位”是不定指称,应知由“礼敬彼足下”而确定为指称。“大仙”即寻求、探寻了大戒蕴等的大者。“应知”即所知,以持守自性等义而为法。其中,以“所知”一词遮止法的不可知性;以“法”一词遮止所知的有情、命我等性。既是所知又是法,故称“所知法”。“一切”即无余尽摄,由此显示无有未知。“生起”即已产生。“随其所欲”即种种喜好,喜好是欲、想做之性。生起种种差别,即随喜好而如是、随顺喜好而生起,称为“随其所欲而生起”。或者,随种种喜好而生起的慧,如是如彼生起,称为“随其所欲而生起”。显示巴利原文
Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Rūpādīsu sattā visattāti sattā. Tassā pana paññattiyā khandhasantāne niruḷhabhāvato nicchandarāgāpi ‘‘sattā’’ti vuccanti. Pajānātīti paññā, yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho. Yassāti aniyamanaṃ. ‘‘Tassa pāde namassitvā’’ti etena niyamanaṃ veditabbaṃ. Mahesīti mahante sīlakkhandhādayo esi gavesīti mahesi. Ñātabbāti ñeyyā, sabhāvadhāraṇādinā atthena dhammā. Tattha ‘‘ñeyyā’’ti vacanena dhammānaṃ añeyyattaṃ paṭikkhipati. ‘‘Dhammā’’ti vacanena ñeyyānaṃ sattajīvādibhāvaṃ paṭikkhipati. Ñeyyā ca te dhammā cāti ñeyyadhammā. Sabbesūti anavasesapariyādānaṃ. Tena aññātābhāvaṃ dasseti. Pavattitthāti uppajjittha. Yathārucīti yā yā ruci yathāruci, rucīti ca icchā, kattukāmatā sā. Yā yā pavattā tappabhedā, yathā vā ruci tathā, rucianurūpaṃ pavattā ‘‘yathāruci pavattitthā’’ti vuccati. Yathā yathā vā ruci pavattā, tathā tathā pavattā paññā ‘‘yathāruci pavattitthā’’ti vuccati.
在此应当理解:于世尊中生起的悲悯,即是世尊智慧的例证。因为这是独有的、非他人所有的大悲。而“yassā”(那位)一词,则是对悲与慧二者所依之人的例示。悲悯并非无所依,当说“悲悯”时,便须例示其依处之人,此处并未提及他人,且舍近求远毫无意义,故以“yassā”所例示之人,便是悲悯的依处。由此表达了这样的意义:“犹如那位(世尊)自身的悲悯那样,智慧也同样生起。”然而,悲悯如何于众生中生起,如同智慧于诸法中生起呢?答曰:无余且随其所欲。因为世尊的悲悯不舍任何众生,于一切无余众生中生起;生起之时,随其所欲,于一个或多个众生中,以他人所无的方式生起。因为他人不会像世尊那样,见到“众生沉入大瀑流,除我之外,无人能从瀑流中救拔”而生起悲悯。同样,世尊的智慧于一切无余诸法中生起;生起之时,随其所欲,于一个或多个法中,以了知自性、作用等而无障碍的独有方式生起,正如世尊观察时,悲悯随其所欲生起那样。这一切,应依《无碍解道》中的“大悲智分别”来了知悲悯的随欲生起,以及依“余不共智分别”等来了知智慧的生起。显示巴利原文
Tattha bhagavati pavattāva karuṇā bhagavato paññāya nidassananti gahetabbā. Sā hi asādhāraṇā mahākaruṇā, na aññā. Yassāti ca karuṇāpaññānaṃ ubhinnampi ādhārapuggalanidassanaṃ. Na hi nirādhārā karuṇā atthīti ‘‘karuṇā’’ti vutte tadādhārabhūto puggalo nidassetabbo hoti, so ca idha añño vutto natthi, na ca āsannaṃ vajjetvā dūrassa gahaṇe payojanaṃ atthīti ‘‘yassā’’ti nidassitapuggalova karuṇāya ādhāro. Tena idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘yassa attano karuṇā viya paññāpi pavattitthā’’ti. Kathaṃ pana karuṇā sattesu pavattittha yathā paññāpi dhammesu pavattitthāti? Niravasesato yathāruci ca. Bhagavato hi karuṇā kañci sattaṃ avajjetvā sabbesu sattesu niravasesesu pavattati, pavattamānā ca rucivasena ekasmiṃ anekesu ca aññehi asādhāraṇā pavattati. Na hi aññesaṃ ‘‘mahoghapakkhandānaṃ sattānaṃ natthañño koci oghā uddhatā aññatra mayā’’ti passantānaṃ karuṇokkamanaṃ hoti yathā bhagavatoti. Paññāpi bhagavato sabbesu dhammesu niravasesesu pavattati, pavattamānā ca ekasmiṃ anekesu ca dhammesu sabhāvakiccādijānanena anāvaraṇā asādhāraṇā pavattati yathāruci, yathā ca passantassa bhagavato karuṇā yathāruci pavattati. Taṃ sabbaṃ paṭisambhidāmagge mahākaruṇāñāṇavibhaṅgavasena jānitabbaṃ, paññāya ca yathāruci pavatti sesāsādhāraṇañāṇavibhaṅgādivasena. Paññāgahaṇena ca tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ catusaccañāṇaṃ catupaṭisambhidāñāṇaṃ, karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā taṃ vajjetvā aññāni asādhāraṇañāṇāni catuvesārajjañāṇaṃ dasabalāni cha abhiññā catucattālīsa ñāṇavatthūni sattasattati ñāṇavatthūnīti evamādayo aneke paññāppabhedā saṅgayhanti, tasmā tassā tassā paññāya pavattivasena yathāruci pavatti veditabbā. Tenāha ‘‘karuṇā viya…pe… yathārucī’’ti.
在此,以“悲悯”一词,显示了大菩提的根本。因为见到陷入大苦、大逼迫的众生群,心想“这些众生没有其他任何皈依处,我解脱后,将令他们解脱”,被悲悯策动心意,于燃灯世尊足下发起了愿求,积集菩提资粮,渐次证得正觉,故说悲悯是大菩提之根本。以“于众生”一词,显示了大菩提的所为对象。因为众生正是大菩提的所为对象。为了度脱众生,才希求一切知智。如说:显示巴利原文
Tattha karuṇāgahaṇena mahābodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahādukkhasambādhappaṭipannañhi sattanikāyaṃ disvā ‘‘tassa natthañño koci saraṇaṃ, ahametaṃ mutto mocessāmī’’ti karuṇāya sañcoditamānaso abhinīhāraṃ dīpaṅkarassa bhagavato pādamūle katvā bodhisambhāre samodhānetvā anupubbena sambodhiṃ pattoti karuṇā mahābodhiyā mūlanti. Sattesūti etena mahābodhiyā payojanaṃ dasseti. Sattā hi mahābodhiṃ payojenti. Sattasantāraṇatthañhi sabbaññutā abhipatthitā. Yathāha –
‘‘Kiṃ me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā; Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, santāressaṃ sadevaka’’nti. (bu. vaṃ. 2. 56);
以“慧”一词,显示大菩提。因为作为一切知智之近因的道智,以及以道智为近因的一切知智,即称为“大菩提”。以“于一切应知诸法”一词,显示应度脱的众生所应遍知、应全知、应断、应修、应作证的各种法,包括蕴、处、界、谛、根、缘起、念处等差别,以及善等差别。以“随其所欲而生起”一句,藉由阐明以证悟与观察为先导的说法智之生起,显示所为的成就。因为对一切法的证悟智,是在菩提座生起的,那即是道智;观察智则特别是在宝屋七日中生起。对如此证悟、观察了的诸法,于转法轮等时,生起了说法智,尤其在般度甘婆罗石上宣说七论之时。而世尊以说法智说法时,即于众生中行利益行。由此一切,显示了自利行与利他行。因为以显示大菩提,显示了自利行;以其余,则显示了利他行。由此,在自利行等四种人中,显示了世尊为第四种人;并由此显示了无上应供性、无与伦比的应礼敬性,以及自身即成为福田的特性。显示巴利原文
Paññāgahaṇena mahābodhiṃ dasseti. Sabbaññutāya hi padaṭṭhānabhūtaṃ maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ ‘‘mahābodhī’’ti vuccatīti. Ñeyyadhammesu sabbesūti etena santāretabbānaṃ sattānaṃ abhiññeyyapariññeyyapahātabbabhāvetabbasacchikātabbe khandhāyatanadhātusaccindriyapaṭiccasamuppādasatipaṭṭhānādibhede kusalādibhede ca sabbadhamme dasseti. Pavattittha yathārucīti etena paṭivedhapaccavekkhaṇapubbaṅgamadesanāñāṇappavattidīpanena payojanasampattiṃ dasseti. Sabbadhammānañhi paṭivedhañāṇaṃ bodhipallaṅke ahosi. Maggañāṇameva hi tanti. Paccavekkhaṇañāṇañca visesena ratanagharasattāhe ahosi. Evaṃ paṭividdhapaccavekkhitānaṃ dhammānaṃ dhammacakkappavattanādīsu desanāñāṇaṃ ahosi, visesena ca paṇḍukambalasilāyaṃ sattappakaraṇadesanāyanti. Desanāñāṇena ca desento bhagavā sattesu hitapaṭipattiṃ paṭipajjatīti. Etena sabbena attahitapaṭipattiṃ parahitapaṭipattiñca dasseti. Mahābodhidassanena hi attahitapaṭipatti, itarehipi parahitapaṭipatti dassitāti. Tena attahitapaṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dasseti, tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ niratisayapaṇāmārahabhāvañca attano ca kiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dasseti.
在此,通过提及悲,显示了世尊具足一切世间功德,因为悲彰显了已达广大境界的不共功德;通过提及慧,则显示了具足一切出世间功德,因为慧彰显了作为一切知智之近因的道智。以悲之言说,显示无烦恼地接近众生;以慧之言说,则显示远离世间。显示接近,即显示其已生于世间、增长;显示远离,即显示其不为世间所染。以“如悲之于众生”,显示世尊的作为随顺世间共称;以“慧于一切所知法随其所欲而转起”,显示不逾越共称。因为若对一切法之自性无所觉了,便会逾越共称而执取“有众生、有命者”。又,于一切佛德中,悲为起始,因为悲是其因源;慧为终结,因为自此更无应作之事。通过显示起始与终结,一切佛德即已被显示。通过提及悲,显示了以戒蕴为先导的定蕴,因为戒以悲为因源,由此生起远离杀生等行,且悲与三禅相应。以慧之言说,则显示了慧蕴。又,戒为一切佛德之始,定为中,慧为终结,如是,通过显示初、中、后皆善,一切佛德即已被显示。显示巴利原文
Ettha ca karuṇāgahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato sabbalokiyaguṇasampatti bhagavato dassitā hoti, paññāgahaṇenapi sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Karuṇāvacanena ca upagamanaṃ nirupakkilesaṃ, paññāvacanena apagamanaṃ dasseti. Upagamanaṃ dassento ca loke sañjātasaṃvaḍḍhabhāvaṃ dasseti, apagamanaṃ dassento lokena anupalittataṃ. ‘‘Karuṇā viya sattesū’’ti ca lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti, ‘‘ñeyyadhammesu sabbesu yathāruci paññā pavattitthā’’ti etena samaññāya anatidhāvanaṃ. Sabbadhammasabhāvānavabodhe hi sati samaññaṃ atidhāvitvā ‘‘satto jīvo atthī’’ti parāmasanaṃ hotīti. Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi tannidānabhāvato, paññā pariyosānaṃ tato uttarikaraṇīyābhāvato. Ādipariyosānadassanena ca sabbe buddhaguṇā dassitāva honti. Karuṇāgahaṇena ca sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito tassā ca jhānattayasampayogato. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhaṃ, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe buddhaguṇā dassitā honti.
2 以上是略以一切佛德对世尊所作的赞叹。为赞叹论师所欲注释的那部不共于其他论典的阿毗达摩教说,更说“以彼悲悯”等颂。又,为显示该教说的内因与生起因缘,故说“以彼悲悯”等语。因缘有二种:内因缘与外因缘。内因缘是悲,外因缘是说法之时节等。生起,指说法之慧。其中,在显示内因缘时,说:“以彼悲悯,于众生,心被策励者”。此处“悲悯”指悲。因为心以此悲而被策励,故转起阿毗达摩论道。“以此”一词,是对前文所述的回指。显示巴利原文
2. Evaṃ saṅkhepena sabbabuddhaguṇehi bhagavantaṃ thometvā yassā saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, tāya abhidhammadesanāya aññehi asādhāraṇāya thometuṃ ‘‘dayāya tāyā’’tiādimāha. Tassā pana desanāya nidānañca samuṭṭhānañca dassetuṃ ‘‘dayāya tāyā’’tiādi vuttaṃ. Nidānañca duvidhaṃ abbhantaraṃ bāhirañcāti. Abbhantaraṃ karuṇā, bāhiraṃ desakālādi. Samuṭṭhānaṃ desanāpaññā. Tattha abbhantaranidānaṃ dassento ‘‘dayāya tāya sattesu, samussāhitamānaso’’ti āha. Tattha dayāti karuṇā adhippetā. Tāya hi samussāhito abhidhammakathāmaggaṃ sampavattayīti. Tāyāti ayaṃ ta-saddo pubbe vuttassa paṭiniddeso hoti.
