7. Sattakanipāto · 7. 七集义注
7. Sattakanipāto七颂品
1. Uttarātherīgāthāvaṇṇanā伍答拉长老尼偈注释
Sattakanipāte musalāni gahetvānāti uttarāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī, anukkamena sambhāvitakusalamūlā samupacitavimokkhasambhārā paripakkavimuttiparipācanīyadhammā hutvā, imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarasmiṃ kulagehe nibbattitvā uttarāti laddhanāmā anukkamena viññutaṃ patvā paṭācārāya theriyā santikaṃ upasaṅkami. Therī tassā dhammaṃ kathesi. Sā dhammaṃ sutvā saṃsāre jātasaṃvegā sāsane abhippasannā hutvā pabbaji. Pabbajitvā ca katapubbakiccā paṭācārāya theriyā santike vipassanaṃ paṭṭhapetvā bhāvanamanuyuñjantī upanissayasampannatāya indriyānaṃ paripākaṃ gatattā ca na cirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā udānavasena –
在《七经部》中，以磨杵比库尼所作的偈颂为后续。众多古代佛陀时代的比库尼们，任职于各处，从善根的培养乃至断执的积集都极为精进成熟，这些法门乃成就解脱的必需条件。曾于此佛出世之时，在舍卫国某贵族之家出生，名为磨杵比库尼，后来经过正次的修行开悟，亲近这位长老比库尼。该比库尼向她说法，闻者因闻此法，觉悟离苦轮回，生起精进愿心而出家。出家后，依随前辈修行，亲近磨杵比库尼，发起内观禅，从因缘具足及根利成熟，渐渐增长内观禅定，并持久坚持禅修，最终与正分慧相应，证得阿拉汉果。已证阿拉汉果后，反观自身修行，歌颂曰——
§175
175.
‘‘Musalāni gahetvāna, dhaññaṃ koṭṭenti māṇavā;
「持磨杵勤修，道粮自足；
Puttadārāni posentā, dhanaṃ vindanti māṇavā.
养育子女，财宝随随。」
§176
176.
‘‘Ghaṭetha buddhasāsane, yaṃ katvā nānutappati;
「护持佛法，所作无悔；
Khippaṃ pādāni dhovitvā, ekamantaṃ nisīdatha.
迅速洗净双足，随即在一旁端坐。
§177
177.
一百七十七。
‘‘Cittaṃ upaṭṭhapetvāna, ekaggaṃ susamāhitaṃ;
专心安立心意，专注而稳固；
Paccavekkhatha saṅkhāre, parato no ca attato.
反观行法业，应观他法非我法。
§178
178.
一百七十八。
‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, paṭācārānusāsaniṃ;
闻彼教诲言语，遵行所示戒律；
Pāde pakkhālayitvāna, ekamante upāvisiṃ.
将足净洗之后，独自坐于一隅。
§179
179.
‘‘Rattiyā purime yāme, pubbajātimanussariṃ;
夜间的前更，观想前生为人；
Rattiyā majjhime yāme, dibbacakkhuṃ visodhayiṃ.
夜间的中更，净清天眼。
§180
180.
‘‘Rattiyā pacchime yāme, tamokkhandhaṃ padālayiṃ;
夜间的后更，破坏黑暗蕴影；
Tevijjā atha vuṭṭhāsiṃ, katā te anusāsanī.
三明已然显现，尔时已受教诫。
§181
181.
‘‘Sakkaṃva devā tidasā, saṅgāme aparājitaṃ;
『如同天帝萨咖，战场上未尝败北；
Purakkhatvā vihassāmi, tevijjāmhi anāsavā’’ti. –
我将先行，安住三明，证得无染。』
Imā gāthā abhāsi.
此为偈语所说。
Tattha cittaṃ upaṭṭhapetvānāti bhāvanācittaṃ kammaṭṭhāne upaṭṭhapetvā. Kathaṃ? Ekaggaṃ susamāhitaṃ paccavekkhathāti paṭipattiṃ avekkhatha, saṅkhāre aniccātipi, dukkhātipi, anattātipi lakkhaṇattayaṃ vipassathāti attho. Idañca ovādakāle attano aññesañca bhikkhunīnaṃ theriyādīnaṃ ovādassa anuvādavasena vuttaṃ. Paṭācārānusāsaninti paṭācārāya theriyā anusiṭṭhiṃ. ‘‘Paṭācārāya sāsana’’ntipi vā pāṭho.
