1. Ekakanipāto · 1. 一集义注
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · 礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
Khuddakanikāye · 小部中
Therīgāthā-aṭṭhakathā · 《长老尼偈注》
1. Ekakanipāto一、一集
1. Aññatarātherīgāthāvaṇṇanā一、某一长老尼偈释
Idāni therīgāthānaṃ atthasaṃvaṇṇanāya okāso anuppatto. Tattha yasmā bhikkhunīnaṃ ādito yathā pabbajjā upasampadā ca paṭiladdhā, taṃ pakāsetvā atthasaṃvaṇṇanāya karīyamānāya tattha tattha gāthānaṃ aṭṭhuppattiṃ vibhāvetuṃ sukarā hoti supākaṭā ca, tasmā taṃ pakāsetuṃ ādito paṭṭhāya saṅkhepato ayaṃ anupubbikathā –
现在比库尼歌的注释阐义机会尚未获得。因为比库尼们刚刚完成出家及具足比库尼戒的过程，现时若要释明注疏而详细区分每首颂歌的生成缘起，既困难且繁复。所以，基于此起初起念，以简略的前导说明作为引入。
Ayañhi lokanātho ‘‘manussattaṃ liṅgasampattī’’tyādinā vuttāni aṭṭhaṅgāni samodhānetvā dīpaṅkarassa bhagavato pādamūle katamahābhinīhāro samatiṃsapāramiyo pūrento catuvīsatiyā buddhānaṃ santike laddhabyākaraṇo anukkamena pāramiyo pūretvā ñātatthacariyāya lokatthacariyāya buddhatthacariyāya ca koṭiṃ patvā tusitabhavane nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā dasasahassacakkavāḷadevatāhi buddhabhāvāya –
今当世尊被称为“人间之标志”（manussattaṃ liṅgasampattī）等八种称号，集合成八种，释迦牟尼世尊在比来佛陀时代，于众佛二十四尊的旁边，依次实现满具波罗蜜，完成般涅槃知识行为、世间利益与佛教利益之行，降生人间，乃至在忉利天宫驻留，受诸天众众目睹赞叹，
‘‘Kālo kho te mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ;
『大英雄，正是时候，母腹已孕；
Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti. (bu. vaṃ. 1.67) –
护卫众神皆护送，愿你生于不灭之境。』（如《长部续编》第1章67节）
Āyācitamanussūpapattiko tāsaṃ devatānaṃ paṭiññaṃ datvā, katapañcamahāvilokano sakyarājakule suddhodanamahārājassa gehe sato sampajāno mātukucchiṃ okkanto dasamāse sato sampajāno tattha ṭhatvā, sato sampajāno tato nikkhanto lumbinīvane laddhābhijātiko vividhā dhātiyo ādiṃ katvā mahatā parihārena sammadeva parihariyamāno anukkamena vuḍḍhippatto tīsu pāsādesu vividhanāṭakajanaparivuto devo viya sampattiṃ anubhavanto jiṇṇabyādhimatadassanena jātasaṃvego ñāṇassa paripākataṃ gatattā, kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā, rāhulakumārassa jātadivase channasahāyo kaṇḍakaṃ assarājaṃ āruyha , devatāhi vivaṭena dvārena aḍḍharattikasamaye mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā, teneva rattāvasesena tīṇi rajjāni atikkamitvā anomānadītīraṃ patvā ghaṭikāramahābrahmunā ānīte arahattaddhaje gahetvā pabbajito, tāvadeva vassasaṭṭhikatthero viya ākappasampanno hutvā, pāsādikena iriyāpathena anukkamena rājagahaṃ patvā, tattha piṇḍāya caritvā paṇḍavapabbatapabbhāre piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā, māgadharājena rajjena nimantiyamāno taṃ paṭikkhipitvā, bhaggavassārāmaṃ gantvā, tassa samayaṃ pariggaṇhitvā tato āḷārudakānaṃ samayaṃ pariggaṇhitvā, taṃ sabbaṃ analaṅkaritvā anukkamena uruvelaṃ gantvā tattha chabbassāni dukkarakārikaṃ katvā, tāya ariyadhammapaṭivedhassābhāvaṃ ñatvā ‘‘nāyaṃ maggo bodhāyā’’ti oḷārikaṃ āhāraṃ āharanto katipāhena balaṃ gāhetvā visākhāpuṇṇamadivase sujātāya dinnaṃ varabhojanaṃ bhuñjitvā, suvaṇṇapātiṃ nadiyā paṭisotaṃ khipitvā, ‘‘ajja buddho bhavissāmī’’ti katasanniṭṭhāno sāyanhasamaye kāḷena nāgarājena abhitthutiguṇo bodhimaṇḍaṃ āruyha acalaṭṭhāne pācīnalokadhātuabhimukho aparājitapallaṅke nisinno caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ adhiṭṭhāya, sūriye anatthaṅgateyeva mārabalaṃ vidhamitvā, paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā , majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā, pacchimayāme paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ otāretvā, anulomapaṭilomaṃ paccayākāraṃ sammasanto vipassanaṃ vaḍḍhetvā sabbabuddhehi adhigataṃ anaññasādhāraṇaṃ sammāsambodhiṃ adhigantvā, nibbānārammaṇāya phalasamāpattiyā tattheva sattāhaṃ vītināmetvā, teneva nayena itarasattāhepi bodhimaṇḍeyeva vītināmetvā, rājāyatanamūle madhupiṇḍikabhojanaṃ bhuñjitvā, puna ajapālanigrodhamūle nisinno dhammatāya dhammagambhīrataṃ paccavekkhitvā appossukkatāya citte namante mahābrahmunā āyācito buddhacakkhunā lokaṃ volokento tikkhindriyamudindriyādibhede satte disvā mahābrahmunā dhammadesanāya katapaṭiñño ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti āvajjento āḷārudakānaṃ kālaṅkatabhāvaṃ ñatvā, ‘‘bahupakārā kho me pañcavaggiyā bhikkhū, ye maṃ padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsu, yaṃnūnāhaṃ pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti (mahāva. 10) cintetvā, āsāḷhipuṇṇamāyaṃ mahābodhito bārāṇasiṃ uddissa aṭṭhārasayojanaṃ maggaṃ paṭipanno antarāmagge upakena ājīvakena saddhiṃ mantetvā, anukkamena isipatanaṃ patvā tattha pañcavaggiye saññāpetvā ‘‘dveme, bhikkhave, antā pabbajitena na sevitabbā’’tiādinā (mahāva. 13; saṃ. ni. 5.1081; paṭi. ma. 2.30) dhammacakkapavattanasuttantadesanāya aññāsikoṇḍaññappamukhā aṭṭhārasabrahmakoṭiyo dhammāmataṃ pāyetvā pāṭipade bhaddiyattheraṃ, pakkhassa dutiyāyaṃ vappattheraṃ, pakkhassa tatiyāyaṃ mahānāmattheraṃ, catutthiyaṃ assajittheraṃ, sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā, pañcamiyaṃ pana pakkhassa anattalakkhaṇasuttantadesanāya (mahāva. 20; saṃ. ni. 3.59) sabbepi arahatte patiṭṭhāpetvā tato paraṃ yasadārakappamukhe pañcapaṇṇāsapurise, kappāsikavanasaṇḍe tiṃsamatte bhaddavaggiye, gayāsīse piṭṭhipāsāṇe sahassamatte purāṇajaṭileti evaṃ mahājanaṃ ariyabhūmiṃ otāretvā bimbisārappamukhāni ekādasanahutāni sotāpattiphale nahutaṃ saraṇattaye patiṭṭhāpetvā veḷuvanaṃ paṭiggahetvā tattha viharanto assajittherassa vāhasā adhigatapaṭhamamagge sañcayaṃ āpucchitvā, saddhiṃ parisāya attano santikaṃ upagate sāriputtamoggallāne aggaphalaṃ sacchikatvā sāvakapāramiyā matthakaṃ patte aggasāvakaṭṭhāne ṭhapetvā kāḷudāyittherassa abhiyācanāya kapilavatthuṃ gantvā, mānatthaddhe ñātake yamakapāṭihāriyena dametvā, pitaraṃ anāgāmiphale, mahāpajāpatiṃ sotāpattiphale paṭiṭṭhāpetvā , nandakumāraṃ rāhulakumārañca pabbājetvā, satthā punadeva rājagahaṃ paccāgacchi.
承蒙请求人间子宫之生成，赐予天神许诺后，五次遥视遍察，当于舍卫国净头王家，起心清醒地入母腹中。十个月中保持清醒安住，出生后保持清醒而立，继而出家，至卢毗尼园，具备良好出身。展开多种修行诸法，广泛遵行正法，以庄严照护自己。历经老病及寿终，觉知生死苦害，断除身欲之忧患，见出家因缘。拉胡拉出世之日，侍从满众，王子沐浴，前行究竟大出家，于暗夜时分，穿过三条绳索，渡过阿难那河，至贤大婆罗门香锅僧处，受持阿拉汉旗帜，正式出家。彼时已年六十，有定力，具备得心应手的行路风范，随路至王舍城。食乞于班达坡婆陀峨山坡之下，接受乞食饮食。后应召由摩揭陀王亲自请入，往舍卫城芭伽瓦萨园礼拜，当时观察农夫，由阿拉鲁达人群礼拜后，望着罗汉境界入定，始知清净心。复更行往乌鲁维拉城，修持历六个月艰难苦行。因无以领悟圣法，心知「此非觉道」，乃进食粗糙食物。借维萨卡庆满月日，吮果食以增力，得天行菩萨之示：“今日将成佛。”夕时被黑夜龙王惊扰，登上菩提树下菩提座息，面南端坐于无动之地，具四威仪持定精进。初更于夜忆宿世，此后中夜清净天眼洞彻，渐次明悟缘起之理，以正观修习增长，达无与伦比之般涅槃正觉，获得圣果。于当天舍六日宣说涅槃之义，及以此法引导他人悟道。食王座饭于摩诃宾陀利之地，复坐于无忧树荫下，洞察法义深奥，心无疏懈，顶礼大婆罗门，观照世间，以佛眼授人与三根门分别慧眼，示现六根分别。大婆罗门欲闻法，问：“我先当说何法？”知其可受教意，念及阿拉鲁达人情绪，亦念五众比库等，乃理诵第一法。于阿洹牟吒游舍十八由旬道，随护阿基瓦家游行，至祇树精舍，依五众比库令另设圣教，指导不应亲近自新出家的二众戒法诸示范，（依《大部续编》第13章、《增支部》、《表律》第2卷30节）弘法广大，次示第二阿拉汉，第三大名长老，第四阿沙基长老，建立初果捷进。第五部分宣说无我相论，（依《大部续编》第20章、《增支部》第3卷59节）安立所有者皆摄入阿拉汉位。后于迦叶娑罗门前，率五十余众，三十余属迦叶种族，千余住吉利寺处之比库聚集，共赴林中会。此时问询助行者阿沙基长老集藏，得悉沙利子与摩竭罗那之首座功果，于善知识集会中安立，受黑雷眼长老请求，至咖毕拉筏屠抑制妄语，村亡亲近信仰无退转，设立大婆罗门与阿拉汉护法，立难度童儿与拉胡拉王子出家。佛陀复入舍卫城。
Athāparena samayena satthari vesāliṃ upanissāya kūṭāgārasālāyaṃ viharante suddhodanamahārājā setacchattassa heṭṭhāva arahattaṃ sacchikatvā parinibbāyi. Atha mahāpajāpatiyā gotamiyā pabbajjāya cittaṃ uppajji, tato rohinīnadītīre kalahavivādasuttantadesanāya (su. ni. 868 ādayo) pariyosāne nikkhamitvā, pabbajitānaṃ pañcannaṃ kumārasatānaṃ pādaparicārikā ekajjhāsayāva hutvā mahāpajāpatiyā santikaṃ gantvā, sabbāva ‘‘satthu santike pabbajissāmā’’ti mahāpajāpatiṃ jeṭṭhikaṃ katvā satthu santikaṃ gantukāmā ahesuṃ. Ayañca mahāpajāpati pubbepi ekavāraṃ satthāraṃ pabbajjaṃ yācitvā nālattha, tasmā kappakaṃ pakkosāpetvā kese chindāpetvā kāsāyāni acchādetvā sabbā tā sākiyāniyo ādāya vesāliṃ gantvā ānandattherena dasabalaṃ yācāpetvā, aṭṭhagarudhammapaṭiggahaṇena pabbajjaṃ upasampadañca alattha. Itarā pana sabbāpi ekato upasampannā ahesuṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato panetaṃ vatthu tattha tattha pāḷiyaṃ (cūḷava. 402) āgatameva.