于前偈颂中,慧作为主要者被陈述,悲作为慧的简别者被陈述。因为悲只是慧的示例,并非主要者,在简别慧之后即被排除,故不应以“以此”回指悲。而作为主要者的慧,是说法的生起因,并非策励者,因此以“以此”回指慧也不合理?首先,以“以此”回指慧不合理,此说善矣;然而,以“以此”回指悲并非不合理,因为“以悲”与“以此”二词是同位关系。处于同位关系的二词,如同色蕴等,具有能简别与所简别的关系。例如,“色”一词,为遮除其他蕴而说时,是能简别;“蕴”一词,因为是所遮除与所摄取的共通语,则是所简别。同样,在此,“以悲”与“以此”二词,由于处于同一格位,是同位关系,故有能简别与所简别的关系。其中,“悲”是策励者,故为主要者,这个词是所遮除与所摄取的共通语。因此,“以悲”是所简别语,而“以此”一词,如其成为能简别,便应如此建立其回指关系。因为,若回指慧,“此”字便不是“悲”的简别;若回指悲,则是。而且,避开作为主要者的慧,与“以悲”相联系的“以此”一词,理应成为对非主要的悲的回指。此处义为:彼所策励的悲,并非任何普通的悲。显示巴利原文
Purimagāthāya ca padhānabhāvena paññā niddiṭṭhā, tabbisesanabhāvena karuṇā. Sā hi tassā nidassanabhūtā appadhānā taṃ visesetvā vinivattā, tasmā ‘‘tāyā’’ti paṭiniddesaṃ nārahati. Yā ca padhānabhūtā paññā, sā desanāya samuṭṭhānaṃ, na samussāhinīti tassā ca paṭiniddeso na yuttoti? Paññāya tāva paṭiniddeso na yuttoti suvuttametaṃ, karuṇāya pana paṭiniddeso no na yutto ‘‘dayāya tāyā’’ti dvinnaṃ padānaṃ samānādhikaraṇabhāvato. Samānādhikaraṇānañhi dvinnaṃ padānaṃ rūpakkhandhādīnaṃ viya visesanavisesitabbabhāvo hoti. Rūpa-saddo hi aññakkhandhanivattanatthaṃ vuccamāno visesanaṃ hoti, khandha-saddo ca nivattetabbagahetabbasādhāraṇavacanabhāvato visesitabbo, evamidhāpi ‘‘dayāya tāyā’’ti dvinnaṃ padānaṃ ekavibhattiyuttānaṃ samānādhikaraṇabhāvato visesanavisesitabbabhāvo hoti. Tattha dayā samussāhinīti padhānā, nivattetabbagahetabbasādhāraṇavacanañcidaṃ. Tasmā ‘‘dayāyā’’ti visesitabbavacanametaṃ, tassa ca yathā visesanaṃ hoti ‘‘tāyā’’ti idaṃ vacanaṃ, tathā tassa paṭiniddesabhāvo yojetabbo. Na hi paññāpaṭiniddesabhāve dayāvisesanaṃ ta-saddo hoti, karuṇāpaṭiniddesabhāve ca hotīti. Padhānañca paññaṃ vajjetvā ‘‘dayāyā’’ti etena sambajjhamāno ‘‘tāyā’’ti ayaṃ ta-saddo appadhānāya karuṇāya paṭiniddeso bhavitumarahati. Ayamettha attho – yāya dayāya samussāhito, na sā yā kāci, sabbaññutaññāṇassa pana nidassanabhūtā mahākaruṇā, tāya samussāhitoti.
然而,悲如何被理解为“dayā”呢?难道不是曾说过:在“dayāpanno”的注释中,说“具足慈心”,因此“dayā”应指慈,而非悲?若如此,则在“adayāpanno”的注释中说“具足无悲”,故“dayā”也不应是慈。因此,“dayā”一词,于其转起之处,应随各处之意趣而作联系。因为“dayā”一词,将守护之义纳入后而转起时,既可转起为慈,亦可转起为悲,这对我等而言并非不合理。如是,注释之间便无矛盾。又,在诸如“确实,世尊于彼时全然以悲住而住”等处,悲被说为说法之因缘,而非慈,故应知此处即以“dayā”之语而取悲。因为悲是策励者,不是慈;慈则是随慧而转起者。显示巴利原文
Kathaṃ pana karuṇā ‘‘dayā’’ti ñātabbā, nanu vuttaṃ ‘‘dayāpanno’’ti etassa aṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.8) ‘‘mettacittataṃ āpanno’’ti, tasmā dayā mettāti yujjeyya, na karuṇāti? Yadi evaṃ ‘‘adayāpanno’’ti etassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘nikkaruṇataṃ āpanno’’ti vuttanti dayā mettāti ca na yujjeyya, tasmā dayā-saddo yattha yattha pavattati, tattha tattha adhippāyavasena yojetabbo. Dayā-saddo hi anurakkhaṇatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya ca karuṇāya ca pavattatīti no na yujjati. Evañhi aṭṭhakathānaṃ avirodho hotīti. Karuṇā ca desanāya nidānabhāvena vuttā, na mettā ‘‘accantameva hi taṃ samayaṃ bhagavā karuṇāvihārena vihāsī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.1; ma. ni. aṭṭha. 1.1 mūlapariyāyasuttavaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.1; a. ni. aṭṭha. 1.1.1) evamādīsu, tasmā idha karuṇāva dayāvacanena gahitāti veditabbā. Sā hi samussāhinī, na mettā, mettā pana paññāgatikapavattinī hotīti.
为何说“于诸众生”呢?难道不是以“以她”一语,便已包含了以众生为所缘的悲悯吗?并非未包含。然而,在前面的偈颂中,“于诸众生中悲悯如其所欲而转起”这句话,既说明了以部分众生为所缘的悲悯,也说明了以无余众生为所缘的一切悲悯。而此处,为了显示以无余众生为所缘性,故以“于诸众生”来表明其为以无余众生为所缘。由此显示,世尊是被以一切众生为所缘的悲悯所策励,而为诸天转起阿毗达摩说法之道,并非仅仅以诸天为所缘。因此,为了利益一切众生,世尊为诸天转起阿毗达摩说法之道,并非仅仅为了诸天,此义便得以显示。或者,“于诸众生”并非悲悯所缘的指示,而是以此显示了策励的范围。因为为了转起阿毗达摩说法之道,世尊并非仅被悲悯策励于诸天,而是被策励于一切可觉悟的众生,因为他是为了利益一切而转起的。因此,“于诸众生中被策励心者”,应理解为:在以众生为范围、或以众生为相的对象中,心被策励、心被激发。显示巴利原文
‘‘Sattesū’’ti kasmā evaṃ vuttaṃ, nanu ‘‘tāyā’’ti etena vacanena sattavisayā karuṇā gahitāti? No na gahitā, purimagāthāya pana ‘‘sattesu karuṇā yathāruci pavattitthā’’ti sappadesasattavisayā nippadesasattavisayā ca sabbā vuttā, idha pana nippadesasattavisayataṃ gahetuṃ ‘‘sattesū’’ti nippadesasattavisayabhūtā dassitā. Tena sabbasattavisayāya karuṇāya samussāhito abhidhammakathāmaggaṃ devānaṃ sampavattayi, na devavisayāya eva, tasmā sabbasattahitatthaṃ abhidhammakathāmaggaṃ devānaṃ sampavattayi, na devānaṃyeva atthāyāti ayamattho dassitova hoti. Atha vā ‘‘sattesū’’ti idaṃ na dayāya ālambananidassanaṃ, samussāhanavisayo pana etena dassito. Abhidhammakathāmaggappavattanatthañhi bhagavā karuṇāya na devesuyeva samussāhito , sabbabodhaneyyesu pana sattesu samussāhito sabbesaṃ atthāya pavattattā, tasmā sattesu samussāhitamānasoti sattesu visayabhūtesu nimittabhūtesu vā samussāhitamānaso uyyojitacittoti attho daṭṭhabbo.
如此显示了内因缘后,为显示外因缘,而说“于神变终了时”等。其中,为显示世尊转起阿毗达摩说法之道的时间,而说“于神变终了时居住”。由“于终了时居住在三十三天”一语可知,其终了时在三十三天所住的神变,此处即指于迦昙婆树根下所示现的双神变,而非于菩提树根等处所行的神变,也非记心示导、教诫示导。应知,此是因其事相显著与邻近,故唯独取其神变。“神变(pāṭihāriya)”一词的词义,有说:“因去除敌对、因去除贪等烦恼,故为神变。”然而,世尊并无应被去除的贪等敌对。因为即使在已离杂染、具足八支功德之心、已除敌对的凡夫中,神通也会生起,故不能以通称彼处所生起者,而于此说为“神变”。然而,若以大悲世尊的所化众生之烦恼为敌对,由于去除他们而说为“神变”,如此则合理。又或者,以世尊与教法的敌对——外道们,由去除他们而为神变。因为他们由于邪见被破斥,及由于无法以神通、记心示导、教诫示导显明其邪见,故被摧伏、被驱离。复次,“paṭi”一词,如在“当他进入后,另一位婆罗门来了”等句中,表示显示巴利原文
Evaṃ abbhantaranidānaṃ dassetvā bāhiranidānaṃ dassento ‘‘pāṭihīrāvasānamhī’’tiādimāha. Tattha yasmiṃ kāle bhagavatā abhidhammakathāmaggo pavattito, taṃ dassetuṃ ‘‘pāṭihīrāvasānamhi vasanto’’ti vuttaṃ. ‘‘Avasānamhi vasanto tidasālaye’’ti vacanato yassāvasānamhi tidasālaye vasi, taṃ kaṇḍambamūle kataṃ yamakapāṭihāriyaṃ idha ‘‘pāṭihīra’’nti vuttaṃ, na bodhimūlādīsu kataṃ pāṭihāriyaṃ, nāpi ādesanānusāsaniyoti viññāyati, pākaṭattā ca āsannattā ca tadeva gahitanti daṭṭhabbaṃ. Pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ (udā. aṭṭha. 1; itivu. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) ‘‘paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato pāṭihāriya’’nti vadanti, bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi ye haritabbā. Puthujjanānampi hi vigatupakkilese aṭṭhaṅgaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati, tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha ‘‘pāṭihāriya’’nti vattuṃ. Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā paṭipakkhā, tesaṃ haraṇato ‘‘pāṭihāriya’’nti vuttaṃ, evaṃ sati yuttametaṃ. Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā, tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ. Te hi diṭṭhiharaṇavasena diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti. Atha vā paṭīti ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu (su. ni. 985; cūḷani. pārāyanavagga, vatthugāthā 4) viya, tasmā samāhite citte vigatupakkilese ca katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ, attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ, iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatupakkilesena katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā, haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti, paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ. Paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanisamudāye bhavaṃ ekekaṃ pāṭihāriyanti vuccati. Paṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṃ, tasmiṃ vā nimittabhūte, tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ. Pāṭihāriyameva idha ‘‘pāṭihīra’’nti vuttaṃ. Avasānamhi vasantoti etehi kālaṃ nidasseti. Pāṭihīrakaraṇāvasānena hi tidasālayavāsena ca paricchinno abhidhammakathāmaggappavattanassa kāloti . Tidasālayeti desaṃ nidasseti. So hi abhidhammakathāmaggappavattanassa deso tattha vasantena pavattitattāti.
3 3. 在此处,为显示地点之殊胜,而说“于波利质多罗树根下”等。 于瑜犍陀罗山:即清凉群山之中的一座,高四万二千由旬,太阳亦循此高度运行。其义为:若有可能,如同耀于瑜犍陀罗山上那般,如是闪耀而端坐。显示巴利原文
3. Tatthāpi desavisesadassanatthaṃ ‘‘pāricchattakamūlamhī’’tiādi vuttaṃ. Yugandhareti sītapabbatesveko dvecattālīsayojanasahassubbedho, ādicco ca tadubbedhamaggacārī, so sati sambhave yathā yugandhare sobheyya, evaṃ sobhamāno nisinnoti attho.
4-5 4-5. 今为指示受法之人,而说“以千轮围世界”等。 “一切(sabbaso)”:即从一切方所、一切方位前来聚集;或以安立方式,从一切处所安立之十千轮围世界而来,此是义趣,而非“以一切方式”或“十个十个地”从十千轮围世界而来。若是那样,便会说成是从四十千或更多轮围世界而来,但并非此意。或者,应连接为“从一切处善坐”。“善坐(sannisinnena)”:即平等、端正如法而坐,彼此不相妨碍,于世尊前恭敬,倾耳谛听,避免应避免的坐姿之失而坐。复次,应作连接:为以母亲为首而善坐之天众所围绕;或者,以母亲为首而转起阿毗达摩说法之道。显示巴利原文
4-5. Idāni puggale dhammapaṭiggāhake apadisanto ‘‘cakkavāḷasahassehī’’tiādimāha. Sabbasoti samantato āgamma sabbehi disābhāgehi, sannivesavasena vā samantato sanniviṭṭhehi dasahi cakkavāḷasahassehīti adhippāyo, na sabbaso cakkavāḷasahassehi dasahi dasahīti. Evaṃ sati cattālīsacakkavāḷasahassehi adhikehi vā āgamanaṃ vuttaṃ siyā, na cetaṃ adhippetanti. Samantato sannisinnenāti vā yojetabbaṃ. Samaṃ, sammā vā nisinnena sannisinnena, aññamaññaṃ abyābādhetvā bhagavati gāravaṃ katvā sotaṃ odahitvā nisajjadose vajjitabbe vajjetvā nisinnenāti attho. Mātaraṃ pamukhaṃ katvā sannisinnena devānaṃ gaṇena parivāritoti vā, mātaraṃ pamukhaṃ katvā abhidhammakathāmaggaṃ sampavattayīti vā yojanā kātabbā.
为显示教说的起因,而说“凭借其智慧与光辉”。那一智慧,最初被喻为慈悲,能如实了知一切应知之法,能了知应教导的方式,能辨别应觉悟众生的意乐、随眠等,且具如前所述之力——此为其义。由此,他表明唯有一切知智堪为阿毗达摩论说的起因,而非余法,从而显示阿毗达摩论说的不共性。“道”即方法。由于它是通达蕴、处等及善等诸法,或通达真谛证悟的方法,故称为“阿毗达摩论道”。或者,“道”指连续。因为它如道路般漫长,故称为道,因此阿毗达摩论说的连续被称为“阿毗达摩论道”。说了“被天众围绕”之后,再说“天众”一词,是为了显示他们具有领受的能力。因为世尊不会对无能力者说法。显示巴利原文
Idāni desanāya samuṭṭhānaṃ dassento ‘‘tassā paññāya tejasā’’ti āha. Yā sā ādimhi karuṇāya upamitā sabbañeyyadhammānaṃ yathāsabhāvajānanasamatthā, tesaṃ desetabbappakārajānanasamatthā, bodhetabbapuggalānaṃ āsayādhimuttiyādivibhāvanasamatthā ca paññā, tassā ca yathāvuttabalayogatoti attho. Tena sabbaññutaññāṇameva abhidhammakathāya samuṭṭhānabhāve samatthaṃ, nāññanti imamatthaṃ dīpento abhidhammakathāya asādhāraṇabhāvaṃ dasseti. Maggoti upāyo. Khandhāyatanādīnaṃ kusalādīnañca dhammānaṃ avabodhassa, saccappaṭivedhasseva vā upāyabhāvato ‘‘abhidhammakathāmaggo’’ti vutto. Pabandho vā ‘‘maggo’’ti vuccati. So hi dīghattā maggo viyāti maggo, tasmā abhidhammakathāpabandho ‘‘abhidhammakathāmaggo’’ti vutto. Devānaṃ gaṇena parivāritoti vatvā puna devānanti vacanaṃ tesaṃ gahaṇasamatthataṃ dīpeti. Na hi asamatthānaṃ bhagavā desetīti.