此中所谓“心被安住”，指在修习处中使修习之心安住。如何？审察修行之法，正一心定，观察修行过程，体悟行蕴无常、苦、无我三相。此意在于内观智慧启发时诠释。此亦作师训时，遵照前辈长老比库尼等诠释之传承、遵守之训导而说。所谓“根本持守”，即遵守根本修行之律。所谓“根本站在教法”，即对该教法之遵循。
Atha vuṭṭhāsinti tevijjābhāvappattito pacchā āsanato vuṭṭhāsiṃ. Ayampi therī ekadivasaṃ paṭācārāya theriyā santike kammaṭṭhānaṃ sodhetvā attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. ‘‘Na tāvimaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi, yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatī’’ti nicchayaṃ katvā sammasanaṃ ārabhitvā, anukkamena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā abhiññāpaṭisambhidāparivāraṃ arahattaṃ patvā ekūnavīsatiyā paccavekkhaṇāñāṇāya pavattāya ‘‘idānimhi katakiccā’’ti somanassajātā imā gāthā udānetvā pāde pasāresi aruṇuggamanavelāyaṃ. Tato sammadeva vibhātāya rattiyā theriyā santikaṃ upagantvā imā gāthā paccudāhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘katā te anusāsanī’’tiādi. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva.
随后，那位长老比库尼起身，因得三明而生起彼境界，事后坐下。此比库尼在某一日，晨课后，在比库尼长老们面前修习功课，进入自己的房间，掀开床铺，坐下。她默默地下定决心说：「我绝不会破坏这床铺，直到我的心识脱离染污无依的烦恼。」断定后，开始专心调伏，逐渐调护观慧，按修习道法，证得觉知智慧及洞悉通达的殊胜果位，证入阿拉汉果。达二十一岁，通达回顾观照之知见，欢喜生出，振作起精神，作此偈语：于黎明时分伸展双足。夜间彻底觉知而清楚无疑，前来长老们面前，朗诵此偈。众人问曰「此喻言何义？」其余全部内容皆以下述言教为准。
Uttarātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 伍答拉长老尼偈注释完毕。
2. Cālātherīgāthāvaṇṇanā咖喇长老尼偈注释
Satiṃupaṭṭhapetvānātiādikā cālāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde magadhesu nālakagāme rūpasāribrāhmaṇiyā kucchimhi nibbatti. Tassā nāmaggahaṇadivase cālāti nāmaṃ akaṃsu, tassā kaniṭṭhāya upacālāti, atha tassā kaniṭṭhāya sīsūpacālāti . Imā tissopi dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhaginiyo, imāsaṃ puttānampi tiṇṇaṃ idameva nāmaṃ. Ye sandhāya theragāthāya ‘‘cāle upacāle sīsūpacāle’’ti (theragā. 42) āgataṃ.
这是一首由名为薛怛娜的比库尼所作的偈语，保持清晰记忆。此偈语与古代佛陀弟子们所修持的权柄法相同，以此为基础强调清净善业，称之为善法寄托，遂在人间佛陀显现于摩揭陀国那拉迦城。该比库尼于定名日得此名为薛怛娜，比她更年幼者称此为下位薛怛娜，再下则谓为幼小薛怛娜。此人亦是当时教团长官的最幼妹妹，她的儿子们三人同名。此偈语被收入长老比库歌经第四十二首中，提及「薛怛娜、下位薛怛娜、幼小薛怛娜」。
Imā pana tissopi bhaginiyo ‘‘dhammasenāpati pabbajī’’ti sutvā ‘‘na hi nūna so orako dhammavinayo, na sā orikā pabbajjā, yattha amhākaṃ ayyo pabbajito’’ti ussāhajātā tibbacchandā assumukhaṃ rudamānaṃ ñātiparijanaṃ pahāya pabbajiṃsu. Pabbajitvā ca ghaṭentiyo vāyamantiyo nacirasseva arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Arahattaṃ pana patvā nibbānasukhena phalasukhena viharanti.
