三藏之路 Tipitaka Path
巴利三藏 · 巴利语翻译标准中译
首页义注经藏义注小部义注12. 十二集义注

12. Dvādasakanipāto · 12. 十二集义注

524 段 · CSCD 巴利原典
10. Dasakanipāto第十 十颂品
1. Kāḷudāyittheragāthāvaṇṇanā一、咖卢答夷长老偈注释
Dasakanipāte aṅgārinotiādikā āyasmato kāḷudāyittherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi padumuttarabuddhassa kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbatto satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ kulappasādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā tajjaṃ abhinīhārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi.
此为十部经中有关具寿长老卡鲁达耶的偈颂等。卡鲁达耶的由来何在?此人亦于正觉者迦楼罗佛时期,于汉萨瓦提城一家族中出生,入家后闻佛世尊法,见佛为众贵族中一比库设立座位,乃起邪念,妄图谋害。及至此座移去,于是他变更居所远离。
So yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bodhisattassa mātukucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇadivase kapilavatthusmiṃyeva amaccagehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Bodhisattena saddhiṃ ekadivasaṃyeva jātoti taṃdivasaṃyeva naṃ dukūlacumbaṭe nipajjāpetvā bodhisattassa upaṭṭhānaṃ nayiṃsu. Bodhisattena hi saddhiṃ bodhirukkho, rāhulamātā, cattāro nidhī, ārohaniyahatthī, assakaṇḍako, channo kāḷudāyīti ime satta ekadivasaṃyeva jātattā sahajātā nāma ahesuṃ. Athassa nāmaggahaṇadivase sakalanagarassa udaggacittadivase jātattā udāyītveva nāmaṃ akaṃsu, thokaṃ kāḷadhātukattā pana kāḷudāyīti paññāyittha. So bodhisattena saddhiṃ kumārakīḷaṃ kīḷanto vuddhiṃ agamāsi.
此人终生行善,在天人和人间轮回。吾等菩萨母腹相续之日,即在迦毗罗卫城亲族中相续。与菩萨一同,仅一日便生,且一日之内被喂乳浸于坚固摇篮中,服侍菩萨而行。与菩萨一同生者有菩萨树、罗睺罗之母、四宝藏、登象者、驴佣、护卫者卡鲁达耶等七人,均于一日同时生,谓之同生。彼获姓名之日,因扰乱全城众心,遂被名为乌黑土,与此略异者称卡鲁达耶,实为指其本性。此人在菩萨同处时玩弄童戏,故得增长。
Aparabhāge lokanāthe mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anukkamena sabbaññutaṃ patvā pavattitavaradhammacakke rājagahaṃ upanissāya veḷuvane viharante suddhodanamahārājā taṃ pavattiṃ sutvā purisasahassaparivāraṃ ekaṃ amaccaṃ ‘‘puttaṃ me idhānehī’’ti pesesi. So dhammadesanāvelāya satthu santikaṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā sapariso arahattaṃ pāpuṇi. Atha ne satthā ‘‘etha, bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāreti. Sabbe taṅkhaṇaṃyeva iddhimayapattacīvaradharā vassasaṭṭhikattherā viya ahesuṃ. Arahattaṃ pattato paṭṭhāya pana ariyā majjhattāva honti, tasmā raññā pahitasāsanaṃ dasabalassa na kathesi. Rājā ‘‘neva gatabalakoṭṭhako āgacchati, na sāsanaṃ suyyatī’’ti aparampi amaccaṃ purisasahassena pesesi . Tasmimpi tathā paṭipanne aparanti evaṃ navahi amaccehi saddhiṃ nava purisasahassāni pesesi sabbe arahattaṃ patvā tuṇhī ahesuṃ.
后世尊出世成为世界之主,大出家生活,圆满无所不知,开转法轮。住于王舍城竹林,纯陀达摩王闻此法轮转,亲率千人,携一童子来,称「此今为我子」。法时亲往世尊所周围而坐,听法得阿拉汉果。尔后世尊举手言:「比库们」,众悉平伏,诸比库皆具神通力,年六十。已得阿拉汉果者处中,都是圣贤,故王不宣教服十万军兵。王谓「无兵马军团来,教法无忧灭」,复遣尔童持命。随彼实践,尔时与新九童携手共授,皆得阿拉汉而寂静。
Atha rājā cintesi – ‘‘ettakā janā mayi sinehābhāvena dasabalassa idhāgamanatthāya na kiñci kathayiṃsu, ayaṃ kho pana udāyī dasabalena samavayo sahapaṃsukīḷiko, mayi ca sinehavā, imaṃ pesessāmī’’ti taṃ pakkosāpetvā, ‘‘tāta, tvaṃ purisasahassaparivāro rājagahaṃ gantvā dasabalaṃ ānehī’’ti vatvā pesesi. So pana gacchanto ‘‘sacāhaṃ, deva, pabbajituṃ labhissāmi, evāhaṃ bhagavantaṃ idhānessāmī’’ti vatvā ‘‘yaṃ kiñci katvā mama puttaṃ dassehī’’ti vutto rājagahaṃ gantvā satthu dhammadesanāvelāya parisapariyante ṭhito dhammaṃ sutvā saparivāro arahattaṃ patvā ehibhikkhubhāve patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.4.48-63) –
王思维:「此众人对我无情意,为十万军马来故无言,然此乃乌答夷率军,喜同我亲近,宜遣其来。」遂遣童子谕之:「汝率千人至王舍城,迎来十万兵马。」童子答曰:「愿闻指引,必得出家。」言曰:「我今往见世尊。」即往王舍城,法时周围而坐,听法得果,随众比库安立。经传有记曰:
‘‘Padumuttarabuddhassa, lokajeṭṭhassa tādino;
「为正觉者迦楼罗佛,世界至上者,
Addhānaṃ paṭipannassa, carato cārikaṃ tadā.
随其所行,游历各地。」
‘‘Suphullaṃ padumaṃ gayha, uppalaṃ mallikañcahaṃ;
我采摘了绮丽的莲花、睡莲与茉莉花,
Paramannaṃ gahetvāna, adāsiṃ satthuno ahaṃ.
捧持供养,献予尊敬导师。
‘‘Paribhuñji mahāvīro, paramannaṃ subhojanaṃ;
伟勇比库欢喜受用这珍贵美食;
Tañca pupphaṃ gahetvāna, janassa sampadassayi.
他持此花香,昭示大众供养之盛。
‘‘Iṭṭhaṃ kantaṃ piyaṃ loke, jalajaṃ pupphamuttamaṃ;
这莲花是世间所喜、最为珍贵的水生花;
Sudukkaraṃ kataṃ tena, yo me pupphaṃ adāsidaṃ.
由此难得之物成就,乃是赠与我花的那人所为。
‘‘Yo pupphamabhiropesi, paramannañcadāsi me;
『若有人献花,或极为我而施,』
Tamahaṃ kittayissāmi, suṇātha mama bhāsato.
『我当宣说,听受我所说之言。』
‘‘Dasa aṭṭha cakkhattuṃ so, devarajjaṃ karissati;
『此人将成为十方国土的天王;』
Uppalaṃ padumañcāpi, mallikañca taduttari.
『其国如蓝莲、白莲,亦有栀子花,甚为胜妙。』
‘‘Assa puññavipākena, dibbagandhasamāyutaṃ;
『凭此善业成熟果报,伴随天香;』
Ākāse chadanaṃ katvā, dhārayissati tāvade.
『在空中设立遮盖,恆久保持。』
‘‘Pañcavīsatikkhattuñca , cakkavattī bhavissati;
「二十五世王时代,将有一位王成道。」
Pathabyā rajjaṃ pañcasataṃ, vasudhaṃ āvasissati.
「他将在世间拥有五百个国土,广布于大地。」
‘‘Kappasatasahassamhi, okkākakulasambhavo;
「在数十万劫中,出世一圣者,」
Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.
「名为果德玛,出自族姓,成为世间师。」
‘‘Sakakammābhiraddho so, sukkamūlena codito;
「他得萨咖族师长敲击,依靠善根而起修习,」
Sakyānaṃ nandijanano, ñātibandhu bhavissati.
「将是萨咖族人中的那兰陀之子,与亲族有缘。」
‘‘So pacchā pabbajitvāna, sukkamūlena codito;
「是故,出家以后,以清净根基所激励;
Sabbāsave pariññāya, nibbāyissatināsavo.
了知诸漏,必定无漏而入涅槃,
‘‘Paṭisambhidamanuppattaṃ, katakiccamanāsavaṃ;
了达分别断知,断除应断之漏;
Gotamo lokabandhu taṃ, etadagge ṭhapessati.
果德玛为世间之友,将把此说立于巅峰。
‘‘Padhānapahitatto so, upasanto nirūpadhi;
他专意于根本法,安住无垢净处;
Udāyī nāma nāmena, hessati satthu sāvako.
名为伍答夷,将成为佛之弟子。」
‘‘Rāgo doso ca moho ca, māno makkho ca dhaṃsito;
『贪欲、嗔恚与痴昧,骄慢与污秽悉皆摧毁;』
Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo.
『断尽一切烦恼,我安住于无烦恼中。』
‘‘Tosayiñcāpi sambuddhaṃ, ātāpī nipako ahaṃ;
『即使世尊生起喜悦,我亦以精进圆熟;』
Pasādito ca sambuddho, etadagge ṭhapesi maṃ.
『世尊悦纳我,乃于彼处立我于巅峰。』
‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
『具足四种智慧分解……为世尊教法所行。』」
Arahattaṃ pana patvā ‘‘na tāvāyaṃ dasabalassa kulanagaraṃ gantuṃ kālo, vasante pana upagate pupphitesu vanasaṇḍesu haritatiṇasañchannāya bhūmiyā gamanakālo bhavissatī’’ti kālaṃ paṭimānento vasante sampatte satthu kulanagaraṃ gantuṃ gamanamaggavaṇṇaṃ saṃvaṇṇento –
既证阿拉汉果,谓『今非往昔九力族邑去行之时,然当春至时,花茂繁盛之林荫荫盖之地,此地将是行时必至。』于春日将至,推算时刻,叙述服侍世尊行至族邑之道行模样。
§527
527.
‘‘Aṅgārino dāni dumā bhadante, phalesino chadanaṃ vippahāya;
『现今诸树已成炭火,尊者,诸鲜果之盖皆已弃舍;』
Te accimantova pabhāsayanti, samayo mahāvīra bhāgīrasānaṃ.
『其如破裂之木炭闪发光辉,此时乃勇士择居之地的适当季节。』
§528
528.
‘‘Dumāni phullāni manoramāni, samantato sabbadisā pavanti;
『诸树皆饰秀丽之华,四面八方悉皆竞芳;』
Pattaṃ pahāya phalamāsasānā, kālo ito pakkamanāya vīra.
『叶片已然凋落,鲜果垂悬未尽,时光已至,勇士将因时离去。』
§529
529.
第五百二十九节。
‘‘Nevātisītaṃ na panātiuṇhaṃ, sukhā utu addhaniyā bhadante;
「在此不因寒冷而打盹,也不因炎热而昏沉,世尊,此时适宜快乐;
Passantu taṃ sākiyā koḷiyā ca, pacchāmukhaṃ rohiniyaṃ tarantaṃ.
释迦族与拘梨族的人们应观看那横越若泼尼河的前方之景。」
§530
530.
第五百三十节。
‘‘Āsāya kasate khettaṃ, bījaṃ āsāya vappati;
「因着渴望,人们耕作田地,
Āsāya vāṇijā yanti, samuddaṃ dhanahārakā;
因着渴望,商人出海,他们如财宝的收藏者;
Yāya āsāya tiṭṭhāmi, sā me āsā samijjhatu.
『我依止的渴望存立于此,愿此渴望离我远去。』
§531
531.
‘‘Punappunañceva vapanti bījaṃ, punappunaṃ vassati devarājā;
『种子反复生发,天帝反复降雨;
Punappunaṃ khettaṃ kasanti kassakā, punappunaṃ dhaññamupeti raṭṭhaṃ.
农夫反复耕耘,国土反复获得粮食。』
§532
532.
‘‘Punappunaṃ yācanakā caranti, punappunaṃ dānapatī dadanti;
『乞丐反复行乞,施主反复布施;』
Punappunaṃ dānapatī daditvā, punappunaṃ saggamupenti ṭhānaṃ.
施主屡次布施之后,屡次升入天界之所。
§533
533.
‘‘Vīro have sattayugaṃ puneti, yasmiṃ kule jāyati bhūripañño;
‘‘英勇者确实涅槃七十年之久,于何种族诞生者,智慧广大;
Maññāmahaṃ sakkati devadevo, tayā hi jāto muni saccanāmo.
自以为是萨咖天帝诸天之王,因之生为贤圣名号之圣者。
§534
534.
‘‘Suddhodano nāma pitā mahesino, buddhassa mātā pana māyanāmā;
‘‘名为须达陀,乃圣王父亲,佛之母则为摩耶夫人;
Yā bodhisattaṃ parihariya kucchinā, kāyassa bhedā tidivamhi modati.
若菩萨以苦恼撼动,则身分裂,三界中生欢喜。
§535
535.
‘‘Sā gotamī kālakatā ito cutā, dibbehi kāmehi samaṅgibhūtā;
「此是果德弥,已断恶见,远离生死,融入天欲之乐;
Sā modati kāmaguṇehi pañcahi, parivāritā devagaṇehi tehi.
她因五种欲乐而生欢喜,被多天众环绕守护。
§536
536.
‘‘Buddhassa puttomhi asayhasāhino, aṅgīrasassappaṭimassa tādino;
「佛子,虽为佛之子,业未绝断,仍受愠恨熬煎,如同炭火痛燃。」
Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsi sakka, dhammena me gotama ayyakosī’’ti. –
“父亲和祖父都是萨咖天帝,你是世尊果德玛的护法。”
Imā gāthā abhāsi.
这几句诗歌由此说出。
Tattha aṅgārinoti aṅgārāni viyāti aṅgārāni, rattapavāḷavaṇṇāni rukkhānaṃ pupphapallavāni, tāni etesaṃ santīti aṅgārino, atilohitakusumakisalayehi aṅgāravuṭṭhisaṃparikiṇṇā viyāti attho. Idānīti imasmiṃ kāle. Dumāti rukkhā. Bhadanteti, bhaddaṃ ante etassāti bhadanteti ekassa dakārassa lopaṃ katvā vuccati, guṇavisesayutto, guṇavisesayuttānañca aggabhūto satthā. Tasmā bhadanteti satthu ālapanaṃ. Paccattavacanañcetaṃ ekārantaṃ ‘‘sukaṭe paṭikamme sukhe dukkhepi ce’’tiādīsu viya. Idha pana sambodhanatthe daṭṭhabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘bhadanteti ālapana’’nti. ‘‘Bhaddasaddasamānatthaṃ padantarameka’’nti keci. Phalāni esantīti phalesino. Acetanepi hi sacetanakiriyamāropetvā voharanti, yathā kulaṃ patitukāmanti, phalāni gahetumāraddhā sampattiphalagahaṇakālāti attho. Chadanaṃ vippahāyāti purāṇapaṇṇāni pajahitvā sampannapaṇḍupalāsāti attho. Teti dumā. Accimantova pabhāsayantīti dīpasikhāvanto viya jalitaaggī viya vā obhāsayanti sabbā disāti adhippāyo. Samayoti kālo, ‘‘anuggahāyā’’ti vacanaseso. Mahāvīrāti mahāvikkanta. Bhāgī rasānanti attharasādīnaṃ bhāgī. Vuttañhetaṃ dhammasenāpatinā – ‘‘bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassā’’tiādi (cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 2). Mahāvīra, bhāgīti ca idampi dvayaṃ sambodhanavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Bhāgīrathānanti pana pāṭhe bhagīratho nāma ādirājā. Tabbaṃsajātatāya sākiyā bhāgīrathā, tesaṃ bhāgīrathānaṃ upakāratthanti adhippāyo.
【释】『具炭者』者,如炭火也,即树木之花与嫩芽,色如红珊瑚,此等树木具有此相,故称『具炭者』,意谓仿佛被极赤之花与嫩芽所成之炭雨所遍覆也。『今』者,于此时也。『树』者,诸树木也。『尊者』者,『吉祥在其端』故称『尊者』,省略一个『达』字而说,乃具足殊胜德行者,且为具足殊胜德行者中居于最上之导师。故『尊者』乃呼唤导师之称谓。此为单数词,以『-a』结尾,如『善作之对治,无论乐与苦』等处所见。然此处应视为呼格用法,故说『「尊者」乃呼唤之语』。另有论师谓:『与「吉祥」一词同义,乃另一词也』。『求果者』者,趋求果实者也——即便对于无情物,亦假借有情之行为而表达,如『家族欲堕』之说法,意谓诸树木已开始摘取果实,正值获取丰收之果实的时节也。『舍去覆盖』者,舍弃旧叶,具足成熟之黄叶也。『彼』者,诸树木也。『如具焰者而照耀』者,意谓如持焰之灯炬,或如燃烧之火焰,照耀一切方向也。『时』者,时机也,所省略之语为『为摄受故』。『大勇者』者,具大勇猛进者也。『受分于诸味者』者,受分于义味等者也。法将曾说:『世尊受分于义味、法味』等(见《小义释·阿耆多学童问义释》第二)。『大勇者』与『受分者』此二词,亦应视为呼格之语。然于『受分于跋耆拉陀者』之读法中,跋耆拉陀乃最初之王名,释迦族因出自其族裔,故称为『跋耆拉陀族』,意谓为彼等跋耆拉陀族之利益也。
Dumānīti liṅgavipallāsena vuttaṃ, dumā rukkhāti attho. Samantato sabbadisā pavantīti, samantato sabbabhāgato sabbadisāsu ca phullāni, tathā phullattā eva sabbadisā pavanti gandhaṃ vissajjenti. Āsamānāti āsīsantā gahitukāmā. Evaṃ rukkhasobhāya gamanamaggassa rāmaṇeyyataṃ dassetvā idāni ‘‘nevātisīta’’ntiādinā utusampattiṃ dasseti. Sukhāti nātisītanātiuṇhabhāveneva sukhā iṭṭhā. Utu addhaniyāti addhānagamanayoggā utu. Passantu taṃ sākiyā koḷiyā ca, pacchāmukhaṃ rohiniyaṃ tarantanti rohinī nāma nadī sākiyakoḷiyajanapadānaṃ antare uttaradisato dakkhiṇamukhā sandati, rājagahaṃ cassā puratthimadakkhiṇāya disāya, tasmā rājagahato kapilavatthuṃ gantuṃ taṃ nadiṃ tarantā pacchāmukhā hutvā taranti. Tenāha ‘‘passantu taṃ…pe… taranta’’nti. ‘‘Bhagavantaṃ pacchāmukhaṃ rohiniṃ nāma nadiṃ atikkamantaṃ sākiyakoḷiyajanapadavāsino passantū’’ti kapilavatthugamanāya bhagavantaṃ āyācanto ussāheti.