后来于另一时，世尊在韦萨离依托客舍讲法，净头大王于寿巾之下证得阿拉汉果，进入般涅槃。玛哈巴嘉巴娣比库尼受出家心生，于罗湿尼河畔讲说纷争经文结束后，离去。五少年的随从女童心志一致，欲向大比库尼请求出家。玛哈巴嘉巴娣既往曾一度向世尊请求出家，不获许可，此次遂断发剪须，染袈裟，携众带至韦萨离，经阿难长老请求授比库尼戒。其他女子则一同受戒。此处略叙如上。详细著录于巴利文处，按处处所记。
Evaṃ upasampannā pana mahāpajāpati satthāraṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Athassā satthā dhammaṃ desesi. Sā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā arahattaṃ pāpuṇi. Sesā ca pañcasatabhikkhuniyo nandakovādapariyosāne (ma. ni. 3.398) arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Evaṃ bhikkhunisaṅghe suppatiṭṭhite puthubhūte tattha tattha gāmanigamajanapadarājadhānīsu kulitthiyo kulasuṇhāyo kulakumārikāyo buddhasubuddhataṃ dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattitañca sutvā, sāsane abhippasannā saṃsāre ca jātasaṃvegā attano sāmike mātāpitaro ñātake ca anujānāpetvā, sāsane uraṃ datvā pabbajiṃsu. Pabbajitvā ca sīlācārasampannā satthuno ca tesaṃ therānañca santike ovādaṃ labhitvā ghaṭentiyo vāyamantiyo nacirasseva arahattaṃ sacchākaṃsu. Tāhi udānādivasena tattha tattha bhāsitā gāthā pacchā saṅgītikārakehi ekajjhaṃ katvā ekakanipātādivasena saṅgītiṃ āropayiṃsu ‘‘imā therīgāthā nāmā’’ti. Tāsaṃ nipātādivibhāgo heṭṭhā vuttoyeva. Tattha nipātesu ekakanipāto ādi. Tatthapi –
如是已具足达上之后，乃至大萨嘉巴蒂师母来到世尊面前，顶礼问讯，立于一旁。然后世尊为她演说法义。她于世尊面前受持修习禅法，证得阿拉汉果。其余五百比库尼，于南都终结时亦证得阿拉汉果。如此比库尼僧团内规矩确立，诸新出家比库尼，于各村落、市镇、乡域、王城中，观察众多士族妇女、贵胄女儿、士族少女，闻闻佛法及胜义法、正法、法的真实义理。对教法欢喜，因生死轮回极苦悲，获其家属亲人许可，献上心愿，将身投出家。既受具戒守护行为规范，又得世尊及其长老们教诲劝导，努力精进，不久证得真实阿拉汉果。因彼缘故，歌颂偈语在各处时常唱诵，由唱诵师统一作单篇歌集，并每一章节首尾互相串联，名曰『此为长老尼颂』。其章节分部如后所说。章节中以单章节为始。其文曰——
§1
1.
‘‘Sukhaṃ supāhi therike, katvā coḷena pārutā;
「愿长老尼安乐而得睡，身披粗布为衣；
Upasanto hi te rāgo, sukkhaḍākaṃva kumbhiya’’nti. –
克服内心之嗔恨，如同瓶中产甘甜。」——
Ayaṃ gāthā ādi. Tassā kā uppatti? Atīte kira aññatarā kuladhītā koṇāgamanassa bhagavato kāle sāsane abhippasannā hutvā satthāraṃ nimantetvā dutiyadivase sākhāmaṇḍapaṃ kāretvā vālikaṃ attharitvā upari vitānaṃ bandhitvā gandhapupphādīhi pūjaṃ katvā satthu kālaṃ ārocāpesi. Satthā tattha gantvā paññatte āsane nisīdi. Sā bhagavantaṃ vanditvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisitvā, bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ ticīvarena acchādesi. Tassā bhagavā anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā yāvatāyukaṃ puññāni katvā āyupariyosāne devaloke nibbattitvā ekaṃ buddhantaraṃ sugatīsu eva saṃsarantī kassapassa bhagavato kāle gahapatikule nibbattitvā viññutaṃ patvā, saṃsāre jātasaṃvegā sāsane pabbajitvā upasampajjitvā vīsativassahassāni bhikkhunisīlaṃ pūretvā, puthujjanakālakiriyaṃ katvā, sagge nibbattā ekaṃ buddhantaraṃ saggasampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ khattiyamahāsālakule nibbatti. Taṃ thirasantasarīratāya therikāti vohariṃsu. Sā vayappattā kulappadesādinā samānajātikassa khattiyakumārassa mātāpitūhi dinnā patidevatā hutvā vasantī satthu vesāligamane sāsane paṭiladdhasaddhā upāsikā hutvā, aparabhāge mahāpajāpatigotamītheriyā santike dhammaṃ sutvā pabbajjāya ruciṃ uppādetvā ‘‘ahaṃ pabbajissāmī’’ti sāmikassārocesi. Sāmiko nānujānāti. Sā pana katādhikāratāya yathāsutaṃ dhammaṃ paccavekkhitvā rūpārūpadhamme pariggahetvā vipassanaṃ anuyuttā viharati.
此偈如何产生？传说过去有一异姓士族女，于世尊时法中生欢喜心，拜请师父。次日，她建造教师法座，围以栏栅，上方结网，供养香花，向世尊宣布法会时间。老师来了，坐于预备之座。她礼拜世尊，端庄地持有主食副食，并以三衣覆盖手臂。世尊为之称赞后起身。她生平行善，寿终后生天界。迦叶佛时再生于居家之中，知悟真理，因生死不安，发心于教法出家受具，历二万余年，修持比库尼戒律。彼女行俗务完毕，生于天上享福，乃至佛陀生起之时，于迦毗罗卫城大士族中降生，以坚定信仰闻法，乐于出家。彼时于大萨嘉巴蒂师母比库尼面前听法，因生出家心愿，对师父发言说「我将出家」；师父不许。她便悉心正思法义，观察色及色法，专心观慧。
Athekadivasaṃ mahānase byañjane paccamāne mahatī aggijālā uṭṭhahi. Sā aggijālā sakalabhājanaṃ taṭataṭāyantaṃ jhāyati. Sā taṃ disvā tadevārammaṇaṃ katvā suṭṭhutaraṃ aniccataṃ upaṭṭhahantaṃ upadhāretvā tato tattha dukkhāniccānattatañca āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā anukkamena ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā anāgāmiphale patiṭṭhahi. Sā tato paṭṭhāya ābharaṇaṃ vā alaṅkāraṃ vā na dhāreti. Sā sāmikena ‘‘kasmā tvaṃ, bhadde, idāni pubbe viya ābharaṇaṃ vā alaṅkāraṃ vā na dhāresī’’ti vuttā attano gihibhāve abhabbabhāvaṃ ārocetvā pabbajjaṃ anujānāpesi. So visākho upāsako viya dhammadinnaṃ mahatā parihārena mahāpajāpatigotamiyā santikaṃ netvā ‘‘imaṃ, ayye, pabbājethā’’ti āha. Atha mahāpajāpatigotamī taṃ pabbājetvā upasampādetvā vihāraṃ netvā satthāraṃ dassesi. Satthāpissā pakatiyā diṭṭhārammaṇameva vibhāvento ‘‘sukhaṃ supāhī’’ti gāthamāha.
某日，鼻旁有巨大火网升起。她专注冥想，如遇牢固护城墙，随顺真实无常法，断除执着，增长观法，渐次勤勉于道，以无余漏果确立。此后不再佩戴任何装饰品。师父对她说「为何今不如昔带饰？」，指其于俗世无适合佩饰，因而允许出家。此时如同在维萨迦居士照顾下，大萨嘉巴蒂师母被带至出家地，受具比库尼戒，示现给导师。世尊以教法分明阐释，诵唱「愿长老尼安乐而得睡」的偈语。
Tattha sukhanti bhāvanapuṃsakaniddeso. Supāhīti āṇattivacanaṃ. Theriketi āmantanavacanaṃ. Katvā coḷena pārutāti appicchatāya niyojanaṃ. Upasanto hi te rāgoti paṭipattikittanaṃ. Sukkhaḍākaṃvāti upasametabbassa kilesassa asārabhāvanidassanaṃ. Kumbhiyanti tadādhārassa aniccatucchādibhāvanidassanaṃ.
此处讲述修习佛法之人的安乐。『安乐得睡』意为完达。『长老尼』为欢迎之词。『披粗布为衣』喻示约束嗔恨。『克服嗔恨』即行持内心的止观练习。『如瓶中甘甜』比喻应当止息的烦恼湿毒。
Sukhanti cetaṃ iṭṭhādhivacanaṃ. Sukhena nidukkhā hutvāti attho. Supāhīti nipajjanidassanañcetaṃ catunnaṃ iriyāpathānaṃ, tasmā cattāropi iriyāpathe sukheneva kappehi sukhaṃ viharāti attho. Theriketi idaṃ yadipi tassā nāmakittanaṃ, pacurena anvatthasaññābhāvato pana thire sāsane thirabhāvappatte, thirehi sīlādidhammehi samannāgateti attho. Katvā coḷena pārutāti paṃsukūlacoḷehi cīvaraṃ katvā acchāditasarīrā taṃ nivatthā ceva pārutā ca. Upasanto hi te rāgoti hi-saddo hetvattho. Yasmā tava santāne uppajjanakakāmarāgo upasanto anāgāmimaggañāṇagginā daḍḍho, idāni tadavasesaṃ rāgaṃ aggamaggañāṇagginā dahetvā sukhaṃ supāhīti adhippāyo. Sukkhaḍākaṃva kumbhiyanti yathā taṃ pakke bhājane appakaṃ ḍākabyañjanaṃ mahatiyā aggijālāya paccamānaṃ jhāyitvā sussantaṃ vūpasammati, yathā vā udakamisse ḍākabyañjane uddhanaṃ āropetvā paccamāne udake vijjamāne taṃ cicciṭāyati ciṭiciṭāyati, udake pana chinne upasantameva hoti, evaṃ tava santāne kāmarāgo upasanto, itarampi vūpasametvā sukhaṃ supāhīti.