6 如此,通过以慈悲与智慧为首的功德,以及世尊开演阿毗达摩论道,显示了为利益而行持的最上应礼敬性之后,现在为作所希求的礼敬,而说“礼敬彼足”。通过赞叹世尊,也显示了法的善说性以及僧的善修行性,因为这两者以世尊为源,故而不会变异。因此,在礼敬应礼敬的这两宝时,说“并敬奉正法……合掌”。其中,因为佛陀被称为“在天世间中,如来应受礼敬”,僧被称为“善修行……应受合掌礼敬”,所以说“礼敬彼足,向僧合掌”。而法,由于具备善说等功德,应通过如是随念来恭敬,如说“应恭敬、尊重、依止此法而住”,应以身语意一切方式恭敬,所以说“敬奉正法”。关于“具荣光者”,此处有说“荣光”为智慧与福德之词。或者,由福德所生的身光辉等成就,依于所作福德,或为所作福德所依止,故称为“荣光”。世尊具有最胜荣光,故为“具荣光者”,即世尊,那位具荣光者。显示巴利原文
6. Evaṃ karuṇāpaññāmukhehi guṇehi bhagavato abhidhammakathāmaggappavattanena ca hitappaṭipattiyā paramapaṇāmārahataṃ dassetvā idāni adhippetaṃ paṇāmaṃ karonto āha ‘‘tassa pāde namassitvā’’ti. Bhagavato thomaneneva ca dhammassa svākkhātatā saṅghassa ca suppaṭipannatā dassitā hoti tappabhavassa anaññathābhāvato, tasmā paṇāmārahaṃ tañca ratanadvayaṃ paṇamanto ‘‘saddhammañcassa…pe… cañjali’’nti āha. Tattha yasmā buddho ‘‘sadevake loke tathāgato vandanīyo’’ti, saṅgho ca ‘‘suppaṭipanno…pe… añjalikaraṇīyo’’ti (a. ni. 6.10) vutto, tasmā ‘‘tassa pāde namassitvā, katvā saṅghassa cañjali’’nti vuttaṃ. Dhammo pana svākkhātatādiguṇayutto tathānussaraṇena pūjetabbo hoti ‘‘tameva dhammaṃ sakkatvā garuṃkatvā upanissāya vihareyya’’nti (saṃ. ni. 1.173; a. ni. 4.21) vacanato, kāyavācācittehi sabbathā pūjetabbo, tasmā ‘‘saddhammañcassa pūjetvā’’ti vuttaṃ. Sirīmatoti ettha sirīti paññāpuññānaṃ adhivacananti vadanti. Atha vā puññanibbattā sarīrasobhaggādisampatti katapuññe nissayati, katapuññehi vā nissīyatīti ‘‘sirī’’ti vuccati, sā ca atisayavatī bhagavato atthīti sirīmā, bhagavā, tassa sirīmato.
7 “礼敬”:即礼敬的行为。“以威力”:即以力量。“使干涸”:使干涸、消失,与“我将阐明义理”相连。“障碍”:指对阐明义理的破坏者。“无余”:即无有残余、全部。显示巴利原文
7.Nipaccakārassāti paṇāmakiriyāya. Ānubhāvenāti balena. Sosetvāti sukkhāpetvā antaradhāpetvā atthaṃ pakāsayissāmīti sambandho. Antarāyeti atthappakāsanassa upaghātake. Asesatoti nissese sakale.
8 现在,为了显示阿毗达摩义理深奥、阐明义理之难行,因而以“具清净行与戒者”等表示请求。以(远离)粗重罪等的清净为“清净行”,以(远离)波罗夷、桑喀地谢沙等的清净为“清净戒”;或者,以行持与遮止的清净为“清净行与戒”,以此。“恭敬地”即心存敬意。“被请求”即当面被请求。以此显示:在阐明义理时,不应不恭敬。显示巴利原文
8. Idāni abhidhammassa gambhīratthattā atthappakāsanassa dukkarabhāvaṃ dīpetuṃ ‘‘visuddhācārasīlenā’’tiādinā abhiyācanaṃ dasseti. Thullaccayādivisuddhiyā visuddhācāro, pārājikasaṅghādisesavisuddhiyā visuddhasīlo. Cārittavārittavisuddhiyā vā visuddhācārasīlo, tena. Sakkaccanti cittiṃ katvā. Abhiyācitoti abhimukhaṃ yācito. Tena anādariyaṃ atthappakāsane kātuṃ asakkuṇeyyaṃ dasseti.
9 现在,为了显示他想要阐明其义的对象,而说“那位天中之天”等。其中,“那个”指阿毗达摩。“天中之天”是指清净天、世间公认天、化生天等诸天中的天。在世间,那些应被归投、作为皈依处的,被称为“天”,而世尊是一切天的皈依处。“略说”即简略地说。“正确宣说”即如长老所证知的那样正确地宣说。“调御者”指能调伏应调伏众生者,或者无有导师、自生的意思。显示巴利原文
9. Idāni yassa atthaṃ pakāsetukāmo, taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ devadevo’’tiādimāha. Tattha yanti abhidhammaṃ. Devadevoti visuddhisammutiupapattidevānaṃ devo. Loke hi ye ‘‘saraṇaṃ parāyaṇa’’nti gantabbā gatibhūtā, te ‘‘devā’’ti vuccanti, bhagavā ca sabbadevānaṃ gatibhūtoti . Nayatoti saṅkhepato. Samācikkhīti sammā ācikkhi yathā thero bujjhati. Veneyyasatte vinetīti vināyako, nāyakavirahito vā, sayambhūti attho.
10-12 说“以及那个”时,应连接“以及那个阿毗达摩,他为比丘们宣说了”。“宣说了”即宣讲了。“如此”即以此顺序。关于“那个被持诵的”——“yaṃ”一词以受格出现,当它与以主格出现的“dhārito”相关联时,便转变为主格,因此应连接为:那个被持诵的,那个被结集的,我将阐明其义理。“以智”即以智慧而运作、转起者为“有智者”,那位牟尼。“屡屡”即多次。“阿毗达摩的”应与“我将阐明义理”连接。现在,为了显示阐明义理的所依,而说“最初”等。其中,“最初”是指在最初、第一结集中。显示巴利原文
10-12.Yañcāti yañca abhidhammaṃ bhikkhūnaṃ payirudāhāsīti sambandho. Payirudāhāsīti kathesi. Itīti iminā anukkamena. ‘‘Yo dhārito’’ti yanti upayogavasena vutto yaṃ-saddo dhāritoti paccattena sambajjhamāno paccattavasena pariṇamati, tasmā yo dhārito, yo ca saṅgīto, tassa atthaṃ pakāsayissāmīti yojanā kātabbā. Vedena paññāya īhati pavattatīti vedeho, tena muninā. Abhiṇhasoti bahuso. Abhidhammassāti etaṃ ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena yojetabbaṃ. Idāni yo atthappakāsanassa nissayo, taṃ dassetuṃ ‘‘ādito’’tiādimāha. Tattha āditoti ādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ.
13 这部被结集的注疏,究竟是谁的注疏?由于未明确指向其他对象,依上下文可知,所指正是‘我将阐明其义理’中的‘那个阿毗达摩’。‘被结集’即:为阐明义理,在适当之处以‘这是此义,这是此义’的方式归纳而说,其后也在第二、第三结集中被随同结集。显示巴利原文
13. Yā aṭṭhakathā saṅgītā, kassa pana sā aṭṭhakathāti? Aññassa vuttassa abhāvā ‘‘yassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti vuttaṃ, adhikāravasena ‘‘tassa abhidhammassā’’ti viññāyati. Saṅgītāti atthaṃ pakāsetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ayaṃ etassa attho, ayaṃ etassa attho’’ti saṅgahetvā vuttā, pacchāpi ca dutiyatatiyasaṅgītīsu anusaṅgītā.
14-16 ‘已造作’:即已编撰。‘从彼’:即从注疏。‘随顺圣典之轨’:即随顺圣典的传承。‘语言’:即摩揭陀语。‘由其他部派所传入之见解’:即间或被混入的见解。‘无混杂’:即未被掺杂。‘无错乱’:即在本部派内亦清晰、不混浊、界限分明。大寺住众所作的无混杂、无错乱之义理抉择——我将宣说此义。由此,三藏小那伽长老等所说的上座部说也被含摄其中。或者:除去铜鍱洲的语言而采用摩揭陀语宣说时,阿毗达摩的义理正是无混杂、无错乱,且为大寺住众的抉择——为阐明此义乃‘此即大寺住众之抉择’,我当宣说。正是通过阐明此义,它才如此得以彰显。显示巴利原文
14-16.Abhisaṅkhatāti racitā. Tatoti aṭṭhakathāto. Tantinayānuganti tantigatiṃ anugataṃ. Bhāsanti māgadhabhāsaṃ. Nikāyantaraladdhīhīti antarantarā anuppavesitāhi. Asammissanti avokiṇṇaṃ. Anākulanti sanikāyepi anāvilaṃ paricchinnaṃ. Asammisso anākulo ca yo mahāvihāravāsīnaṃ atthavinicchayo, taṃ dīpayanto atthaṃ pakāsayissāmīti . Etena tipiṭakacūḷanāgattherādīhi vutto theravādopi saṅgahito hoti. Atha vā tambapaṇṇibhāsaṃ apanetvā māgadhabhāsañca āropetvā pakāsiyamāno yo abhidhammassa attho asammisso anākuloyeva ca hoti mahāvihāravāsīnañca vinicchayabhūto, taṃ atthaṃ ‘‘eso mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayo’’ti dīpayanto pakāsayissāmi. Tappakāsaneneva hi so tathā dīpito hotīti.
17 十七、所谓‘tosayanto vicakkhaṇeti’,意为令智者满意。将‘令智者满意’与‘应取者已取’如此结合后,他们说其含义是:‘在应取之处即已取,做得很好’,以此令其满意。若这样理解,便会得出:仅凭取其所应取,便成就了令其满意,而非通过其他阐明义理的方式。然而,若作‘我将令其满意地阐明义理’这样的结合,则取其所应取及其他一切,皆为阐明义理,因此以这一切成就了令其满意。所以,‘我将令其满意地阐明义理’才是合理的。显示巴利原文
17.Tosayanto vicakkhaṇeti vicakkhaṇe tosayanto gahetabbaṃ gahetvānāti evaṃ yojetvā ‘‘gahetabbaṭṭhāneyeva gahitaṃ suṭṭhu kata’’nti evaṃ tosayantoti atthaṃ vadanti. Evaṃ sati gahetabbaggahaṇeneva tosanaṃ kataṃ, na aññena atthappakāsanenāti etaṃ āpajjeyya. Tosayanto atthaṃ pakāsayissāmīti evaṃ pana yojanāya sati gahetabbaggahaṇaṃ aññañca sabbaṃ atthappakāsanaṃ hotīti sabbena tena tosanaṃ kataṃ hoti, tasmā tosayanto atthaṃ pakāsayissāmīti yuttarūpā.
18-20 十八至二十、今为彰显其所欲阐释义理之重大性,故说“kammaṭṭhānānī”等语。“atthavaṇṇanā”者,此中“vaṇṇanā”即开显而详尽的言说。“Itī”者,即如“apanetvā tato bhāsa”等前所示的方式。由此,显示了令听众生起精勤心的缘由。“Abhidhammakathanti”者,即阿毗达摩之注释书。“Nisāmethāti”者,即请听。今为坚定劝勉“此实为应当听闻之法”,故说“dullabhā hi ayaṃ kathā”(因此语难得)。显示巴利原文
18-20. Idāni yaṃ atthappakāsanaṃ kattukāmo, tassa mahattaṃ pariharituṃ ‘‘kammaṭṭhānānī’’tiādimāha. Atthavaṇṇananti ettha vaṇṇanā nāma vivaritvā vitthāretvā vacanaṃ. Itīti ‘‘apanetvā tato bhāsa’’nti evamādinā yathādassitappakārena. Iti sotūnaṃ ussāhuppādanassa hetuṃ dasseti. Abhidhammakathanti abhidhammaṭṭhakathaṃ. Nisāmethāti suṇātha. Idāni avassaṃ ayaṃ sotabbāyevāti daḷhaṃ ussāhento āha ‘‘dullabhā hi ayaṃ kathā’’ti.
序论注释显示巴利原文
Nidānakathāvaṇṇanā
注释《阿毗达摩义广释》的诸师长,应首先阐明其结构安排。因此,如是说:显示巴利原文
Aṭṭhasāliniṃ tāva vaṇṇentehi ācariyehi tassā sanniveso vibhāvetabbo. Tasmā idaṃ vuccati –
词义、分际,以及圣典的结构安排;
如海洋般深广的思惟,以及诸说法的甚深性;
同样,说法之身的现起与执持;
以及长老的言教传承及其影响力。
其次,大牟尼以律藏及牛角经;
所说之法的成就,依缘起而阐明。
显示巴利原文 ‘‘Vacanattho paricchedo, sanniveso ca pāḷiyā; Sāgarehi tathā cintā, desanāhi gambhīratā. ‘‘Desanāya sarīrassa, pavattiggahaṇaṃ tathā; Therassa vācanāmagga-tappabhāvitatāpi ca. ‘‘Paṭivedhā tathā buddha-vacanādīhi ādito; Ābhidhammikabhāvassa, sādhanaṃ sabbadassino. ‘‘Vinayenātha gosiṅga-suttena ca mahesinā; Bhāsitattassa saṃsiddhi, nidānena ca dīpitā. ‘‘Pakāsetvā imaṃ sabbaṃ, paṭiññātakathā katā; Aṭṭhasāliniyā etaṃ, sannivesaṃ vibhāvaye’’ti.