“Dumā”以性别语尾倒置说为“树木”的意思。意谓四面八方皆是枝叶伸展,花开缤纷,香气四溢。 “Āsamāna”言欲捕捉此景者。故表现树之华丽,行路之佳趣。由此以“nevātisīta”表今季正盛,示秋末之成。 “Sukha”即舒适柔软,以适度凉暖为佳。 “Utu addhaniya”意为季节气候之循环变化。 “Passantu taṃ sākiyā koḷiyā ca…”言释迦族和拘尸那族皆跨越此水,水名“rohinī”,流经二族间界,东南向前往王舍城。故“rohini”河水连接两领域,世尊即从此河进入迦毗罗卫者,众望所归。故言“望见世尊从rohinī河伸运河面前来,请求赴迦毗罗卫……”
Idāni attano patthanaṃ upamāhi pakāsento ‘‘āsāya kasate’’ti gāthamāha. Āsāya kasate khettanti kassako kasanto khettaṃ phalāsāya kasati. Bījaṃ āsāya vappatīti kasitvā ca vapantena phalāsāya eva bījaṃ vappati nikkhipīyati. Āsāya vāṇijā yantīti dhanahārakā vāṇijā dhanāsāya samuddaṃ tarituṃ desaṃ upagantuṃ samuddaṃ nāvāya yanti gacchanti. Yāya āsāya tiṭṭhāmīti evaṃ ahampi yāya āsāya patthanāya bhagavā tumhākaṃ kapilapuragamanapatthanāya idha tiṭṭhāmi. Sā me āsā samijjhatu, tumhehi ‘‘kapilavatthu gantabba’’nti vadati, āsāya sadisatāya cettha kattukamyatāchandaṃ āsāti āha.
今当用自身的出行来比喻。诗云:“谁耕种田地即耕种庄稼田”。此田地指种庄稼之处,播种即种子落入土中。 有播种者以田地耕作为事,以所得果实为种子。 “Āsāya vāṇijā”指商贾求财为利益而横渡海洋,往来于此土彼海之间航行。于此意中,世尊谓:“我今出行,因你们之愿,愿我立于此处,成就某目的。”此愿望与心意相关,正如“kapilavatthu gantabba”(应当往迦毗罗卫)之命令。由此表达出世尊居此,因愿而立的心愿成就。
Gamanamaggasaṃvaṇṇanādinā anekavāraṃ yācanāya kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘punappuna’’ntiādi vuttaṃ. Tassattho – sakiṃ vuttamattena vappe asampajjamāne kassakā punappunaṃ dutiyampi tatiyampi bījaṃ vapanti. Pajjunno devarājāpi ekavārameva avassitvā punappunaṃ kālena kālaṃ vassati. Kassakāpi ekavārameva akasitvā sassasampattiatthaṃ paṃsuṃ kaddamaṃ vā muduṃ kātuṃ khettaṃ punappunaṃ kasanti. Ekavārameva dhaññaṃ saṅgahaṃ katvā ‘‘alamettāvatā’’ti aparitussanato koṭṭhāgārādīsu paṭisāmanavasena manussehi upanīyamānaṃ punappunaṃ sāliādidhaññaṃ raṭṭhaṃ upeti upagacchati.
因多次描述出行路线,要说明原因,故重叠称“punappuna”,即“多次反复”。 意谓有一次次随季节交替及不间断地播种。种子之事反复重现而来。甚至天神每日巡视亦周期出现。农人在合适时间一次次耕种田园,松土使其适种。每年收获后,谷物集中仓储,不懈怠,且以新米为人间供应粮食,此为“punappuna”行为。
Yācanakāpi yācantā punappunaṃ kulāni caranti upagacchanti, na ekavārameva, yācitā pana tesaṃ punappunaṃ dānapatī dadanti, na sakiṃyeva. Tathā pana deyyadhammaṃ punappunaṃ dānapatī daditvā dānamayaṃ puññaṃ upacinitvā punappunaṃ aparāparaṃ saggamupenti ṭhānaṃ paṭisandhivasena devalokaṃ upagacchanti. Tasmā ahampi punappunaṃ yācāmi bhagavā mayhaṃ manorathaṃ matthakaṃ pāpehīti adhippāyo.
乞求者反复游走于各家族之间,时常前往,但他们并非只去一处。施主反复给予这些乞求者施舍,但并非只给予一个地方。这样,一再给予供养物,施主积累由布施所成的功德,依次往复地往生于天界中某一居所,如是再生而得天人之境。因此,我也反复乞求,世尊所护念愿望非恶,此为其所支配。
Idāni yadatthaṃ satthāraṃ kapilavatthugamanaṃ yācati, taṃ dassetuṃ ‘‘vīro have’’tigāthamāha. Tassattho – vīro vīriyavā mahāvikkanto bhūripañño mahāpañño puriso yasmiṃ kule jāyati nibbattati, tattha have ekaṃsena sattayugaṃ sattapurisayugaṃ yāvasattamaṃ pitāmahayugaṃ sammāpaṭipattiyā puneti sodhetīti lokavādo ativādo aññesu. Bhagavā pana sabbesaṃ devānaṃ uttamadevatāya devadevo pāpanivāraṇena kalyāṇapatiṭṭhāpanena tato parampi sodhetuṃ sakkati sakkotīti maññāmi ahaṃ. Kasmā? Tayā hi jāto muni saccanāmo yasmā tayā satthārā ariyāya jātiyā jāto munibhāvo, muni vā samāno attahitaparahitānaṃ idhalokaparalokānañca munanaṭṭhena ‘‘munī’’ti avitathanāmo, monavā vā muni, ‘‘samaṇo pabbajito isī’’ti avitathanāmo tayā jāto. Tasmā sattānaṃ ekantahitapaṭilābhahetubhāvato bhagavā tava tattha gamanaṃ yācāmāti attho.
当世尊前往迦毗罗卫时,有人要求观看,于是说出“勇士啊!”这一诗句。此世尊者,勇猛精进,广展宏愿,智慧广大,是生于某族之人,出生及转生于该族。且据世俗流传且夸大之言,称其一生横跨七十个时代,经历七个人类时代,达到最长祖先时代,依其正行纯净修持而复归道业。世人对此有夸张议论。但世尊为诸天及一切天神之至尊,能以辟除恶道设立善业之法力,超越众生,复得究竟清净,我信此无疑。为何有此能?彼为圣名睿智之圣者,因而生诸圣,如来圣者之具足,是众生利益与利益众生的明师。圣者、比库、出家士皆实称“圣者”,世尊出家即是如此。因此诸众生因获大利益,故请求世尊前往此地,其意如此。
Idāni ‘‘sattayuga’’nti vutte pituyugaṃ dassetuṃ ‘‘suddhodano nāmā’’tiādi vuttaṃ. Suddhaṃ odanaṃ jīvanaṃ etassāti suddhodano. Buddhapitā hi ekaṃsato suvisuddhakāyavacīmanosamācāro suvisuddhājīvo hoti tathā abhinīhārasampannattā. Māyanāmāti kularūpasīlācārādisampattiyā ñātimittādīhi ‘‘mā yāhī’’ti vattabbaguṇatāya ‘‘māyā’’ti laddhanāmā. Parihariyāti dhāretvā. Kāyassa bhedāti sadevakassa lokassa cetiyasadisassa attano kāyassa vināsato uddhaṃ. Tidivamhīti tusitadevaloke.
前举“七十个时代”之说,为说明祖先时代,遂引“净饭王”之名及相关记载。净饭有纯净饮食生活,含义为“纯洁之饮食生命”。佛陀父亲为身体与心灵俱极清净之王,与其高洁生活相称。玛雅此名,因其具族姓、教义、品德等优良品质及亲友而得名“玛雅”,此名意为“不离弃之人”。“抛弃”意含为守护而非舍弃。至于身死“身体破灭”象征升天,天界“头三层”指忉利天。
Sāti māyādevī. Gotamīti gottena taṃ kitteti. Dibbehi kāmehīti, tusitabhavanapariyāpannehi dibbehi vatthukāmehi. Samaṅgibhūtāti samannāgatā. Kāmaguṇehīti kāmakoṭṭhāsehi, ‘‘kāmehī’’ti vatvā puna ‘‘kāmaguṇehī’’ti vacanena anekabhāgehi vatthukāmehi paricāriyatīti dīpeti. Tehīti yasmiṃ devanikāye nibbatti, tehi tusitadevagaṇehi, tehi vā kāmaguṇehi. ‘‘Samaṅgibhūtā parivāritā’’ti ca itthiliṅganiddeso purimattabhāvasiddhaṃ itthibhāvaṃ, devatābhāvaṃ vā sandhāya kato, devūpapatti pana purisabhāveneva jātā.
玛雅为天女,世尊称“果德玛”为其子。诸天欲乐,尤指忉利天居众天所乐。这里云“俱足者”是具足诸感官、欲望之义,意指与众天之乐趣相称。出家前为有欲之人,受女性之表征,此为女性体现,与早期佛教对女性身分多所记载相符。天中诸天皆依此规则为人身现象,神变得以人形显现。
Evaṃ therena yācito bhagavā tattha gamane bahūnaṃ visesādhigamaṃ disvā vīsatisahassa khīṇāsavaparivuto rājagahato aturitacārikāvasena kapilavatthugāmimaggaṃ paṭipajji. Thero iddhiyā kapilavatthuṃ gantvā rañño purato ākāse ṭhito adiṭṭhapubbaṃ vesaṃ disvā raññā ‘‘kosi tva’’nti pucchito, ‘‘sace amaccaputtaṃ tayā bhagavato santikaṃ pesitaṃ maṃ na jānāsi, evaṃ pana jānāhī’’ti dassento –
如此被长老所乞求,世尊即前往彼处,途中显现多种殊胜境象。由2万余弟子随侍无病,世尊以不受缠绕之行脚迦毗罗卫乡道。长老因神通至迦毗罗卫,见国王前空中悬立袈裟,国王问:“汝是谁?”当其得知为世尊密使,遂进一步示现解释。
‘‘Buddhassa puttomhi asayhasāhino, aṅgīrasassappaṭimassa tādino;
“佛子,我乃无所畏惧,肯担当诸重责之阿毗昙学者;
Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsi sakka, dhammena me gotama ayyakosī’’ti. –
“你是我的父亲,萨咖;果德玛,善知识,护持我的正法。”
Osānagāthamāha.
奥萨那歌颂篇说道。
Tattha buddhassa puttomhīti, sabbaññubuddhassa ure jātatāya orasaputto amhi. Asayhasāhinoti, abhisambodhito pubbe ṭhapetvā mahābodhisattaṃ aññehi sahituṃ vahituṃ asakkuṇeyyattā asayhassa sakalassa bodhisambhārassa mahākāruṇikādhikārassa ca sahanato vahanato, tato parampi aññehi sahituṃ abhibhavituṃ asakkuṇeyyattā asayhānaṃ pañcannaṃ mārānaṃ sahanato abhibhavanato, āsayānusayacaritādhimuttiādivibhāgāvabodhanena yathārahaṃ veneyyānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi anusāsanīsaṅkhātassa aññehi asayhassa buddhakiccassa ca sahanato, tattha vā sādhukārībhāvato asayhasāhino. Aṅgīrasassāti aṅgīkatasīlādisampattikassa. ‘‘Aṅgamaṅgehi niccharaṇakaobhāsassā’’ti apare. Keci pana ‘‘aṅgīraso, siddhatthoti dve nāmāni pitarāyeva gahitānī’’ti vadanti. Appaṭimassāti anūpamassa. Iṭṭhāniṭṭhesu tādilakkhaṇappattiyā tādino. Pitupitā mayhaṃ tuvaṃsīti ariyajātivasena mayhaṃ pitu sammāsambuddhassa lokavohārena tvaṃ pitā asi. Sakkāti jātivasena rājānaṃ ālapati. Dhammenāti sabhāvena ariyajāti lokiyajātīti dvinnaṃ jātīnaṃ sabhāvasamodhānena gotamāti rājānaṃ gottena ālapati. Ayyakosīti pitāmaho asi. Ettha ca ‘‘buddhassa puttomhī’’tiādiṃ vadanto thero aññaṃ byākāsi.
这里云:佛是我们的父亲。谓全知佛的心怀出世如子,犹如他的儿子。所谓“意志坚忍者”,是指他在成佛之前已经确立了大觉者圣果,且无法与他人共同承担、共证此果德的坚忍意志;且由于他具足成佛资粮和广大的大悲心,因此忍受和承担这一切;后来因无法与他人共同承担和超胜他人,遂承受五魔的对抗并最终超越它们。那些因内在染污习气行为的远离及灭除之义理,依正法出世真理及深玄义理而为别人善巧劝说及教授和引导的,便是那坚忍者的支持者。所谓「阿耆那罗」者,体现其戒德等功德的说法。又有说:“阿耆那罗乃是各支所流露之光”。另亦有人谓:“阿耆那罗,亦有两个名称,乃是亲父。”其意谓“无可匹敌”,指其极无伦比之德。其功德于善恶均有殊胜之相。谓你是我的父亲,体现你乃圣者之父者之理由,乃因你是以正确出生的圣者及世界所有正统世间之父。所谓萨咖是指生于王族者。所谓正法是指议会中众圣出世者及世间世俗出生二因之本,经族群血脉而生之世俗王。“善知识”为祖父。此处“佛为我们之父”一义,系长老以别义说明之。
Evaṃ pana attānaṃ jānāpetvā haṭṭhatuṭṭhena raññā mahārahe pallaṅke nisīdāpetvā attano paṭiyāditassa nānaggarasassa bhojanassa pattaṃ pūretvā dinne gamanākāraṃ dasseti. ‘‘Kasmā gantukāmattha, bhuñjathā’’ti ca vutte, ‘‘satthu santikaṃ gantvā bhuñjissāmī’’ti. ‘‘Kahaṃ pana satthā’’ti? ‘‘Vīsatisahassabhikkhuparivāro tumhākaṃ dassanatthāya maggaṃ paṭipanno’’ti. ‘‘Tumhe imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā yāva mama putto imaṃ nagaraṃ sampāpuṇāti, tāvassa itova piṇḍapātaṃ harathā’’ti. Thero bhattakiccaṃ katvā rañño parisāya ca dhammaṃ kathetvā satthu āgamanato puretarameva sakalaṃ rājanivesanaṃ ratanattaye abhippasannaṃ karonto sabbesaṃ passantānaṃyeva satthu āharitabbabhattapuṇṇaṃ pattaṃ ākāse vissajjetvā sayampi vehāsaṃ abbhuggantvā piṇḍapātaṃ upanetvā satthu hatthe ṭhapesi. Satthā taṃ piṇḍapātaṃ paribhuñji. Evaṃ saṭṭhiyojanaṃ maggaṃ divase divase yojanaṃ gacchantassa satthu rājagehatova bhattaṃ āharitvā adāsi. Atha naṃ bhagavā ‘‘mayhaṃ pitu mahārājassa sakalanivesanaṃ pasādesī’’ti kulappasādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.
如此深知自身而后,立于王宫殿榻之上,擎盛其羞惭礼拜诸王长者供养之食盘,示以出行之时相。答曰:“何故欲行?且食之。”复曰:“既往向师所更食之。”问:“师在何处?”答:“二万比库众,汝等为见其道故结伴而行。”又曰:“尔等若食于此布施,吾子抵达此城之时,即由此布施携带以馈之。”长老完成饮食事奉,於王议悉述法要;师临之前,将王宫殿所有宝物悉数聚集于前;呈现恭敬,乃以炽热之心向众示布施食盘,托空中,坐下清凉;召请尊师享用布施。尊师受用布施。尔时,行道之师日行六十由旬之程,日夜不息,带回供养,赐予王舍城。之后,世尊语遣:“此乃我之父,伟大王者,诸行宫殿俱为我所有。”置于族长等聚会最高处。
Kāḷudāyittheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 咖卢答夷长老偈注释完毕。
2. Ekavihāriyattheragāthāvaṇṇanā二、独住长老偈注释
Puratopacchato vātiādikā āyasmato ekavihāriyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto kassapadasabalassa kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā araññaṃ pavisitvā vivekavāsaṃ vasi.
前面南风等事,乃一具寿独住长老之偈颂。其起源如何?此事亦在前佛世成就之仪轨中有记载。彼时,有圣贤行善积功,至咖萨巴时代,诞生于王室。明智觉悟,亲近佛法,随即出家,入于森林,修行独住之静处。
So tena puññakammena ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde bhagavati parinibbute dhammāsokarañño kaniṭṭhabhātā hutvā nibbatti. Asokamahārājā kira satthu parinibbānato dvinnaṃ vassasatānaṃ upari aṭṭhārasame vasse sakalajambudīpe ekarajjābhisekaṃ patvā attano kaniṭṭhaṃ tissakumāraṃ oparajje ṭhapetvā ekena upāyena taṃ sāsane abhippasannaṃ akāsi. So ekadivasaṃ migavaṃ gato araññe yonakamahādhammarakkhitattheraṃ hatthināgena sālasākhaṃ gahetvā bījiyamānaṃ nisinnaṃ disvā sañjātapasādo ‘‘aho vatāhampi ayaṃ mahāthero viya pabbajitvā araññe vihareyya’’nti cintesi. Thero tassa cittācāraṃ ñatvā tassa passantasseva ākāsaṃ abbhuggantvā asokārāme pokkharaṇiyā abhijjamāne udake ṭhatvā cīvarañca uttarāsaṅgañca ākāse olaggetvā nhāyituṃ ārabhi. Kumāro therassa ānubhāvaṃ disvā abhippasanno araññato nivattitvā rājagehaṃ gantvā ‘‘pabbajissāmī’’ti rañño ārocesi. Rājā taṃ anekappakāraṃ yācitvā pabbajjādhippāyaṃ nivattetuṃ nāsakkhi. So upāsako hutvā pabbajjāsukhaṃ patthento –
彼长老以此善业,在诸天人中转生,一时佛灭度后,转生为长老群中年幼弟子。阿育王即佛灭度后一百八十八年,于整个珍珠岛(即印度)举行加冕,于其王位立其幼子腊子为太子,用一法门使教化广大兴盛。某日,长老入林采集灵鹿之枝,观察其法相,心生欢喜:“嗬呀,此大长老似乎出家独住于林中。”长老觉知弟子心念,遂身形消隐于虚空,于阿育园池水旁,临空悬挂袈裟及上衣,始浴净身。腊子目睹长老此般境界,心喜向王献策,表愿出家。王虽多方请求,王无能使其回转。腊子为近事居士,追求出家之乐趣。
§537
537.