此处的「sukhanti」为欲令心乐悦而说。其义为：因乐而离苦。所谓「supāhī」者，指四种行路法的表现示现，故在四道行经上亦言因乐而行乐。所谓「therikā」指这名字为女性长老者，虽不具继承传承之名，但在教法上显现坚定，因具戒等法故谓之坚定。说她穿粗布尘堆衣，用布片覆盖身体，衣被称为粗布覆体。所说「upasanto」即心离欲谓语之助声，因「hi」者示理由。因当时你族中生起的欲爱业已被离欲圣道智慧之火所断除，现此余存的欲爱亦被断除，因为火已灭，故生安乐，这名「supāhī」为此安乐所主。譬如陶罐因热火烘烤，食物煮熟，安静清净，或如水中竹筒水泥沉浮，断绝水流，水遂凉静，如是你族中欲爱灭除，其他诸欲皆平息，因此安乐生起，名「supāhī」。
Therī indriyānaṃ paripākaṃ gatattā satthu desanāvilāsena ca gāthāpariyosāne saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.1.26-30).
这位女性长老因五根成熟，得以圆满比库尼戒，并得阿拉汉果。此谓依师教导、经行礼拜、经咏歌唱，以及于经末的调御话语，皆使她证得阿拉汉道。此事记载于《阿陀那经》女性长老篇第2卷第1章26至30节。
‘‘Koṇāgamanabuddhassa, maṇḍapo kārito mayā;
『我为尊者转轮圣王如来的来处建造礼拜堂，』
Dhuvaṃ ticīvaraṃdāsiṃ, buddhassa lokabandhuno.
『我曾恒常布施三衣，以供养这世间之王佛。』
‘‘Yaṃ yaṃ janapadaṃ yāmi, nigame rājadhāniyo;
『我去诸国邦城，无论村邑与王都，』
Sabbattha pūjito homi, puññakammassidaṃ phalaṃ.
『皆被敬奉，享此善法果报。』
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;
『烦恼已被熄灭于我，诸有皆已消散；』
Nāgīva bandhanaṃ chetvā, viharāmi anāsavā.
『如同巨蟒挣脱束缚，我自在行持无染污；』
‘‘Svāgataṃ vata me āsi, buddhaseṭṭhassa santike;
『我确已受圣遇至佛陀圣所；』
Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.
『三明圆备未曾缺舍，已成佛陀教法；』
‘‘Paṭisambhidā catasso, vimokkhāpi ca aṭṭhime;
『四种破谛已明了，第八解脱亦已达成；』
Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
『六神通真实显现，成就佛陀所传教法。』
Arahattaṃ pana patvā therī udānentī tameva gāthaṃ abhāsi, tenāyaṃ gāthā tassā theriyā gāthā ahosi. Tattha theriyā vuttagāthāya anavaseso rāgo pariggahito aggamaggena tassa vūpasamassa adhippetattā. Rāgavūpasameneva cettha sabbesampi kilesānaṃ vūpasamo vuttoti daṭṭhabbaṃ tadekaṭṭhatāya sabbesaṃ kilesadhammānaṃ vūpasamasiddhito. Tathā hi vuccati –
阿拉汉果德已得，长老比库尼默然无语，其时正吟此偈，此偈即是该比库尼之偈。此处比库尼所说偈语，虽未尽述，却系以贪欲已被逐灭的义理，说明此贪欲消除乃由最初的念念断除起，表现了其入禅止息的实际得证。由此可见，贪欲止息恰是诸烦恼中止息之最殊胜故，须了知所有烦恼之断灭皆由贪欲止息成就。其理如说：
‘‘Uddhaccavicikicchāhi, yo moho sahajo mato;
“心驰意乱与疑惑，皆由痴愚性所生；
Pahānekaṭṭhabhāvena, rāgena saraṇo hi so’’ti.
弃绝一切执着处，归依无贪为真实。”
Yathā cettha sabbesaṃ saṃkilesānaṃ vūpasamo vutto, evaṃ sabbatthāpi tesaṃ vūpasamo vuttoti veditabbaṃ. Pubbabhāge tadaṅgavasena, samathavipassanākkhaṇe vikkhambhanavasena, maggakkhaṇe samucchedavasena, phalakkhaṇe paṭippassaddhivasena vūpasamasiddhito. Tena catubbidhassāpi pahānassa siddhi veditabbā . Tattha tadaṅgappahānena sīlasampadāsiddhi, vikkhambhanapahānena samādhisampadāsiddhi, itarehi paññāsampadāsiddhi dassitā hoti pahānābhisamayopasijjhanato. Yathā bhāvanābhisamayaṃ sādheti tasmiṃ asati tadabhāvato, tathā sacchikiriyābhisamayaṃ pariññābhisamayañca sādheti evāti. Caturābhisamayasiddhiyā tisso sikkhā, paṭipattiyā tividhakalyāṇatā, sattavisuddhiyo ca paripuṇṇā imāya gāthāya pakāsitā hontīti veditabbaṃ. Aññatarātherī apaññātā nāmagottādivasena apākaṭā, ekā therī lakkhaṇasampannā bhikkhunī imaṃ gāthaṃ abhāsīti adhippāyo.
既然于此身心诸烦恼无不息灭，则当知诸处诸法一切烦恼皆可断绝。其于修行早期，以分段修止偏能力治欲；观法阶段借舍念治戏论；道理阶段断灭诸习气；结果阶段现前心净而安稳；于此四时先后皆得断灭诸结，功德圆满。由此四种断除功德显现，分得三功德：以分段止失贪欲，遂成戒德圆满；舍念舍戏论使心安定，成定德具足；此外慧德也隽现。如是习修观得，理实相断，真实证悟皆同显现。四功德成就下，三学修行纯熟，行持正当完满，七净除圆成，皆由此偈光明宣说。
Aññatarātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 某一长老尼偈释结束。
2. Muttātherīgāthāvaṇṇanā2. 穆德长老尼偈注释
§2
2.
‘‘Mutte muccassu yogehi, cando rāhuggahā iva;
其中一位长老比库尼，或未具慧根，未显名姓出，唯有一比库尼荣获此偈，以为大旨言说：
Vippamuttena cittena, anaṇā bhuñja piṇḍaka’’nti. –
“解脱自在逍遥，心如朗月明净；
Ayaṃ muttāya nāma sikkhamānāya gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā ekadivasaṃ satthāraṃ rathiyaṃ gacchantaṃ disvā pasannamānasā pañcapatiṭṭhitena vanditvā pītivegena satthu pādamūle avakujjā nipajji. Sā tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇamahāsālakule nibbatti, muttātissā nāmaṃ ahosi. Sā upanissayasampannatāya vīsativassakāle mahāpajāpatigotamiyā santike pabbajitvā sikkhamānāva hutvā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā vipassanāya kammaṃ karoti. Sā ekadivasaṃ bhattakiccaṃ katvā piṇḍapātapaṭikkantā therīnaṃ bhikkhunīnaṃ vattaṃ dassetvā divāṭṭhānaṃ gantvā raho nisinnā vipassanāya manasikāraṃ ārabhi. Satthā surabhigandhakuṭiyā nisinnova obhāsaṃ vissajjetvā tassā purato nisinno viya attānaṃ dassetvā ‘‘mutte muccassu yogehī’’ti imaṃ gāthamāha.
此为名为“解脱女”的在学尼所作之颂。此颂亦曾由早期佛陀弟子们作成，皆于各处详述因缘，称赞善行。此善行乃慧眼佛陀时代，女姓在家族中出生，生于名门望族中，得到智觉后，经历了觉悟而通达一日，见到行经的师长，内心欢喜，以五种恭敬之礼奉上，满怀喜悦，身躬跪地，伏于师足之下。彼以此功德业，在天道升入天界，生生不息，轮转于如来们境界。如是女姓生于沙瓦提婆罗门的显赫大家族，名为解脱女。在善因缘之故，她得以在长达二十年之久的年月中，于玛哈巴嘉巴娣果德弥面前出家为在学尼，勤修戒行，并着手修习观行。她一日完成供养，乞食毕后，示现比库尼们的生活作息，继而在白天巡游禅坐，以清净心专注观行。彼于清香之所居，仿佛沙利子坐于光明中，示现自身，告诫曰：“解脱者应当远离束缚！”而唱此偈颂。
Tattha mutteti tassā ālapanaṃ. Muccassu yogehīti maggapaṭipāṭiyā kāmayogādīhi catūhi yogehi mucca, tehi vimuttacittā hohi. Yathā kiṃ? Cando rāhuggahā ivāti rāhusaṅkhāto gahato cando viya upakkilesato muccassu. Vippamuttena cittenāti ariyamaggena samucchedavimuttiyā suṭṭhu vimuttena cittena, itthaṃ bhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Anaṇā bhuñja piṇḍakanti kilesaiṇaṃ pahāya anaṇā hutvā raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjeyyāsi. Yo hi kilese appahāya satthārā anuññātapaccaye paribhuñjati, so sāṇo paribhuñjati nāma. Yathāha āyasmā bākulo – ‘‘sattāhameva kho ahaṃ, āvuso, sāṇo raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñji’’nti (ma. ni. 3.211). Tasmā sāsane pabbajitena kāmacchandādiiṇaṃ pahānāya anaṇena hutvā saddhādeyyaṃ paribhuñjitabbaṃ. Piṇḍakanti desanāsīsameva, cattāropi paccayeti attho. Abhiṇhaṃ ovadatīti ariyamaggappattiyā upakkilese visodhento bahuso ovādaṃ deti.
此处“解脱女”所言之“解脱”即她的开示。所谓“远离束缚”，乃指通过行持正道，断除贪、嗔、痴等四种束缚，令心达到自在解脱。何以见得？如月脱去云雾之障，月光重现，云雾乃称为束缚，月如染污烦恼。所谓彻底解脱之心，乃依圣道断除束缚，以正觉之慧品自持心意。譬如无钱而不食财物，舍弃烦恼，获得无财而安乐的境地。真正舍弃烦恼者，乃以无执条件而自在生活，此人真得自由。正如长老跋屈罗所言：“诸君，我已七日乐于无执之境。”因此，戒律教导初出家者应当断除贪欲，成为无执心，以信受法而安住。如教法中乞食者所言，正是四大条件之一。经常反复开示，乃因圣道正证，净除烦恼，多方示教说法。
Sā tasmiṃ ovāde ṭhatvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.1.31-36) –
该女依此教诲，坚守修行，不久速证阿拉汉果。于律藏赞偈中曾称述（《阿陀那长老律本》第二卷第一章31至36偈）曰：
‘‘Vipassissa bhagavato, lokajeṭṭhassa tādino;
“观佛为世尊，广大光辉照世人；
Rathiyaṃ paṭipannassa, tārayantassa pāṇino.
行师道前进，疲难困境悉超越。
‘‘Gharato nikkhamitvāna, avakujjā nipajjahaṃ;
舍家出离世，身跪服膝顶师前。”
Anukampako lokanātho, sirasi akkamī mama.
慈悲为怀的世界主，愿我头顶蒙护。
‘‘Akkamitvāna sirasi, agamā lokanāyako;
『我已承受头顶护持，来至世界之主；
Tena cittappasādena, tusitaṃ agamāsahaṃ.