这位长官最幼的妹妹听闻「教团长官已出家」而生起激励，内心充满强烈渴望，朝向熊熊火焰般地放声悲鸣，离弃亲戚家人而出家修行。出家后努力精进，不久便证得阿拉汉果。证阿拉汉后，安住于涅槃之乐和究竟安乐中。
Tāsu cālā bhikkhunī ekadivasaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā andhavanaṃ pavisitvā divāvihāraṃ nisīdi. Atha naṃ māro upasaṅkamitvā kāmehi upanesi. Yaṃ sandhāya sutte vuttaṃ –
这位薛怛娜比库尼某一日在午饭后离开乞食处，进入密林中午休。此时魔王来到，采用欲乐诱惑她。所依经中说：
‘‘Atha kho cālā bhikkhunī pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaraṃ ādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena andhavanaṃ, tenupasaṅkami divāvihārāya. Andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Atha kho māro pāpimā yena cālā bhikkhunī, tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā cālaṃ bhikkhuniṃ etadavocā’’ti (saṃ. ni. 1.167).
「当时薛怛娜比库尼早晨起床，披着外衣前往祇树给孤独园乞食。在祇树乞食后午饭后离开乞食处，进入密林准备日间修行。她进入密林，找一棵树根下坐下闭目。此时，恶魔魔王来到薛怛娜比库尼身边，靠近并对她说话。」（旁注见巴利略尼经集1卷167页）
Andhavanamhi divāvihāraṃ nisinnaṃ māro upasaṅkamitvā brahmacariyavāsato vicchinditukāmo ‘‘kaṃ nu uddissa muṇḍāsī’’tiādiṃ pucchi. Athassa satthu guṇe dhammassa ca niyyānikabhāvaṃ pakāsetvā attano katakiccabhāvavibhāvanena tassa visayātikkamaṃ pavedesi. Taṃ sutvā māro dukkhī dummano tatthevantaradhāyi. Atha sā attanā mārena ca bhāsitā gāthā udānavasena kathentī –
魔王来到比库尼于密林静坐之处，意欲扰乱其出家生活，询问道：「我现为何来理发？」魔王宣扬佛陀与法师的功德及出家之道的重要，指出她当下修行之业不足以突破境界，启发她超越此区域。闻此，魔王愤怒沉痛，立刻消失不见。随后她自身与魔王所言唱诵偈语，以此发愿并口授此偈。
§182
182.
一百八十二。
‘‘Satiṃ upaṭṭhapetvāna, bhikkhunī bhāvitindriyā;
『修持念住之后，比库尼当增长感官的端正，
Paṭivijjhi padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukhaṃ.
明了清净境地的真谛，体验行蕴平等的安乐。』
§183
183.
一百八十三。
‘‘Kaṃ nu uddissa muṇḍāsi, samaṇī viya dissati;
『你为何向谁剃度？你现身似沙门，
Na ca rocesi pāsaṇḍe, kimidaṃ carasi momuhā.
却不远离邪见，究竟你在做什么，愚痴而迷惑？』
§184
184.
‘‘Ito bahiddhā pāsaṇḍā, diṭṭhiyo upanissitā;
『外道自他分别彼此所依，执持各异见解，
Na te dhammaṃ vijānanti, na te dhammassa kovidā.
彼等不晓法义，亦非法智者。』
§185
185.
‘‘Atthi sakyakule jāto, buddho appaṭipuggalo;
『世尊生于释迦族，非凡夫中尊者，
So me dhammamadesesi, diṭṭhīnaṃ samatikkamaṃ.
为我宣说正法，断绝诸见偏执。』
§186
186.
一百八十六。
‘‘Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;
『苦乃苦之因缘所生，亦为苦所超越；
Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.
圣者六支圣道，断灭诸苦而至。』
§187
187.
一百八十七。
‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, vihariṃ sāsane ratā;
『闻此语已，法中欢喜而住，
Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.
三明了具足，作佛法教戒。』
§188
188.
‘‘Sabbattha vihatā nandī, tamokkhandho padālito;
『到处安住的欣乐已经灭除，黑暗已被驱散；
Evaṃ jānāhi pāpima, nihato tvamasi antakā’’ti. –
恶人啊，你应当如此知晓——你已被杀，终结者，你已灭亡。』
Imā gāthā abhāsi.
以上偈语说道。
Tattha satiṃ upaṭṭhapetvānāti satipaṭṭhānabhāvanāvasena kāyādīsu asubhadukkhāniccānattavasena satiṃ suṭṭhu upaṭṭhitaṃ katvā. Bhikkhunīti attānaṃ sandhāya vadati. Bhāvitindriyāti ariyamaggabhāvanāya bhāvitasaddhādipañcindriyā. Paṭivijjhi padaṃ santanti santaṃ padaṃ nibbānaṃ sacchikiriyāpaṭivedhena paṭivijjhi sacchākāsi. Saṅkhārūpasamanti sabbasaṅkhārānaṃ upasamahetubhūtaṃ. Sukhanti accantasukhaṃ.