‘‘Purato pacchato vāpi, aparo ce na vijjati;
『无论是在前方还是后方,倘若没有其他人存在,
Atīva phāsu bhavati, ekassa vasato vane.
独居一处于森林之中,其安适极为迅捷。』
§538
538.
‘‘Handa eko gamissāmi, araññaṃ buddhavaṇṇitaṃ;
『今日我将独自前往一处,乃是佛所称赞的森林,
Phāsu ekavihārissa, pahitattassa bhikkhuno.
此地适合独自修行的比库安住,便于精勤不懈。』
§539
539.
第五百三十九节。
‘‘Yogī-pītikaraṃ rammaṃ, mattakuñjarasevitaṃ;
『瑜伽行者所筑之幽苑,受麝香麒麟之娱乐;
Eko atthavasī khippaṃ, pavisissāmi kānanaṃ.
独具生存之要速,速入深林幽谷。』
§540
540.
第五百四十节。
‘‘Supupphite sītavane, sītale girikandare;
『鲜花盛开之凉林,清凉之山岩洞穴;
Gattāni parisiñcitvā, caṅkamissāmi ekako.
沐浴身躯净洁,独自行步其间。』
§541
541.
五百四十一。
‘‘Ekākiyo adutiyo, ramaṇīye mahāvane;
『独处无伴,无有第二,安住于可爱的广大林中;
Kadāhaṃ viharissāmi, katakicco anāsavo.
我何时当住世间,何事当成,已无烦恼?」
§542
542.
五百四十二。
‘‘Evaṃ me kattukāmassa, adhippāyo samijjhatu;
『愿我此作之欲,能成就强盛之政;
Sādhayissāmahaṃyeva, nāñño aññassa kārako’’ti. –
唯我一人当能成此,别无人能作此事』──」
Imā cha gāthā abhāsi.
这六句偈颂说道。
Tattha purato pacchato vāti attano purato vā pacchato vā, vā-saddassa vikappatthattā passato vā aparo añño jano na vijjati ce, atīva ativiya phāsu cittasukhaṃ bhavati. Ekavihārībhāvena ekassa asahāyassa. Vane vasatoti ciraparicitena vivekajjhāsayena ākaḍḍhiyamānahadayo so rattindivaṃ mahājanaparivutassa vasato saṅgaṇikavihāraṃ nibbindanto vivekasukhañca bahuṃ maññanto vadati.
此中,前后相违,或处于自身前方,或处于后方,或者既在前方又在后方,或有声音的变化。若是视觉方面,则彼此对立,或彼此他异的人不存在时,则心意极其易于安乐,极为自在安适。由一人独处而无依赖者而言。隐居于林中,以长久相识的独处观念,增强其心意,昼夜不息,在众人居住密集之处的宿舍感到厌倦,认为此处宁静安适甚多,于是便如此言说。
Handāti vossaggatthe nipāto, tena idāni karīyamānassa araññagamanassa nicchitabhāvamāha. Eko gamissāmīti ‘‘suññāgāre kho, gahapati, tathāgatā abhiramantī’’tiādivacanato (cūḷava. 306) buddhehi vaṇṇitaṃ pasaṭṭhaṃ araññaṃ eko asahāyo gamissāmi vāsādhippāyena upagacchāmi. Yasmā ekavihārissa ṭhānādīsu asahāyabhāvena ekavihārissa nibbānaṃ paṭipesitacittatāya pahitattassa adhisīlasikkhādikā tisso sikkhā sikkhato bhikkhuno araññaṃ phāsu iṭṭhaṃ sukhāvahanti attho.
‘手’是放下的意思,此处用来表示离弃。此故指现在正进行的出林活动,已决意出林。以‘我独行去’作为言说。譬如佛陀言:“舍空屋,居士,如来喜乐”等语,(记载于《中部经·卷三〇六》)称赞森林清净者,作为引导,志在独自无依赖而出行,以修行定增慧,佛子已具足三种修学,故使孤独行者于森林中,得以自在、称心、安适,此即意义所在。
Yogī-pītikaranti yogīnaṃ bhāvanāya yuttappayuttānaṃ appasaddādibhāvena jhānavipassanādipītiṃ āvahanato yogī-pītikaraṃ. Visabhāgārammaṇābhāvena paṭisallānasāruppatāya rammaṃ. Mattakuñjarasevitanti mattavaravāraṇavicaritaṃ, imināpi brahāraññabhāvena janavivekaṃyeva dasseti. Atthavasīti idha atthoti samaṇadhammo adhippeto. ‘‘Kathaṃ nu kho so me bhaveyyā’’ti tassa vasaṃ gato.
“瑜伽饮”(yogī-pītika)者,指引导禅修者达到禅那与观慧等所需的不同声响,目的是呼唤禅修者。以无杂质的环境为喻,表明静坐独处之地恰似游戏之所。所谓“醉象所居”指宛如象群中象王活动的藏身之地,借此形象地说明此处正是沙门修行者的清净处。此处“法义”意指僧侣所依律法或宗旨。“‘我怎会在此处?’”此为修行者的心意所在。
Supupphiteti suṭṭhu pupphite. Sītavaneti chāyūdakasampattiyā sīte vane. Ubhayenapi tassa ramaṇīyataṃyeva vibhāveti. Girikandareti girīnaṃ abbhantare kandare. Kanti hi udakaṃ, tena dāritaṃ ninnaṭṭhānaṃ kandaraṃ nāma. Tādise sītale girikandare ghammaparitāpaṃ vinodetvā attano gattāni parisiñcitvā nhāyitvā caṅkamissāmi ekakoti katthaci anāyattavuttitaṃ dasseti.
“花开盛”表示花盛开得美好,“凉林”是指具阴凉、水源充足的林地。两者共同彰显此处的优美适宜。山谷指山岳内部的凹地。“光辉”指水;有水流、泉源的山谷名为“坎达拉(凹地)”,以凉爽之处洗涤身心,减少酷热之扰,沐浴后步行,独自一人,代表清凉自在,且无拘无束。
Ekākiyoti ekākī asahāyo. Adutiyoti taṇhāsaṅkhātadutiyābhāvena adutiyo. Taṇhā hi purisassa sabbadā avijahanaṭṭhena dutiyā nāma. Tenāha bhagavā – ‘‘taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhāna saṃsara’’nti (itivu. 15, 105).
“独处者”指孤单无依赖之人。“第二无依”是指因欲望之第二重缠缚而无依。欲望之存在,是人常怀着不觉知的第二种束缚。故世尊曾说:“欲爱为人之第二依怙,生老病死的长期轮回即由斯起。”
Evaṃ me kattukāmassāti ‘‘handa eko gamissāmī’’tiādinā vuttavidhinā araññaṃ gantvā bhāvanābhiyogaṃ kattukāmassa me. Adhippāyo samijjhatūti ‘‘kadāhaṃ viharissāmi, katakicco anāsavo’’ti evaṃ pavatto manoratho ijjhatu siddhiṃ pāpuṇātu. Arahattappatti ca yasmā na āyācanamattena sijjhati, nāpi aññena sādhetabbā, tasmā āha ‘‘sādhayissāmahaṃyeva, nāñño aññassa kārako’’ti.
如是我有修行欲,即凭如『我等当去一处』等启发之说,入于林中,承担修习职责。遂念至切,发愿云——『何时当安住?何事无染可成?』如是起意,许愿成就。彼由阿拉汉果之圣证,非乞求止息,亦非他人所成,故宣曰:『我独自能成,无他作因。』
Evaṃ uparājassa pabbajjāya daḷhanicchayataṃ ñatvā rājā asokārāmagamanīyaṃ maggaṃ alaṅkārāpetvā kumāraṃ sabbālaṅkāravibhūsitaṃ mahatiyā senāya mahaccarājānubhāvena vihāraṃ nesi. Kumāro padhānagharaṃ gantvā mahādhammarakkhitattherassa santike pabbaji, anekasatā manussā taṃ anupabbajiṃsu. Rañño bhāgineyyo saṅghamittāya sāmiko aggibrahmāpi tameva anupabbaji. So pabbajitvā haṭṭhatuṭṭho attanā kātabbaṃ pakāsento –
如是,王子辞别国君,坚决志向已明,王乃施设王舍林道,饰以宝具,令王子盛饰,率大兵,作为宏大王城护卫,护卫于长老大法护持者,并亲近之。王子至主室,向大法护持长老出家,百余人众未曾出家。王弟为僧众之友,且为信徒,亦未出家。出家后,即升座,显露自身当行之法,宣说曰:
§543
543.
‘‘Esa bandhāmi sannāhaṃ, pavisissāmi kānanaṃ;
『吾今将缚,已整装,入林而住;
Na tato nikkhamissāmi, appatto āsavakkhayaṃ.
未达涅槃,绝不会离去。
§544
544.
‘‘Mālute upavāyante, sīte surabhigandhike;
『当他被毒蛇所伤,当他处于严寒之中,且被芳香清凉之物包围时,』
Avijjaṃ dālayissāmi, nisinno nagamuddhani.
『我将消除无明,端坐于城墙之上。』
§545
545.
‘‘Vane kusumasañchanne, pabbhāre nūna sītale;
『在被花朵覆盖的森林里,至少在清凉的山顶,』
Vimuttisukhena sukhito, ramissāmi giribbaje’’ti. –
『以解脱的快乐为乐,我将欢喜于山脊之上。』──
Tisso gāthā abhāsi.
这三句偈语说完了。
Tattha esa bandhāmi sannāhanti esāhaṃ vīriyasaṅkhātaṃ sannāhaṃ bandhāmi, kāye ca jīvite ca nirapekkho vīriyasannāhena sannayhāmi. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma sūro puriso paccatthike paccupaṭṭhite taṃ jetukāmo aññaṃ kiccaṃ pahāya kavacapaṭimuccanādinā yuddhāya sannayhati, yuddhabhūmiñca gantvā paccatthike ajetvā tato na nivattati, evamahampi kilesapaccatthike jetuṃ ādittampi sīsaṃ celañca ajjhupekkhitvā catubbidhasammappadhānavīriyasannāhaṃ sannayhāmi, kilese ajetvā kilesavijayayoggaṃ vivekaṭṭhānaṃ na vissajjemīti. Tena vuttaṃ ‘‘pavisissāmi kānanaṃ na tato nikkhamissāmi, appatto āsavakkhaya’’nti.
于此,我凝集这种称为精进集的凝集,怀着对身心俱不偏袒的精进凝集而聚集。对此,有人说:诸如勇猛男子在后方侍卫护持下,奋想击败敌人,舍弃其他事务,借助盔甲及盾牌等武器装备备战,进入战场后攻取敌军阵地,决不后退。由此我也在烦恼敌人面前,誓愿击败它们,不管遭受鞭打或头部创伤,以四种正勤的精进凝集做依凭;只要击败烦恼,不让它消散,作为修禅者的正离相不可废弃。故有言说:「我将入山林,不自出入;已得圣灭无漏果。」
‘‘Mālute upavāyante’’tiādinā araññaṭṭhānassa kammaṭṭhānabhāvanāyogyataṃ vadati, ramissāmi nūna giribbajeti yojanā. Pabbataparikkhepe abhiramissāmi maññeti anāgatatthaṃ parikappento vadati. Sesaṃ suviññeyyameva.
「居于旷野被蚊虫叮咬」等语,指的是适合于林苑修行法门的境地资粮,唯恐欲前往山林密林,认为距高山围廊十余由旬,应还在考虑未来事宜,故此说法言简意赅易解。
Evaṃ vatvā thero araññaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ karonto upajjhāyena saddhiṃ kaliṅgaraṭṭhaṃ agamāsi. Tatthassa pāde cammikābādho uppajji, taṃ disvā eko vejjo ‘‘sappiṃ, bhante, pariyesatha, tikicchissāmi na’’nti āha. Thero sappipariyesanaṃ akatvā vipassanāya eva kammaṃ karoti, rogo vaḍḍhati, vejjo therassa tattha appossukkataṃ disvā sayameva sappiṃ pariyesitvā theraṃ arogaṃ akāsi. So arogo hutvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.44.1-12) –
说罢,长老入林修行讨问师一起前往迦邻伽城。其地脚生疥疮,一位医师见状劝诫曰:「比库,请寻药医治,我将为你诊治。」长老不作药治,乃修行观照之法,病势渐重。医师见比库病势严重,守护他亲自采药,给以治疗,比库病愈。病愈不久即证阿拉汉果。故《比库碑传》云︰
‘‘Imamhi bhaddake kappe, brahmabandhu mahāyaso;
「此吉祥劫中,婆罗门后裔大名望,
Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo.
名为咖萨巴,生而贤俊有德,
‘‘Nippapañco nirālambo, ākāsasamamānaso;
清净无垢,心若虚空高洁;」
Suññatābahulo tādī, animittarato vasī.
以虚空之多为充盈,独妙自在,乐于无相境界。
‘‘Asaṅgacitto nikleso, asaṃsaṭṭho kule gaṇe;
心无执著,离染垢,不结缚于族群家族;
Mahākāruṇiko vīro, vinayopāyakovido.
极具大慈悲之勇士,善于戒律的权巧运用。
‘‘Uyyutto parakiccesu, vinayanto sadevake;
勤勉于利益他人,时时守持戒律,视众生如护。
Nibbānagamanaṃ maggaṃ, gatiṃ paṅkavisosanaṃ.
涅槃之通达之道,即除去泥垢污泥的归趣。
‘‘Amataṃ paramassādaṃ, jarāmaccunivāraṇaṃ;
此乃无死无灭的至极欢喜,除却衰老病苦之法。
Mahāparisamajjhe so, nisinno lokatārako.
在众多大众中,他端坐如渡世之星。
‘‘Karavīkaruto nātho, brahmaghoso tathāgato;
『卡拉维卡鲁陀尊者,婆罗门声声正如来;
Uddharanto mahāduggā, vippanaṭṭhe anāyake.
拯救众多大苦难者,平息纷争无所依托。』
‘‘Desento virajaṃ dhammaṃ, diṭṭho me lokanāyako;
『宣说清净正法者,我观世界之领袖;
Tassa dhammaṃ suṇitvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ.
闻其教法之后,出家遁世无依无着。』
‘‘Pabbajitvā tadāpāhaṃ, cintento jinasāsanaṃ;
『出家之后,我恒念圣者教法所在;'}
Ekakova vane ramme, vasiṃ saṃsaggapīḷito.
如有人在林中幽静之处独自居住,深受世间纠缠之苦。
‘‘Sakkāyavūpakāso me, hetubhūto mamābhavī;
谓言:『我的身躯分别是由因缘所生,如影随形。
Manaso vūpakāsassa, saṃsaggabhayadassino.
我心的分别则是见到缠绕心身的恐惧。
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
烦恼已然消灭于我……经过……依止佛陀教法所成就者。』
Arahattaṃ pana patvā there tattha viharante rājā koṭidhanapariccāgena bhojakagirivihāraṃ nāma kāretvā theraṃ tattha vāsesi. So tattha viharanto parinibbānakāle –
长老们修得阿拉汉果,于是国王以巨大财宝供养,于称为供养山的地方为长老们建造僧舍,长老在那里住止。彼时长老安住之际,临灭度时——
§546
546.
‘‘Sohaṃ paripuṇṇasaṅkappo, cando pannaraso yathā;
『我是圆满坚定的意念,正如十五夜之月明朗;』『149』『诸种烦恼已尽,今无再生。』——
Sabbāsavaparikkhīṇo, natthi dāni punabbhavo’’ti. –
「一切漏已尽灭,今无再生之有。」
Osānagāthamāha. Sā uttānatthāva. Tadeva ca therassa aññābyākaraṇaṃ ahosīti.
这是委婉的偈语,意即上升之意。并且这位长老的别解也是如此。
Ekavihāriyattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 独住长老偈注释完毕。
3. Mahākappinattheragāthāvaṇṇanā三、玛哈咖毕那长老偈注释
Anāgataṃyo paṭikacca passatītiādikā āyasmato mahākappinattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulaghare nibbattitvā viññutaṃ patto satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ bhikkhuovādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā tajjaṃ adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthesi.
『未来之事当观照无误』等偈句,是尊者大咖毕那长老所作。其由来如何?这位大咖毕那,传说在佛陀莲花足时代,于天鹅城贵族之家出世,修习觉悟,听闻正法,于师前见一比库,见此比库是比库中的导师,遂承受重要任务,看护其位,之后离开此地。
So tattha yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto kassapasammāsambuddhakāle bārāṇasiyaṃ kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto purisasahassagaṇajeṭṭhako hutvā gabbhasahassapaṭimaṇḍitaṃ mahantaṃ pariveṇaṃ kārāpesi. Te sabbepi janā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā taṃ upāsakaṃ jeṭṭhakaṃ katvā saputtadārā devaloke nibbattitvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsariṃsu. Tesu gaṇajeṭṭhako amhākaṃ satthu nibbattito puretarameva paccantadese kukkuṭanāmake nagare rājagehe nibbatti, tassa kappinoti nāmaṃ ahosi. Sesapurisā tasmiṃyeva nagare amaccakule nibbattiṃsu. Kappinakumāro pitu accayena chattaṃ ussāpetvā mahākappinarājā nāma jāto. So sutavittakatāya pātova catūhi dvārehi sīghaṃ dūte pesesi – ‘‘yattha bahussute passatha, tato nivattitvā mayhaṃ ārocethā’’ti.