因此心生喜悦，得入兜率天。
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
我内心烦恼已断……作如是念，行佛陀教法』。
Arahattaṃ pana patvā sā tameva gāthaṃ udānesi. Paripuṇṇasikkhā upasampajjitvā aparabhāge parinibbānakālepi tameva gāthaṃ paccabhāsīti.
承得阿拉汉果后，即诵此偈作为欢喜语。具足圆满戒法而得具足比库戒，直至后半生入般涅槃时亦复诵此偈。
Muttātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 穆德长老尼偈注释完毕。
3. Puṇṇātherīgāthāvaṇṇanā3. 布纳长老尼偈注释
Puṇṇepūrassu dhammehīti puṇṇāya nāma sikkhamānāya gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī buddhasuññe loke candabhāgāya nadiyā tīre kinnarayoniyaṃ nibbattā. Ekadivasaṃ tattha aññataraṃ paccekabuddhaṃ disvā pasannamānasā naḷamālāya taṃ pūjetvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Sā tena puññakammena sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ gahapatimahāsālakule nibbatti. Puṇṇātissā nāmaṃ ahosi. Sā upanissayasampannatāya vīsativassāni vasamānā mahāpajāpatigotamiyā santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā pabbajitvā sikkhamānā eva hutvā vipassanaṃ ārabhi. Satthā tassā gandhakuṭiyaṃ nisinno eva obhāsaṃ vissajjetvā –
『愿法圆满完善』为名，乃为具戒在学比库歌咏。此偈亦于古佛时代由佛弟子们作成，彼时各处社会条件清净，世间无佛，如月光照耀河岸，生有仙女于乾隆除下。一日于彼处看到一位宿命通者独觉，在惬意心情下以萧然花环敬礼，作缅怀礼拜，遂坚定发起善根。因斯善根而在此佛出现时，生于萨瓦提笈多大族而为富家大户。如是名曰圆满女。她资缘圆满，于是居住二十余年，近侍玛哈巴嘉巴娣果德弥，闻法生信，出家为比库尼在学尼，开始正观修习。师尊坐于香室，则消然光明渐隐——
§3
3.
‘‘Puṇṇe pūrassu dhammehi, cando pannaraseriva;
「勿令功德不圆满，如同十五夜之满月；
Paripuṇṇāya paññāya, tamokhandhaṃ padālayā’’ti. – imaṃ gāthamāha;
以圆满智慧，消灭蒙昧之暗。」这就是此偈的内容；
Tattha puṇṇeti tassā ālapanaṃ. Pūrassu dhammehīti sattatiṃsabodhipakkhiyadhammehi paripuṇṇā hohi. Cando pannaraserivāti ra-kāro padasandhikaro. Pannarase puṇṇamāsiyaṃ sabbāhi kalāhi paripuṇṇo cando viya. Paripuṇṇāya paññāyāti soḷasannaṃ kiccānaṃ pāripūriyā paripuṇṇāya arahattamaggapaññāya. Tamokhandhaṃ padālayāti mohakkhandhaṃ anavasesato bhinda samucchinda. Mohakkhandhapadālanena saheva sabbepi kilesā padālitā hontīti.
其中“功德圆满”表明其修行圆满。所谓功德圆满，即愿你以三十七道集成就圆满。十五夜满月者，是字音连缀。十五夜之满月，以所有月相圆盈如满月。圆满智慧者，指圆满完成十六种功德，具足通向阿拉汉道之智慧。灭暗暗团者，指断除无余之无明暗团。此处「灭暗暗团」意指如同连根拔除无明暗团，因连带断灭杂染，诸烦恼亦皆毁坏。
Sā taṃ gāthaṃ sutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.1.37-45) –
那人闻此偈，增长了正见，毕至阿拉汉果。故在《阿陀尼篇》中说（阿陀·长老女2.1.37-45）：
‘‘Candabhāgānadītīre, ahosiṃ kinnarī tadā;
「当我于蝉伽迦那江岸，曾为一缈那女；
Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, sayambhuṃ aparājitaṃ.
见净佛如自觉者，未曾战胜者出现。」
‘‘Pasannacittā sumanā, vedajātā katañjalī;
内心清净善良，胸怀欢喜，双手合十；
Naḷamālaṃ gahetvāna, sayambhuṃ abhipūjayiṃ.
手持美丽花环，虔敬礼拜自觉佛。
‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;
依此善业，以及心愿坚固；
Jahitvā kinnarīdehaṃ, agacchiṃ tidasaṃ gatiṃ.
舍弃人形身躯，往三界无生处去。
‘‘Chattiṃsadevarājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ;
为三十三天众神，成就大神通；
Dasannaṃ cakkavattīnaṃ, mahesittamakārayiṃ;
为十方诸天王，皆成大神通；
Saṃvejetvāna me cittaṃ, pabbajiṃ anagāriyaṃ.
思惟坚固我的心，舍弃家居出家而行。
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;
烦恼已在我心中沉寂，诸有皆被熄灭。
Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo.
诸根本烦恼已尽，不复有再生之苦。
‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ pupphamabhipūjayiṃ;
经历四十九劫，我供养此花；
Duggatiṃ nābhijānāmi, pupphapūjāyidaṃ phalaṃ.
不知恶趣果报，花供乃此胜报。
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
烦恼已在我心中沉寂……已成佛法所作。」
Arahattaṃ pana patvā sā therī tameva gāthaṃ udānesi. Ayameva cassā aññābyākaraṇagāthā ahosīti.
已证阿拉汉果的那位长老，即是以此偈颂作自证。此偈即为所谓不作他释之偈。
Puṇṇātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 布纳长老尼偈注释完毕。
4. Tissātherīgāthāvaṇṇanā4. 帝萨长老尼偈注释
Tisse sikkhassu sikkhāyāti tissāya sikkhamānāya gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā sambhatakusalapaccayā imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ sakyarājakule nibbattitvā vayappattā bodhisattassa orodhabhūtā pacchā mahāpajāpatigotamiyā saddhiṃ nikkhamitvā pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karoti. Tassā satthā heṭṭhā vuttanayeneva obhāsaṃ vissajjetvā –
此乃『三种修行的修持』偈，特为三昧在学尼而作。此偈与古代佛陀们所作相同，皆在不同场合弘扬戒律深法，因缘成就善法，促成三宝兴起。经此因缘，佛陀于咖毕拉尊处、生于释迦王族，成道得果。修持菩萨身时，历经困苦，后与大摩诃波阇波提·果德弥尊女共出家，勤修内观禅定，成就不退转果。其后世尊如下所示，表示此义：
§4
4.
‘‘Tisse sikkhassu sikkhāya, mā taṃ yogā upaccaguṃ;
『谨持三种修行，要勿偏执专心；
Sabbayogavisaṃyuttā, cara loke anāsavā’’ti. – gāthaṃ abhāsi;
断绝一切烦恼后，清净生活于世间』——如是偈言。
Tattha tisseti tassā ālapanaṃ. Sikkhassu sikkhāyāti adhisīlasikkhādikāya tividhāya sikkhāya sikkha, maggasampayuttā tisso sikkhāyo sampādehīti attho. Idāni tāsaṃ sampādane kāraṇamāha ‘‘mā taṃ yogā upaccagu’’nti manussattaṃ, indriyāvekallaṃ, buddhuppādo, saddhāpaṭilābhoti ime yogā samayā dullabhakkhaṇā taṃ mā atikkamuṃ. Kāmayogādayo eva vā cattāro yogā taṃ mā upaccaguṃ mā abhibhaveyyuṃ. Sabbayogavisaṃyuttāti sabbehi kāmayogādīhi yogehi vimuttā tato eva anāsavā hutvā loke cara, diṭṭhasukhavihārena viharāhīti attho.
此处『三种修行』意为依戒三学等善法三种修行，并行八正道三种修行，以成三种修持。理由则在『勿偏执专心』即戒律盲断，也即人心执著自身感官。佛陀降生，是信心之得，正因甚难获得信心，故不可执著过甚。此『瑜伽』可指欲行等四种习气修持，故戒者嘱勿执著，免受其困扰。所谓『断绝一切烦恼』即从各种欲行知见中解脱，故得无染清净而自在世间，得见真实幸福而安住。
Sā taṃ gāthaṃ sutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇīti ādinayo heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo.
彼日闻此偈，正念增长，得证阿拉汉果，尊者应如上所说体悟此义。
Tissātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 帝萨长老尼偈注释完毕。
5-10. Tissāditherīgāthāvaṇṇanā5-10. 帝萨等长老尼偈注释
Tisseyuñjassu dhammehīti tissāya theriyā gāthā . Tassā vatthu tissāsikkhamānāya vatthusadisaṃ. Ayaṃ pana therī hutvā arahattaṃ pāpuṇi. Yathā ca ayaṃ, evaṃ ito paraṃ dhīrā, vīrā, mittā, bhadrā, upasamāti pañcannaṃ therīnaṃ vatthu ekasadisameva. Sabbāpi imā kapilavatthuvāsiniyo bodhisattassa orodhabhūtā mahāpajāpatigotamiyā saddhiṃ nikkhantā obhāsagāthāya ca arahattaṃ pattā ṭhapetvā sattamiṃ. Sā pana obhāsagāthāya vinā pageva satthu santike laddhaṃ ovādaṃ nissāya vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇitvā udānavasena ‘‘vīrā vīrehī’’ti gāthaṃ abhāsi. Itarāpi arahattaṃ patvā –
“修持三法”的意思，是指三位长老所赞颂的偈语。这一缘起，类似于授课时对三学在学尼的教导内容。此女性长老成就阿拉汉果。正如此人所成，其他坚定持守、勇猛精进、彼此友爱、品行良善、安静寂灭的五位长老，也皆拥有相同教法内容。所有这些，都曾是咖毕拉林中佛陀所居住的菩萨，后作为大婆伽婆帝果德弥，与其等同行齐出家，同赴法门，证得阿拉汉果，立于第五位。这位女性长老仅凭偈语，乃当世佛陀面前初得开示，激起观照热诚，遂证阿拉汉果。她以《怜勇者偈》激励他人。其他长老亦证阿拉汉果——
§5
5.
‘‘Tisse yuñjassu dhammehi, khaṇo taṃ mā upaccagā;
“行持三法者，莫贪此一时，
Khaṇātītā hi socanti, nirayamhi samappitā.
逾时众生哀恸，受困狱苦之中。”
§6
6.
‘‘Dhīre nirodhaṃ phusehi, saññāvūpasamaṃ sukhaṃ;
“贤者当触内心止息，感受念想安乐，
Ārādhayāhi nibbānaṃ, yogakkhemamanuttaraṃ.
勤行止入灭尊，得无上安稳之处。”
§7
7.
‘‘Vīrā vīrehi dhammehi, bhikkhunī bhāvitindriyā;
“勇猛者持行法门，戒定慧三根利养；
Dhāreti antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhanaṃ.
持守身躯终极，已胜魔王波罗奢哈那。
§8
8.
‘‘Saddhāya pabbajitvāna, mitte mittaratā bhava;
「以信心出家，亲近善友，乐于结善缘；
Bhāvehi kusale dhamme, yogakkhemassa pattiyā.
修习善法，以获得最上禅定安稳之境。
§9
9.