此处说，已具足念时，依正念修习身等诸法，由不善、苦、无常、无我之性，正念已善调伏。称比库尼者，是指自称之人。所谓修习根，是指出于道的修习而培育的信等五根。‘了解’一词，意指证得寂静、证得涅槃的真实。‘沙门法集总熄灭’义，谓所有行蕴皆已熄灭，得成不存在法。‘感受至极安乐’是指出离世间极为安乐之境。
‘‘Kaṃ nu uddissā’’ti gāthā mārena vuttā. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – imasmiṃ loke bahū samayā tesañca desetāro bahū eva titthakarā, tesu kaṃ nu kho tvaṃ uddissa muṇḍāsi muṇḍitakesā asi. Na kevalaṃ muṇḍāva, atha kho kāsāvadhāraṇena ca samaṇī viya dissati. Na ca rocesi pāsaṇḍeti tāpasaparibbājakādīnaṃ ādāsabhūte pāsaṇḍe te te samayantare neva rocesi. Kimidaṃ carasi momuhāti kiṃ nāmidaṃ, yaṃ pāsaṇḍavihitaṃ ujuṃ nibbānamaggaṃ pahāya ajja kālikaṃ kumaggaṃ paṭipajjantī ativiya mūḷhā carasi paribbhamasīti.
『你究竟是向何处去？』此偈是由魔王所作。这里简要说明：在此世界，长期以来有诸多教化者与外道，其间你为何选择剃发为头陀行者？不仅仅是剃头发，你更以袈裟披挂，如同修行沙门。你并非嗤笑邪见。诸如邪见的魔子游方者等，也在各自时期中不嗤笑邪见。你这是何等作为，愚顽为甚？你放弃了由邪见指导的直行涅槃之道，今日却选择现在的邪路而行，真是极为愚痴，在四处游荡。
Taṃ sutvā therī paṭivacanadānamukhena taṃ tajjentī ‘‘ito bahiddhā’’tiādimāha. Tattha ito bahiddhā pāsaṇḍā nāma ito sammāsambuddhassa sāsanato bahiddhā kuṭīsakabahukārādikā. Te hi sattānaṃ taṇhāpāsaṃ diṭṭhipāsañca ḍenti oḍḍentīti pāsaṇḍāti vuccati. Tenāha – ‘‘diṭṭhiyo upanissitā’’ti sassatadiṭṭhigatāni upecca nissitā, diṭṭhigatāni ādiyiṃsūti attho. Yadaggena ca diṭṭhisannissitā, tadaggena pāsaṇḍasannissitā. Na te dhammaṃ vijānantīti ye pāsaṇḍino sassatadiṭṭhigatasannissitā ‘‘ayaṃ pavatti evaṃ pavattatī’’ti pavattidhammampi yathābhūtaṃ na vijānanti. Na te dhammassa kovidāti ‘‘ayaṃ nivatti evaṃ nivattatī’’ti nivattidhammassāpi akusalā, pavattidhammamaggepi hi te saṃmūḷhā, kimaṅgaṃ pana nivattidhammeti.
听闻此语，长老女比库以回诵为礼，舍弃此等言语，称之为“此处外道”等。谓“此处外道”者，即名为谤法者，是指正自觉者教法之外，众多邪师及其众徒。此等人破坏众生的渴爱束缚与见解束缚，扰乱纠缠，所以称为谤法者。故言“见解依附者”，是舍弃永恒观念者，依附于见解者的义。譬如依附于见见解者，则依附于谤法者。谤法者因不识法故，执持永恒见，不知“此现象生灭如是”等现象真实性。又因不通达法义，虽知泯灭实相，却仍坠于恶法，故称其不明智，何况通达寂灭法义呢？
Evaṃ pāsaṇḍavādānaṃ aniyyānikataṃ dassetvā idāni kaṃ nu uddissa muṇḍāsīti pañhaṃ vissajjetuṃ ‘‘atthi sakyakule jāto’’tiādi vuttaṃ. Tattha diṭṭhīnaṃ samatikkamanti sabbāsaṃ diṭṭhīnaṃ samatikkamanupāyaṃ diṭṭhijālaviniveṭhanaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.