此人在生前修诸善业,于天人和人间轮转;于咖萨巴正觉时代,在巴拉那城贵族家中出世,证得觉悟,成为万人群中之长老,建造一座以千胎妆饰的广大围绕。众生皆修诸善,尊此为长老,儿子女众均生天间;于佛灭后,往天人间轮转。诸天众中这位众长,是我们师的前身,前世生于偏西国度的库库塔那城王室,名曰咖毕那。其余人等皆生在同城中贵族家,咖毕那王子因父亲去世,燃烧伞盖,出生为大咖毕那王。因听法知义,立即派遣四路信差——『众处多闻者,当归来向我报告』。
Tena ca samayena amhākaṃ satthā loke uppajjitvā sāvatthiṃ upanissāya viharati. Tasmiṃ kāle sāvatthivāsino vāṇijā sāvatthiyaṃ uṭṭhānakabhaṇḍaṃ gahetvā taṃ nagaraṃ gantvā bhaṇḍaṃ paṭisāmetvā ‘‘rājānaṃ passissāmā’’ti paṇṇākārahatthā rañño ārocāpesuṃ. Te rājā pakkosāpetvā niyyāditapaṇṇākāre vanditvā ṭhite ‘‘kuto āgatatthā’’ti pucchi. ‘‘Sāvatthito, devā’’ti. ‘‘Kacci vo raṭṭhaṃ subhikkhaṃ, dhammiko rājā’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Kīdiso dhammo tumhākaṃ dese idāni pavattatī’’ti? ‘‘Taṃ, deva, na sakkā ucchiṭṭhamukhehi kathetu’’nti. Rājā suvaṇṇabhiṅgārena udakaṃ dāpesi. Te mukhaṃ vikkhāletvā dasabalābhimukhā añjaliṃ paggahetvā, ‘‘deva, amhākaṃ dese buddharatanaṃ nāma uppanna’’nti āhaṃsu. Rañño ‘‘buddho’’ti vacane sutamatteyeva sakalasarīraṃ pharamānā pīti uppajji. Tato ‘‘buddhoti, tātā, vadethā’’ti āha. ‘‘Buddhoti, deva, vadāmā’’ti. Evaṃ tikkhattuṃ vadāpetvā ‘‘buddhoti padaṃ aparimāṇa’’nti tasmiṃyeva pade pasanno satasahassaṃ datvā ‘‘aparaṃ vadethā’’ti pucchi. ‘‘Deva, loke dhammaratanaṃ nāma uppanna’’nti. Tampi sutvā tatheva satasahassaṃ datvā ‘‘aparaṃ vadethā’’ti pucchi. ‘‘Deva, saṅgharatanaṃ nāma uppanna’’nti. Tampi sutvā tatheva satasahassaṃ datvā ‘‘buddhassa bhagavato santike pabbajissāmī’’ti tatova nikkhami. Amaccāpi tatheva nikkhamiṃsu. So amaccasahassena saddhiṃ gaṅgātīraṃ patvā ‘‘sace satthā sammāsambuddho, imesaṃ assānaṃ khuramattampi mā temetū’’ti saccādhiṭṭhānaṃ katvā udakapiṭṭheneva pūraṃ gaṅgānadiṃ atikkamitvā aparampi aḍḍhayojanavitthāraṃ nadiṃ tatheva atikkamitvā tatiyaṃ candabhāgaṃ nāma mahānadiṃ patvā tampi tāya eva saccakiriyāya atikkami.
此时我们师出世于世,在舍卫城安住。时舍卫城商人,携带舍卫出产的货物,赴城交易,欲见国王,上呈货色。百辆马车前往拜谒国王,国王问来由:『来自何地?』答曰:『舍卫,天人也。』国王问:『此邦岁丰,君王法行如何?』答:『诚哉!』国王复问:『今法如何行?』答:『难以言说。』国王以金象鼻盛水供养,众人开启面容,怀抱十力,合掌顶礼,答曰:『天人说,我邦有佛宝出世。』国王闻“佛”一字,心生喜悦,便问:『说佛。』答曰:『说佛。』三遍交互言说,于时布施百千,国王又问:『更说。』答:『天人说,世间起法宝。』又施百千,再问:『更说。』答:『天人说,起僧宝。』听闻亦施百千,遂立志向佛陀前出家,尊者仆人等亦同出家。与仆人千人齐渡江河:『若师为正觉者,勿令彼等受一针一线之损害,』立此信誓;过水至大河伽钵河,越河依此誓约行事。
Satthāpi taṃdivasaṃ paccūsasamayaṃyeva mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento ‘‘ajja mahākappino tiyojanasatikaṃ rajjaṃ pahāya amaccasahassaparivāro mama santike pabbajituṃ āgamissatī’’ti disvā ‘‘mayā tesaṃ paccuggamanaṃ kātuṃ yutta’’nti pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto sayameva ākāsena gantvā candabhāgāya nadiyā tīre tesaṃ uttaraṇatitthassābhimukhaṭṭhāne mahānigrodhamūle pallaṅkena nisinno chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjesi. Te tena titthena uttarantā buddharasmiyo ito cito ca vidhāvantiyo olokento bhagavantaṃ disvā ‘‘yaṃ satthāraṃ uddissa mayaṃ āgatā, addhā so eso’’ti dassaneneva niṭṭhaṃ gantvā diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya onamitvā paramanipaccākāraṃ karontā bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Rājā bhagavato gopphakesu gahetvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi saddhiṃ amaccasahassena. Satthā tesaṃ dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne saddhiṃ parisāya arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.54.66-107) –
师长大悲庄严已成,仍值特定时间,遂起身观世间,言:‘今日大咖毕那辞去三由旬的国土,携百万父母归依我处出家矣。’见此,谓曰:‘我当为彼等迎接。’即起身遍行舍利,随比库众游行于沙瓦提乞食,食毕托钵还寝。旋即乘空赴月河岸,面向渡口,坐于大无畏树根蒲团上,放散六色佛光。彼众越彼渡口,远近善信盼望佛光普照,见到师长乃言:‘我徒为师长而至,此时正逢也。’观见处所遂返,莲足庄严者侍奉毕,即前往师长处。国王携大群宫吏,迎接师长,礼拜后入一隅而坐,陪侍百万父母。师长为彼等宣讲法义。讲法终了,与众同坐,立誓向阿拉汉果果德玛。此说见于传记(传2.54.66-107)。
‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammāna pāragū;
『波头摩多』者,名为圣者,诸法尽达者也;
Udito ajaṭākāse, ravīva saradambare.
如旭日升空,似三月之夏日也。
‘‘Vacanābhāya bodheti, veneyyapadumāni so;
『言光照耀』者,如师陀之莲花;
Kilesapaṅkaṃ soseti, matiraṃsīhi nāyako.
污秽嫉恨清除者,以慈悲睿智为引导。
‘‘Titthiyānaṃ yase hanti, khajjotābhā yathā ravi;
『渡口名声』荣耀如日光,洁白犁痕似日轮映照,普照渡口诸众。」
Saccatthābhaṃ pakāseti, ratanaṃva divākaro.
真实义显明如日光宝珠,光明普照无所遁藏。
‘‘Guṇānaṃ āyatibhūto, ratanānaṃva sāgaro;
如诸德性广大无边,如无量宝海浩如天际;
Pajjunnoriva bhūtāni, dhammameghena vassati.
众生如浮木漂流,法云覆护而滋润生长。
‘‘Akkhadasso tadā āsiṃ, nagare haṃsasavhaye;
当时我为黑发比库,居于天鹅苑城市之中;
Upecca dhammamassosiṃ, jalajuttamanāmino.
舍弃俗世不系缚,心念澄澈似水中莲。
‘‘Ovādakassa bhikkhūnaṃ, sāvakassa katāvino;
作为比库导师,为弟子教化引领者,
Guṇaṃ pakāsayantassa, tappayantassa me manaṃ.
令我心智明朗透彻,除去一切污垢烦恼。
‘‘Sutvā patīto sumano, nimantetvā tathāgataṃ;
闻已欢喜欢悦,恭敬邀请如来到来;
Sasissaṃ bhojayitvāna, taṃ ṭhānamabhipatthayiṃ.
供养如春雨润泽般欢喜恭敬,心怀恭敬依止此地。
‘‘Tadā haṃsasamabhāgo, haṃsadundubhinissano;
当时如同天鹅一族,如同天鹅鸣声清越;
Passathetaṃ mahāmattaṃ, vinicchayavisāradaṃ.
见彼广大广大德行,审察辨察清明通达。
‘‘Patitaṃ pādamūle me, samuggatatanūruhaṃ;
我之足下已堕入,攀缘而上的身躯安全。
Jīmūtavaṇṇaṃ pīṇaṃsaṃ, pasannanayanānanaṃ.
面色光润,皮肤洁净,眼目清明,口唇安详。
‘‘Parivārena mahatā, rājayuttaṃ mahāyasaṃ;
以广大庄严的围护,辅佐具足、尊贵的王者;
Eso katāvino ṭhānaṃ, pattheti muditāsayo.
此处正是成就者的所在,愉悦心意所在之处。
‘‘Iminā paṇipātena, cāgena paṇidhīhi ca;
凭此手足布施,及诚心立愿,
Kappasatasahassāni, nupapajjati duggatiṃ.
历经千万劫难,不入恶趣。
‘‘Devesu devasobhaggaṃ, manussesu mahantataṃ;
诸天之中的诸天尊贵,及人间中的伟大存在,
Anubhotvāna sesena, nibbānaṃ pāpuṇissati.
经历完毕之后,必将证得涅槃。
‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;
一百千劫之后,将生于秃树之属。
Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.
名为果德玛的,必将成为世间的导师。
‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito;
其法中继承者,乃是法的正报者。
Kappino nāma nāmena, hessati satthu sāvako.
有名为迦比罗的,将成为导师的大弟子。
‘‘Tatohaṃ sukataṃ kāraṃ, katvāna jinasāsane;
于是我遂行善事,依照如来教法而作。
Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tusitaṃ agamāsahaṃ.
舍弃了人身之后,我到达了兜率天。
‘‘Devamānusarajjāni, sataso anusāsiya;
那里,诸天与人世聚集成群,有百百千千之众;
Bārāṇasiyamāsanne, jāto keṇiyajātiyaṃ.
在巴拉那西近旁,生于贵族家。
‘‘Sahassaparivārena, sapajāpatiko ahaṃ;
我身旁有成千结众,乃是玛哈巴嘉巴娣的子孙;
Pañcapaccekabuddhānaṃ, satāni samupaṭṭhahiṃ.
在五位独觉圣者之中,我尽了六百圣众的侍奉。
‘‘Temāsaṃ bhojayitvāna, pacchādamha ticīvaraṃ;
供养了他们之后,我随后得到三衣衣缯。
Tato cutā mayaṃ sabbe, ahumha tidasūpagā.
于是我们众皆逝去,我当时正是三昧者。
‘‘Puno sabbe manussattaṃ, agamimha tato cutā;
彼时众多人类皆已逝去,我自亦已逝去;
Kukkuṭamhi pure jātā, himavantassa passato.
曾于鸡族中诞生,身处冰雪山脉之地。
‘‘Kappino nāmahaṃ āsiṃ, rājaputto mahāyaso;
我名为咖皮诺,乃王子尊贵显赫;
Sesāmaccakule jātā, mameva parivārayuṃ.
诞生于塞萨目家族,众皆环绕护持我。
‘‘Mahārajjasukhaṃ patto, sabbakāmasamiddhimā;
享大国王之欢乐,具足诸欲圆满之福;
Vāṇijehi samakkhātaṃ, buddhuppādamahaṃ suṇiṃ.
应当为商人们宣说,我倾听世尊的开示。
‘‘Buddho loke samuppanno, asamo ekapuggalo;
世尊于世间出现,非凡独立的独一无二者;
So pakāseti saddhammaṃ, amataṃ sukhamuttamaṃ.
他宣说正法,究竟无上之安乐。
‘‘Suyuttā tassa sissā ca, sumuttā ca anāsavā;
弟子们与其随从坚固相依,远离烦恼染污;
Sutvā nesaṃ suvacanaṃ, sakkaritvāna vāṇije.
聆听他们美善的说法,商人们即予以尊重。
‘‘Pahāya rajjaṃ sāmacco, nikkhamiṃ buddhamāmako;
摒弃王位,秉持正直,我跟随佛陀出家。
Nadiṃ disvā mahācandaṃ, pūritaṃ samatittikaṃ.
见有江河,照耀如大月,盈满彻底越过彼岸。
‘‘Appatiṭṭhaṃ anālambaṃ, duttaraṃ sīghavāhiniṃ;
「不失稳固,无所依凭,迅疾如快车者;
Guṇaṃ saritvā buddhassa, sotthinā samatikkamiṃ.
具足美德,获佛之法,借以安然渡越。
‘‘Bhavasotaṃ sace buddho, tiṇṇo lokantagū vidū;
「若世尊者,通达超越世间之彼岸,洞彻世间极境;
Etena saccavajjena, gamanaṃ me samijjhatu.
愿以此真理净剑,助我斩断生死之流。
‘‘Yadi santigamo maggo, mokkho caccantikaṃ sukhaṃ;
「若至善之道,是安乐无上解脱之法;
Etena saccavajjena, gamanaṃ me samijjhatu.
愿借此真实无谬之教,令我生起离欲出离之心。
‘‘Saṅgho ce tiṇṇakantāro, puññakkhetto anuttaro;
「若僧团彼彼三重荆棘,如福田无上无比;
Etena saccavajjena, gamanaṃ me samijjhatu.
愿借此真实无谬之教,令我生起离欲出离之心。」
‘‘Saha kate saccavare, maggā apagataṃ jalaṃ;
「与说真实教义者同行,渡过迷惑烦恼之水,
Tato sukhena uttiṇṇo, nadītīre manorame.
由此安乐轻安地跨越,从河岸到达美丽之地。
‘‘Nisinnaṃ addasaṃ buddhaṃ, udentaṃva pabhaṅkaraṃ;
坐下来见世尊,如旭日初升光辉灿烂;
Jalantaṃ hemaselaṃva, dīparukkhaṃva jotitaṃ.
如燃烧的金炉般灿然辉煌,如明灯般光明闪耀。
‘‘Sasiṃva tārāsahitaṃ, sāvakehi purakkhataṃ;
如月与群星相伴,先行示范于众弟子之中。
Vāsavaṃ viya vassantaṃ, desanājaladantaraṃ.
如天帝降雨时雨水连绵,法雨遍洒教法之间。
‘‘Vanditvāna sahāmacco, ekamantamupāvisiṃ;
同伴们礼敬毕,独自一人入座静坐;
Tato no āsayaṃ ñatvā, buddho dhammamadesayi.
彼时洞察我等心意,觉者释尊宣扬法义。
‘‘Sutvāna dhammaṃ vimalaṃ, avocumha mayaṃ jinaṃ;
听闻清净无垢之法,我们称颂此为胜者。
Pabbājehi mahāvīra, nibbindāmha mayaṃ bhave.
大勇士们出家吧,我们已对轮回生死产生了厌倦。
‘‘Svakkhāto bhikkhave dhammo, dukkhantakaraṇāya vo;
『比库们,佛法已被善说,是为灭尽苦难之义;
Caratha brahmacariyaṃ, iccāha munisattamo.
当修习圣道生活,这正是至上圣者所期望。','225':'我们同以言语尽护法义,具足如比库般的庄严;
‘‘Saha vācāya sabbepi, bhikkhuvesadharā mayaṃ;
「随话语同时,我等皆着比库之形;
Ahumha upasampannā, sotāpannā ca sāsane.
我们已受具足戒法,已得入流果,坚立于此教法中。
‘‘Tato jetavanaṃ gantvā, anusāsi vināyako;
于是前往祇树给孤独园,谛听律仪戒律教诲;
Anusiṭṭho jinenāhaṃ, arahattamapāpuṇiṃ.
我曾受教于已证胜利者,获得了阿拉汉果。
‘‘Tato bhikkhusahassāni, anusāsimahaṃ tadā;
当时,我曾教诲一千比库众。
Mamānusāsanakarā, tepi āsuṃ anāsavā.
他们因我所教,皆无烦恼,
‘‘Jino tasmiṃ guṇe tuṭṭho, etadagge ṭhapesi maṃ;
胜利者对此美德感到欢喜,于高处立定我,
Bhikkhuovādakānaggo, kappinoti mahājane.
称我为比库教诲第一者,于大众中被称赞。
‘‘Satasahasse kataṃ kammaṃ, phalaṃ dassesi me idha;
我在此已为百千众行造作,现示现果。
Pamutto saravegova, kilese jhāpayiṃ mama.
我已从一切烦恼中解脱,断尽所有污染。
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
『我已断除烦恼……于世尊教法中所作』。
Arahattaṃ patvā pana te sabbeva satthāraṃ pabbajjaṃ yāciṃsu. Satthā te ‘‘etha, bhikkhavo’’ti āha. Sā eva tesaṃ pabbajjā upasampadā ca ahosi. Satthā taṃ bhikkhusahassaṃ ādāya ākāsena jetavanaṃ agamāsi. Athekadivasaṃ bhagavā tassantevāsike bhikkhū āha – ‘‘kacci, bhikkhave, kappino bhikkhūnaṃ dhammaṃ desetī’’ti? ‘‘Na, bhagavā, deseti . Appossukko diṭṭhadhammasukhavihāramanuyutto viharati, ovādamattampi na detī’’ti. Satthā theraṃ pakkosāpetvā – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, kappina, antevāsikānaṃ ovādamattampi na desī’’ti? ‘‘Saccaṃ, bhagavā’’ti. ‘‘Brāhmaṇa, mā evaṃ kari, ajja paṭṭhāya upagatānaṃ dhammaṃ desehī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti thero satthu vacanaṃ sirasā sampaṭicchitvā ekovādeneva samaṇasahassaṃ arahatte patiṭṭhāpesi. Tena naṃ satthā paṭipāṭiyā attano sāvake there ṭhānantare ṭhapento bhikkhuovādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Athekadivasaṃ thero bhikkhuniyo ovadanto –
及至证得阿拉汉果位,那些人皆一同请求出家作佛法的守护者。世尊告诉他们说:『诸比库们,此地可出家。』他们的出家与具足比库戒戒律得以成立。世尊率领这千名比库,乘空中而至诘田园。某日,世尊在住世期间告诫比库们说:『诸比库,有没有迦毗那教导比库们佛法?』他们答曰:『没有,世尊。他只安住见法的快乐,无所宣说,即使是劝勉也未曾。』世尊斥责长老迦毗那说:『迦毗那,诚然你对住近末法比库们不宣说劝勉之语。』迦毗那答言:『诚然,世尊。』世尊劝诫他说:『婆罗门,不要如此,今日当为现已受教者宣说佛法。』长老恭敬地顶礼世尊教诲,乃单独以言辞促使千人沙门安住阿拉汉果位。由此因缘,世尊照本修行,立于其弟子长老弟子次序之中,成为比库劝导者的第一首长。某日,长老为比库尼们说法劝导——
§547
547.