唯有通过词义的理解而知晓阿毗达摩的共义之后,所宣说的阿毗达摩论方始庄严,因此,首先通达阿毗达摩本身才合宜。为明此义,他提问:‘tattha kenaṭṭhena abhidhammo’(此处,以何义而称为阿毗达摩?)。其中,‘tattha’指‘我将阐明阿毗达摩之义’这一句中所说之处。其含义为:‘我承诺阐明其义的那个阿毗达摩,是以何义而称为阿毗达摩?’又或者,‘tattha’是指在‘阿毗达摩论’这一词语中所指的阿毗达摩,是以何义而称为阿毗达摩。‘以法之超越、法之殊胜义’:此处,超越之法即是法之超越,意指超越诸经教的圣典;殊胜之法即是法之殊胜、法之超绝,意指种种微妙的圣典。法之超越与法之殊胜本身即为意义,故称‘法之超越、法之殊胜义’。由于这两种意义都是‘阿毗达摩’一词所表,因此从共通的角度以单数词来表述。‘Tasmā’(因此):因为如同在‘abhikkamanti, abhikkantavaṇṇā’等词中,前缀‘abhi’表示超越、殊胜义,所以,此法也以法之超越、法之殊胜义而被称为‘阿毗达摩’。显示巴利原文
Vacanatthavijānanena viditābhidhammasāmaññatthassa abhidhammakathā vuccamānā sobheyyāti abhidhammaparijānanameva ādimhi yuttarūpanti tadatthaṃ pucchati ‘‘tattha kenaṭṭhena abhidhammo’’ti. Tattha tatthāti ‘‘abhidhammassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti yadidaṃ vuttaṃ, tasmiṃ. ‘‘Yassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti paṭiññātaṃ, so abhidhammo kenaṭṭhena abhidhammoti attho. Tatthāti vā ‘‘abhidhammakatha’’nti etasmiṃ vacane yo abhidhammo vutto, so kenaṭṭhena abhidhammoti attho. Dhammātirekadhammavisesaṭṭhenāti ettha dhammo atireko dhammātireko, suttantādhikā pāḷīti attho. Dhammo viseso dhammaviseso dhammātisayo, vicittā pāḷīti attho, dhammātirekadhammavisesā eva attho dhammātirekadhammavisesaṭṭho. Dvinnampi atthānaṃ abhidhammasaddassa atthabhāvena sāmaññato ekavacananiddeso kato. Tasmāti yasmā ‘‘abhikkamanti, abhikkantavaṇṇā’’tiādīsu viya atirekavisesaṭṭhadīpako abhisaddo, tasmā ayampi dhammo dhammātirekadhammavisesaṭṭhena ‘‘abhidhammo’’ti vuccatīti sambandho.
于此,可能有人质疑:‘在“abhikkamanti, abhikkantavaṇṇā”等词中,前缀“abhi”用于动词词根之前,表示动作的超越、殊胜状态,这合理,因为它是前缀。然而,“dhamma”一词并非动词词根,故“abhi”前缀不应置于其前。即使置前,前缀本是表示动作差别,而“法”并非动作,因此用其表示法的超越、殊胜状态,似乎不合理。’(答:)此说并非不合理。因为可以看到,其他前缀即使置于非动词词根之前,也能表示非动作的超越、殊胜状态。为阐明此义,他举出“atichatta”等例子,说:‘yathā’等。‘Evameva’(同样地):正如前缀‘ati’置于非动词词根之前,亦能表示非动作的超越状态,从而有‘atichatta’(超越之伞、殊胜之伞)等词,表示伞的超越、殊胜伞等义;同样地,由于前缀‘abhi’置于非动词词根之前,也能表示非动作的超越状态,所以此法也以法之超越、法之殊胜义而被称为‘阿毗达摩’——这是他的用意。显示巴利原文
Tattha siyā – ‘‘abhikkamanti, abhikkantavaṇṇā’’ti ettha dhātusaddassa purato payujjamāno abhisaddo kiriyāya atirekavisesabhāvadīpako hotīti yuttaṃ upasaggabhāvato, dhammasaddo pana na dhātusaddoti etasmā purato abhisaddo payogameva nārahati. Athāpi payujjeyya, kiriyāvisesakā upasaggā, na ca dhammo kiriyāti dhammassa atirekavisesabhāvadīpanaṃ na yuttanti? No na yuttaṃ. Aññassapi hi upasaggassa adhātusaddā purato payujjamānassa akiriyāyapi atirekavisesabhāvadīpakassa dassanatoti etamatthaṃ vibhāvetuṃ atichattādiudāharaṇaṃ dassento āha ‘‘yathā’’tiādi. Evamevāti yathā chattātirekachattavisesādiatthena atichattādayo honti atisaddassa upasaggassa adhātusaddassapi purato payujjamānassa akiriyāya ca tabbhāvadīpakattā, evamayampi dhammo dhammātirekadhammavisesaṭṭhena ‘‘abhidhammo’’ti vuccati abhi-saddassa upasaggassa adhātusaddassapi purato payujjamānassa akiriyāya ca tabbhāvadīpakattāti adhippāyo.
仅以一分而作分别。即如“诸比丘,何为五蕴?色蕴……乃至识蕴。诸比丘,何为色蕴?凡所有的色,过去的……乃至附近的,这称为色蕴”等(相应部3.48;分别论2),仅以总说与略说的方式作了分别。由于没有“其中,何为过去的色”等(分别论3)这样的反分别、阿毗达摩分别与问难,所以不是无余分别。然而到了阿毗达摩……乃至……方为无余分别。因此,这个法也因法超胜、法殊胜之义而被称为“阿毗达摩”,意思是:具足无余分别的三种理趣,有超胜的圣典与殊胜的圣典。在经藏中,二十二根未合在一处,因此在根分别中没有经分别。缘起中,以“无明为缘,诸行生起”等,开示了各个缘法对缘生法的缘力,并可通过询问已开示诸法的善等性来作答,而这里没有“无明行”这样的总说,所以没有问难。在经藏中,开示了五学处,即离杀生等。然而,那种远离若依自性、作用等而作分别,则“远离、离欲”等便是阿毗达摩分别;若依心生起而作分别,也还是阿毗达摩分别。除此之外,没有其他可以分别远离的方式能被称为经分别。因此,学处分别中没有经分别。显示巴利原文
Ekadeseneva vibhattāti ‘‘katame ca, bhikkhave, pañcakkhandhā? Rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho. Katamo ca, bhikkhave, rūpakkhandho? Yaṃ kiñci rūpaṃ atītā…pe… santike vā, ayaṃ vuccati rūpakkhandho’’tievamādinā (saṃ. ni. 3.48; vibha. 2) uddesaniddesamatteneva vibhattā, ‘‘tattha katamaṃ rūpaṃ atīta’’ntievamādinā (vibha. 3) paṭiniddesassa abhidhammabhājanīyassa pañhapucchakassa ca abhāvā na nippadesena. Abhidhammaṃ patvā pana…pe… nippadesatova vibhattā, tasmā ayampi dhammo dhammātirekadhammavisesaṭṭhena ‘‘abhidhammo’’ti vuccati nippadesānaṃ tiṇṇampi nayānaṃ atirekapāḷibhāvato visesapāḷibhāvato cāti adhippāyo. Suttante bāvīsatiyā indriyānaṃ ekato anāgatattā indriyavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ natthi. ‘‘Avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantī’’tiādinā paṭiccasamuppāde tassa tassa paccayadhammassa paccayuppannadhammānaṃ paccayabhāvo uddiṭṭho, uddiṭṭhadhammānañca kusalādibhāvo pucchitvā vissajjetabbo, na cettha ‘‘avijjāsaṅkhārā’’ti evaṃ vutto uddeso atthīti pañhapucchakaṃ natthi. Suttante pañca sikkhāpadāni uddiṭṭhāni pāṇātipātā veramaṇītiādīni. Sā pana veramaṇī yadi sabhāvakiccādivasena vibhajīyeyya, ‘‘ārati viratī’’tiādinā abhidhammabhājanīyameva hoti. Athāpi cittuppādavasena vibhajīyeyya, tathāpi abhidhammabhājanīyameva hoti. Añño pana veramaṇīnaṃ vibhajitabbappakāro natthi, yena pakārena suttantabhājanīyaṃ vattabbaṃ siyā. Tasmā sikkhāpadavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ natthi.
为了从词义上了解阿毗达摩之后,再依章节划分使人知晓,所以说“从论典章节划分”等。“仅剩下少数几个问句”的意思是:那些未出现在《法心分别》中,而出现在《大法心》中的,依《法心分别》的说法,仅剩下少数几个问句。“就在这里收摄了”是说“没有前所未有的”。“仅极少数”的意思是:剩下那些未出现在《法心分别》中、而出现在《大法心》中的内容。如果地等的广说是在《大界论》《色品》《界分别》等中,那么界论的广说便未出现在《界论》中,而出现在《大界论》中,因此是极少数。这是意旨。显示巴利原文
Vacanatthato abhidhamme ñāte paricchedato ñāpetuṃ āha ‘‘pakaraṇaparicchedato’’tiādi. Katipayāva pañhavārā avasesāti dhammahadayavibhaṅge anāgatā hutvā mahādhammahadaye āgatā dhammahadayavibhaṅgavacanavasena avasesā katipayāva pañhavārāti attho. Ettheva saṅgahitāti ‘‘apubbaṃ natthī’’ti vuttaṃ. Appamattikāva tanti avasesāti dhammahadayavibhaṅge anāgantvā mahādhammahadaye āgatatantito yadi pathavīādīnaṃ vitthārakathā mahādhātukathā rūpakaṇḍadhātuvibhaṅgādīsu, atha dhātukathāya vitthārakathā dhātukathāya anāgantvā mahādhātukathāya āgatatanti appamattikāvāti adhippāyo.
而对于“因为是声闻所说,所以不要舍弃”这一说法,为了通过显示是佛陀所说来遮止,所以说“因为正自觉者”等。在四个问题中,为了在承认“可得、不可得”之后进行遮止,而说“那个真实义”。依止真实义而施设生起的两个五法,是一个问题;“于一切处”,依止身体或一切处所而施设生起的,是一个;“于一切时”,依止时间而施设的,是一个;“于一切中”,若执取了蕴、处等,则依止它们而施设生起。然而,“那个真实义于一切处、于一切时”,依此并没有任何未被执取的真实义、处所或时间,但那是依总相执取后所进行的审问,并非依差别相。为了依差别相执取后而进行审问,所以说“于一切中”,依止所说的真实义、处所、时间的部分而施设生起的,是一个。如此共有四个问题。在“两个五法”中,这里“补特伽罗可得……乃至……错误”是一个,“补特伽罗不可得……乃至……错误”(论事18)是一个,“如果你认为……乃至……这是你的错误”(论事3)是一个,“如果这个被不善执取……乃至……这是你的错误”是一个,“不应如此执取,那么你所执取的……乃至……善为安立”是一个。显示巴利原文
Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sāvakabhāsitattā chaḍḍetha na’’nti, taṃ buddhabhāsitabhāvadassanena paṭisedhetuṃ ‘‘sammāsambuddho hī’’tiādimāha. Catūsu pañhesūti ‘‘upalabbhati nupalabbhatī’’ti paṭiññāya gahitāya paṭikkhepagahaṇatthaṃ ‘‘yo saccikaṭṭho’’ti vuttaṃ saccikaṭṭhaṃ nissayaṃ katvā upādāya pavattā dvepi pañcakā eko pañho, ‘‘sabbatthā’’ti sarīraṃ sabbaṃ vā desaṃ upādāya pavattā eko, ‘‘sabbadā’’ti kālamupādāya eko, ‘‘sabbesū’’ti yadi khandhāyatanādayo gahitā, te upādāya pavattā, atha pana ‘‘yo saccikaṭṭho sabbattha sabbadā’’ti etehi na koci saccikaṭṭho deso kālo vā aggahito atthi, te pana sāmaññavasena gahetvā anuyogo kato, na bhedavasenāti bhedavasena gahetvā anuyuñjituṃ ‘‘sabbesū’’ti vuttā saccikaṭṭhadesakālappadese upādāya ca pavattā ekoti etesu catūsu. Dvinnaṃ pañcakānanti ettha ‘‘puggalo upalabbhati…pe… micchā’’ti ekaṃ, ‘‘puggalo nupalabbhati…pe… micchā’’ti (kathā. 18) ekaṃ, ‘‘tvaṃ ce pana maññasi…pe… idaṃ te micchā’’ti (kathā. 3) ekaṃ, ‘‘ese ce dunniggahite…pe… idaṃ te micchā’’ti ekaṃ, ‘‘na hevaṃ niggahetabbe, tena hi yaṃ niggaṇhāsi…pe… sukatā paṭipādanā’’ti (kathā. 10) ekanti evaṃ niggahakaraṇaṃ, paṭikammakaraṇaṃ, niggahassa suniggahabhāvaṃ icchato paṭiññāṭhapanena paṭikammaveṭhanaṃ, paṭikammassa duppaṭikammabhāvaṃ icchato taṃnidassanena niggahassa dunniggahabhāvadassanena niggahanibbeṭhanaṃ, aniggahabhāvāropanādinā chedoti ayaṃ eko pañcako, yo aṭṭhakathāyaṃ anulomapañcakapaṭikammacatukkaniggahacatukkaupanayanacatukkanigamanacatukka nāmehi sakavādipubbapakkhe anulomapaccanīkapañcakoti vutto, paravādipubbapakkhe ca evameva paccanīyānulomapañcakoti vutto. Evaṃ dve pañcakā veditabbā. Evaṃ sesapañhesupīti aṭṭha pañcakā aṭṭhamukhā vādayuttīti vuttā. Yuttīti upāyo, vādassa yutti vādayutti, vādappavattanassa upāyoti attho.