‘‘Saddhāya pabbajitvāna, bhadre bhadraratā bhava;
「以信心出家，善诸善乐，常乐于善行；
Bhāvehi kusale dhamme, yogakkhemamanuttaraṃ.
修习善法，获得无上安稳不退转。
§10
10.
‘‘Upasame tare oghaṃ, maccudheyyaṃ suduttaraṃ;
「止息而渡激流，超越死界，至最高正觉境界；
Dhārehi antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhana’’nti. – gāthāyo abhāsiṃsu;
持守最后的身躯，克服魔王如征服骏马。——诸偈如此宣说。
Tattha yuñjassu dhammehīti samathavipassanādhammehi ariyehi bodhipakkhiyadhammehi ca yuñja yogaṃ karohi. Khaṇo taṃ mā upaccagāti yo evaṃ yogabhāvanaṃ na karoti, taṃ puggalaṃ patirūpadese uppattikkhaṇo, channaṃ āyatanānaṃ avekallakkhaṇo, buddhuppādakkhaṇo, saddhāya paṭiladdhakkhaṇo, sabbopi ayaṃ khaṇo atikkamati nāma. So khaṇo taṃ mā atikkami. Khaṇātītāti ye hi khaṇaṃ atītā, ye ca puggale so khaṇo abhīto, te nirayamhi samappitā hutvā socanti, tattha nibbattitvā mahādukkhaṃ paccanubhavantīti attho.
言曰：在此当专注于法，以止观二法和圣谛觉支等尊贵法门修习，使自己专念不散。只此一刹那不可放逸，若有人不修此禅定般的修持，则此人即刻于彼世相灭之时死去，其界住所无别相，已无佛降临所，失去信心。此一刻超越便难以回头。所谓一刹那，是过去的瞬时。此人畏惧此刻，堕入地狱受大苦，现受苦报，深受严重痛苦，意即如是。
Nirodhaṃ phusehīti kilesanirodhaṃ phussa paṭilabha. Saññāvūpasamaṃ sukhaṃ, ārādhayāhi nibbānanti kāmasaññādīnaṃ pāpasaññānaṃ upasamanimittaṃ accantasukhaṃ nibbānaṃ ārādhehi.
断灭之果受用，即断除烦恼之获。以观念现灭净灭为乐，称之为涅槃。应爱护之，涅槃为诸欲色等恶念之灭尽之标记，是极大安乐之涅槃，宜当修习之。
Vīrā vīrehi dhammehīti vīriyapadhānatāya vīrehi tejussadehi ariyamaggadhammehi bhāvitindriyā vaḍḍhitasaddhādiindriyā vīrā bhikkhunī vatthukāmehi savāhanaṃ kilesamāraṃ jinitvā āyatiṃ punabbhavābhāvato antimaṃ dehaṃ dhāretīti therī aññaṃ viya katvā attānaṃ dasseti.
理勇士以勇士之法修行，即勤勉专注于四圣谛妙法，起精进意乐，以坚定信心诸根。勇士如戒法尼比库尼，以欲念为衣，克服魔障，保持后世不再生死轮回，坚守最后身躯。长老女比库尼如是示现自相。
Mitteti taṃ ālapati. Mittaratāti kalyāṇamittesu abhiratā. Tattha sakkārasammānakaraṇatā hohi. Bhāvehi kusale dhammeti ariyamaggadhamme vaḍḍhehi. Yogakkhemassāti arahattassa nibbānassa ca pattiyā adhigamāya.
谓之友者，乃对善友欢喜亲近之意。应修养于良善之友，得其敬重与尊敬。修行于贤良法门，增长善法。所谓瑜伽安稳者，是指依止阿拉汉果涅槃而得解脱安稳。
Bhadreti taṃ ālapati. Bhadraratāti bhadresu sīlādidhammesu ratā abhiratā hohi. Yogakkhemamanuttaranti catūhi yogehi khemaṃ anupaddavaṃ anuttaraṃ nibbānaṃ, tassa pattiyā kusale bodhipakkhiyadhamme bhāvehīti attho.
谓之善者，谓于善法戒律等中欢喜乐悦。此善乐者，以四正觉支修行获得无间断安稳、不动摇者，究竟涅槃成就。故应修习善法及觉支，以达成此意。
Upasameti taṃ ālapati. Tare oghaṃ maccudheyyaṃ suduttaranti maccu ettha dhīyatīti maccudheyyaṃ, anupacitakusalasambhārehi suṭṭhu duttaranti suduttaraṃ, saṃsāramahoghaṃ tare ariyamagganāvāya tareyyāsi. Dhārehi antimaṃ dehanti tassa taraṇeneva antimadehadharā hohīti attho.
『他岸』者，离岸也。此于彼岸说法。彼说：『渡此苦海，超越生死，世间难测之苦。』以此义解生死苦海能被超越。『生死』者，为不善所成之果报，难测难解者也。善法结合不杂乱，则能妙渡此苦海，谓为生死苦海的难以超越者而能超越者。其意谓：克持此身末际，由超越之功，终得最后安身者，是谓义也。
Tissāditherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 帝萨等长老尼偈注释完毕。
Niṭṭhitā paṭhamavaggavaṇṇanā. · 第一品注释完毕。
11. Muttātherīgāthāvaṇṇanā11. 穆德长老尼偈注释
Sumuttāsādhumuttāmhītiādikā muttātheriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde kosalajanapade oghātakassa nāma daliddabrāhmaṇassa dhītā hutvā nibbatti, taṃ vayappattakāle mātāpitaro ekassa khujjabrāhmaṇassa adaṃsu. Sā tena gharāvāsaṃ arocantī taṃ anujānāpetvā pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karoti. Tassā bahiddhārammaṇesu cittaṃ vidhāvati, sā taṃ niggaṇhantī ‘‘sumuttā sādhumuttāmhī’’ti gāthaṃ vadantīyeva vipassanaṃ ussukkāpetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne –
『诸解脱者，皆成就净释也』为诸解脱高僧之歌。此歌于古佛时代亦有建造，彼处皆依功德善法证得，乃至此佛出世之时，居于此国之善根辍绝之婆罗门之女因业感生，垂老时父母弃绝，彼女不悦家居，自出家作修观行者。其心外解显达，取藏意为『净释成就』之歌，安忍默持，得阿拉汉果。此中义详见传记云—
‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammesu cakkhumā;
『莲花出世者名为净胜，明见一切诸法；
Pāṇine anugaṇhanto, piṇḍāya pāvisī puraṃ.
随持于身，衣食获供养，入城布施。
‘‘Tassa āgacchato satthu, sabbe nagaravāsino;
时佛来到，城中众人；
Haṭṭhatuṭṭhā samāgantvā, vālikā ākiriṃsu te.
齐集而起，布障迎迎。』
‘‘Vīthisammajjanaṃ katvā, kadalipuṇṇakaddhaje;
「行道正端已成，处于满水之河岸；
Dhūmaṃ cuṇṇañca māsañca, sakkāraṃ kacca satthuno.
施以烟尘与灰烬，还有礼敬师长之物。
‘‘Maṇḍapaṃ paṭiyādetvā, nimantetvā vināyakaṃ;
舍弃华盖高座，迎请诸尊护法；
Mahādānaṃ daditvāna, sambodhiṃ abhipatthayi.
施以巨大布施后，专心求至正觉。
‘‘Padumuttaro mahāvīro, hārako sabbapāṇinaṃ;
莲花生尊伟丈夫，是一切众生护持者；
Anumodaniyaṃ katvā, byākāsi aggapuggalo.
经受称赞许可，然后开示尊贵圣人。」
‘‘Satasahasse atikkante, kappo hessati bhaddako;
『若能超过十万劫，便当得为幸福者；』
Bhavābhave sukhaṃ laddhā, pāpuṇissasi bodhiyaṃ.
『于生死轮回中得大安乐，必能成就觉悟。』
‘‘Hatthakammañca ye keci, katāvī naranāriyo;
『凡是男女所为的手业，』
Anāgatamhi addhāne, sabbā hessanti sammukhā.
『于未来世聚会时，皆当面对相遇。』
‘‘Tena kammavipākena, cetanāpaṇidhīhi ca;
『依此业果及意愿之所归，』
Uppannadevabhavane, tuyhaṃ tā paricārikā.
『于现生天界，汝即是那侍从者。』
‘‘Dibbaṃ sukhamasaṅkhyeyyaṃ, mānusañca asaṅkhiyaṃ;
天上无量无边的快乐与人间难以计数的快乐，
Anubhonti ciraṃ kālaṃ, saṃsarimha bhavābhave.
在轮回生死中，人们长时间经历此等。
‘‘Satasahassito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā;
于千千万个劫中，当时所行的业，
Sukhumālā manussesu, atho devapuresu ca.
在人间或天宫中像细微花环般显现。
‘‘Rūpaṃ bhogaṃ yasaṃ āyuṃ, atho kittisukhaṃ piyaṃ;
获得形色享受、荣誉寿命，或名声快乐亲近之物；
Labhāmi satataṃ sabbaṃ, sukataṃ kammasampadaṃ.
我恒常获得诸种善业成就的成果。
‘‘Pacchime bhave sampatte, jātāhaṃ brāhmaṇe kule;
“在前生中生起时，我出身于婆罗门之家，
Sukhumālahatthapādā , ramaṇiye nivesane.
双手轻柔脚步轻盈，居于赏心悦目的住所。
‘‘Sabbakālampi pathavī, na passāmanalaṅkataṃ;
尽管大地万物众多，却见不到平静与宁和，
Cikkhallabhūmiṃ asuciṃ, na passāmi kudācanaṃ.
污秽之地纷扰不止，我无处得以安住。
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
烦恼已被我彻底破除……因此我成就了佛陀的教法。”
Arahattaṃ pana patvā udānentī –
成就阿拉汉果后，他欢喜地宣说——
§11
11.
‘‘Sumuttā sādhumuttāmhi, tīhi khujjehi muttiyā;
「我已善得解脱，从三种弯曲中得解脱；
Udukkhalena musalena, patinā khujjakena ca;
从臼、从杵、以及从那驼背的丈夫；
Muttāmhi jātimaraṇā, bhavanetti samūhatā’’ti. – imaṃ gāthaṃ abhāsi;
我已从生死中解脱，存有之牵引已被根除。」——说了这首偈颂；
Tattha sumuttāti suṭṭhu muttā. Sādhumuttāmhīti sādhu sammadeva muttā amhi. Kuto pana sumuttā sādhumuttāti āha ‘‘tīhi khujjehi muttiyā’’ti, tīhi vaṅkakehi parimuttiyāti attho. Idāni tāni sarūpato dassentī ‘‘udukkhalena musalena, patinā khujjakena cā’’ti āha. Udukkhale hi dhaññaṃ pakkhipantiyā parivattentiyā musalena koṭṭentiyā ca piṭṭhi onāmetabbā hotīti khujjakaraṇahetutāya tadubhayaṃ ‘‘khujja’’nti vuttaṃ. Sāmiko panassā khujjo eva. Idāni yassā muttiyā nidassanavasena tīhi khujjehi mutti vuttā. Tameva dassentī ‘‘muttāmhi jātimaraṇā’’ti vatvā tattha kāraṇamāha ‘‘bhavanetti samūhatā’’ti. Tassattho – na kevalamahaṃ tīhi khujjehi eva muttā, atha kho sabbasmā jātimaraṇāpi, yasmā sabbassāpi bhavassa netti nāyikā taṇhā aggamaggena mayā samugghāṭitāti.