‘‘Anāgataṃ yo paṭikacca passati, hitañca atthaṃ ahitañca taṃ dvayaṃ;
『能洞见未来变化者,能够分别善恶利益,这二者兼具;
Viddesino tassa hitesino vā, randhaṃ na passanti samekkhamānā.
未知者与知善者,彼等不明了轮回苦乐之真实,犹如盲目对视。』
§548
548.
五百四十八。
‘‘Ānāpānasatī yassa, paripuṇṇā subhāvitā;
『入出息念者,其所具足者,清净修习已满;
Anupubbaṃ paricitā, yathā buddhena desitā;
渐次而熟知,正如佛陀所说;
Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā.
光照清净世间,如明月高悬无翳。』
§549
549.
五百四十九。
‘‘Odātaṃ vata me cittaṃ, appamāṇaṃ subhāvitaṃ;
『我心何其坦荡,广大而善修已久;
Nibbiddhaṃ paggahītañca, sabbā obhāsate disā.
厌倦了并且远离了,一切方位皆显明现。
§550
550.
五百五十。
‘‘Jīvate vāpi sappañño, api vittaparikkhayo;
“即使活着且智慧充足,财产仍然会消失;
Paññāya ca alābhena, vittavāpi na jīvati.
依靠智慧而不获利者,即便有财产也无法生活。
§551
551.
五百五十一。
‘‘Paññā sutavinicchinī, paññā kittisilokavaddhanī;
“智慧乃聆听正确教导者,智慧为声誉与世间增长者;
Paññāsahito naro idha, api dukkhesu sukhāni vindati.
具有智慧的人,即便身处痛苦之中,仍能获得快乐。
§552
552.
五百五十二。
‘‘Nāyaṃ ajjatano dhammo, nacchero napi abbhuto;
此存在非今日所生,亦非昨日所造;
Yattha jāyetha mīyetha, tattha kiṃ viya abbhutaṃ.
生死相续,生时即死,何异于非凡奇迹?
§553
553.
五百五十三。
‘‘Anantarañhi jātassa, jīvitā maraṇaṃ dhuvaṃ;
众生一旦生起,生即伴随死为常。
Jātā jātā marantīdha, evaṃ dhammā hi pāṇino.
生者生、死者死,凡夫诸法本如是。
§554
554.
第五百五十四。
‘‘Na hetadatthāya matassa hoti, yaṃ jīvitatthaṃ paraporisānaṃ;
『此非我所意,非我所求,因为他人为生;
Matamhi ruṇṇaṃ na yaso na lokyaṃ, na vaṇṇitaṃ samaṇabrāhmaṇehi.
伤痕、名誉、名望不属我,亦非沙门婆罗门所能赞誉。』
§555
555.
第五百五十五。
‘‘Cakkhuṃ sarīraṃ upahanti tena, nihīyati vaṇṇabalaṃ matī ca;
『眼睛和身体俱缺失,外貌与力量同消灭,精神亦随之灭散;'}
Ānandino tassa disā bhavanti, hitesino nāssa sukhī bhavanti.
『安难』者,指那方向,那处;『他者』者,为他人利益;『自他』者,非自我、非自己。故此,安难所指之境界乃有,他者(利益他人者)则非彼境界中之安乐者。
§556
556.
五百五十六。
‘‘Tasmā hi iccheyya kule vasante, medhāvino ceva bahussute ca;
『因此,当愿意于家族中,既有智慧者,亦多闻者;
Yesañhi paññāvibhavena kiccaṃ, taranti nāvāya nadiṃva puṇṇa’’nti. –
其以智慧丰富、聪颖卓绝者,能如船满载而渡河一般,如此超越世间任务』——
Imā gāthā abhāsi.
此偈言已宣说。
Tattha anāgatanti na āgataṃ, avindanti, attho. Paṭikaccāti putetaraṃyeva. Passatīti oloketi. Atthanti kiccaṃ. Taṃ dvayanti hitāhitaṃ. Viddesinoti amittā. Hitesinoti mittā. Randhanti chiddaṃ. Samekkhamānāti gavesantā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo puggalo attano hitāvahaṃ ahitāvahaṃ tadubhayañca atthaṃ kiccaṃ anāgataṃ asampattaṃ puretaraṃyeva paññācakkhunā ahaṃ viya passati vīmaṃsati vicāreti, tassa amittā vā ahitajjhāsayena mittā vā hitajjhāsayena randhaṃ gavesantā na passanti, tādiso paññavā puggalo acchiddavutti, tasmā tumhehi tathārūpehi bhavitabbanti.
此中『未来』非已到者,惟未至之意。『差别』意为有区别、差异。『检视』为审察、观察。『义』为任务。『二』是利益与害。『通晓』为知友。『为友』便是友情。『破裂』者,离散分离也。『同观』者,探求寻找也。此义可释云:有一人,能为自己利益亦为自己害,兼具此二义、任务而未达成,尚如未到彼岸之船,借智慧之眼,恰似我一般看,察、思、虑之,则其仇敌,因其无智而怀邪念,或其朋友,因其有智而怀善念,皆种种破裂,互不相见,彼类智人之反覆无常也。故尔,此等人应当由尔等如是成就。
Idāni ānāpānasatibhāvanāya guṇaṃ dassento tattha tāni yojetuṃ ‘‘ānāpānasatī yassā’’ti dutiyaṃ gāthamāha. Tattha ānanti assāso. Apānanti passāso. Assāsapassāsanimittārammaṇā sati ānāpānasati. Satisīsena cettha taṃsampayuttasamādhibhāvanā adhippetā. Yassāti, yassa yogino. Paripuṇṇā subhāvitāti catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ soḷasannañca ākārānaṃ pāripūriyā sabbaso puṇṇā sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ vijjāvimuttīnañca pāripūriyā suṭṭhu bhāvitā vaḍḍhitā. Anupubbaṃ paricitā, yathā buddhena desitāti ‘‘so satova assasatī’’tiādinā (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107) yathā bhagavatā desitā, tathā anupubbaṃ anukkamena paricitā āsevitā bhāvitā. Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimāti so yogāvacaro yathā abbhādiupakkilesā vimutto cando candālokena imaṃ okāsalokaṃ pabhāseti, evaṃ avijjādiupakkilesavimutto ñāṇālokena attasantānapatitaṃ parasantānapatitañca saṅkhāralokaṃ pabhāseti pakāseti. Tasmā tumhehi ānāpānasatibhāvanā bhāvetabbāti adhippāyo.
现在,为了展示入出息念修习的功德,在此教法中接续起见,说出第二首偈语“入出息念所具足”。其中,入者为吸气,出者为呼气。以吸气呼气为缘起,观此为入出息念。结合正念住持,此处特别指出由此相应的身心禅定修习。所谓“所具足者”,即修行者所依归。完备庄严者,指依止四念处、十六种境界圆满成就,遍满七觉支及智慧解脱修习得以善巧增长。此修习通达渐次,由佛所宣说,如“他能专注于息”,“如是教法”等,依教次第得以熟悉、保持、涵养发展。此修习如明灯照耀世间,犹如月光驱散黑暗,无染之月照亮尘世,这般无烦恼自由之智慧光明,彻见自他现象界的蕴含,了知此生与来生诸行境界,予以显现。故此,诸比库应当勤修入出息念禅法,这是重要的修习要点。
Idāni attānaṃ nidassanaṃ katvā bhāvanābhiyogassa saphalataṃ dassento ‘‘odātaṃ vata me citta’’nti tatiyaṃ gāthamāha. Tassattho – nīvaraṇamalavigamato odātaṃ suddhaṃ vata mama cittaṃ. Yathā pamāṇakarā rāgādayo pahīnā, appamāṇañca nibbānaṃ paccakkhaṃ kataṃ ahosi, tathā bhāvitattā appamāṇaṃ subhāvitaṃ, tato eva catusaccaṃ nibbiddhaṃ paṭivijjhitaṃ, sakalasaṃkilesapakkhato paggahitañca hutvā dukkhādikā pubbantādikā ca disā obhāsate tattha vitiṇṇakaṅkhattā sabbadhammesu vigatasammohattā ca. Tasmā tumhehipi evaṃ cittaṃ bhāvetabbanti dasseti.
现在,彰显自心的表现以及修习功效,说出第三首偈语“心意已翻清净”。其中,释迦世尊对此注解道:由于烦恼障碍被除,心意得以光明清净。譬如量度工去除贪欲等,成就无量涅槃清净如实。如此修习成熟,于心生起无限善巧。如此成熟后,四圣谛深入贯察,透达各类烦恼根本,了达苦、集、灭、道的生起及灭除诸方面,证得真正的离欲无求之境界、破除了各种疑虑和迷惑。由此,诸比库亦应当修习这等清净进取的心意,这是指示所在。
Yathā bhāvanāmayā paññā cittamalavisodhanādinā purisassa bahupakārā, evaṃ itarāpīti dassento ‘‘jīvate vāpi sappañño’’ti catutthagāthamāha. Tassattho – parikkhīṇadhanopi sappaññajātiko itarītarasantosena santuṭṭho anavajjāya jīvikāya jīvatiyeva. Tassa hi jīvitaṃ jīvitaṃ nāma. Tenāha bhagavā – ‘‘paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti (saṃ. ni. 1.73, 246; su. ni. 184). Dummedhapuggalo pana paññāya alābhena diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca atthaṃ virādhento vittavāpi na jīvati, garahādippattiyā jīvanto nāma na tassa hoti, anupāyaññutāya vā yathādhigataṃ dhanaṃ nāsento jīvitampi sandhāretuṃ na sakkotiyeva, tasmā pārihāriyapaññāpi tumhehi appamattehi sampādetabbāti adhippāyo.
犹如因深入修习而滋生的智慧,令心明净无染,彼此多效益,譬喻其余,故以“活着即贤明”为第四首偈语。释迦世尊言:虽然财物耗尽,但贤明之子乃因心安而满足,持续以正行活着。此即生命本质之义。世尊称之为“智慧生活”为最佳。反观愚痴者,仅凭少许智慧不能持守正道,仍执著错见而破坏其利益,即使有财物亦如无所有,因内忧外患难以长久养持生命。所以,诸比库当小心谨慎地具足此可破执迷的智慧,这是指导重心。
Idāni paññāya ānisaṃse dassetuṃ ‘‘paññā sutavinicchinī’’ti pañcamaṃ gāthamāha. Tattha paññā sutavinicchinīti paññā nāmesā sutassa vinicchayinī, yathāsute sotapathamāgate atthe ‘‘ayaṃ akusalo, ayaṃ kusalo, ayaṃ sāvajjo, ayaṃ anavajjo’’tiādinā vinicchayajananī. Kittisilokavaddhanīti kittiyā sammukhā pasaṃsāya silokassa patthaṭayasabhāvassa vaddhanī, paññavatoyeva hi kittiādayo viññūnaṃ pāsaṃsabhāvato. Paññāsahitoti pārihāriyapaññāya, vipassanāpaññāya ca yutto. Api dukkhesu sukhāni vindatīti ekantadukkhasabhāvesu khandhāyatanādīsu sammāpaṭipattiyā yathābhūtasabhāvāvabodhena nirāmisānipi sukhāni paṭilabhati.
此时欲根据智慧的因缘,说明第五首偈语“智慧具备判断力”。其中,智慧乃判断各种所闻之名,譬如听闻入流果第一义理时,能辨别“此为不善,此为善,此为当作,此为不当作”等。此智慧犹如名声传播,广为称扬其清净本质,正如智者间赞叹其理性发达。智慧融贯寂灭良方,兼通观照智慧。即使在苦中,能依正修诸色、受、想、行、识五蕴及六处等,明了其事物真实不变之本性,终能获得不依赖外境的自在快乐。此处提示诸比库应当以此智慧护持身心。
Idāni tāsaṃ bhikkhunīnaṃ aniccatāpaṭisaṃyuttaṃ dhīrabhāvāvahaṃ dhammaṃ kathento ‘‘nāyaṃ ajjatano dhammo’’tiādinā sesagāthā abhāsi. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yvāyaṃ sattānaṃ jāyanamīyanasabhāvo, ayaṃ dhammo ajjatano adhunāgato na hoti, abhiṇhapavattikatāya na acchariyo, abbhutapubbatābhāvato nāpi abbhuto. Tasmā yattha jāyetha mīyetha, yasmiṃ loke satto jāyeyya, so ekaṃsena mīyetha, tattha kiṃ viya? Kiṃ nāma abbhutaṃ siyā? Sabhāvikattā maraṇassa – na hi khaṇikamaraṇassa kiñci kāraṇaṃ atthi. Yato anantarañhi jātassa, jīvitā maraṇaṃ dhuvaṃ jātassa jātisamanantaraṃ jīvitato maraṇaṃ ekantikaṃ uppannānaṃ khandhānaṃ ekaṃsena bhijjanato. Yo panettha jīvatīti lokavohāro, so tadupādānassa anekapaccayāyattatāya anekantiko, yasmā etadevaṃ, tasmā jātā marantīdha, evaṃdhammā hi pāṇinoti ayaṃ sattānaṃ pakati, yadidaṃ jātānaṃ maraṇanti jātiyā maraṇānubandhanataṃ āha.
此时说到比库尼对无常之理的坚固觉悟,论述其结语“此非今世法”等。其简说为:众生皆具有生灭变化之相,这法非只今乃往昔世代皆旧旧去,非新无始,非不可知。比喻法则为暂时生灭合和,微弱之生必引必至死,前生生灭相继,后生生灭循环,生死相连不可分离。虽生者自称活着,但依赖众多因缘而存,故此生死实为连续过程。此乃众生通行之理,因此称为“生者死者”,是生起之所依,随生起而必有死,故而言生死相连。
Idāni yasmā tāsu bhikkhunīsu kāci sokabandhitacittāpi atthi, tasmā tāsaṃ sokavinodanaṃ kātuṃ ‘‘na hetadatthāyātiādi vuttaṃ. Tattha na hetadatthāya matassa hotīti yaṃ matassa jīvitatthaṃ jīvitanimittaṃ paraporisānaṃ parapuggalānaṃ ruṇṇaṃ, etaṃ tassa matassa sattassa jīvitatthaṃ tāva tiṭṭhatu, kassacipi atthāya na hoti, ye pana rudanti, tesampi matamhi matapuggalanimittaṃ ruṇṇaṃ, na yaso na lokyaṃ yasāvahaṃ visuddhāvahañca na hoti . Na vaṇṇitaṃ samaṇabrāhmaṇehīti viññuppasaṭṭhampi na hoti, atha kho viññugarahitamevāti attho.
现在论及比库尼中,如有生起悲哀牵挂之心,故而教导如何消除哀伤,语曰“非因缘之故”等。此教义释曰:所言非因缘即非缘故,意谓以各人生命实相作参照,认为生命缘由及目的皆属于他人或他众,因此生命不以自己为本体,遂致苦恼。而哀哭者同样受此生死轮回之困,不具殊胜名誉、财产或解脱纯净,因此亦非受寒者所称之名士。故聆听后应知,非是名为沙门婆罗门,亦非知解所显,而是无智慧者。
Na kevalameteva ye rudato ādīnavā, atha kho imepīti dassento ‘‘cakkhuṃ sarīraṃ upahantī’’ti gāthaṃ vatvā tato paraṃ sokādianatthapaṭibāhanatthaṃ kalyāṇamittapayirupāsanāyaṃ tā niyojento ‘‘tasmā’’tiādinā osānagāthamāha. Tattha tasmāti yasmā ruṇṇaṃ rudantassa puggalassa cakkhuṃ sarīrañca upahanti vibādhati, tena ruṇṇena vaṇṇo balaṃ mati ca nihīyati parihāyati, tassa rudantassa puggalassa disā sapattā ānandino pamodavanto pītivanto bhavanti. Hitesino mittā dukkhī dukkhitā bhavanti tasmā dhammojapaññāya samannāgatattā medhāvino diṭṭhadhammikādiatthasannissitassa bāhusaccassa pāripūriyā bahussute, attano kule vasante iccheyya pāṭikaṅkheyya kulūpake kareyya. Yesanti yesaṃ medhāvīnaṃ bahussutānaṃ paṇḍitānaṃ paññāvibhavena paññābalena yathā mahoghassa puṇṇaṃ nadiṃ nāvāya taranti, evaṃ kulaputtā attano atthakiccaṃ taranti pāraṃ pāpuṇanti. Te iccheyya kule vasanteti yojanā.
不仅仅是那些哭泣的悲伤者,接着那些教导者宣说“眼睛伤害身体”的诗句之后,为了对治忧伤等不善境界,恭敬善友而致力于修持。因此云:“因为”即指那些流泪哭泣的人,其眼睛和身体俱受伤害,由此流泪使脸色、精神和力量都消减衰退,失去活力。因而悲痛的人心境昏暗。而善友则是心怀慈悲的,他们对于痛苦者心生悲伤。故此,有智慧、通达教法义理、熟悉多闻者,住于本家族中,应当持有正当愿望,不期望破坏家业。那些具智慧、多闻且仁智卓越者,其智慧力量如同满溢的洪流渡船一般,将帮助家中子弟渡过困苦,得到利益。他们居家时,应当怀有如是愿心。
Evaṃ thero tāsaṃ bhikkhunīnaṃ dhammaṃ kathetvā vissajjesi. Tā therassa ovāde ṭhatvā sokaṃ vinodetvā yoniso paṭipajjantiyo sadatthaṃ paripūresuṃ.