在顺五法中,先显示最初的驳斥;在逆五法中,也先显示最初的驳斥,而后为阐明论母,说“然而此……”等。“人”指我、有情、命者。“可得”指以智慧趋近而获得。若问:“以真实义、胜义可得吗?”——并非如幻、阳焰等那样以不真实的方式,也并非如应依传闻而执取的那样以不殊胜的方式,而是以真实、殊胜的方式可得。对方若期望有那样的人,便承认。接着,问难者追问:“凡以真实义、胜义可得者,他或与真实义、胜义相异而为其所依,或不相异而为其所依,或在那二者之外,或是那二者的所依,或与那二者不异,以有恼害等自性、有缘等自性而被执取,这便有过失。”即说“凡真实义……乃至……胜义”等。对方因不期望人相对于色等有异或不异,便以“并非如此”否定。接着,自论者认为对方在承认之后,又否定了不应否定、已落入同一性的东西,于是施以驳斥,说:“你应知此驳斥。”被问“人不可得”时,自论者为了遮破人见,承认说:“是的。”接着,问难者追问:“凡以真实义、胜义不可得的人,他或是与真实义、胜义相异,或是不异,都不可得。”因为不存在其他类别,故如此追问,即“凡真实……”。显示巴利原文
Anulomapaccanīkapañcake ādiniggahaṃ dassetvā paccanīyānulomapañcake ca ādiniggahameva dassetvā mātikaṃ dīpetuṃ ‘‘sā panesā’’tiādimāha. Puggaloti attā satto jīvo. Upalabbhatīti paññāya upagantvā labbhati. Saccikaṭṭhaparamaṭṭhenāti māyāmarīciādayo viya nābhūtākārena, anussavādīhi gahetabbā viya na anuttamatthabhāvena, atha kho bhūtena uttamatthabhāvena upalabbhatīti pucchati. Itaro tādisaṃ icchanto paṭijānāti. Puna yo saccikaṭṭhaparamaṭṭhena upalabbhati, so saccikaṭṭhaparamaṭṭhato añño tadādhāro, aññatra vā tehi, tesaṃ vā ādhārabhūto, anañño vā tato ruppanādisabhāvato sappaccayādisabhāvato vā upalabbhamāno āpajjatīti anuyuñjati ‘‘yo saccikaṭṭho…pe… paramaṭṭhenā’’ti. Itaro puggalassa rūpādīhi aññattaṃ anaññattañca anicchanto ‘‘na heva’’nti paṭikkhipati. Puna sakavādī paṭiññāya ekattāpannaṃ appaṭikkhipitabbaṃ paṭikkhipatīti katvā niggahaṃ āropento āha ‘‘ājānāhi niggaha’’nti. ‘‘Puggalo nupalabbhatī’’ti puṭṭho sakavādī puggaladiṭṭhiṃ paṭisedhento ‘‘āmantā’’ti paṭijānāti. Puna itaro yo saccikaṭṭhena nupalabbhati puggalo, so saccikaṭṭhaparamaṭṭhato añño vā anañño vā nupalabbhatīti āpajjati aññassa pakārassa abhāvāti anuyuñjati ‘‘yo saccikaṭṭho…pe… paramaṭṭhenā’’ti. Yasmā pana puggalo sabbena sabbaṃ nupalabbhati, tasmā tassa aññattānaññattānuyogo ananuyogo puggalaladdhiṃ paṭisedhentassa anāpajjanatoti ‘‘na heva’’nti paṭikkhipati. Itaro paṭiññāya āpajjanalesameva passanto aviparītaṃ atthaṃ asambujjhantoyeva niggahaṃ āropeti ‘‘ājānāhi niggaha’’nti.
“如是”指:依于所见而安立论母,并依此而宣说之意。“如何”指:以何种方式而成为佛所说,即以那方式为例证,这是其义。“缘何”指:以何为因,即以六内处、六外处等为缘,这是其义。“戏论想之部分”指:与渴爱、慢、见之戏论相应的想的部分。“现行”指:转起、现行。在这些处中,若没有以渴爱、慢、见而可欢喜、可称说、可执著的对象。难道不是确实没有吗?为何说“若没有”呢?确实没有,然而对于未断除欢喜、称说、执著的凡夫,诸处等有可欢喜等的类别,因此不能对他们说“没有”;而对于已断除欢喜等的人,则完全不存在,因此说“若没有”。“此即是终极”指:能令欢喜等不存在的道,或彼寂止之果,是贪随眠等的终极、尽头,即不再转起,这是其义。显示巴利原文
Itīti yaṃ disvā mātikā ṭhapitā, evaṃ desitattāti adhippāyo. Yathā kinti yena pakārena buddhabhāsitaṃ nāma jātaṃ, taṃ nidassanaṃ kinti attho. Yatonidānanti yaṃkāraṇā chaajjhattikabāhirāyatanādinidānanti attho. Papañcasaññāsaṅkhāti taṇhāmānadiṭṭhipapañcasampayuttā saññākoṭṭhāsā. Samudācarantīti ajjhācaranti. Ettha ceti etesu āyatanādīsu taṇhāmānadiṭṭhīhi abhinanditabbaṃ abhivaditabbaṃ ajjhositabbañca natthi ce . Nanu natthiyeva, kasmā ‘‘natthi ce’’ti vuttanti? Saccaṃ natthi, appahīnābhinandanābhivadanajjhosānānaṃ pana puthujjanānaṃ abhinanditabbādippakārāni āyatanādīni hontīti tesaṃ na sakkā ‘‘natthī’’ti vattuṃ, pahīnābhinandanādīnaṃ pana sabbathā natthīti ‘‘natthi ce’’ti vuttaṃ. Esevantoti abhinandanādīnaṃ natthibhāvakaro maggo tappaṭippassaddhibhūtaṃ phalaṃ vā rāgānusayādīnaṃ anto avasānaṃ, appavattīti attho.
“知者知”指:以一切知智而知应知的一切。因为具有部分智的人并不能知一切应知。“见者见”指:以称为天眼、慧眼、法眼、佛眼、普眼的五种眼而见应见的一切。或者,“知者知”的意思是:如同其他有颠倒、主张遍知欲与色的人,虽知却因颠倒力而颠倒知,而世尊并非如此;世尊已断除颠倒,故知时确实了知,无有见之颠倒,故见时确实了见。“为眼”指:因以慧眼为本,且能令众生中生起彼眼,故为世间之眼。“为智”的意义也应如此理解。“法”指菩提分法。“梵”指道,因由他们而生起,且能令世间生起彼,故为彼。“说者”指:说四谛法,故为说者。“转起者”指:长久地令圣谛现观转起而说,故为转起者。“义利的导出者”指:提取义利而显示者,或令达到胜义涅槃者。“不死之施与者”指:令众生中生起不死之证得,故施与不死,为不死之施与者。因菩提分法归属于他,故为法主。“金腰鼓”指:金制的腰鼓,即小鼓。如盛开的百瓣莲花般具祥瑞、具光辉,即盛开的百瓣莲花般的祥瑞。显示巴利原文
Jānaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇena jānitabbaṃ jānāti. Na hi padesañāṇavā jānitabbaṃ sabbaṃ jānātīti. Passaṃ passatīti dibbacakkhupaññācakkhudhammacakkhubuddhacakkhusamantacakkhusaṅkhātehi pañcahi cakkhūhi passitabbaṃ passati. Atha vā jānaṃ jānātīti yathā aññe savipallāsā kāmarūpapariññāvādino jānantāpi vipallāsavasena jānanti, na evaṃ bhagavā , bhagavā pana pahīnavipallāsattā jānanto jānātiyeva, diṭṭhidassanassa ca abhāvā passanto passatiyevāti attho. Cakkhubhūtoti paññācakkhumayattā sattesu ca taduppādanato lokassa cakkhubhūto. Ñāṇabhūtoti etassa ca evameva attho daṭṭhabbo. Dhammā bodhipakkhiyā. Brahmā maggo, tehi uppannattā lokassa ca taduppādanato tabbhūto. Vattāti catusaccadhamme vadatīti vattā. Pavattāti ciraṃ saccappaṭivedhaṃ pavattento vadatīti pavattā. Atthassa ninnetāti atthaṃ uddharitvā dassetā, paramatthaṃ vā nibbānaṃ pāpayitā. Amatassa dātāti amatasacchikiriyaṃ sattesu uppādento amataṃ dadātīti amatassa dātā. Bodhipakkhiyadhammānaṃ tadāyattabhāvato dhammassāmī. Suvaṇṇāliṅganti suvaṇṇamayaṃ āliṅgaṃ khuddakamudiṅgaṃ. Supupphitasatapattapadumamiva sassirikaṃ sasobhaṃ supupphitasatapattasassirikaṃ.
从随喜之时起……乃至……成为佛所说:以此似乎表示“随喜是成为佛所说的原因”这一意义。若如此,则《论事》因未被随喜,便不应是佛所说。因此,此处应如此理解其义:世尊见到“大迦旃延将如此分别”后,便放下论母而入于精舍;而长老正是依于世尊所给的方法,对已设立的论母作了分别,因此成为佛所说。而此佛说性由随喜而显明,正是为了表达此义,才说“如此由大师……乃至……成为佛所说”。显示巴利原文
Anumoditakālato paṭṭhāya…pe… buddhabhāsitaṃ nāma jātanti etena anumodanā buddhabhāsitabhāvassa kāraṇanti ayamattho vutto viya dissati, evañca sati kathāvatthussa buddhabhāsitabhāvo na siyā ananumoditattā, tasmā evamettha attho daṭṭhabbo – ‘‘mahākaccāyano evaṃ vibhajissatī’’ti disvā bhagavā mātikaṃ nikkhipitvā vihāraṃ paviṭṭho, tatheva ca thero bhagavatā dinnanayena ṭhapitamātikāya vibhajīti buddhabhāsitaṃ nāma jātaṃ, taṃ pana anumodanāya pākaṭaṃ jātanti etamatthaṃ sandhāya ‘‘evaṃ satthārā…pe… nāma jāta’’nti vuttanti.
现在,为了显示巴利文的编排,而说“其中,于《法集论》中”等。从欲界善中取出八心,即:执取欲界善中的四蕴后,从中抽出八心。也有人说此为“第一种分类”。“八十九心”是指:那些被分类的心所在的巴利段落,即称为“八十九心”。它们的集合即是“心之分类”,因此,“八十九心为心之分类”是合理的。而且,在诵出论母后,从中抽取出每一词而将心分类,故论母也包含在心之分类中。因此,“心生品依论母之词与分别而有二种”这句话也是合理的。显示巴利原文
Idāni pāḷiyā sannivesaṃ dassetuṃ ‘‘tattha dhammasaṅgaṇīpakaraṇe’’tiādimāha. Kāmāvacarakusalato aṭṭhāti kāmāvacarakusale cattāro khandhe gahetvā tato aṭṭha cittāni uddharati. Paṭhamā vibhattītipi vadanti. Ekūnanavuti cittānīti yattha etāni cittāni vibhattāni, te pāḷippadesā ‘‘ekūnanavuti cittānī’’ti vuttā. Tesañca samudāyo cittavibhatti, tasmā upapannametaṃ ‘‘ekūnanavuti cittāni cittavibhattī’’ti. Mātikañca uddisitvā tattha ekekaṃ padaṃ uddharitvā yasmā cittāni vibhattāni, tasmā mātikāpi cittavibhattiantogadhāyevāti cittuppādakaṇḍaṃ mātikāpadabhājanīyavasena duvidhanti idampi vacanaṃ yujjati.
从根本而言,即如“三善根”等(《法集论》985),依善等诸法之根而作简略说。如“受蕴”等,是从蕴而说。如“身业”等,是从门而说。如“于乐地、欲界”等(《法集论》988),是从地而说。所谓义,即因果。所谓法,即因。如“三善根、三不善根”等(《法集论》985-986),依因而作归类,是从法而安立。如“与其相应、与其俱起、与其同处之烦恼”等(《法集论》985-986),依因果而作归类,是从义而安立。或者,所谓法,即所说。所谓义,即所说之义。“三善因”(《法集论》1059)是法。“其中,哪三种是善因?无贪……”等(《法集论》1060)是义,那也是法。“其中,什么是无贪?”等(《法集论》1061)是义——应知如此依义与法而安立。从名称而言,即依所说之“三善根”等法中的无贪等名称而安立。从相状而言,即对所举的单一法,依“无贪、不贪着、无贪染之状态”(《法集论》1061)等殊胜相状而安立。显示巴利原文
Mūlatoti ‘‘tīṇi kusalamūlānī’’tiādinā (dha. sa. 985) kusalādīnaṃ mūlavasena saṅkhipitvā vacanaṃ. ‘‘Vedanākkhandho’’tiādinā khandhato. ‘‘Kāyakamma’’ntiādinā dvārato. ‘‘Sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’tiādinā (dha. sa. 988) bhūmito. Atthoti hetuphalaṃ. Dhammoti hetu . ‘‘Tīṇi kusalamūlāni tīṇi akusalamūlānī’’tiādinā (dha. sa. 985-986) hetuvasena saṅgaho dhammato nikkhepo. ‘‘Taṃsampayutto, taṃsamuṭṭhānā tadekaṭṭhā ca kilesā’’tiādinā (dha. sa. 985-986) hetuphalavasena saṅgaho atthato nikkhepo. Atha vā dhammoti bhāsito. Atthoti bhāsitattho. ‘‘Tayo kusalahetū’’ti (dha. sa. 1059) dhammo. ‘‘Tattha katame tayo kusalahetū alobho’’tiādi (dha. sa. 1060) attho, so ca dhammo. ‘‘Tattha katamo alobho’’tiādi (dha. sa. 1061) atthoti evaṃ atthadhammavasena nikkhepo veditabbo. Nāmatoti ‘‘tīṇi kusalamūlānī’’ti vuttadhammānaṃ alobhotiādināmavasena. Liṅgatoti uddiṭṭhassa ekasseva dhammassa ‘‘alobho alubbhanā alubbhitatta’’nti (dha. sa. 1061) purisādiliṅgavasena nikkhepo.
所谓“计算行”,即计算的活动。所谓“使等同”,即令其等同、令其圆满,此处亦应作“使等同”解。如“明分者、无明分者”等(《法集论·双论母本》101)诸例——于这些义理已经了知的情形下,当阿毗达摩长老们听闻经典、思惟经典,遇到经典中出现的“明分者”等语句时,由于已通达其义,故不会感到疲累。正是针对此义而说:“为令阿毗达摩长老们……不感疲累而安立。”显示巴利原文
Gaṇanacāranti gaṇanappavattiṃ. Samānentīti samānaṃ karonti pūrenti, tathā samānetabbanti etthāpi. ‘‘Vijjābhāgino avijjābhāgino’’ti (dha. sa. dukamātikā 101) evamādīsu ettha viññātesu ābhidhammikattherā suttantaṃ suṇantā cintentā ca suttantesu ‘‘vijjābhāgino’’tiādīsu āgatesu atthassa viññātattā na kilamantīti etamatthaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ābhidhammikattherānaṃ…pe… akilamatthaṃ ṭhapitā’’ti.