其中“sumuttā”意为圆满解脱；“sādhumuttā”则是指真正善巧地得解脱者。从何得知“sumuttā sādhumuttā”乃以“三种利器解脱”？即指三种利器为斜曲利器。故今此三利器示现为“锄头、杵和指甲刮刀”。锄头因可拔除谷物、使其翻转，杵因可捣碎，所以合称为“锄头利器”；两者合称为刮刀缘故，以“利器”称之。所有利器中指甲尤是利器。故知由这三种利器象征解脱。此处的“解脱”比喻生死轮回的终结。故言“解脱者解脱于生死之间”，即断除一切生命之根本——渊缘即为渴爱所摄。
Muttātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 穆德长老尼偈注释完毕。
12. Dhammadinnātherīgāthāvaṇṇanā12. 达玛丁那长老尼偈注释
Chandajātā avasāyīti dhammadinnātheriyā gāthā. Sā kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare parādhīnavuttikā hutvā jīvantī nirodhato vuṭṭhitassa aggasāvakassa pūjāsakkārapubbakaṃ dānaṃ datvā devaloke nibbattā. Tato cavitvā devamanussesu saṃsarantī phussassa bhagavato kāle satthu vemātikabhātikānaṃ kammikassa gehe vasamānā dānaṃ paṭicca ‘‘ekaṃ dehī’’ti sāmikena vutte dve dentī, bahuṃ puññaṃ katvā kassapabuddhakāle kikissa kāsikarañño gehe paṭisandhiṃ gahetvā sattannaṃ bhaginīnaṃ abbhantarā hutvā vīsativassasahassāni brahmacariyaṃ caritvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde rājagahe kulagehe nibbattitvā vayappattā visākhassa seṭṭhino gehaṃ gatā.
【“Chandajātā avasāyīti”】此为法赠长老女诗。此女诗者，佛陀初转法轮之际，于鸿振城为莲花城，曾为贵族女，昔生贵贱之间，舍弃现世苦乐，供养修行须菩提长老，后升天享福。彼脱离后于天人间轮转，乃至佛陀末代涅槃时，世尊住世，住于恶魔宿命之家，承其布施，奉行布施吾主，以此因缘具足福德，于咖萨巴佛世，于鬼王之家续受还世，育养十三姊妹，修行梵行二万岁，经历一佛出世间，得以轮回于天人与人中，最终老至，现今居于十四恒河沙佛所生之世贤宅中。
Athekadivasaṃ visākho seṭṭhi satthu santike dhammaṃ sutvā anāgāmī hutvā gharaṃ gantvā pāsādaṃ abhiruhanto sopānamatthake ṭhitāya dhammadinnāya pasāritahatthaṃ anālambitvāva pāsādaṃ abhiruhitvā bhuñjamānopi tuṇhībhūtova bhuñji. Dhammadinnā taṃ upadhāretvā, ‘‘ayyaputta, kasmā tvaṃ ajja mama hatthaṃ nālambi, bhuñjamānopi na kiñci kathesi, atthi nu kho koci mayhaṃ doso’’ti āha. Visākho ‘‘dhammadinne, na te doso atthi, ahaṃ pana ajja paṭṭhāya itthisarīraṃ phusituṃ āhāre ca lolabhāvaṃ kātuṃ anaraho, tādiso mayā dhammo paṭividdho. Tvaṃ pana sace icchasi, imasmiṃyeva gehe vasa. No ce icchasi, yattakena dhanena te attho, tattakaṃ gahetvā kulagharaṃ gacchāhī’’ti āha. ‘‘Nāhaṃ, ayyaputta, tayā vantavamanaṃ ācamissāmi, pabbajjaṃ me anujānāhī’’ti. Visākho ‘‘sādhu, dhammadinne’’ti taṃ suvaṇṇasivikāya bhikkhuniupassayaṃ pesesi. Sā pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā katipāhaṃ tattha vasitvā vivekavāsaṃ vasitukāmā ācariyupajjhāyānaṃ santikaṃ gantvā, ‘‘ayyā, ākiṇṇaṭṭhāne mayhaṃ cittaṃ na ramati, gāmakāvāsaṃ gacchāmī’’ti āha. Bhikkhuniyo taṃ gāmakāvāsaṃ nayiṃsu. Sā tattha vasantī atīte madditasaṅkhāratāya na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.3.95-130) –
有一日，维萨卡居士于世尊处闻法后，已成无余流果，回家登寺塔台坐于法施女维萨卡之侧，托臂依靠之际坐食，神情入定静默。法施女及维萨卡相对，法施女谓：“尊者子啊，何故今日你手不倚，吃饭时亦不言语，是否有失我意？”维萨卡答曰：“法施女，我无失意，但今日心意悬念女子之体，现时欲求饮食，故生异念，奢求难断。若汝愿，便可住我家；若不愿，可携多少财物，安居本宅。”法施女曰：“我不愿久留，欲还乡求受比库戒。”维萨卡曰：“善哉，法施女。”遂遣送法施女至比库尼住处。她出家修行，于此处数年静居，欲离群居乡野，往访老师，告曰：“师母啊，我心不乐于此地，欲归乡村居住。”比库尼遂移往乡村居，久修断染，得证阿拉汉果。是为《阿般陀长老女传》中记载。
‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammāna pāragū;
『波闍摩多罗』者，名声为波闍摩多罗的圣者，是诸法皆能超越者。
Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako.
他生于一千百劫以前，是诸劫中出现的导师。
‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ, kule aññatare ahuṃ;
当时我生于鸿鹭族中，属于异姓，职业为他事奉者，为戒德所充具者。
Parakammakārī āsiṃ, nipakā sīlasaṃvutā.
我精于业行，具戒德庄严。
‘‘Padumuttarabuddhassa, sujāto aggasāvako;
于波闍摩多罗佛时代，出生良善，是首席弟子，
Vihārā abhinikkhamma, piṇḍapātāya gacchati.
离开住处，行乞食来供养佛法。
‘‘Ghaṭaṃ gahetvā gacchantī, tadā udakahārikā;
『提着瓦器前往取水』，当时行水者来往穿梭；
Taṃ disvā adadaṃ pūpaṃ, pasannā sehi pāṇibhi.
见此情景，即刻取来器皿，双手欢喜安稳接过。
‘‘Paṭiggahetvā tattheva, nisinno paribhuñji so;
当下接过器皿，即刻坐下安然饮用；
Tato netvāna taṃ gehaṃ, adāsiṃ tassa bhojanaṃ.
饮毕后离开居所，奉献御食于比库。
‘‘Tato me ayyako tuṭṭho, akarī suṇisaṃ sakaṃ;
比库闻之心生欢喜，称赞其善根与行为；
Sassuyā saha gantvāna, sambuddhaṃ abhivādayiṃ.
与施主同行，携带依止，毕恭毕敬礼敬正觉者。
‘‘Tadā so dhammakathikaṃ, bhikkhuniṃ parikittayaṃ;
彼时，他赞叹那比库尼所讲之佛法；
Ṭhapesi etadaggamhi, taṃ sutvā muditā ahaṃ.
将此安置于顶端，闻之欢喜不已。
‘‘Nimantayitvā sugataṃ, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ;
邀请如来圣者，及其众僧众，世间之引领；
Mahādānaṃ daditvāna, taṃ ṭhānamabhipatthayiṃ.
施以盛大布施，令此场所成就。
‘‘Tato maṃ sugato āha, ghananinnādasussaro;
随后，圣者告我，声音深厚且悦耳；
Mamupaṭṭhānanirate, sasaṅghaparivesike.
专心护持我，周绕于僧团之中。
‘‘Saddhammassavane yutte, guṇavaddhitamānase;
「于正法听闻中，心中资具德增；
Bhadde bhavassu muditā, lacchase paṇidhīphalaṃ.
当成就吉祥，欢喜获誓果。」
‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;
「千万劫以来，摩揭陀族出世；
Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.
果德玛这一世，世间师所为。」
‘‘Tassa dhammesu dāyādā, orasā dhammanimmitā;
「于其法中有持，名为法之因缘；
Dhammadinnāti nāmena, hessati satthu sāvikā.
此名法的传持，将成师之侍者。」
‘‘Taṃ sutvā muditā hutvā, yāvajīvaṃ mahāmuniṃ;
听闻此事，欢喜心生，终身侍奉大圣者；
Mettacittā paricariṃ, paccayehi vināyakaṃ.
由慈心欢喜侍奉，作为依止的首领。
‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca;
以彼善业及心念坚固的誓愿；
Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.
抛弃人身，往生他方天界。
‘‘Imamhi bhaddake kappe, brahmabandhu mahāyaso;
于此吉祥劫中，有位梵族亲族，名闻大名；
Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo.
名为咖萨巴，於其家族中出生，是称赞的圣者。
‘‘Upaṭṭhāko mahesissa, tadā āsi narissaro;
「大尊者的侍者，那时是一位名为那利沙罗的男子；
Kāsirājā kikī nāma, bārāṇasipuruttame.
迦尸国王名为基基，在巴拉那西城之最上方；
‘‘Chaṭṭhā tassāsahaṃ dhītā, sudhammā iti vissutā;
他有三个女儿，排行第六者名为淑法，名声远扬；
Dhammaṃ sutvā jinaggassa, pabbajjaṃ samarocayiṃ.
闻得正觉者的法，遂心生出家意愿；
‘‘Anujāni na no tāto, agāreva tadā mayaṃ;
亲爱的父亲对此不知晓，我们仍居家中；
Vīsavassasahassāni , vicarimha atanditā.
三千二百年间，无间断地四处游行。」
‘‘Komāribrahmacariyaṃ , rājakaññā sukhedhitā;
「童女清净出家，王女安乐怡然；
Buddhopaṭṭhānaniratā, muditā satta dhītaro.
专心依止佛陀，喜悦七位女儿。」
‘‘Samaṇī samaṇaguttā ca, bhikkhunī bhikkhudāyikā;
「出家尼与孤女，比库尼以施教；
Dhammā ceva sudhammā ca, sattamī saṅghadāyikā.
正法清净法，七者施予僧团。」
‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, paṭācārā ca kuṇḍalā;
「慈护昙花色，拂衣佩环声；
Gotamī ca ahañceva, visākhā hoti sattamī.
果德弥亦然，维萨卡为第七。」
‘‘Tehi kammehi sukatehi, cetanāpaṇidhīhi ca;
『以那些善行与美好如意的意念为伴，』
Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ.
『舍弃了人身之躯，我达到了那极乐的境界。』
‘‘Pacchime ca bhave dāni, giribbajapuruttame;
『现在处于后世的生活，在山谷重重的美好山城之中；』
Jātā seṭṭhikule phīte, sabbakāmasamiddhine.
『出生于富裕世家，得福祉满盈，无有欲望之缺失。』
‘‘Yadā rūpaguṇūpetā, paṭhame yobbane ṭhitā;
『当我得具色身之根本美好，初次降生于森林之中；』
Tadā parakulaṃ gantvā, vasiṃ sukhasamappitā.
『之后离开孤苦之地，安住于充满喜乐的境地。』
‘‘Upetvā lokasaraṇaṃ, suṇitvā dhammadesanaṃ;
外出担任渡化世人的重任，听闻了正法的宣说；
Anāgāmiphalaṃ patto, sāmiko me subuddhimā.