长老如此向那些比库尼宣说了法,然后便安住无忧。听从长老教诲,消除忧愁,正确修行者必然全部圆满成就。
Mahākappinattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 玛哈咖毕那长老偈注释结束。
4. Cūḷapanthakattheragāthāvaṇṇanā四、朱腊般踏咖长老偈注释
Dandhāmayhaṃ gatītiādikā āyasmato cūḷapanthakattherassa gāthā. Kā uppatti? Yadettha aṭṭhuppattivasena vattabbaṃ, taṃ aṭṭhakanipāte mahāpanthakavatthusmiṃ (theragā. aṭṭha. 2.mahāpanthakattheragāthāvaṇṇanā) vuttameva. Ayaṃ pana viseso – mahāpanthakatthero arahattaṃ patvā aggaphalasukhena vītināmento cintesi – ‘‘kathaṃ nu kho sakkā cūḷapanthakampi imasmiṃ sukhe patiṭṭhapetu’’nti? So attano ayyakaṃ dhanaseṭṭhiṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘sace, mahāseṭṭhi, anujānātha , ahaṃ cūḷapanthakaṃ pabbājeyya’’nti. ‘‘Pabbājetha, bhante’’ti. Thero taṃ pabbājesi. So dasasu sīlesu patiṭṭhito bhātu santike –
“我因纵欲将要堕落”等这几句是对小潘塔卡长老的颂歌。因何而生?经书中有八种堕落形态,这在《八种堕落篇》大潘塔卡经文中已经述及。这一处特别之处在于:大潘塔卡长老证得阿拉汉果,安住于极乐中,他深思:“小潘塔卡怎能也在这种快乐中安住呢?”于是他携带自己的家资财富,前往拜访钱庄主人,恳请说:“大庄主,请允许我收小潘塔卡入出家门。”庄主答应:“你出家吧,尊者。”于是长老准许他出家。小潘塔卡受戒后,十戒具足,住在兄弟身边。
‘‘Padumaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ, pāto siyā phullamavītagandhaṃ;
“如同莲花芬芳于湖水,虽然离开却不失其清香;
Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ, tapantamādiccamivantalikkhe’’ti. (saṃ. ni. 1.123; a. ni. 5.195) –
你看那阿耆尼火焰焚烧高空,似乎正在炙热地照耀天地。”(参见《相应部》1章123节;《增支部》5章195节)
Gāthaṃ uggaṇhanto catūhi māsehi gahetuṃ nāsakkhi, gahitagahitaṃ padaṃ hadaye na tiṭṭhati. Atha naṃ mahāpanthako āha – ‘‘panthaka, tvaṃ imasmiṃ sāsane abhabbo, catūhi māsehi ekagāthampi gahetuṃ na sakkosi. Pabbajitakiccaṃ pana tvaṃ kathaṃ matthakaṃ pāpessasi? Nikkhama ito’’ti. So therena paṇāmito dvārakoṭṭhakasamīpe rodamāno aṭṭhāsi.
学习这颂歌已超过四个月都不能掌握,背诵收受的诗句不能铭记于心。于是大潘塔卡对他说:“潘塔卡,你不能胜任此法,在四个月内勉强不能记忆一首歌谣。既然出家后功课你难以承担,那你如何完成受戒的义务呢?离开这里吧。”于是他向长老请罪,站在门廊旁边哭泣。
Tena ca samayena satthā jīvakambavane viharati. Atha jīvako purisaṃ pesesi, ‘‘pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ satthāraṃ nimantehī’’ti. Tena ca samayena āyasmā mahāpanthako bhattuddesako hoti. So ‘‘pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ bhikkhaṃ paṭicchatha, bhante’’ti vutto ‘‘cūḷapanthakaṃ ṭhapetvā sesānaṃ paṭicchāmī’’ti āha. Taṃ sutvā cūḷapanthako bhiyyosomattāya domanassappatto ahosi. Satthā tassa cittakkhedaṃ ñatvā, ‘‘cūḷapanthako mayā katena upāyena bujjhissatī’’ti tassa avidūre ṭhāne attānaṃ dassetvā ‘‘kiṃ, panthaka, rodasī’’ti pucchi. ‘‘Bhātā maṃ, bhante, paṇāmetī’’ti āha. ‘‘Panthaka, mā cintayi, mama sāsane tuyhaṃ pabbajjā, ehi, imaṃ gahetvā ‘rajoharaṇaṃ, rajoharaṇa’nti manasi karohī’’ti iddhiyā suddhaṃ coḷakkhaṇḍaṃ abhisaṅkharitvā adāsi. So satthārā dinnaṃ coḷakkhaṇḍaṃ ‘‘rajoharaṇaṃ, rajoharaṇa’’nti hatthena parimajjanto nisīdi. Tassa taṃ parimajjantassa kiliṭṭhadhātukaṃ jātaṃ, puna parimajjantassa ukkhaliparipuñchanasadisaṃ jātaṃ. So ñāṇassa paripakkattā evaṃ cintesi – ‘‘idaṃ coḷakkhaṇḍaṃ pakatiyā parisuddhaṃ, imaṃ upādiṇṇakasarīraṃ nissāya kiliṭṭhaṃ aññathā jātaṃ, tasmā aniccaṃ yathāpetaṃ, evaṃ cittampī’’ti khayavayaṃ paṭṭhapetvā tasmiṃyeva nimitte jhānāni nibbattetvā jhānapādakaṃ vipassanaṃ paṭṭhapetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.2.35-54) –
彼时,世尊住于基瓦迦林。尔时,基瓦告一男子说:『请携五名比库同行,往迎接世尊。』当时,尊者玛哈潘塔卡担任食物分配者。他说:『尊者,请为五名比库准备供养。』于是示意安排小分配者,并表明余粮归他。闻此,小分配者因愤恨而忧虑加剧。世尊知道其心之困扰,便在不远处示现自己,自言『你为何悲伤?』小分配者答曰:『尊者,弟兄将我驱逐出门。』世尊曰:『莫忧,我教法中你得出家,持此行:在心中诵念「洗涤污秽,洗涤污秽」。』以神通,为其净化并给予净毛杵。小分配者手持世尊所赐净毛杵,念诵「洗涤污秽,洗涤污秽」,边擦拭坐下。其擦拭处生污秽之质,反复擦拭产生似清洁毛绒团。因智慧成熟,心念:『此毛杵因净洁,所以污秽是由依附烦恼身而生,不常恒,心亦如是。』立观无常灭流,随此因缘现起禅定,入禅初禅,转入观慧,及具深入知见,证得阿拉汉。此事见于《阿陀品经注疏》及《长老传》卷1章2节35-54。
‘‘Padumuttaro nāma jino, āhutīnaṃ paṭiggaho;
「名为波陀毗多的佛陀,受供养而起身;
Gaṇamhā vūpakaṭṭho so, himavante vasī tadā.
从众聚中出发,彼时住于喜马拉雅山。
‘‘Ahampi himavantamhi, vasāmi assame tadā;
我亦当时住在喜马拉雅,
Acirāgataṃ mahāvīraṃ, upesiṃ lokanāyakaṃ.
不久,伟大的勇士降临,普世之主乞降临。
‘‘Pupphacchattaṃ gahetvāna, upagacchiṃ narāsabhaṃ;
持花盖,前往人王处;
Samādhiṃ samāpajjantaṃ, antarāyamakāsahaṃ.
进入定境,障碍皆无。
‘‘Ubho hatthehi paggayha, pupphacchattaṃ adāsahaṃ;
世尊双手持,递送花伞;
Paṭiggahesi bhagavā, padumuttaro mahāmuni.
此乃世尊波罗提多大圣所受。
‘‘Sabbe devā attamanā, himavantaṃ upenti te;
诸天皆欢喜,兴起心念,远赴喜马拉雅山;
Sādhukāraṃ pavattesuṃ, anumodissati cakkhumā.
诸善行者兴起,觉者同欢赞。
‘‘Idaṃ vatvāna te devā, upagacchuṃ naruttamaṃ;
诸天说此语后,前往人间至贵者处。
Ākāse dhārayantassa, padumacchattamuttamaṃ.
在空中承载着的,是一把极高贵的莲花伞盖。
‘‘Satapattachattaṃ paggayha, adāsi tāpaso mama;
『拿着百片组成的伞盖,托钵者对我供养;
Tamahaṃ kittayissāmi, suṇātha mama bhāsato.
我将要宣扬此事,请听我所说。','299':'五百年中,天界的王权将由此建立;
‘‘Pañcavīsatikappāni, devarajjaṃ karissati;
『于二十五劫之间,将行天王之治』;
Catuttiṃsatikkhattuñca, cakkavattī bhavissati.
再四十年后,将成为一位世间的王者。','301':'他所转生的各种生命中,无论天人还是人类,'}
‘‘Yaṃ yaṃ yoniṃ saṃsarati, devattaṃ atha mānusaṃ;
『无论流转于何种生处,或为天人,或为人间;』
Abbhokāse patiṭṭhantaṃ, padumaṃ dhārayissati.
处于水面之上,将持有如莲花般之特质。
‘‘Kappasatasahassamhi , okkākakulasambhavo;
在一万百千劫中,出生于释迦族中;
Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.
名为果德玛者,由此家族而生,将成为世间的导师。
‘‘Pakāsite pāvacane, manussattaṃ labhissati;
当净化宣说已成,取获人类之心;
Manomayamhi kāyamhi, uttamo so bhavissati.
于意念所成之身中,将成为最胜者。
‘‘Dve bhātaro bhavissanti, ubhopi panthakavhayā;
将有二兄弟,同时为行走于道途者;
Anubhotvā uttamatthaṃ, jotayissanti sāsanaṃ.
洞察了究竟义理,教法将得以光明显现。
‘‘Sohaṃ aṭṭhārasavasso, pabbajiṃ anagāriyaṃ;
我于十八年间,出家为无依乡林游方。
Visesāhaṃ na vindāmi, sakyaputtassa sāsane.
然我未曾发现有何特别殊胜之处,缘此释子教法。
‘‘Dandhā mayhaṃ gatī āsi, paribhūto pure ahuṃ;
我往昔居于城市,受人轻蔑欺侮。
Bhātā ca maṃ paṇāmesi, gaccha dāni sakaṃ gharaṃ.
兄长曾经责令我道:『现在请回家去吧。』
‘‘Sohaṃ paṇāmito santo, saṅghārāmassa koṭṭhake;
而我被责而安住,居于僧伽林屋舍之中。
Dummano tattha aṭṭhāsiṃ, sāmaññasmiṃ apekkhavā.
当时我心愚钝,处于平常的淡泊状态。
‘‘Bhagavā tattha āgacchi, sīsaṃ mayhaṃ parāmasi;
世尊于彼而至,头顶敬礼我,
Bāhāya maṃ gahetvāna, saṅghārāmaṃ pavesayi.
挽着我的臂膀,进入僧园。
‘‘Anukampāya me satthā, adāsi pādapuñchaniṃ;
导师因慈悲,赐予我脚印,
Evaṃ suddhaṃ adhiṭṭhehi, ekamantamadhiṭṭhahaṃ.
我即照此纯净信念,专一坚立。
‘‘Hatthehi tamahaṃ gayha, sariṃ kokanadaṃ ahaṃ;
我以手臂挽持,划著划桨,
Tattha cittaṃ vimucci me, arahattaṃ apāpuṇiṃ.
在彼处,我内心获得解脱,未得阿拉汉果。
‘‘Manomayesu kāyesu, sabbattha pāramiṃ gato;
“行于由心所造之身,遍于一切处达到彼岸;
Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo.
断尽一切烦恼,我无染垢地安住。”
‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
“四种分别智慧……世尊教法已成就。”
Arahattamaggenevassa tepiṭakaṃ pañcābhiññā ca āgamiṃsu. Satthā ekena ūnehi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ gantvā jīvakassa nivesane paññatte āsane nisīdi. Cūḷapanthako pana attano bhikkhāya appaṭicchitattā eva na gato. Jīvako yāguṃ dātuṃ ārabhi, satthā pattaṃ hatthena pidahi. ‘‘Kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti vutte – ‘‘vihāre eko bhikkhu atthi, jīvakā’’ti. So purisaṃ pahiṇi, ‘‘gaccha, bhaṇe, vihāre nisinnaṃ ayyaṃ gahetvā ehī’’ti. Cūḷapanthakattheropi rūpena kiriyāya ca ekampi ekena asadisaṃ bhikkhusahassaṃ nimminitvā nisīdi. So puriso vihāre bhikkhūnaṃ bahubhāvaṃ disvā gantvā jīvakassa kathesi – ‘‘imasmā bhikkhusaṅghā vihāre bhikkhusaṅgho bahutaro, pakkositabbaṃ ayyaṃ na jānāmī’’ti. Jīvako satthāraṃ paṭipucchi – ‘‘konāmo, bhante, vihāre nisinno bhikkhū’’ti? ‘‘Cūḷapanthako nāma, jīvakā’’ti. ‘‘Gaccha , bhaṇe, ‘cūḷapanthako nāma kataro’ti pucchitvā taṃ ānehī’’ti. So vihāraṃ gantvā ‘‘cūḷapanthako nāma kataro, bhante’’ti pucchi. ‘‘Ahaṃ cūḷapanthako’’,‘‘ahaṃ cūḷapanthako’’ti ekapahāreneva bhikkhusahassampi kathesi. So punāgantvā taṃ pavattiṃ jīvakassa ārocesi. Jīvako paṭividdhasaccattā ‘‘iddhimā maññe, ayyo’’ti nayato ñatvā ‘‘gaccha, bhaṇe, paṭhamaṃ kathanakamayyameva ‘tumhe satthā pakkosatī’ti vatvā cīvarakaṇṇe gaṇhā’’ti āha. So vihāraṃ gantvā tathā akāsi, tāvadeva nimmitabhikkhū antaradhāyiṃsu. So theraṃ gahetvā agamāsi.
沿着阿拉汉道,同一世尊的教诲中三藏与五种神通俱来显现。世尊仅与不满五百比库同住,共往基瓦卡宅,安坐于特别指定之座。小般踏卡比库因自身在戒律上不足,未同往。基瓦卡开始供养食物,世尊用手掌拒受。世尊语:“尊者,为何不接受?”基瓦卡答:“住处内有一比库,名小般踏卡。”世尊即让那人:“去吧,请唤那尊者来此坐。”小般踏卡长老亦以仪容行为独至,安然坐于千余比库中。那人访至住处,看见大量比库,故往问基瓦卡:“此比库众中谁更多?我不知该招呼谁。”基瓦卡问世尊:“尊者,住处中坐着何等比库?”世尊答:“名为小般踏卡。”基瓦卡便说:“去请问‘小般踏卡名为何’后带回。”访者至住处问:“尊者,小般踏卡是谁?”世尊称:“我即小般踏卡。”他如此以独特单一角色告知千余比库。它再去报告基瓦卡此事。基瓦卡坚实地曰:“尊者,我以为此人有神通。”便说:“去吧,初段话题即当‘你们世尊诤议’,携袈裟裙带而去。”访者至住处照行,众多标识比库遂相继消失。访者接持长老离去。
Satthā tasmiṃ khaṇe yāguñca khajjakādibhedañca paṭiggaṇhi. Dasabale bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ gate dhammasabhāyaṃ kathā udapādi – ‘‘aho buddhānaṃ ānubhāvo, yatra hi nāma cattāro māse ekagāthaṃ gahetuṃ asakkontampi lahukena khaṇeneva evaṃ mahiddhikaṃ akaṃsū’’ti. Satthā tesaṃ bhikkhūnaṃ kathāsallāpaṃ sutvā āgantvā buddhāsane nisajja, ‘‘kiṃ vadetha, bhikkhave’’ti pucchitvā, ‘‘imaṃ nāma, bhante’’ti vutte, ‘‘bhikkhave, cūḷapanthakena idāni mayhaṃ ovāde ṭhatvā lokuttaradāyajjaṃ laddhaṃ, pubbe pana lokiyadāyajja’’nti vatvā tehi yācito cūḷaseṭṭhijātakaṃ (jā. 1.1.4) kathesi. Aparabhāge taṃ satthā ariyagaṇaparivuto dhammāsane nisinno manomayaṃ kāyaṃ abhinimminantānaṃ bhikkhūnaṃ cetovivaṭṭakusalānañca aggaṭṭhāne ṭhapesi. So aparena samayena bhikkhūhi ‘‘tathā dandhadhātukena kathaṃ tayā saccāni paṭividdhānī’’ti puṭṭho bhātu paṇāmanato paṭṭhāya attano paṭipattiṃ pakāsento –
那时世尊接受供养,包括羯磨等十种供给。用毕饭食,往僧伽堂坐下,众比库议论兴起:“佛陀教法殊胜,四月中即便不合掌也能诵持单偈,虽轻微时却具大神力。”世尊闻众比库语言,入于佛座念,问:“汝等所言为何,诸比库?”众答:“尊者,今由小般踏卡正告我等,得生灵界无上果报,先前则是世俗果报。”于是世尊讲述小般踏卡长老生死本生(出于生、死、转世故事集第一卷第一章第四节)。末段时,世尊与圣众包围,于佛座坐下,具足善巧心行之比库皆聚集坛前。彼时,众比库询问世尊:“世尊,以真如之法如何被探察?何以证得真理?”世尊谦恭礼拜弟子而后表明自己之修行见解……
§557
557.
‘‘Dandhā mayhaṃ gatī āsi, paribhūto pure ahaṃ;
「拘禁我者是刀杖,我曾被囚禁于城中;
Bhātā ca maṃ paṇāmesi, gaccha dāni tuvaṃ gharaṃ.
兄弟亦曾唾弃我,现在你去回到自己的家吧。」
§558
558.
‘‘Sohaṃ paṇāmito santo, saṅghārāmassa koṭṭhake;
「我虽被唾弃,却心安理得,住于僧园的楼舍内,
Dummano tattha aṭṭhāsiṃ, sāsanasmiṃ apekkhavā.
我是那时心绪困扰,而于教法中守持忍耐者。」
§559
559.
‘‘Bhagavā tattha āgacchi, sīsaṃ mayhaṃ parāmasi;
世尊当时来到此处,亲近触摸我的头顶;
Bāhāya maṃ gahetvāna, saṅghārāmaṃ pavesayi.
又搀扶着我的胳膊,带我进入僧伽园。
§560
560.
‘‘Anukampāya me satthā, pādāsi pādapuñchaniṃ;
导师出于慈悲,为我足尖加持;
Etaṃ suddhaṃ adhiṭṭhehi, ekamantaṃ svadhiṭṭhitaṃ.
你当守护此清净法,应专心独自守护。
§561
561.
‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, vihāsiṃ sāsane rato;
『听闻彼语,我依教法安住,欢喜其中;
Samādhiṃ paṭipādesiṃ, uttamatthassa pattiyā.
修习禅定,以证得至高之义。』
§562
562.
‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ;
『我知前世所住,天眼已得清净;
Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.
三明俱备圆满,成就佛陀教法。』
§563
563.
五百六十三。
‘‘Sahassakkhattumattānaṃ, nimminitvāna panthako;
「制造出千条道路,范围广大无量,
Nisīdambavane ramme, yāva kālappavedanā.
坐在树林之中安乐,直到指定的时刻来临。
§564
564.
五百六十四。
‘‘Tato me satthā pāhesi, dūtaṃ kālappavedakaṃ;
」「然后导师把使者派遣,作为时辰的报信者;
Paveditamhi kālamhi, vehāsādupasaṅkamiṃ.
使者在应当的时刻,携带喜悦心情前来。」
§565
565.