所谓“无始”,即不知其开端。所谓“蕴别”,即蕴的种种差别,或即指蕴本身。因其难以把握,故称为“细”;由于须以微妙之慧方能把握,故称为“微妙”——此即“细妙”之法。因以强力之智速疾运行,且为强力智速之相,故称为“强”。极深者,即是“深入”,或可解为此有深之行、深之运行,故为“深入”。所谓“如其次第”,即依次第而行。所谓“无余”,即毫无剩余地宣说,或是断除了五种悭的世尊所说。所谓“如手中之色”,即如同置于眼前、手中所现之色那样清晰。“以证悟之智观见一切处者,彼即存在,非不存在”——此是长老就自身而说此语。显示巴利原文
Anamataggoti aññātaggo. Khandhantaranti khandhanānattaṃ, khandhameva vā. Gahetuṃ asakkuṇeyyattā saṇhaṃ, sukhumāya paññāya gahetabbato sukhumañca dhammaṃ saṇhasukhumadhammaṃ. Balavatā ñāṇavegena pavattattā balavato ñāṇavegassa nimittabhāvato ca balavaṃ. Gambhīrameva gambhīragataṃ, gambhīrāni vā gatāni gamanāni etassa santīti gambhīragataṃ. Yathānupubbanti yathānupubbena. Nikhilenāti niravasesena desitaṃ, pañcakhilarahitena vā bhagavatā desitaṃ. Rūpagataṃvāti hatthagataṃ rūpaṃ viya cakkhunā. ‘‘Paṭivedhañāṇena samantapaṭṭhānaṃ yo passati, so attheva, no natthī’’ti attānaṃ sandhāya thero vadatīti.
在《小事物分别》中所说的一百零八种烦恼中,除去一百零八种渴爱行,所余的六十二种见,依已生与未生之状态而倍增,成为一千五百一十。然而,少许不足或超过者不纳入计算,故说为“一千五百种烦恼”。至于其余过去等状态的推求,未予计入,应当视为已舍弃。显示巴利原文
Khuddakavatthuvibhaṅge āgatesu ekādhikesu aṭṭhasu kilesasatesu aṭṭhasatataṇhāvicaritāni apanetvā sesā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo ca uppannānuppannabhāvena diguṇitāni diyaḍḍhakilesasahassāni dasādhikāni honti, appakaṃ pana ūnamadhikaṃ vā na gaṇanūpagaṃ hotīti ‘‘diyaḍḍhakilesasahassa’’nti vuttaṃ. Itaresaṃ atītādibhāvāmasanā aggahaṇaṃ khepane daṭṭhabbaṃ.
所谓mecakapaṭā,即带有黑色光泽之布。所谓心等起之色界,应取其义为:以心为缘、由时节等起之色界。何以故?因为心等起的色法并不会现于外,然因心等起色法之相续辗转而来,故作此说。或者,所谓心等起之色界,于此处乃省略“缘”与“时节”二词,其义即如前所说,如同金色、妙音。于此,“妙音”一词见于所依处之章节,然音声并非所依,故是依于所依之色、唇、腭等而作此说;同样,此处亦就心为缘、时节等起而说“心等起之色界”。显示巴利原文
Mecakapaṭāti nīlanibhā paṭā. Cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātūti cittapaccayautusamuṭṭhānā vaṇṇadhātūti attho gahetabbo. Kasmā? Na hi cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ bahi nigacchatīti, cittasamuṭṭhānarūpaparamparāya āgatattā pana evaṃ vuttaṃ. Atha vā cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātūti ettha paccayautusaddānaṃ lopaṃ katvā soyeva pubbe vutto attho suvaṇṇatā sussaratā viya. Ettha hi ‘‘sussaratā’’ti upādinnakādhikāre āgataṃ, na ca saddo upādinnako atthi, tasmā upādinnakarūpaoṭṭhatāluādinissayattā evaṃ vuttanti, evametthāpi cittapaccayautusamuṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘cittasamuṭṭhānā vaṇṇadhātū’’ti vadati.
所谓身证,即现证。所谓齿覆,即两唇。所谓口门,即口腔。所谓圆润,即和合、善安立。于音声中取相,即依“此称为法”之法音而取相,非依烦恼随相而取。所谓一击,此处一击指一日之第三分。若如是,则取前说之道,唯取以长老为起源的诵经之道,以此遮止前说而加责难。显示巴利原文
Kāyasakkhinti paccakkhaṃ. Dantāvaraṇanti oṭṭhadvayaṃ. Mukhādānanti mukhavivaraṃ. Siliṭṭhanti saṃgataṃ susaṇṭhitaṃ. Sare nimittaṃ gahetvāti ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti dhammassaravasena nimittaṃ gahetvā, na kilesānubyañjanavasena. Ekappahārenāti ettha pahāroti divasassa tatiyo bhāgo vuccati. Evaṃ santeti pubbe vuttamaggahetvā vācanāmaggassa therappabhavattavacanameva gahetvā tena purimavacanañca paṭikkhipanto codeti.
所谓“tenetametassa”,即指律。于自利、他利等差别中,凡讽诵、听闻、教授、思惟、宣说该经者,由经所摄之戒等义亦属于彼;又因此义应成就他者,故亦属于他——此两者,该经皆能指示、阐明。同样,于现世、来世之义,世间、出世间之义等种种义中,以“等”字摄之。且此“义”一词,乃是利益之同义语,而非所说义之语。若为所说义,则经既指示自身之所说义,亦指示他经之所说义,此义可成;然经所阐之义,唯属彼经,故不由此指示他义;且因无有应指示、应遮止的他义,故不应取“自”;又因无有离自利、他利之所说义,故亦不应取“等”。是故,由于如上所述之义于经中不存,故依持经之人而说自利、他利。显示巴利原文
Tenetametassāti vinayassa. Attatthaparatthādibhedeti yo taṃ suttaṃ sajjhāyati suṇāti vāceti cinteti deseti, suttena saṅgahito sīlādiattho tassapi hoti, tena parassa sādhetabbato parassapi hotīti tadubhayaṃ taṃ suttaṃ sūceti dīpeti. Tathā diṭṭhadhammikasamparāyikatthe lokiyalokuttarattheti evamādibhede atthe ādisaddena saṅgaṇhāti. Atthasaddo cāyaṃ hitapariyāyavacanaṃ, na bhāsitatthavacanaṃ. Yadi siyā, suttaṃ attanopi bhāsitatthaṃ sūceti parasuttassapīti ayamattho siyā, suttena ca yo attho pakāsito, so tasseva hotīti na tena parattho sūcito hoti, tena ca sūcetabbassa paratthassa nivattetabbassa abhāvā attaggahaṇaṃ na kattabbaṃ, attatthaparatthavinimuttassa bhāsitatthassa abhāvā ādiggahaṇañca na kattabbaṃ, tasmā yathāvuttassa atthassa sutte asambhavato suttādhārassa puggalassa vasena attatthaparatthā vuttā.
或者,不依经文,取《义释》中所说的自义、他义等义之分类——即“自义、他义、俱义、现法义、当来义、显了义、深奥义、隐秘义、覆藏义、应导义、已导义、无过义、离垢义、清净义、胜义”——这些义能指示经文,故称为“义”。或者,“自己少欲”指示自义,“令他人亦为少欲之说者”指示他义。如此,应将“自己远离杀生”等经配合起来。与律、阿毗达摩相区别后,应说明“经”这个词的含义。因此,随顺所化众生心意而起的说法,能殊胜地开显自利、利他等义,而非随顺教令法自性而起的说法。正因如此,才说“由开显诸义故,为经”。显示巴利原文
Atha vā suttaṃ anapekkhitvā ye attatthādayopi atthappabhedā vuttā niddese (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) ‘‘attattho parattho ubhayattho diṭṭhadhammiko attho samparāyiko attho uttāno attho gambhīro attho guḷho attho paṭicchanno attho neyyo attho nīto attho anavajjo attho nikkileso attho vodāno attho paramattho attho’’ti, te suttaṃ sūcetīti attho. Atha vā ‘‘attanā ca appiccho hotī’’ti attatthaṃ, ‘‘appicchakathañca paresaṃ kattā hotī’’ti paratthaṃ sūcetīti. Evaṃ ‘‘attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hotī’’tiādisuttāni (a. ni. 4.99) yojetabbāni. Vinayābhidhammehi ca visesetvā suttasaddassa attho vattabbo, tasmā veneyyajjhāsayavasappavattāya desanāya attahitaparahitādīni sātisayaṃ pakāsitāni honti, na āṇādhammasabhāvavasappavattāyāti idameva ‘‘atthānaṃ sūcanato sutta’’nti vuttaṃ.
在经中,教令法自性随顺所化众生的心意,而不像在律与阿毗达摩中那样,所化众生的心意随顺教令法自性。因此,经藏的说法能令所化众生获得决定之利,故说“且此处诸义善说”等。‘Pasavati’意为结果、产生。为了阐明‘Suttāṇā’的含义,而说‘且善能救护他们’。在安立自义、他义等时,应配合经的量性与他们的摄持性。由于经在开显彼义上最为主要,故与其他二者有差别。‘Etaṃ’指‘由开显诸义故’等义之说。‘Etassa’指经的。显示巴利原文
Sutte ca āṇādhammasabhāvā veneyyajjhāsayaṃ anuvattanti, na vinayābhidhammesu viya veneyyajjhāsayo āṇādhammasabhāve anuvattati, tasmā veneyyānaṃ ekantahitapaṭilābhasaṃvattanikā suttantadesanā hotīti ‘‘suvuttā cettha atthā’’tiādi vuttaṃ. Pasavatīti phalati . ‘‘Suttāṇā’’ti etassa atthaṃ pakāsetuṃ ‘‘suṭṭhu ca ne tāyatī’’ti vuttaṃ. Attatthaparatthādividhānesu ca suttassa pamāṇabhāvo tesañca saṅgāhakattaṃ yojetabbaṃ, tadatthappakāsane padhānattā suttassa itarehi visesanañca. Etanti ‘‘atthānaṃ sūcanato’’tiādikaṃ atthavacanaṃ. Etassāti suttassa.
在‘abhikkamanti’中,‘abhi’这一词缀显示动作的增长、超越性。在‘abhikkantena’中,则显示可爱性的增胜、殊胜状态,这是合理的,因为前缀是动作的差别化因素。若问:在‘abhiññātā’、‘abhirājā’、‘abhivinaye’中,‘abhi’用于特征、尊敬、限定等义,如何能合理?答:因为能显示特征、造作、智、尊敬、限定等动作,且通过这些动作,夜、王、律等得以相应。由修习、遍满、增长而具有增长者。‘Ārammaṇādīhi’指所缘、相应、业、门、行道等。‘Avisiṭṭhaṃ’意为:在彼此有差别的律、经、阿毗达摩中,‘piṭaka’一词是无差别、共通的,这是其义。‘Yathāvutteneva’指依前文‘如是依二种义’等方法。显示巴利原文
Abhikkamantīti ettha abhi-saddo kamanassa vuddhibhāvaṃ atirekattaṃ dīpeti. Abhikkantenāti ca ettha kantiyā adhikattaṃ visesabhāvanti yuttaṃ kiriyāvisesakattā upasaggassa. Abhiññātā, abhirājā, abhivinayeti ettha lakkhaṇapūjitaparicchinnesu rattiādīsu abhi-saddo vattatīti kathametaṃ yujjeyyāti? Lakkhaṇakaraṇañāṇapūjanaparicchedakiriyādīpanato tāhi ca kiriyāhi rattirājavinayānaṃ yuttattā. Bhāvanāpharaṇavuddhīhi vuddhimanto. Ārammaṇādīhīti ārammaṇasampayuttakammadvārapaṭipadādīhi. Avisiṭṭhanti aññamaññavisiṭṭhesu vinayasuttantābhidhammesu avisiṭṭhaṃ samānaṃ piṭakasaddanti attho. Yathāvuttenevāti ‘‘evaṃ duvidhatthenā’’tiādinā nayena.
依据所化众生的根机,以教令等规则,对所应说的义理善加安立、令其开悟,称为“说法”。依据所应教诫的众生,随其所犯等应受教诫的相状,给予教诫、调伏,称为“教诫”。对所应说的防护与不防护等义加以言说,使之系属于语言,称为“论说”。“bheda”一词应分别配合:“应随宜阐明说法之别、教诫之别、论说之别”。“Bheda”意为种种、不同。学、断及深奥性,即“学断深奥性”,亦应阐明。“Yaṃ”指教法等。“Yathā”指以责备等为因,以学得等方式。显示巴利原文
Kathetabbānaṃ atthānaṃ desakāyattena āṇādividhinā atisajjanaṃ pabodhanaṃ desanā. Sāsitabbapuggalagatena yathāparādhādinā sāsitabbabhāvena anusāsanaṃ vinayanaṃ sāsanaṃ. Kathetabbassa saṃvarāsaṃvarādino atthassa kathanaṃ vacanapaṭibaddhakaraṇaṃ kathā. Bheda-saddo visuṃ visuṃ yojetabbo ‘‘desanābhedaṃ sāsanabhedaṃ kathābhedañca yathārahaṃ paridīpaye’’ti. Bhedanti nānattaṃ, nānākaraṇanti attho. Sikkhā ca pahānāni ca gambhīrabhāvo ca sikkhāpahānagambhīrabhāvaṃ, tañca paridīpaye. Yanti pariyattiādiṃ. Yathāti upārambhādihetu pariyāpuṇanādippakārehi.
若问:在此三者中,所谓法、义、说法、通达——其中,藏经之义、藏经之说法、藏经之义通达,皆以藏经为境。因此,律藏等作为义、说法、通达的所依,是合理的。然而,藏经即是藏经本身,如何能作为“法”的所依呢?答:因为藏经的合集是以部分藏经为所依,且法等由于难以通达,故律等也是深奥的,由此说律等有四种深奥性。因此,不应责难:“只有法等因为难以通达而深奥,律等则不深奥。”其中,由于通达难行,故法义难以通达;由于说法智难行,故说法也难以通达。而通达,由于不能令其生起,且其境智的生起也属难行,故应知为难以通达。显示巴利原文
Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhāti ettha tantiattho tantidesanā tantiatthapaṭivedho ca tantivisayā hontīti vinayapiṭakādīnaṃ atthadesanāpaṭivedhādhārabhāvo yutto, piṭakāni pana tantiyoyevāti dhammādhārabhāvo kathaṃ yujjeyyāti? Tantisamudāyassa avayavatantiyā ādhārabhāvato, dhammādīnañca dukkhogāhabhāvato tehi vinayādayo gambhīrāti vinayādīnañca catubbidho gambhīrabhāvo vutto, tasmā ‘‘dhammādayo eva dukkhogāhattā gambhīrā, na vinayādayo’’ti na codetabbametaṃ. Tattha paṭivedhassa dukkarabhāvato dhammatthānaṃ, desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya ca dukkhogāhabhāvo veditabbo. Paṭivedhassa pana uppādetuṃ asakkuṇeyyattā tabbisayañāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato dukkhogāhatā veditabbā.