如此显露谤法言论之无常不固，今当于何事反诘「已出家乎？」等难题而放弃。由此永离种种见解，超越一切见解，方称真能破见之法，遣除见惑之网。此即诸谤法者终究受命运所制约，终将灭尽也。
Cālātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 咖喇长老尼偈注释完毕。
3. Upacālātherīgāthāvaṇṇanā伍波咖喇长老尼偈注释
Satimatītiādikā upacālāya theriyā gāthā. Tassā vatthu cālāya theriyā vatthumhi vuttameva. Ayampi hi cālā viya pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā udānentī –
此为以清彻觉者为名的长老女比库所为呼唤诗句。其内容即为长老女比库于此处所述。此女比库如一行乞女般，出家修习观行，证得阿拉汉果，放光讴歌曰：
§189
189.
‘‘Satimatī cakkhumatī, bhikkhunī bhāvitindriyā;
「具念明慧之眼，长老女比库精进根；
Paṭivijjhi padaṃ santaṃ, akāpurisasevita’’nti. –
圆满精进得道果，于无犯之人所应护。」–
Imaṃ gāthaṃ abhāsi.
此偈已说。
Tattha satimatīti satisampannā, pubbabhāge paramena satinepakkena samannāgatā hutvā pacchā ariyamaggassa bhāvitattā sativepullappattiyā uttamāya satiyā samannāgatāti attho. Cakkhumatīti paññācakkhunā samannāgatā, ādito udayatthagāminiyā paññāya ariyāya nibbedhikāya samannāgatā hutvā paññāvepullappattiyā paramena paññācakkhunā samannāgatāti vuttaṃ hoti. Akāpurisasevitanti alāmakapurisehi uttamapurisehi ariyehi buddhādīhi sevitaṃ.
此中所说「具念」者，是指具足正念，在前段由极善正念相续而来，继之因修行圣道而显现念的增长，具有上乘正念的意思。所谓『觉者』者，是指具足智慧之眼，智慧如光明之眼能觉知事理。此智慧起始、发生、增长、趋向圆满，故得名智慧之眼。智慧由觉悟而生，能断除烦恼，故称为圣慧。此智慧具足增长，故名最上智慧之眼。所谓被非凡人侍奉，是指受到贤者如佛陀等圣人善士的尊敬与侍奉。
‘‘Kinnu jātiṃ na rocesī’’ti gāthā theriṃ kāmesu upahāretukāmena mārena vuttā. ‘‘Kiṃ nu tvaṃ bhikkhuni na rocesī’’ti (saṃ. ni. 1.167) hi mārena puṭṭhā therī āha – ‘‘jātiṃ khvāhaṃ, āvuso, na rocemī’’ti. Atha naṃ māro jātassa kāmā paribhogā, tasmā jātipi icchitabbā, kāmāpi paribhuñjitabbāti dassento –
“为何不观察生起？”此偈由尊长对欲乐生起的无常提出反问者杀魔之意而宣说。杀魔曾问尊长：“汝为何不观察生起？”尊长答曰：“我不观察生命的缘起。”于是魔诸欲执巧言宣说生命的欲乐必然受尽其苦，因此生命本身也应当观察，享受欲乐亦然。
§190
190.
‘‘Kinnu jātiṃ na rocesi, jāto kāmāni bhuñjati;
“为何不观察生起？生者享受欲乐；
Bhuñjāhi kāmaratiyo, māhu pacchānutāpinī’’ti. –
享受欲乐苦痛，莫令后悔随之。”
Gāthamāha.
偈颂如下。
Tassattho – kiṃ nu taṃ kāraṇaṃ, yena tvaṃ upacāle jātiṃ na rocesi na roceyyāsi, na taṃ kāraṇaṃ atthi. Yasmā jāto kāmāni bhuñjati idha jāto kāmaguṇasaṃhitāni rūpādīni paṭisevanto kāmasukhaṃ paribhuñjati. Na hi ajātassa taṃ atthi, tasmā bhuñjāhi kāmaratiyo kāmakhiḍḍāratiyo anubhava. Māhu pacchānutāpinī ‘‘yobbaññe sati vijjamānesu bhogesu na mayā kāmasukhamanubhūta’’nti pacchānutāpinī mā ahosi. Imasmiṃ loke dhammā nāma yāvadeva atthādhigamattho attho ca kāmasukhatthoti pākaṭoyamatthoti adhippāyo.