第五百六十五偈。
‘‘Vanditvā satthuno pāde, ekamantaṃ nisīdahaṃ;
『顶礼师尊足,坐在一侧;
Nisinnaṃ maṃ viditvāna, attha satthā paṭiggahi.
知我已坐,尊者接受供养义。
§566
566.
第五百六十六偈。
‘‘Āyāgo sabbalokassa, āhutīnaṃ paṭiggaho;
放弃一切世间,接受布施供养;
Puññakkhettaṃ manussānaṃ, paṭiggaṇhittha dakkhiṇa’’nti. –
承受人间功德田,接受布施供养。』
Imā gāthā abhāsi.
这首偈颂说了。
Tattha dandhāti, mandā, catuppadikaṃ gāthaṃ catūhi māsehi gahetuṃ asamatthabhāvena dubbalā. Gatīti ñāṇagati. Āsīti, ahosi. Paribhūtoti, tato eva ‘‘muṭṭhassati asampajāno’’ti hīḷito. Pureti, pubbe puthujjanakāle. Bhātā cāti samuccayattho ca-saddo, na kevalaṃ paribhūtova, atha kho bhātāpi maṃ paṇāmesi, ‘‘panthaka, tvaṃ duppañño ahetuko maññe, tasmā pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pāpetuṃ asamattho , na imassa sāsanassa anucchaviko, gaccha dāni tuyhaṃ ayyakaghara’’nti nikkaḍḍhesi. Bhātāti, bhātarā.
其中“dandhā”是指缓慢的意思,四句一组的偈颂用四个月的时间来诵持,由于无法胜任而变得薄弱。“Gatī”是知识的进程,“Āsī”是“有”的过去式。至于“Paribhūta”,是指“那时‘放逸不觉’”的懈怠状态。“Pureti”指早先,即在前生的凡夫时代。“Bhātā”是集合词,意思是“兄弟”,这里不是单指放逸,而是兄弟们也责备我说:“潘塔迦,你愚钝无因,我认为你因此无法胜任出家应当完成的任务,不配属于这教法。你现在去你父母家罢。”
Koṭṭhaketi, dvārakoṭṭhakasamīpe. Dummanoti, domanassito. Sāsanasmiṃ apekkhavāti, sammāsambuddhassa sāsane sāpekkho avibbhamitukāmo.
“Koṭṭhaka”是指接近城门的地方。“Dumma”是忧愁的意思。所谓教法中的期待,是指期望真正觉悟者的教法,想要保护不受玷污。
Bhagavā tattha āgacchīti, mahākaruṇāsañcoditamānaso maṃ anuggaṇhanto bhagavā yatthāhaṃ ṭhito, tattha āgacchi. Āgantvā ca, ‘‘panthaka, ahaṃ te satthā, na mahāpanthako, maṃ uddissa tava pabbajjā’’ti samassāsento sīsaṃ mayhaṃ parāmasi jālābandhanamudutalunapīṇavarāyataṅgulisamupasobhitena vikasitapadumasassirīkena cakkaṅkitena hatthatalena ‘‘idāniyeva mama putto bhavissatī’’ti dīpento mayhaṃ sīsaṃ parāmasi. Bāhāya maṃ gahetvānāti, ‘‘kasmā tvaṃ, idha tiṭṭhasī’’ti candanagandhagandhinā attano hatthena maṃ bhuje gahetvā antosaṅghārāmaṃ pavesesi. Pādāsipādapuñchaninti pādapuñchaniṃ katvā pādāsi ‘‘rajoharaṇanti manasi karohī’’ti adāsīti attho. ‘‘Adāsī’’ti ‘‘pādapuñchani’’nti ca paṭhanti. Keci pana ‘‘pādapuñchani’’nti pādapuñchanacoḷakkhaṇḍaṃ pādāsī’’ti vadanti. Tadayuttaṃ iddhiyā abhisaṅkharitvā coḷakkhaṇḍassa dinnattā. Etaṃ suddhaṃ adhiṭṭhehi, ekamantaṃ svadhiṭṭhitanti, etaṃ suddhaṃ coḷakkhaṇḍaṃ ‘‘rajoharaṇaṃ, rajoharaṇa’’nti manasikārena svadhiṭṭhitaṃ katvā ekamantaṃ ekamante vivitte gandhakuṭipamukhe nisinno adhiṭṭhehi tathā cittaṃ samāhitaṃ katvā pavattehi.
世尊来到那里,以大悲心激励我,伴随着我,世尊说:“潘塔迦,我是你的老师,不是年长的大兄弟,我为你出家而来。”一边和颜悦色地和我讲话,将头朝向我,用松开的头绳、身上各种珍珠装饰、盛开的莲花饰品以及画眼线的手掌轻拂我的头,说:“现在你就是我的儿子了。”又用带有檀香气味的手挽着我说:“你为何站在这里?”然后带我进入安静的僧院。所谓“脚和脚踝”,是指把脚踝围起来,使脚能去除污泥的意思。 “Adāsī”指“安置”,是指“脚踝”。有人解释说“脚踝”是“围绕脚踝的环”。随后运用神通而聚焦于围绕脚踝的部分。那正法安住,心专一地从安静处专注,于是我坐在孤立的香气环绕的小屋前端,心专注地开始修习。
Tassāhaṃ vacanaṃ sutvāti, tassa bhagavato vacanaṃ ovādaṃ ahaṃ sutvā tasmiṃ sāsane ovāde rato abhirato hutvā vihāsiṃ yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjiṃ. Paṭipajjanto ca samādhiṃ paṭipādesiṃ, uttamatthassa pattiyāti, uttamattho nāma arahattaṃ, tassa adhigamāya kasiṇaparikammavasena rūpajjhānāni nibbattetvā jhānapādakaṃ vipassanaṃ paṭṭhapetvā maggapaṭipāṭiyā aggamaggasamādhiṃ sampādesinti attho. Ettha hi samādhīti upacārasamādhito paṭṭhāya yāva catutthamaggasamādhi, tāva samādhisāmaññena gahito, aggaphalasamādhi pana uttamatthaggahaṇena, sātisayaṃ cevāyaṃ samādhikusalo, tasmā ‘‘samādhiṃ paṭipādesi’’nti āha. Samādhikusalatāya hi ayamāyasmā cetovivaṭṭakusalo nāma jāto, mahāpanthakatthero pana vipassanākusalatāya saññāvivaṭṭakusalo nāma. Eko cettha samādhilakkhaṇe cheko, eko vipassanālakkhaṇe, eko samādhigāḷho, eko vipassanāgāḷho eko aṅgasaṃkhitte cheko, eko ārammaṇasaṃkhitte, eko aṅgavavatthāne, eko ārammaṇavavatthāneti vaṇṇenti. Apica cūḷapanthakatthero sātisayaṃ catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ lābhitāya cetovivaṭṭakusalo vutto, mahāpanthakatthero sātisayaṃ catunnaṃ arūpāvacarajjhānānaṃ lābhitāya saññāvivaṭṭakusalo. Paṭhamo vā rūpāvacarajjhānalābhī hutvā jhānaṅgehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattoti cetovivaṭṭakusalo, itaro arūpāvacarajjhānalābhī hutvā jhānaṅgehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattoti saññāvivaṭṭakusalo. Manomayaṃ pana kāyaṃ nibbattento aññe tayo vā cattāro vā nibbattanti, na bahuke, ekasadiseyeva ca katvā nibbattenti, ekavidhameva kammaṃ kurumāne. Ayaṃ pana thero ekāvajjanena samaṇasahassaṃ māpesi, dvepi na kāyena ekasadise akāsi, na ekavidhaṃ kammaṃ kurumāne. Tasmā manomayaṃ kāyaṃ abhinimminantānaṃ aggo nāma jāto.
我听闻了他的教诲,依止世尊的教诲,欢喜,喜乐,而生活,严格遵行。修行时,我修持禅定,这是为了达到更高的目的,即阿拉汉果的获得。通过煤尘法修持色禅而断灭色,进而凭借禅定产生的慧观,住于正道,在最高道路上的正定中得到了完善。这里的禅定是指近行禅定,直到第四禅定为止,用通常的禅定来涵盖,最高果德的禅定是凭借正见实证的禅定,因此说“修持禅定”。称赞这位长老为心的净治善巧者,而年长的大兄弟长老则以慧解净治善巧者名之。一位在禅定标识上精进,一位在慧见标识上精进。或说,有的过于专注于禅定,有的过于专注于慧观。有的专注于心所,有的专注于知所,有的专注于心的缘起,有的专注于缘起所缘。据说小兄弟长老凭借念住的专注,获得了四种色界禅;年长的大兄弟凭借念住的专注,获得了四种无色禅。前者依靠色界禅的禅定根基觉悟成为阿拉汉,是心的净治者;后者依靠无色界禅的禅定根基觉悟,是慧解的净治者。身由心所造,有三或四种身体出生,不多,他们在同处以同一方式出生,都业力一致。此长老凭一举施惠予千沙门,两者身体非同一处,但业因一致。所以他是心所造身体变化者中的长者。
Idāni attano adhigatavisesaṃ dassetuṃ ‘‘pubbenivāsaṃ jānāmī’’tiādimāha. Kāmañcāyaṃ thero chaḷabhiñño, yā pana abhiññā āsavakkhayañāṇādhigamassa bahūpakārā, taṃ dassanatthaṃ ‘‘pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhita’’nti vatvā ‘‘tisso vijjā anuppattā’’ti vuttaṃ. Pubbenivāsayathākammupagaanāgataṃsañāṇāni hi vipassanācārassa bahūpakārāni, na tathā itarañāṇāni.
此后,为显示自己特异之处,长老说:“我知前生境界”等等。“Chaḷabhiñña”是指诸种高级神通,其中畢竟断除烦恼的知识极其有用。他透露:“我知前生境界,天眼澄净”,并称为“三明悉具”。“前生境界,即过去世所有行为所得之感知”,对内观修行极为有益,其他知识则不然。
Sahassakkhattunti sahassaṃ. ‘‘Sahassavāra’’nti keci vadanti. Ekāvajjanena pana thero sahasse manomaye kāye nimmini, na vārena. Te ca kho aññamaññamasadise vividhañca kammaṃ karonte. ‘‘Kiṃ pana sāvakānampi evarūpaṃ iddhinimmānaṃ sambhavatī’’ti? Na sambhavati sabbesaṃ, abhinīhārasampattiyā pana ayameva thero evamakāsi, tathā hesa iminā aṅgena etadagge ṭhapito. Panthako nisīdīti attānameva paraṃ viya vadati. Ambavaneti, ambavane jīvakena katavihāre. Vehāsādupasaṅkaminti vehāsāti karaṇe nissakkavacanaṃ, vehāsenāti attho, da-kāro padasandhikaro. Athāti, mama nisajjāya pacchā. Paṭiggahīti dakkhiṇodakaṃ paṭiggaṇhi. Āyāgo sabbalokassāti, sabbassa sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyatāya deyyadhammaṃ ānetvā yajitabbaṭṭhānabhūto. Āhutīnaṃ paṭiggahoti, mahāphalabhāvakaraṇena dakkhiṇāhutīnaṃ paṭiggaṇhako. Paṭiggaṇhittha dakkhiṇanti jīvakena upanītaṃ yāgukhajjādibhedaṃ dakkhiṇaṃ paṭiggahesi.
“千载”即“一千”,有人称之为“千轮”。然而一位长老虽历千年肉身沉熬,却非千年之久也。他们彼此之间各有不同,行持各异。有人问:“那么,比库们中也会出现这种神通变化吗?”并非于所有者,唯有这位长老因具足内修的实证才能成就此事,由此以此部分成为佐证。此处所谓“沙门随座”自称是他人亦如此说。所谓“安婆伐罗”,指安婆伐罗林中由基瓦卡所造的修行住处。"维哈萨"谐音 "维哈萨",原意是附属语,意为“远近地”,合成詞意谓“靠近之地”。“阿他”即“我之后”。“巴堤迦”意为“右水”,“巴提迦”即右侧的水。所谓“阿亚迦”是指普世一切众生都应供奉的尊贵品,是祭祀和奉献的根本。进献的祭品称为“阿胡提”,广义为供养之物。接受祭品者即为“巴提迦”,意指以大福德接受祭品者。长老基瓦卡恭敬接纳王宫所赠诸祭品。
Atha kho bhagavā katabhattakicco āyasmantaṃ cūḷapanthakaṃ āṇāpesi – ‘‘anumodanaṃ karohī’’ti. So sineruṃ gahetvā mahāsamuddaṃ manthento viya pabhinnapaṭisambhidāppattatāya tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṅkhobhento satthu ajjhāsayaṃ gaṇhanto anumodanaṃ akāsi. Tathā upanissayasampannopi cāyamāyasmā tathārūpāya kammapilotikāya paribādhito catuppadikaṃ gāthaṃ catūhipi māsehi gahetuṃ nāsakkhi. Taṃ panassa upanissayasampattiṃ oloketvā satthā pubbacariyānurūpaṃ yonisomanasikāre niyojesi. Tathā hi bhagavā tadā jīvakassa nivesane nisinno eva ‘‘cūḷapanthakassa cittaṃ samāhitaṃ, vīthipaṭipannā vipassanā’’ti ñatvā yathānisinnova attānaṃ dassetvā, ‘‘panthaka, yadipāyaṃ pilotikā saṃkiliṭṭhā rajānukiṇṇā, ito pana añño eva ariyassa vinaye saṃkileso rajo cāti dassento –
当时世尊向具寿长老朱腊般踏咖示现布施饭食的仪轨,嘱咐他给予赞许为要。他执壶如搅动大海,欲以坚固的正利解脱,研读三藏佛语,内心端正,了知世尊实意,遂生赞叹。具寿长老因具诸上缘,受到此般的业果障碍,不得连续四个月宣说诗章。面对此缘境障碍,世尊观察其因缘契合,依旧以善巧法门导引其依正观念修习。此时世尊坐于基瓦卡的居处,见其心念集中安稳,观照实相而内修正见,便以手势示意他如常坐定,言曰:“般踏咖,此处杂染满布尘垢,但这儿乃圣法清净序律中另一种污垢。”
‘‘Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati, rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti;
“贪欲之尘垢不名为尘垢,贪欲唯名为污垢。”
Etaṃ rajaṃ vippajahitvā bhikkhavo, viharanti te vītarajassa sāsane.
“舍弃此尘垢,比库们依教修行,于清净无染之法中生活。”
‘‘Doso rajo…pe… sāsane.
“嗔恨之尘垢……同上……依教修行。”
‘‘Moho rajo…pe… vītarajassa sāsane’’ti. –
“愚痴之尘垢……同上……依教修行。”
Imā tisso obhāsagāthā abhāsi. Gāthāpariyosāne cūḷapanthako abhiññāpaṭisambhidāparivāraṃ arahattaṃ pāpuṇīti.
这三句赞歌被宣说。句终时朱腊般踏咖说:凭借三明通智慧自在之系列,成就阿拉汉果。
Cūḷapanthakattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 朱腊般踏咖长老偈注释结束。
5. Kappattheragāthāvaṇṇanā五、咖巴长老偈注释
Nānākulamalasampuṇṇotiādikā āyasmato kappattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle vibhavasampanne kule nibbattitvā pitu accayena viññutaṃ patto nānāvirāgavaṇṇavicittehi vatthehi anekavidhehi ābharaṇehi nānāvidhehi maṇiratanehi bahuvidhehi pupphadāmamālādīhi ca kapparukkhaṃ nāma alaṅkaritvā tena satthu thūpaṃ pūjesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe maṇḍalikarājakule nibbattitvā pitu accayena rajje patiṭṭhito kāmesu ativiya ratto giddho hutvā viharati. Taṃ satthā mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento ñāṇajāle paññāyamānaṃ disvā, ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti āvajjento, ‘‘esa mama santike asubhakathaṃ sutvā kāmesu virattacitto hutvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti ñatvā ākāsena tattha gantvā –
这是具寿咖帕长老所作的诗歌,题为『多种杂染污秽充满』等。其起源为何?此法亦曾于以往诸佛处行。那些时代,诸功德皆因不断增长而积聚,正如诸圣世尊成道时,家族富裕,父母健在,具足各异无忧的多种清净品相,穿戴多种宝石装饰及花果簇拥,用名为咖帕鲁卡的华树装饰,为世尊建塔。因彼功德善业,于天人间轮回。此次佛出世于马嘎达国,位列贤王之家,父母俱在,纵情于欲乐中,骄傲狂狂,如同栖居。然此佛以大悲心生起,觉悟智慧如网,观照世间说:『果将如何?』预见后世,有人闻我不善之语,断欲心志,出家证得阿拉汉果。知此因缘后,乃飞空往彼地。
§567
567.
‘‘Nānākulamalasampuṇṇo , mahāukkārasambhavo;
『夹杂众多污秽充满,声甚响宏生;
Candanikaṃva paripakkaṃ, mahāgaṇḍo mahāvaṇo.
宛如檀香成熟,香气宏大丰厚。
§568
568.
‘‘Pubbaruhirasampuṇṇo, gūthakūpena gāḷhito;
前胸处满布汗液,深陷于脓疮之中。
Āpopaggharaṇo kāyo, sadā sandati pūtikaṃ.
身体腐烂,常常散发恶臭。
§569
569.
五百六十九。
‘‘Saṭṭhikaṇḍarasambandho, maṃsalepanalepito;
与六十个肿块相连,涂抹肉膏和油脂;
Cammakañcukasannaddho, pūtikāyo niratthako.
皮肤被小皮带紧束,身体腐败无用。
§570
570.
五百七十。
‘‘Aṭṭhisaṅghātaghaṭito, nhārusuttanibandhano;
『八众团结紧密如器皿,绳索紧缚牢固不松。』
Nekesaṃ saṃgatībhāvā, kappeti iriyāpathaṃ.
『多人结集的情形,促成行路之行进。』
§571
571.
五百七十一。
‘‘Dhuvappayāto maraṇāya, maccurājassa santike;
『临近死亡,艰难痛苦如临魔王威前,』
Idheva chaḍḍayitvāna, yenakāmaṅgamo naro.
『正是在此处弃捨,任其自然超越欲望,如人离去一般。』
§572
572.
五百七十二。
‘‘Avijjāya nivuto kāyo, catuganthena ganthito;
『无明所缚于身』者,身体被四种结缚缠绕,
Oghasaṃsīdano kāyo, anusayājālamotthato.
如洪水所淹没一般,身心由习气之网所生起。
§573
573.