问:由“于因之智为法无碍解”这一词义,如何能知法具有因性?答:因为解释“法无碍解”这一复合词的分解词义时,说为“于因之智”。在“于法之无碍解”中,解释“法”的含义时说为“于因”,解释“无碍解”的含义时说为“智”。因此,通过说明“因”与“法”二词同义,“智”与“无碍解”二词同义,便成立了法具有因性。义具有因所生之果性,也应如此理解。在“如法”中,“法”一词总摄因与因之果。因为它是自性的能诠,而非教法、因性的能诠。因此,“如法”意为:凡有如是如是之无明、行等法,即于彼彼之中。“法之诠说”意为:义与文不相颠倒的诠说。以此显示《分别论》所说“于彼法之随说诠说之智为词无碍解”中的法随说。或者,以随顺等方式而说,以此显示彼法随说的诠说、言说,即彼言语的生起。“意趣”一词,以此显示“说法即施设”这句话,是就法随说诠说而言,而非就离开彼的独立施设而言。显示巴利原文
Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidāti etena vacanatthena dhammassa hetubhāvo kathaṃ ñātabboti? ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’ti etassa samāsapadassa avayavapadatthaṃ dassentena ‘‘hetumhi ñāṇa’’nti vuttattā. ‘‘Dhamme paṭisambhidā’’ti ettha hi ‘‘dhamme’’ti etassa atthaṃ dassentena ‘‘hetumhī’’ti vuttaṃ, ‘‘paṭisambhidā’’ti etassa ca atthaṃ dassentena ‘‘ñāṇa’’nti, tasmā hetudhammasaddā ekatthā ñāṇapaṭisambhidāsaddā cāti imamatthaṃ dassentena sādhito dhammassa hetubhāvo. Atthassa hetuphalabhāvo ca evameva daṭṭhabbo. Yathādhammanti ettha dhamma-saddo hetuṃ hetuphalañca sabbaṃ gaṇhāti. Sabhāvavācako hesa, na pariyattihetubhāvavācako, tasmā yathādhammanti yo yo avijjāsaṅkhārādidhammo, tasmiṃ tasminti attho. Dhammābhilāpoti atthabyañjanako aviparītābhilāpo. Etena ‘‘tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā’’ti (vibha. 718-720) ettha vuttadhammaniruttiṃ dasseti. Anulomādivasena vā kathananti etena tassā dhammaniruttiyā abhilāpaṃ kathanaṃ tassa vacanassa pavattanaṃ dasseti. Adhippāyoti etena ‘‘desanāti paññattī’’ti etaṃ vacanaṃ dhammaniruttābhilāpaṃ sandhāya vuttaṃ, na tabbinimuttaṃ paññattiṃ sandhāyāti dasseti.
而此现观被说为世间与出世间。为了从能现观的方式、所现观的对象及其自性加以阐明,所以说“从所缘上、从不痴上,随顺义等而通达法等”。在此,从所缘上随顺义等而通达法等,是以无明等法、行等义以及显示此二者的施设为所缘的世间现观。从不痴上随顺义等而通达法等,是以涅槃为所缘、与道相应、摧破对前述法与义之施设的痴的出世间现观。为了显示现观还有其他证悟义,所以说“或者各个”等。因为依“证悟即是通达”这一词义,现观即是通达;依“被通达”这一词义,现观也是通达;如此,色等一一诸法的不颠倒自性,也适合称为通达。显示巴利原文
So ca lokiyalokuttaroti evaṃ vuttaṃ abhisamayaṃ yena pakārena abhisameti, yañca abhisameti, yo ca tassa sabhāvo, tehi pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘visayato asammohato ca atthādianurūpaṃdhammādīsu avabodho’’ti āha. Tattha hi visayato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho avijjādidhammasaṅkhārādiatthatadubhayapaññāpanārammaṇo lokiyo abhisamayo. Asammohato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho nibbānārammaṇo maggasampayutto yathāvuttadhammatthapaññattīsu sammohaviddhaṃsano lokuttaro abhisamayoti. Abhisamayato aññampi paṭivedhatthaṃ dassetuṃ ‘‘tesaṃ tesaṃ vā’’tiādimāha. ‘‘Paṭivedhanaṃ paṭivedho’’ti iminā hi vacanatthena abhisamayo, paṭivijjhīyatīti paṭivedhoti iminā taṃtaṃrūpādidhammānaṃ aviparītasabhāvo ca paṭivedhoti yujjati.
为了显示依前述法等而成立的三藏甚深性,所以说“现在,由于在这些藏中”等。而文中“于这些中,对这些各各藏中所摄的法等的通达,以及在这些藏中,对这些各各法的无颠倒自性”,应如此连接。而“难通达”也应依所说的方法来理解。不过,此处有一特别之处:“被称为无颠倒自性的通达,正因为难以了知,所以是难通达的”。显示巴利原文
Yathāvuttehi dhammādīhi piṭakānaṃ gambhīrabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘idāni yasmā etesu piṭakesū’’tiādimāha. Yo cetthāti etesu taṃtaṃpiṭakagatesu dhammādīsu yo paṭivedho etesu ca piṭakesu tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ yo aviparītasabhāvoti yojetabbo. Dukkhogāhatā ca vuttanayeneva veditabbā. Ayaṃ panettha viseso ‘‘aviparītasabhāvasaṅkhāto paṭivedho dubbiññeyyatāya eva dukkhogāho’’ti.
“Yaṃ”是就难掌握的教法而言。“Atthaṃ”指所说之义和目的义。“不审察”即不加简择。“不堪忍洞察”指不能堪受洞察慧,意思是:经过洞察、以慧照见并生起信乐之后,不应执取。如此,他们是为了摆脱指责而学此法,即以教法作为摆脱指责的饶益——当他人将指责加于己身时,以摆脱指责为目的而学习法。或者,“摆脱指责”即摆脱讥毁。为了哪个目的?为了戒等圆满,或者为了无执取的解脱。他们学习法,即如理地学习。对于此法,他们不享有,即不获得。对他们而言,那些法由于执取错误,成为寻隙、慢、覆、恼等的因,长夜带来不利与痛苦。被任命管理库藏者,是库藏官;如同库藏官一般,即是库藏官,也就是法宝的守护者。不顾其他目的、唯如库藏官般被持守的教法,是库藏官式的教法。显示巴利原文
Yanti pariyattiduggahaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Atthanti bhāsitatthaṃ payojanatthañca. Na upaparikkhantīti na vicārenti. Na nijjhānaṃ khamantīti nijjhānapaññaṃ na khamanti, nijjhāyitvā paññāya disvā rocetvā na gahetabbā hontīti adhippāyo. Itīti evaṃ etāya pariyattiyā vādappamokkhānisaṃsā attano upari parehi āropitavādassa niggahassa pamokkhappayojanā hutvā dhammaṃ pariyāpuṇanti. Vādappamokkhoti vā nindāpamokkho. Yassa catthāyāti yassa ca sīlādiparipūraṇassa anupādāvimokkhassa vā atthāya. Dhammaṃ pariyāpuṇantīti ñāyena pariyāpuṇantīti adhippāyo. Assāti assa dhammassa. Nānubhontīti na vindanti. Tesaṃ te dhammā duggahitattā upārambhamānadappamakkhapalāsādihetubhāvena dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Bhaṇḍāgāre niyutto bhaṇḍāgāriko, bhaṇḍāgāriko viyāti bhaṇḍāgāriko, dhammaratanānupālako. Aññaṃ atthaṃ anapekkhitvā bhaṇḍāgārikasseva sato pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti.
“正是那些”这一限定词,是就应证得的六神通与四无碍解在律藏中未被分别解说而说的。因为在《韦兰若品》中,只分别了三明。在第二处,“正是那些”这一限定词是着眼于四无碍解而安立,并非三明。因为三明已包含在六神通中,在经中已作分别。连接为“了知后,正被结集”。“这些”是指这些藏。“一切”即一切佛语。显示巴利原文
Tāsaṃyevāti avadhāraṇaṃ pāpuṇitabbānaṃ chaḷabhiññācatupaṭisambhidānaṃ vinaye pabhedavacanābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Verañjakaṇḍe hi tisso vijjāva vibhattāti. Dutiye tāsaṃyevāti avadhāraṇaṃ catasso paṭisambhidā apekkhitvā kataṃ, na tisso vijjā. Tā hi chasu abhiññāsu antogadhāti sutte vibhattāyevāti. Ñatvā saṅgayhamānanti yojanā. Tesanti tesaṃ piṭakānaṃ. Sabbampīti sabbampi buddhavacanaṃ.
随顺义理,故称随顺。为阐明随顺性本身,所以说“为什么又”等。“即使一部”,即即使一个群体。Poṇikā与Cikkhallikā是刹帝利,他们的住处即Poṇikanikāya与Cikkhallikanikāya。如此,从法蕴上说,有八万四千法蕴。在结束佛语、藏等的论述后,为了显示“如此,这一切”等——即以众多希有相的显现为庄严的结集,最初的佛语等,所说的一切分类,以及其他摄颂等分类,皆由结集而得知,于是开演“如此,这一切”等。应知:通过显示“此阿毗达摩,就藏而言是阿毗达摩藏”等的藏等性,即显示了它是中等的佛语,以及如来从最初便是阿毗达摩论者。显示巴利原文
Atthānulomanāmato anulomiko. Anulomikattaṃyeva vibhāvetuṃ ‘‘kasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Ekanikāyampīti ekasamūhampi. Poṇikā ca cikkhallikā ca khattiyā, tesaṃ nivāso poṇikanikāyo cikkhallikanikāyo ca. Evaṃ dhammakkhandhato caturāsīti dhammakkhandhasahassānīti buddhavacanapiṭakādīni niṭṭhāpetvā anekacchariyapātubhāvapaṭimaṇḍitāya saṅgītiyā paṭhamabuddhavacanādiko sabbo vuttappabhedo aññopi uddānasaṅgahādibhedo saṅgītiyā ñāyatīti etassa dassanatthaṃ ‘‘evametaṃ sabbampī’’tiādi āraddhaṃ. Ayaṃ abhidhammo piṭakato abhidhammapiṭakantiādinā piṭakādibhāvadassaneneva majjhimabuddhavacanabhāvo tathāgatassa ca ādito ābhidhammikabhāvo dassitoti veditabbo.
在此,或许有人会这样想:“如果阿毗达摩是如来所说的性质得以成立,那么它是中等佛语的性质也应成立,但后者却并不成立。”为了通过律等来证明它是佛说,在显示事例时,说道“在那些持诵它的比丘中”等。“一切同会众”,即一切部派众,指学习五部者。“未掌握”,是就未掌握全部律藏而说。“只掌握了律”,是就掌握了二分别而说。出于不愿贬低律的想法,对说“你们应学习阿毗达摩”者,无犯;而世尊对向在阿毗达摩上未得机会的比丘问难的人,制定了波逸提。由此,因它与佛说的经等一同宣说,且在外道所说中并无这样的说法,故显示了阿毗达摩是佛说的性质。显示巴利原文
Ettha siyā ‘‘yadi tathāgatabhāsitabhāvo abhidhammassa siddho siyā, majjhimabuddhavacanabhāvo ca siddho bhaveyya, so eva ca na siddho’’ti tassa vinayādīhi buddhabhāsitabhāvaṃ sādhetuṃ vatthuṃ dassento ‘‘taṃ dhārayantesu bhikkhūsū’’tiādimāha. Sabbasāmayikaparisāyāti sabbanikāyikaparisāya pañcapi nikāye pariyāpuṇantiyā. Na uggahitanti sakalassa vinayapiṭakassa anuggahitattā āha. Vinayamattaṃ uggahitanti vibhaṅgadvayassa uggahitattā āha. Vinayaṃ avivaṇṇetukāmatāya ‘‘abhidhammaṃ pariyāpuṇassū’’ti bhaṇantassa anāpattiṃ, abhidhamme anokāsakataṃ bhikkhuṃ pañhaṃ pucchantiyā pācittiyañca vadantena bhagavatā abhidhammassa buddhabhāsitabhāvo dīpito buddhabhāsitehi suttādīhisaha vacanato, bāhirakabhāsitesu ca īdisassa vacanassa abhāvā.
更强大的理由在于:通过对阿毗达摩论者给予赞叹,便截断了疑惑。然而,在解说业时,他将不同的业——如将欲界之业说为色界之业,将感黑异熟之业说为感白异熟之业——作如此解说,便造成了混乱。显示巴利原文
Itopi balavataraṃ ābhidhammikassa sādhukāradānena vicikicchāvicchedassa katattā. Kammato aññaṃ kammaṃ kammantaraṃ, taṃ kāmāvacarādiṃ rūpāvacarādibhāvena, kaṇhavipākādiṃ sukkavipākādibhāvena kathento āloḷeti.
“胜者之轮”即胜者的教法。“欺骗”即欺诳。在破僧事中,有一处可见:“他表明‘这是如来所说、所言,这不是如来所说、所言’。”更往上的经文亦应如此说……不是他人的境界……所谓因缘的作用并不存在。对于不明显的时、处、说法者、众会,为使它们明显,应有具足教导作用的因缘;然而,因为并非其他人之境界,说法者本是明显的;因为入胎等时明显,时间本是明显的;因为在天界说法的性质明显,处所与众会本是明显的。既然如此,因缘又有何作用呢?显示巴利原文
Jinacakketi jinasāsane. Visaṃvādetīti vippalambheti. Bhedakaravatthūsu ekasminti ‘‘bhāsitaṃ lapitaṃ tathāgatena abhāsitaṃ alapitaṃ tathāgatenāti dīpetī’’ti ekasmiṃ sandissati. Uttaripi evaṃ vattabbo…pe… na aññesaṃ visayo…pe… nidānakiccaṃ nāma natthīti apākaṭānaṃ kāladesadesakaparisānaṃ pākaṭabhāvakaraṇatthaṃ tadupadesasahitena nidānena bhavitabbaṃ, aññesaṃ avisayattā desako pākaṭo, okkantikālādīnaṃ pākaṭattā kālo ca, devaloke desitabhāvassa pākaṭattā desaparisā ca pākaṭāti kiṃ nidānakiccaṃ siyāti.