此刻有人问曰：为何你在生起时不生厌恶，不生厌恶也不生欢喜，何以故？答案是：原因不存在。因为一个生者，既生于世间，享受感官之乐，随顺形色而生乐受。未生者则无此乐受，故应当享用感官之乐，如欲欲之乐、戏弄之乐。不要事后懊悔自语说：“我于世间诸乐未得真正享受”，事后懊悔不会有益。在此世间中，众法之存在皆为达成目的，所谓快乐的目的，亦即显露之目的，是终极目标。
Taṃ sutvā therī jātiyā dukkhanimittataṃ attano ca tassa visayātikkamaṃ vibhāvetvā tajjentī –
闻此，长老比库尼明了生死为苦之因，洞察所缘超越，便舍弃之，远离生死。
§191
191.
‘‘Jātassa maraṇaṃ hoti, hatthapādāna chedanaṃ;
“生者必有死，手足必被斩，
Vadhabandhapariklesaṃ, jāto dukkhaṃ nigacchati.
亲属亲友阻碍患难，生者苦难终将来。”
§192
192.
‘‘Atthi sakyakule jāto, sambuddho aparājito;
『有一位生于释迦族，正觉者，未曾被敌所胜；
So me dhammamadesesi, jātiyā samatikkamaṃ.
他为我宣说法，超越生死轮回。』
§193
193.
‘‘Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;
『苦及苦的因缘生起，苦的超越；
Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.
圣者行八正道，是苦灭的导引。』
§194
194.
‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, vihariṃ sāsane ratā;
「我闻其言后，依教法而行，心乐其中；
Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.
三种明智悉已成就，如来教法已完成。
§195
195.
‘‘Sabbattha vihatā nandī, tamokkhandho padālito;
愤恨尽除、欢喜遍生，暗钝蒙蔽已消除；
Evaṃ jānāhi pāpima, nihato tvamasi antakā’’ti. –
如是，恶人啊，你已被摧毁，尔乃终结者。」
Imā gāthā abhāsi.
此偈已说。
Tattha jātassa maraṇaṃ hotīti yasmā jātassa sattassa maraṇaṃ hoti, na ajātassa. Na kevalaṃ maraṇameva, atha kho jarārogādayo yattakānatthā, sabbepi te jātassa honti jātihetukā. Tenāha bhagavā – ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavantī’’ti (mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1). Tenevāha – ‘‘hatthapādāna chedana’’nti hatthapādānaṃ chedanaṃ jātasseva hoti, na ajātassa. Hatthapādachedanāpadesena cettha bāttiṃsa kammakāraṇāpi dassitā evāti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha – ‘‘vadhabandhapariklesaṃ, jāto dukkhaṃ nigacchatī’’ti. Jīvitaviyojanamuṭṭhippahārādisaṅkhātaṃ vadhapariklesañceva andubandhanādisaṅkhātaṃ bandhapariklesaṃ aññañca yaṃkiñci dukkhaṃ nāma taṃ sabbaṃ jāto eva nigacchati, na ajāto, tasmā jātiṃ na rocemīti.
这里论到生者必有死者，因生便有死，非生无死。不仅唯有死亡，尚有老病等苦痛，这一切皆因生者而有生之因故。故世尊说：『因生故，生老死及忧愁悲痛恼乱俱生。』（《大毗婆沙论》第一卷、《毗婆沙论》225页、《优陀那经》第一章）又说：『断手断脚』，此断手断脚之苦，唯有生者遭受，非生者无此苦。此处用断手断脚之说，仅表明三十二种业因，皆应观察。又说：『杀、缚、羁缠之苦，生者受之而去苦，而非生者不然。』如生者承受生死苦链、杀缚缚缠之苦，即是种种苦，皆由生者而去，非生者则无。故我们不应厌恶生。
Idāni jātiyā kāmānañca accantameva attanā samatikkantabhāvaṃ mūlato paṭṭhāya dassentī – ‘‘atthi sakyakule jāto’’tiādimāha. Tattha aparājitoti kilesamārādinā kenaci na parājito. Satthā hi sabbābhibhū sadevakaṃ lokaṃ aññadatthu abhibhavitvā ṭhito , tasmā aparājito. Sesaṃ vuttanayattā uttānameva.
今世人为显示出生与欲乐已于根本超越之境，因说『生于释迦族』等语。此处说未被污染所胜，谓无任何烦恼所胜。世尊为全天下主宰，独自制服一切神明，住止一切，不受任何烦恼打败，故称未被击败者。此乃对已说法之总结，今仅略举其名。
Upacālātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 伍巴佳喇长老尼偈注释完毕。
Sattakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā. · 七集注释完毕。