得到了不还果，成为了我这位智慧圆满的导师。
‘‘Tadāhaṃ anujānetvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ;
当时我得知此事后，便弃家出家，出离乡里；
Nacireneva kālena, arahattamapāpuṇiṃ.
不到很久的时间内，即达到了阿拉汉果。
‘‘Tadā upāsako so maṃ, upagantvā apucchatha;
当时那位居士，前来见我而问；
Gambhīre nipuṇe pañhe, te sabbe byākariṃ ahaṃ.
提出了深奥而精湛的问题，我一一作了详尽说明。
‘‘Jino tasmiṃ guṇe tuṭṭho, etadagge ṭhapesi maṃ;
『胜利者』者，于彼德行中欢喜，特将我安置于此高峰之上；
Bhikkhuniṃ dhammakathikaṃ, nāññaṃ passāmi edisiṃ.
我见诸比库尼传法者，不复有他者可见；
‘‘Dhammadinnā yathā dhīrā, evaṃ dhāretha bhikkhavo;
正如智者所赋予的法，诸比库应当如此持守；
Evāhaṃ paṇḍitā homi, nāyakenānukampitā.
因此我自认为智者，不为群帅所轻视怜悯；
‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ;
我师所遗教法已尽成，就佛陀的教法悉数完成；
Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.
沉重难担的累赘已被剔除，心地从杂乱中净化清明。
‘‘Yassatthāya pabbajitā, agārasmānagāriyaṃ;
「为了其义，我已出家，从舍宅远离城邑，」
So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.
「这对我无所未达，断除一切束缚，」
‘‘Iddhīsu ca vasī homi, dibbāya sotadhātuyā;
「我能以神通服众，拥有天耳清净之根，」
Paracittāni jānāmi, satthusāsanakārikā.
「知道他人心意，熟习世尊教法规章，」
‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;
「知晓前世宿命，天眼净明朗彻，」
Khepetvā āsave sabbe, visuddhāsiṃ sunimmalā.
「破除一切烦恼，得以清净无染，圆满寂静。」
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti. (apa. therī 2.3.95-130);
“污垢已被我焚烧……已成就佛法之所作行。”（阿波．比库尼第二篇第95-130句）
Arahattaṃ pana patvā ‘‘mayhaṃ manaṃ matthakaṃ pattaṃ, idāni idha vasitvā kiṃ karissāmi, rājagahameva gantvā satthārañca vandissāmi, bahū ca me ñātakā puññāni karissantī’’ti bhikkhunīhi saddhiṃ rājagahameva paccāgatā. Visākho tassā āgatabhāvaṃ sutvā tassā adhigamaṃ vīmaṃsanto pañcakkhandhādivasena pañhaṃ pucchi. Dhammadinnā sunisitena satthena kumudanāḷe chindantī viya pucchitaṃ pucchitaṃ pañhaṃ vissajjesi. Visākho sabbaṃ pucchāvissajjananayaṃ satthu ārocesi. Satthā ‘‘paṇḍitā, visākha, dhammadinnā bhikkhunī’’tiādinā taṃ pasaṃsanto sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsandetvā byākatabhāvaṃ pavedetvā tameva cūḷavedallasuttaṃ (ma. ni. 1.460) aṭṭhuppattiṃ katvā taṃ dhammakathikānaṃ bhikkhunīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Yadā pana sā tasmiṃ gāmakāvāse vasantī heṭṭhimamagge adhigantvā aggamaggatthāya vipassanaṃ paṭṭhapesi, tadā –
而得阿拉汉果后，『我心已堕迷惑，今于此处居住将作何事？我当往王舍城，礼敬导师，且有众多亲属将行善事』，比库尼们一同返回王舍城。维萨迦闻其来访，审察其所修，依据五蕴等为由发问。法施女者以洁净导师的妙语，如莲断茎般一一释疑。维萨迦向导师报告了全部问题与释答。导师赞叹曰：“德高的维萨迦，法施比库尼”诸句，肯定其智慧，合众会共议阐明，作了总结，并立此为法讲说比库尼中最高座位。后来她住于村落郊外，于下侧道路入手修习正见禅，开示最高之道，彼时——
§12
12.
‘‘Chandajātā avasāyī, manasā ca phuṭā siyā;
「欲火生灭志坚，心境清明透彻；
Kāmesu appaṭibaddhacittā, uddhaṃsotāti vuccatī’’ti. –
对欲不被心缚，称名曰‘向上流’。」
Imaṃ gāthaṃ abhāsi.
他说此偈。
Tattha chandajātāti aggaphalatthaṃ jātacchandā. Avasāyīti avasāyo vuccati avasānaṃ niṭṭhānaṃ, tampi kāmesu appaṭibaddhacittatāya ‘‘uddhaṃsotā’’ti vakkhamānattā samaṇakiccassa niṭṭhānaṃ veditabbaṃ, na yassa kassaci, tasmā padadvayenāpi appattamānasā anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamānāti ayamattho vutto hoti. Manasā ca phuṭā siyāti heṭṭhimehi tīhi maggacittehi nibbānaṃ phuṭā phusitā bhaveyya. Kāmesu appaṭibaddhacittāti anāgāmimaggavasena kāmesu na paṭibaddhacittā. Uddhaṃsotāti uddhameva maggasoto saṃsārasoto ca etissāti uddhaṃsotā. Anāgāmino hi yathā aggamaggo uppajjati, na añño, evaṃ avihādīsu uppannassa yāva akaniṭṭhā uddhameva uppatti hotīti.
其中文义：欲火生灭者，谓欲念乃于生灭中，生起之根本。志坚即为决断，亦谓终止，故称“终止”。“对欲不被心缚”言未被欲界缠绕拘束，乃阿那含之道；“向上流”指向上流转，即出世道。在三道决断之中，此乃究竟解脱之路，非他法所及。说“心境清明透彻”谓以三种正道之念头，通达涅槃。总言此偈描写无染心、不受欲缠绕、向上正道之境界。
Dhammadinnātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 法施长老尼偈注释已毕。
13. Visākhātherīgāthāvaṇṇanā十三、维萨卡长老尼偈注释
Karothabuddhasāsananti visākhāya theriyā gāthā. Tassā vatthu dhīrātheriyāvatthusadisameva. Sā arahattaṃ patvā vimuttisukhena vītināmentī –
这是维萨迦长老所作的偈颂，称为《行佛教法》。其内容与智长老所作的《智长老颂》相同。她已证得阿拉汉果，因得解脱的喜乐而心怀无挂碍，宣说道：
§13
13.
‘‘Karotha buddhasāsanaṃ, yaṃ katvā nānutappati;
“行佛教法，为的是不至于懊悔；
Khippaṃ pādāni dhovitvā, ekamante nisīdathā’’ti. –
迅速洁净双足，然后端坐一旁。”
Imāya gāthāya aññaṃ byākāsi.
藉此偈颂说明别意：
Tattha karotha buddhasāsananti buddhasāsanaṃ ovādaanusiṭṭhiṃ karotha, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjathāti attho. Yaṃ katvā nānutappatīti anusiṭṭhiṃ katvā karaṇahetu na anutappati takkarassa sammadeva adhippāyānaṃ samijjhanato. Khippaṃ pādāni dhovitvā, ekamante nisīdathāti idaṃ yasmā sayaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā ācariyupajjhāyānaṃ vattaṃ dassetvā attano divāṭṭhāne pāde dhovitvā raho nisinnā sadatthaṃ matthakaṃ pāpesi, tasmā tattha aññepi niyojentī avoca.
“此处『行佛教法』的意思是依佛陀教法而修习戒律，如实修行。所谓『行为后不懊悔』，指已实行戒律并作为行为的缘由，不会生懊悔心，是正当的善行热心。『迅速洁净双足，端坐一旁』，是因为修行人每日出门乞食后，示现恭敬于师长，回到住所时必先洗足，隐蔽处安静端坐，用心于正法；所以这里甚至另人也这样勉励说。
Visākhātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 维萨卡长老尼偈注释已毕。
14. Sumanātherīgāthāvaṇṇanā十四、苏玛那长老尼偈注释
Dhātuyodukkhato disvāti sumanāya theriyā gāthā. Tassā vatthu tissātheriyā vatthusadisaṃ. Imissāpi hi satthā obhāsaṃ vissajjetvā purato nisinno viya attānaṃ dassetvā –
这是聪明长老所作的偈颂，主题是观察诸法无常苦法。其内容与提萨长老的偈颂相似。此处说，佛陀为慈悲照明，如同光明散去，坐于他前显现自己，如此示现自己，意在教化众生。
§14
14.
‘‘Dhātuyo dukkhato disvā, mā jātiṃ punarāgami;
『色法诸有为法显见苦故，当断绝再来生。』
Bhave chandaṃ virājetvā, upasantā carissasī’’ti. –
『已于生死欲断尽，寂灭安住行无为。』
Imaṃ gāthamāha. Sā gāthāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇi .
此偈如是说。于此偈终结之处，成就阿拉汉果。
Tattha dhātuyo dukkhato disvāti sasantatipariyāpannā cakkhādidhātuyo itarāpi ca udayabbayapaṭipīḷanādinā ‘‘dukkhā’’ti ñāṇacakkhunā disvā. Mā jātiṃ punarāgamīti puna jātiṃ āyatiṃ punabbhavaṃ mā upagacchi . Bhave chandaṃ virājetvāti kāmabhavādike sabbasmiṃ bhave taṇhāchandaṃ virāgasaṅkhātena maggena pajahitvā. Upasantā carissasīti sabbaso pahīnakilesatāya nibbutā viharissasi.
其中『色法诸有为法显见苦故』，谓诸色法乃恒常变化之诸根触等，亦由起灭相逼迫，故以智慧之眼见为苦。『当断绝再来生』者，即断绝来生未来之再生。『已于生死欲断尽』，于欲界等诸所有生中，断除渴爱贪欲之意。『寂灭安住行无为』者，是指尽除所有烦恼，已入灭流净法，生死烦恼悉除而住。
Ettha ca ‘‘dhātuyo dukkhato disvā’’ti iminā dukkhānupassanāmukhena vipassanā dassitā. ‘‘Bhave chandaṃ virājetvā’’ti iminā maggo, ‘‘upasantā carissasī’’ti iminā saupādisesā nibbānadhātu, ‘‘mā jātiṃ punarāgamī’’ti iminā anupādisesā nibbānadhātu dassitāti daṭṭhabbaṃ.
此处『色法诸有为法显见苦故』，由此以观苦之门见苦。『已于生死欲断尽』者，示现此断除之道；『寂灭安住行无为』者，示现带余依灭之涅槃；『当断绝再来生』者，示现无余依涅槃。此三种涅槃应当了知。
Sumanātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 苏玛那长老尼偈注释已毕。
15. Uttarātherīgāthāvaṇṇanā十五、伍答拉长老尼偈注释
Kāyena saṃvutā āsinti uttarāya theriyā gāthā. Tassāpi vatthu tissātheriyā vatthusadisaṃ. Sāpi hi sakyakulappasutā bodhisattassa orodhabhūtā mahāpajāpatigotamiyā saddhiṃ nikkhantā obhāsagāthāya arahattaṃ patvā pana –
长老讷多等安坐于外，其上方有长老尼者作偈。此偈事例如同长老讷多之偈。该偈乃释迦族一女子，菩萨之婢女摩诃婆伽帕蒂果德弥，随众出游，以偈现出阿拉汉果。
§15
15.