凡将蕴等无余分别开示者,即名为阿毗达摩。因此,依其因缘,蕴等亦应有无余通达之处——长老以此意趣,指出“大菩提之因缘即是阿毗达摩”。他以“我如是了知:由正见为缘亦有感受”等(《相应部·因缘品》)的方法,从缘等角度审察感受,依止于感受蕴等蕴之分位而住。“法”指善、不善等,乃至无为法。显示巴利原文
Yattha khandhādayo nippadesena vibhattā, so abhidhammo nāma, tasmā tassa nidānena khandhādīnaṃ nippadesatopi paṭividdhaṭṭhānena bhavitabbanti adhippāyena thero ‘‘mahābodhinidāno abhidhammo’’ti dasseti. ‘‘So evaṃ pajānāmi sammādiṭṭhipaccayāpi vedayita’’ntiādinā (saṃ. ni. 5.12) nayena paccayādīhi vedanaṃ upaparikkhanto khandhādipadesānaṃ vedanākkhandhādīnaṃ vasena vihāsi. Dhammeti kusalādiaraṇante.
“转动法”:在转诵附有义注的巴利经典时,遇到外道的责难而说“此是外道”等语。我们这些了知因缘、堪为依怙的人就在眼前,他却像在林中无依而泣;因缘确实存在,又有我们可作为见证者,他却像是在作一场没有见证的诉讼;他连因缘的存在都不知晓,反而说出“这不就是因缘吗”这样的话。“唯一”指教法唯有一因缘,是随应意乐而说。“二因缘”指随应所应证悟与所应教导的法而说。能安立阿毗达摩证悟之根本的证悟,称为证悟因缘。“以导向菩提之信心”:以那样的信心,在燃灯十力尊面前将心导向菩提,发起了誓愿。显示巴利原文
Dhammaṃ parivattentoti sāṭṭhakathaṃ pāḷiṃ parivattento etaṃ paravādīcodanaṃ patvā ‘‘ayaṃ paravādī’’tiādimāha. Amhādisesu nidānaṃ jānantesu paṭisaraṇesu vijjamānesu appaṭisaraṇo araññe kandanto viya nidānasabbhāve sakkhibhūtesupi amhesu vijjamānesu asakkhikaṃ aḍḍaṃ karonto viya hoti, nidānassa atthibhāvampi na jānāti, nanu etaṃ nidānanti kathento evamāha. Ekamevāti desanānidānameva ajjhāsayānurūpena desitattā. Dve nidānānīti adhigantabbadesetabbadhammānurūpena desitattā. Abhidhammādhigamassa mūlaṃ adhigamaṃ nidetīti adhigamanidānaṃ. Bodhiabhinīhārasaddhāyāti yāya saddhāya dīpaṅkaradasabalassa santike bodhiyā cittaṃ abhinīhari paṇidhānaṃ akāsi.
苏美达故事释显示巴利原文
Sumedhakathāvaṇṇanā
“四不可计数”:以向上超越的方式越过之后,有一座名为“阿摩罗”的城市——依余文意趣应如是连接。“以十种”:指以象、马、车、鼓、螺、杖鼓、维那琴、歌、合意舞乐,以及“请吃、请喝、请嚼食”这第十种声音。为显示其中一分而说“象声”等。“象声”应视为工具格的用法,与“鼓、螺、车等声音不杂”或“喧闹”相连接;或者,“象声”指具有象声的城市。“请嚼食、请喝”中的“iti”,因意义已明,应视为未加使用。显示巴利原文
Caturo ca asaṅkhiyeti (bu. vaṃ. aṭṭha. 2.1-2) uddhaṃ ārohanavasena atikkamitvā amaraṃ nāma nagaraṃ ahosīti vacanasesayojanā kātabbā. Dasahīti hatthiassarathabherīsaṅkhamudiṅgavīṇāgītasammatāḷehi ‘‘asnātha pivatha khādathā’’ti dasamena saddena. Te pana ekadesena dassetuṃ ‘‘hatthisadda’’ntiādi vuttaṃ. Hatthisaddanti karaṇatthe upayogo daṭṭhabbo. Bherīsaṅkharathānañca saddehi avivittanti vā ghositanti vā yojetabbaṃ. Hatthisaddanti vā hatthisaddavantaṃ nagaraṃ. Khādatha pivatha cevāti iti-saddo ñātatthattā appayutto daṭṭhabbo.
“一切支分具足”指园林、池塘等无不具备。“相”指女相与男相。“传说”即古代故事。“正法”指自己的三明法以及祭祀仪轨等。“到彼岸”指到达了彼岸智、证得了彼岸。“我思惟”指导师说:“我思惟,我曾是善慧。”“将存在”指他存在,将会存在。“非因”指不存在。“如是”谓如此。“不寻求”指不去寻求、不欲求、不随行。“洗”即正在洗。“自主”指自在。“自我主宰”谓随己意而行。“犹如大盗”指因身染著,而以恶行、邪命斩截善法之货物。“有依怙”指有庇护者。“离五过失”等义,在部分义注典籍中有载,故此处不述。显示巴利原文
Sabbaṅgasampannaṃ uyyānapokkharaṇīādisampannattā. Lakkhaṇeti itthilakkhaṇe purisalakkhaṇe ca. Itihāseti porāṇe. Sadhammeti attano tevijjadhamme ca yaññavidhiādike ca. Pāraminti pārañāṇaṃ pārādhigamaṃ gato. Cintesahanti cintesiṃ ahaṃ sumedhabhūtoti satthā vadati. Atthihehitīti so vijjamāno bhavissati. Na hetuyeti abhavituṃ. Evamevāti evamevaṃ. Na gavesatīti na gantuṃ esati na icchati nānugacchati vā. Dhoveti dhovante. Serīti sāyattiko. Sayaṃvasīti savaso. Mahācorasamo viyāti kāyasārāgavasena duccaritānesanehi kusalabhaṇḍacchedanā. Nāthāti nāthavanto. Pañcadosavivajjitanti evamādikassa attho kesuci aṭṭhakathāpotthakesu likhitoti katvā na vakkhāma.
“教法”于此指苦行者的教法与禅那、神通。“已得自在者”即具念者。当我处于如此状态时,燃灯胜者出现。“净化”指净化人们。“道路”,以“aṃjasaṃ”“vaṭumāyanaṃ”等同义词,唯指道路。“莫践踏它”中的“naṃ”仅为填充音节的虚词。在“ghātiyāmahan”中,“a”“iti”“haṃ”是虚词,或“ahaṃ”为带鼻音的虚词。“供物”指布施的供物。“manti”意为“我的”或“对我说”。显示巴利原文
Sāsaneti ettha tāpasasāsanaṃ jhānābhiññā ca. Vasībhūtassa sato. Mayi evaṃbhūte dīpaṅkaro jino uppajji. Sodheti jano. Añjasaṃ vaṭumāyananti pariyāyavacanehi maggameva vadati. Mā naṃ akkamitthāti ettha nanti padapūraṇamatte nipāto. Ghātiyāmahanti ettha ca a-iti ca haṃ-iti ca nipātā, ahaṃ-iti vā eko nipāto sānunāsiko kato. Āhutīnanti dakkhiṇāhutīnaṃ. Manti mama, maṃ vā abrvi.
在述及超越劫数之后,为了兼摄菩提树、母等的称扬,而说“菩提树,彼世尊的”等。“以乐”即以最上之乐。“无等”指于苦行者中无与伦比。我获得了比神通之乐更为殊胜的、由授记成佛所生的这般乐。“凡”指凡诸相。“回转”指转向。“发出叫声”指发出声音。“吐出”指排出。“不向上散”指不向上走。“两者”指两种说法。“恒常”指绝对恒常、无变易之义。“怀孕的众生”指孕妇。凡是十方,于彼处。“于法界”指于法界中,即于一切法中我审察。显示巴利原文
Kappe atikkamitvā vuttepi bodhimhi mātādisaṃkittane saṅgaṇhituṃ ‘‘bodhi tassa bhagavato’’tiādimāha. Sukhenāti uttamena sukhena. Asamoti tāpasehi asamo. Abhiññāsukhatopi visiṭṭhaṃ īdisaṃ buddhattabyākaraṇajaṃ sukhaṃ alabhiṃ. Yāti yāni nimittāni. Ābhujatīti āvattati. Abhiravantīti saddaṃ karonti. Chuddhāti nikkhantā. Nuddhaṃsatīti na uddhaṃ gacchati. Ubhayanti ubhayavacanaṃ. Dhuvasassatanti ekantasassataṃ, aviparītamevāti attho. Āpannasattānanti gabbhinīnaṃ. Yāvatādasa disā, tattha. Dhammadhātuyāti dhammadhātuyaṃ, sabbesu dhammesu vicināmīti attho.
凡满溢者,彼即完全吐出水分,无有残余。“这些”指即使一种布施巴拉密,也因其多种类别而以复数表述。“护持所附着者”是补足句意,或是处格用法。“于四地”指巴帝摩卡等防护地。“心无二意”指不落入时而容忍、时而不忍、对某些容忍、对某些不忍的二分。“谛之道路”指名色等已见与未见,如实即是所依。“决意”指善法的受持决意,于所受持的善法不动摇,名为决意。“于地平等”即无变异。“其他”指别的。“自性味相”中,“性”指无颠倒的存在;与性俱者为自性;无颠倒的、名为成熟菩提之事的味,以及无过失事之舍离等所称为的相,即自性味相,依此而正思惟。“以法之力”即以智之力。“动”指动摇、震动。“卧”指躺卧。“莫怖畏”即不要害怕。“一切灾祸”指一切灾祸、厄难,愿他们远离。显示巴利原文
Yassa sampuṇṇo, taṃ vamateva udakaṃ nissesaṃ. Eteti ekissāpi dānapāramitāya anekappakāratāya bahuvacananiddeso kato. Paṭilaggitaṃ rakkhatīti vacanaseso, bhummatthe vā upayogo . Catūsu bhūmīsūti pātimokkhādīsu saṃvarabhūmīsu. Advejjhamānasoti kadāci khamanaṃ kadāci akkhamanaṃ, kassaci khamanaṃ kassaci akkhamananti evaṃ dvedhābhāvaṃ anāpannamānaso hutvā. Saccassa vīthi nāma diṭṭhādi ca adiṭṭhādi ca yathābhūtaṃva vatthu. Adhiṭṭhānanti kusalasamādānādhiṭṭhānaṃ, samādinnesu kusalesu acalatā adhiṭṭhānaṃ nāma. Pathaviyā upekkhanaṃ nāma vikārānāpatti. Aññatrāti aññaṃ. Sabhāvarasalakkhaṇeti ettha bhāvoti aviparītatā vijjamānatā, saha bhāvena sabhāvo, aviparīto attano bodhiparipācanakiccasaṅkhāto raso, anavajjavatthupariccāgādisaṅkhātaṃ lakkhaṇañca sabhāvarasalakkhaṇaṃ, tato sammasato. Dhammatejenāti ñāṇatejena. Calatāti calatāya kampanatāya. Sesīti sayi. Mā bhāthāti mā bhāyittha. Sabbītiyoti sabbā ītiyo upaddavā taṃ vivajjantu.
“将宣说”:给予。“以方法”:以方便。“他们聚集”:集合。“心未达者”:指未证得阿拉汉果的比丘们遭到呵责。“空”:空无、消失。沙拉咖雅尼是一种树。据说,只有在佛陀与转轮王出世之时,此树方能在一天之内长成。显示巴利原文
Pavacchatīti deti. Yogenāti upāyena. Samiṃsūti sannipatiṃsu. Appattamānasāti appattaarahattā bhikkhū garahitā bhavanti. Rittāti suññā antarahitā. Sālakalyāṇī nāma eko rukkho. Buddhacakkavattikāleyeva kira ekāheneva uppajjati.
“具足性别特征”:指男性特征。“因”:指三因结生。“具足功德”:指获得神通与等至。“职责”:指对诸佛恭敬承事。“有志欲”:指与成就佛果相应的欲求。“具足一切支分”:指具备八支而作誓愿。“Pakkhikā”:指有座垫者。“Paṇḍakā”:指缺乏两性特征者。菩萨虽于梵天界投生及初劫之时缺乏两性特征,却不属黄门之列——为说明此义,故说“不属其列”;或指于上述一切过失中皆不属其列,或菩萨不被含摄其中,或因轮回已尽,故菩萨不属其中,即菩萨非双性人,亦非黄门,此是义理。因于一切处皆行于清净境,故不亲近邪见。“邪见”:指无有、无因、无作用之见。“于有有”:指于小有与大有。“Bhojaputta”:指猎人。“Lagan”:指执着。“Aññathā”:指消沉。“Gāmaṇḍalā”:指村童。“Rūpa”:指变形。此是序论,由此可成立阿毗达摩为佛所说,应作如是义理连释。显示巴利原文
Liṅgasampattīti purisaliṅgatā. Hetūti tihetukapaṭisandhitā. Guṇasampattīti abhiññāsamāpattilābhitā. Adhikāroti buddhānaṃ sakkārakaraṇaṃ. Chandatāti buddhattappattiyaṃ chandasamāyogo. Sabbaṅgasampannāti aṭṭhaṅgāni samodhānetvā katapaṇidhānā. Pakkhikāti pīṭhasappikā. Paṇḍakāti ubhayaliṅgarahitā. Bodhisattā ca brahmalokūpapattipaṭhamakappikesu kālesu ubhayaliṅgarahitā honti, na pana paṇḍakapariyāpannāti etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘pariyāpannā na bhavantī’’ti vuttaṃ, yathāvuttesu vā dosesu sabbesu pariyāpannā na bhavanti, bodhisattesu vā pariyāpannā tadantogadhā, paricchinnasaṃsārattā vā pariyāpannā bodhisattā ubhatobyañjanapaṇḍakā na bhavantīti attho. Sabbattha suddhagocarā yasmā, tasmā micchādiṭṭhiṃ na sevanti. Micchādiṭṭhinti natthikāhetukākiriyadiṭṭhiṃ. Bhavābhaveti khuddake ceva mahante ca bhave. Bhojaputteti luddake. Lagananti saṅgo. Aññathāti līnatā. Gāmaṇḍalāti gāmadārakā. Rūpanti vippakāraṃ. Ayaṃ tāva nidānakathā yāya abhidhammassa buddhabhāsitatāsiddhīti atthayojanā kātabbā.