‘‘Kāyena saṃvutā āsiṃ, vācāya uda cetasā;
「身为束缚，口为护持，心为调御；
Samūlaṃ taṇhamabbuyha, sītibhūtāmhi nibbutā’’ti. –
彻底拔除渴爱，乃至清凉灭尽。」
Udānavasena tameva gāthaṃ abhāsi.
以此偈语如《喝法》中所说。
Tattha kāyena saṃvutā āsinti kāyikena saṃvarena saṃvutā ahosiṃ. Vācāyāti vācasikena saṃvarena saṃvutā āsinti yojanā, padadvayenāpi sīlasaṃvaramāha. Udāti atha. Cetasāti samādhicittena, etena vipassanābhāvanamāha. Samūlaṃ taṇhamabbuyhāti sānusayaṃ, saha vā avijjāya taṇhaṃ uddharitvā. Avijjāya hi paṭicchāditādīnave bhavattaye taṇhā uppajjati.
其中“身为束缚”者，即以身行的约束为身的护持之义。所谓“口为”者，乃言语的约束，以二语为戒律的护持。此中“喝”为驱逐不善，“心”为寂止定心，以此表示内观修习。所谓“彻底拔除渴爱”，指根本烦恼，连同无明一并拔除。因无明为遮蔽及根本之恶，使渴爱生起于有漏法中。
Aparo nayo – kāyena saṃvutāti sammākammantena sabbaso micchākammantassa pahānā maggasaṃvareneva kāyena saṃvutā āsiṃ. Vācāyāti sammāvācāya sabbaso micchāvācāya pahānā maggasaṃvareneva vācāya saṃvutā āsinti attho. Cetasāti samādhinā. Cetosīsena hettha sammāsamādhi vutto, sammāsamādhiggahaṇeneva maggalakkhaṇena ekalakkhaṇā sammādiṭṭhiādayo maggadhammā gahitāva hontīti, maggasaṃvarena abhijjhādikassa asaṃvarassa anavasesato pahānaṃ dassitaṃ hoti. Tenevāha ‘‘samūlaṃ taṇhamabbuyhā’’ti. Sītibhūtāmhi nibbutāti sabbaso kilesapariḷāhābhāvena sītibhāvappattā anupādisesāya nibbānadhātuyā nibbutā amhīti.
别解：“身为束缚”者意为以正行摒弃所有邪行之身的约束；“口为”谓以正语绝断一切邪语之口的护持；“心”为以定力。此处心意指正定，因正定掌握也是道的标志之一，与正见等道法相联贯。由道行之约束，显示放逸贪痴之无约束行为被根除。正是基于此，方言“彻底拔除渴爱”。“清凉灭尽”乃指身心界全清凉，成就无余灭尽涅槃果位，无余灭尽的如实灭除烦恼之境。
Uttarātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 乌答拉长老尼偈注释已结束。
16. Vuḍḍhapabbajitasumanātherīgāthāvaṇṇanā十六、年老出家的苏玛那长老尼偈注释
Sukhaṃ tvaṃ vuḍḍhike sehīti sumanāya vuḍḍhapabbajitāya gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ mahākosalarañño bhaginī hutvā nibbatti. Sā satthārā rañño pasenadissa kosalassa ‘‘cattāro kho me, mahārāja, daharāti na uññātabbā’’tiādinā (saṃ. ni. 1.112) desitaṃ dhammaṃ sutvā laddhappasādā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya pabbajitukāmāpi ‘‘ayyikaṃ paṭijaggissāmī’’ti cirakālaṃ vītināmetvā aparabhāge ayyikāya kālaṅkatāya raññā saddhiṃ mahagghāni attharaṇapāvuraṇāni gāhāpetvā vihāraṃ gantvā saṅghassa dāpetvā satthu santike dhammaṃ sutvā anāgāmiphale patiṭṭhitā pabbajjaṃ yāci. Satthā tassā ñāṇaparipākaṃ disvā –
此偈为赞美老年比库的喜悦之声，称其心欢喜。此亦古佛世尊们所作典范，皆于诸方国度，修持善法，成就佛道。释迦如来于舍卫大迦叶王国，其王室女弟子亦依教义，闻妙法已生信解，修持戒律，久住清净出家。出家之初，女尼因王妃辱骂，乃持大僧团命令布施，严整僧服及住所，务请世尊面前，听闻法语，具足阿那含果位后，得到永住出家之愿。世尊见其智慧圆满，赞许之曰──
§16
16.
‘‘Sukhaṃ tvaṃ vuḍḍhike sehi, katvā coḷena pārutā;
「你对老人是快乐的，拄杖拄着没有怨恨；
Upasanto hi te rāgo, sītibhūtāsi nibbutā’’ti. –
因为你的贪欲已经平息，寒冷消失，你已证入涅槃。」——
Imaṃ gāthaṃ abhāsi. Sā gāthāpariyosāne saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā udānavasena tameva gāthaṃ abhāsi. Idameva cassā aññābyākaraṇaṃ ahosi, sā tāvadeva pabbaji. Gāthāya pana vuḍḍhiketi vuḍḍhe, vayovuḍḍheti attho. Ayaṃ pana sīlādiguṇehipi vuḍḍhā, theriyā vuttagāthāya catutthapāde sītibhūtāsi nibbutāti yojetabbaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.
这句偈语由她说出。偈的结尾连同对智慧解脱的分别解说，她以偈语的形式说出。这正是她没有其他不同的阐释，正因此而出家。偈中称『老人』者，意指年长；这里的『年老』，亦可说是道德品性因增长而成熟。正如长老说偈的第四句『寒冷消失你已证入涅槃』，须与此相对应说明。此乃全文的讲述。
Vuḍḍhapabbajitasumanātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 年老出家的苏玛那长老尼偈注释已结束。
17. Dhammātherīgāthāvaṇṇanā十七、达摩长老尼偈注释
Piṇḍapātaṃcaritvānāti dhammāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā sambhatapuññasambhārā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulaghare nibbattitvā vayappattā patirūpassa sāmikassa gehaṃ gantvā sāsane paṭiladdhasaddhā pabbajitukāmā hutvā sāmikena ananuññātā pacchā sāmike kālaṅkate pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī ekadivasaṃ bhikkhāya caritvā vihāraṃ āgacchantī paripatitvā tameva ārammaṇaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā –
『行乞行为』者，这是长老尼的偈语。此偈亦曾由过去诸佛作说。在那各处，唯依因果律转而斩断烦恼，修习善行，积累善根。在本佛出世时，于舍卫国名门生处出生，年老时，厌离主人的外貌，心生出家意愿。未经主人的允许，在主人落难时秘密出家，修行观慧。白天持戒行乞，夜间入止宿处。循序渐进地选择此行门，修习内观增长，分别解脱获得阿拉汉果，至此——
§17
17.
‘‘Piṇḍapātaṃ caritvāna, daṇḍamolubbha dubbalā;
『行乞食时，刑杖粗暴弱小；
Vedhamānehi gattehi, tattheva nipatiṃ chamā;
被枝杖打，立刻掉落受怜悯。』
Disvā ādīnavaṃ kāye, atha cittaṃ vimucci me’’ti. –
见身之不善、损害，然後心得解脱，谓之如是。
Udānavasena imaṃ gāthaṃ abhāsi.
以偈语如此表达。
Tattha piṇḍapātaṃ caritvāna, daṇḍamolubbhāti piṇḍapātatthāya yaṭṭhiṃ upatthambhena nagare vicaritvā bhikkhāya āhiṇḍitvā. Chamāti chamāyaṃ bhūmiyaṃ, pādānaṃ avasena bhūmiyaṃ nipatinti attho. Disvā ādīnavaṃ kāyeti asubhāniccadukkhānattatādīhi nānappakārehi sarīre dosaṃ paññācakkhunā disvā. Atha cittaṃ vimucci meti ādīnavānupassanāya parato pavattehi nibbidānupassanādīhi vikkhambhanavasena mama cittaṃ kilesehi vimuccitvā puna maggaphalehi yathākkamaṃ samucchedavasena ceva paṭippassaddhivasena ca sabbaso vimucci vimuttaṃ, na dānissā vimocetabbaṃ atthīti. Idameva cassā aññābyākaraṇaṃ ahosīti.
彼处乞食之后，行走于城中，以棒杖护持乞食之用，殴打乞丐。『打』谓施以惩戒，『打地』是以脚踝跌落地面之意。『见身之不善』者，见身具有不净、苦、无我之性质，种种过失以智慧之眼察明。由此见缔除身之染污，心获解脱。对苦厌弃生灭等观修，因逆缘而发生厌倦观等，借此心被烦恼剥除，且随之得道果之彻底断灭如实观察，心清净安宁，尽皆获解脱自由，非以布施而得解脱意也。由此知此处无他别义。
Dhammātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 达摩长老尼偈注释已结束。
18. Saṅghātherīgāthāvaṇṇanā十八、僧伽长老尼偈注释
Hitvā ghare pabbajitvāti saṅghāya theriyā gāthā. Tassā vatthu dhīrātheriyā vatthusadisaṃ. Gāthā pana –
舍离家舍而出家，此为比库尼对尊长僧团所作偈语。尊长僧团如同母亲一般。偈曰：
§18
18.
‘‘Hitvā ghare pabbajitvā, hitvā puttaṃ pasuṃ piyaṃ;
『舍离家舍而出家，舍离儿子及爱畜；
Hitvā rāgañca dosañca, avijjañca virājiya;
舍离贪嗔及无明，令其念净清明兮；
Samūlaṃ taṇhamabbuyha, upasantāmhi nibbutā’’ti. – gāthaṃ abhāsi;
『斩断渴爱』者，谓断灭渴爱而得安隐，谓心息灭故，也即涅槃。——此偈如此宣说：
Tattha hitvāti chaḍḍetvā. Ghareti gehaṃ. Gharasaddo hi ekasmimpi abhidheyye kadāci bahūsu bījaṃ viya rūḷhivasena voharīyati. Hitvā puttaṃ pasuṃ piyanti piyāyitabbe putte ceva gomahiṃsādike pasū ca tappaṭibaddhachandarāgappahānena pahāya. Hitvā rāgañca dosañcāti rajjanasabhāvaṃ rāgaṃ, dussanasabhāvaṃ dosañca ariyamaggena samucchinditvā. Avijjañca virājiyāti sabbākusalesu pubbaṅgamaṃ mohañca virājetvā maggena samugghāṭetvā icceva attho. Sesaṃ vuttanayameva.
关于『断尽』，当作舍弃解。『家』者，宅舍也。宅舍之声，曾于某时期，似众多种子以树根紧密相缠，譬如一个缘起。舍弃父母、众牲、爱护之子等，亦舍弃牛马及其他畜生，因舍弃烦恼诸欲——包括对子女的爱恋、畜生的吝惜，皆为与烦恼相缠缚之情欲，乃舍弃之义。舍弃贪爱与瞋恚者，即破斥纤细烦恼之贪欲性，及破斥难堪愤怒之瞋恚性，二者由圣道彻底断除。亦令无明光明显现，即无明为一切不善之最初业因，由圣道所断开，出于圣道。此即所欲之意。余义已详尽宣说于前。
Saṅghātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 僧伽长老尼偈注释完毕。
Ekakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā. · 一集注释完毕。