五百七十三。
‘‘Pañcanīvaraṇe yutto, vitakkena samappito;
『结缚于五种烦恼』者,身心与五种烦恼相连,
Taṇhāmūlenānugato, mohacchādanachādito.
随顺渴爱之根本,被愚痴之盖遮蔽而覆蔽。
§574
574.
五百七十四。
‘‘Evāyaṃ vattate kāyo, kammayantena yantito;
「身体由业力牵引而维系,行使其作用,受业力所统御;
Sampatti ca vipatyantā, nānābhāvo vipajjati.
财富果报相继而至,诸种灾厄纷繁而生。」
§575
575.
‘‘Yemaṃ kāyaṃ mamāyanti, andhabālā puthujjanā;
「使此身堕落的,是愚昧无知之凡夫;
Vaḍḍhenti kaṭasiṃ ghoraṃ, ādiyanti punabbhavaṃ.
他们助长恶习如荆棘丛生,乃至促发再生之苦。」
§576
576.
‘‘Yemaṃ kāyaṃ vivajjenti, gūthalittaṃva pannagaṃ;
「彼分裂此身者,如同缠绕巢穴的毒蛇一般;
Bhavamūlaṃ vamitvāna, parinibbissantināsavā’’ti. –
破坏生命之根,本无余染而涅槃寂灭。」
Imāhi gāthāhi tassa asubhakathaṃ kathesi. So satthu sammukhā anekākāravokāraṃ yāthāvato sarīrasabhāvavibhāvanaṃ asubhakathaṃ sutvā sakena kāyena aṭṭīyamāno harāyamāno jigucchamāno saṃviggahadayo satthāraṃ vanditvā, ‘‘labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajja’’nti pabbajjaṃ yāci. Satthā samīpe ṭhitamaññataraṃ bhikkhuṃ āṇāpesi – ‘‘gaccha, bhikkhu, imaṃ pabbājetvā upasampādetvā ānehī’’ti. So taṃ tacapañcakakammaṭṭhānaṃ datvā pabbājesi. So khuraggeyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. tera 1.4.102-107) –
以此偈语,彼乃述说不净之义。彼于世尊前,如实听闻多种形状的身体本相及其分析,所说不净之义。彼以污秽之身,身心溃败,怀厌恶心,心怀恐惧,礼敬师长,祈请:「愿我得于世尊所,入沙门行列。」世尊便在旁称许,带领一比库来,告之:「比库啊,汝受此沙门出家戒后,带领迦叶进督。」彼捨施法五事而受具足戒,得入出家门径。此人于断除分别慧中,迅速证得阿拉汉果。此事载于《业因经》一处(apa. tera 1.4.102-107),语曰:
‘‘Siddhatthassa bhagavato, thūpaseṭṭhassa sammukhā;
「于悉达多世尊、最上佛陀面前,
Vicittadusse lagetvā, kapparukkhaṃ ṭhapesahaṃ.
身心疲累,以树枝为床安置;
‘‘Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi, devattaṃ atha mānusaṃ;
无论生于何处,或天或人,
Sobhayanto mama dvāraṃ, kapparukkho patiṭṭhati.
我栽种的那棵树正在装饰我的门户,那是结实坚固的林木。
‘‘Ahañca parisā ceva, ye keci mamavassitā;
还有与我亲近的同伴们,所有曾隶属于我的人,
Tamhā dussaṃ gahetvāna, nivāsema mayaṃ sadā.
我们若常住于此地,携带那个恶树到家中,
‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ rukkhaṃ ṭhapayiṃ ahaṃ;
在四十九个劫之前,是我所种植的那棵树,
Duggatiṃ nābhijānāmi, kapparukkhassidaṃ phalaṃ.
我却不知道这棵林木会带来堕落果报。
‘‘Ito ca sattame kappe, suceḷā aṭṭha khattiyā;
从此以后到第七个劫,八位高贵的武士族传承于洁白的族群;
Sattaratanasampannā, cakkavattī mahabbalā.
具备七宝之威德的,是具有广大权力的世界王。
‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
所谓“正断智慧四种……以上所作,皆为佛陀教法”者。
Arahattaṃ pana patvā laddhūpasampado satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinno aññaṃ byākaronto tā eva gāthā abhāsi. Teneva tā theragāthā nāma jātā.
于是,尊者在证得阿拉汉果后,获得圆满成就,便走近导师,敬礼礼拜,独自坐于一旁,做出解释,这时他吟诵了那首诗。这便是长老诗集的由来。
Tattha nānākulamalasampuṇṇoti, nānākulehi nānābhāgehi malehi sampuṇṇo, kesalomādinānāvidhaasucikoṭṭhāsabharitoti attho. Mahāukkārasambhavoti, ukkāro vuccati vaccakūpaṃ. Yattakavayā mātā, tattakaṃ kālaṃ kārapariseditavaccakūpasadisatāya mātu kucchi idha ‘‘mahāukkāro’’ti adhippeto. So kucchi sambhavo uppattiṭṭhānaṃ etassāti mahāukkārasambhavo. Candanikaṃvāti candanikaṃ nāma ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ, yaṃ jaṇṇumattaṃ asucibharitampi hoti, tādisanti attho. Paripakkanti, pariṇataṃ purāṇaṃ. Tena yathā caṇḍālagāmadvāre nidāghasamaye thullaphusitake deve vassante udakena samupabyūḷhamuttakarīsaaṭṭhicammanhārukhaṇḍakheḷasiṅghāṇikādinānākuṇapabharitaṃ kaddamodakāluḷitaṃ katipayadivasātikkamena saṃjāta kimikulākulaṃ sūriyātapasantāpakuthitaṃ upari pheṇapubbuḷakāni muñcantaṃ abhinīlavaṇṇaṃ paramaduggandhaṃ jegucchaṃ candanikāvāṭaṃ neva upagantuṃ, na daṭṭhuṃ araharūpaṃ hutvā tiṭṭhati, tathārūpoyaṃ kāyoti dasseti. Sadā dukkhatāmūlayogato asucipaggharaṇato uppādajarāmaraṇehi uddhumāyanaparipaccanabhijjanasabhāvattā ca mahanto gaṇḍo viyāti mahāgaṇḍo. Sabbatthakameva dukkhavedanānubaddhattā gaṇḍānaṃ sahanato asucivissandanato ca mahanto vaṇo viyāti mahāvaṇo gūthakūpena gāḷitoti, vaccakūpena vacceneva vā bharito. ‘‘Gūthakūpanigāḷhito’’tipi pāḷi, vaccakūpato nikkhantoti attho. Āpopaggharaṇo kāyo, sadā sandati pūtikanti, ayaṃ kāyo āpodhātuyā sadā paggharaṇasīlo, tañca kho pittasemhasedamuttādikaṃ pūtikaṃ asuciṃyeva sandati, na kadāci sucinti attho.
其中所说“多种杂质充满”者,指由各种各样杂乱不同的污秽成分充满,乃至头发、尘埃等多种污秽聚集不净之意。所谓“大疥疮之生”者,“疥疮”是指皮肤上疥块。以其如同母亲所生,须赋予时间得以形成环绕相似疥块的皮肤部分,故名为“大疥疮”。疥块之生,是指疥块之起始、发生。所谓檀香处,意指檀香木所做切割净水槽等之所在,因其汁液量中含杂质之处,即指此义。所谓成熟,意指完熟、老成之义。譬如在旱季或酷暑时节,在凶猛风暴时阻挡诸如石砾、干枯枝叶、叶片、虫蚁、蜘蛛网等多种污秽杂物堆积之处,因干旱炎热生出泡状脓水,历数日渐生的疥块混合尘埃、暴晒被嵌入而呈现出具有浓重恶臭的颜色,虽有檀香花园,却无法接近。如是身躯虽成阿拉汉,却不现其端正貌相,此乃此身之状。其身常处于苦难之根源,因污秽侵蚀及生死流转而反复激烈作痛,体现了极大疥疮之貌。因受种种苦受之作用,疥块衍生不绝,且因污秽腐烂,身上发出极恶臭味,乃至发生严重化脓,谓之“大疥疮溃烂”。“疥疮破溃”一语在巴利文中意为疮口破裂或分散。此污秽腐坏的身体,常流出污液,其特性并非久存痊愈,而是长时间处于腐臭不净状态,绝无净洁之时。
Saṭṭhikaṇḍarasambandhoti , gīvāya uparimabhāgato paṭṭhāya sarīraṃ vinaddhamānā sarīrassa purimapacchimadakkhiṇavāmapassesu paccekaṃ pañca pañca katvā vīsati, hatthapāde vinaddhamānā tesaṃ purimapacchimapassesu pañca pañca katvā cattālīsāti saṭṭhiyā kaṇḍarehi mahānhārūhi sabbaso baddho vinaddhoti saṭṭhikaṇḍarasambandho. Maṃsalepanalepitoti, maṃsasaṅkhātena lepanena litto, navamaṃsapesisatānulittoti attho. Cammakañcukasannaddhoti, cammasaṅkhātena kañcukena sabbaso onaddho pariyonaddho paricchinno. Pūtikāyoti, sabbaso pūtigandhiko kāyo. Niratthakoti, nippayojano. Aññesañhi pāṇīnaṃ kāyo cammādiviniyogena siyā sappayojano, na tathā manussakāyoti. Aṭṭhisaṅghātaghaṭitoti, atirekatisatānaṃ aṭṭhīnaṃ saṅghātena ghaṭito sambandho. Nhārusuttanibandhanoti, suttasadisehi navahi nhārusatehi nibandhito. Nekesaṃ saṃgatībhāvāti, catumahābhūtajīvitindriyaassāsapassāsaviññāṇādīnaṃ samavāyasambandhena suttamerakasamavāyena yantaṃ viya ṭhānādiiriyāpathaṃ kappeti.
所谓“六十节相连”,指从喉部以上部位开始,向后绕过身体,从前腹、后腹、左、右侧,共分为各五节,再由双手、双脚同理各五节,合计共六十节,这些俱为身躯中诸大疥疮汇聚之处,彼此紧密相连,故称“六十节相连”。所谓“附肉和疮膏”,乃以肉聚合而贴敷以膏,意指肌肤被肉团缠绕覆盖。所谓“皮囊紧束”,乃指以众肉形成之囊,紧密包缚缝制封闭之状。所谓“腐臭之身”,即公告此全身皆带有腐烂恶臭之身躯。所谓“无用”,意指无益、无能施用。所谓“附着于他人”,是指虽可附着于他人之手足肌肤等,却非人身所应有之体态。所谓“骨节联结”,指由大量骨骼交接组合成的结实连接体。所谓“疮痂紧束”,乃指以疮痂类似煤块状类物紧密结合。所谓“众聚强韧”,是指四大元素、诸生命根源如呼吸、意识等共同融合结合,构成此种稳定位置的统一身体。
Dhuvappayāto maraṇāyāti, maraṇassa atthāya ekantagamano, nibbattito paṭṭhāya maraṇaṃ pati pavatto. Tato eva maccurājassa maraṇassa santike ṭhito. Idheva chaḍḍayitvānāti, imasmiṃyeva loke kāyaṃ chaḍḍetvā, yathārucitaṭṭhānagāmī ayaṃ satto, tasmā ‘‘pahāya gamanīyo ayaṃ kāyo’’ti evampi saṅgo na kātabboti dasseti.
所谓“苦痛剧烈至死”,是指为了死亡而到达终极的单一进路,已发生并开始通往死亡。于是,立于死王近旁。即于此处弃舍此身,抛却肉体,离开适宜之处,亦即此恶体不应再存,故不应有所依恋,此身应舍,是以显示不应起爱着之义。
Avijjāya nivutoti, avijjānīvaraṇena nivuto paṭicchāditādīnavo, aññathā ko ettha saṅgaṃ janeyyāti adhippāyo. Catuganthenāti, abhijjhākāyaganthādinā catubbidhena ganthena ganthito, ganthaniyabhāvena vinaddhito. Oghasaṃsīdanoti, oghaniyabhāvena kāmoghādīsu catūsu oghesu saṃsīdanako. Appahīnabhāvena santāne anu anu sentīti anusayā, kāmarāgādayo anusayā. Tesaṃ jālena otthato abhibhūtoti anusayājālamotthato. Makāro padasandhikaro, gāthāsukhatthaṃ dīghaṃ katvā vuttaṃ. Kāmacchandādinā pañcavidhena nīvaraṇena yutto adhimuttoti pañcanīvaraṇe yutto, karaṇatthe bhummavacanaṃ.
‘‘以无明为覆蔽’’者,是由无明之障覆盖而隐蔽的烦恼;否则何由于此生起结缚呢?所谓四结缚者,是被贪著形身结等四种结所结缚,并以结的性质所缠绕。所谓浪潮汇聚,是指欲贪浪潮等四浪以浪的性质相聚。所谓不灭者,是众生续中持续不断的习气,即欲爱等习气。以其习气之网罗横亘于外而称为外道所缠。言“鸭鸣者,为足节音”,以长篇歌谣为佳句而称之。以五种障碍,即欲邪念等五种障碍所缠缚而缘故称为聚合,谓其依处为地说法。
Kāmavitakkādinā micchāvitakkena samappito samassitoti vitakkena samappito. Taṇhāmūlenānugatoti, taṇhāsaṅkhātena bhavamūlena anubaddho. Mohacchādanachāditoti, sammohasaṅkhātena āvaraṇena paliguṇṭhito. Sabbametaṃ saviññāṇakaṃ karajakāyaṃ sandhāya vadati. Saviññāṇako hi attabhāvo ‘‘ucchinnabhavanettiko, bhikkhave, tathāgatassa kāyo tiṭṭhati, ayañceva kāyo bahiddhā ca nāmarūpa’’ntiādīsu (dī. ni. 1.1.147) kāyoti vuccati, evāyaṃ vattate kāyoti evaṃ ‘‘nānākulamalasampuṇṇo’’tiādinā ‘‘avijjāya nivuto’’tiādinā ca vuttappakārena ayaṃ kāyo vattati, vattanto ca kammayantena sukatadukkaṭena kammasaṅkhātena yantena yantito saṅghaṭito. Yathā vā khemantaṃ gantuṃ na sakkoti, tathā saṅkhobhito sugatiduggatīsu vattati paribbhamati. Sampatti ca vipatyantāti yā ettha sampatti, sā vipattipariyosānā. Sabbañhi yobbanaṃ jarāpariyosānaṃ, sabbaṃ ārogyaṃ byādhipariyosānaṃ, sabbaṃ jīvitaṃ maraṇapariyosānaṃ, sabbo samāgamo viyogapariyosāno. Tenāha ‘‘nānābhāvo vipajjatī’’ti. Nānābhāvoti, vinābhāvo vippayogo, so kadāci vippayuñjakassa vasena, kadāci vippayuñjitabbassa vasenāti vividhaṃ pajjati pāpuṇīyati.
谓以欲念等不善念头杂染,故称为杂念。谓本根为渴爱之果,故称依渴爱之根本而生起。谓为愚痴蒙蔽所覆盖,故称为蒙蔽之障所缠绕。以上诸者,依知见者谓其为身之作用。所谓身者,如经所说为“断生死者,世尊之身存,此身外有名色”等。以此身为“多种烦恼污垢充满”的义,依“以无明为覆蔽”等说法,此身即称作身;在此说法中
Yemaṃ kāyaṃ mamāyantīti ye andhabālā puthujjanā evaṃ asubhaṃ aniccaṃ adhuvaṃ dukkhaṃ asāraṃ imaṃ kāyaṃ ‘‘mama ida’’nti gaṇhantā mamāyanti chandarāgaṃ uppādenti, te jātiādīhi nirayādīhi ca ghoraṃ bhayānakaṃ apaṇḍitehi abhiramitabbato kaṭasisaṅkhātaṃ saṃsāraṃ punappunaṃ jananamaraṇādīhi vaḍḍhenti, tenāha ‘‘ādiyanti punabbhava’’nti.
是由造作业所染淀而成的。譬如如不能安住安稳之处,亦如此结缚于善恶之道而转流。所谓顺利与逆境者,于今所成之缘起,乃为逆境消尽之时。诸如青春之终、衰老之终,诸具病苦之终,诸生死集合之终。故彼言“多种分别生起”,所谓种种分别者,谓无分别即分别的断离,有时处于断离,有时复转;此等分别于世间渐渐增广所得。
Yemaṃ kāyaṃ vivajjenti, gūthalittaṃva pannaganti yathā nāma puriso sukhakāmo jīvitukāmo gūthagataṃ āsīvisaṃ disvā jigucchaniyatāya vā sappaṭibhayatāya vā vivajjeti na allīyati, evamevaṃ ye paṇḍitā kulaputtā asucibhāvena jegucchaṃ aniccādibhāvena sappaṭibhayaṃ imaṃ kāyaṃ vivajjenti chandarāgappahānena pajahanti. Te bhavamūlaṃ avijjaṃ bhavataṇhañca vamitvā chaḍḍetvā accantameva pahāya tato eva sabbaso anāsavā saupādisesāya anupādisesāya ca nibbānadhātuyā parinibbāyissantīti.
谓愚痴凡夫,误将此无常、痛苦、污秽且无真实自在之身视为“我所有”,由此贪恋产生。其以生死及诸苦恶道,常于愚痴无学者而滋长,故谓“生死反复生起”。谓有智慧善男子,见此身如沾污之恶蛇,因嗔恨厌恶及敬畏而远离此身忧苦,断除贪恋。彼断除无明及生死烦恼根本之后,永远断除诸烦恼,至于无漏之境,断尽所有果,得究竟涅槃。
Kappattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 咖巴长老偈注释结束。
6. Vaṅgantaputtaupasenattheragāthāvaṇṇanā六、旺甘达子伍波谢那长老偈注释
Vivittaṃappanigghosantiādikā āyasmato upasenattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā vayappatto satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ suṇamāno satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ samantapāsādikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā satthu adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde nālakagāme rūpasārībrāhmaṇiyā kucchimhi nibbatti, upasenotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto tayo vede uggahetvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā upasampadāya ekavassiko ‘‘ariyagabbhaṃ vaḍḍhemī’’ti ekaṃ kulaputtaṃ attano santike upasampādetvā tena saddhiṃ satthu santikaṃ gato. Satthārā cassa tassa avassikassa bhikkhuno saddhivihārikabhāvaṃ sutvā, ‘‘atilahuṃ kho tvaṃ, moghapurisa, bāhullāya āvatto’’ti (mahāva. 75) garahito. ‘‘Idānāhaṃ yadipi parisaṃ nissāya satthārā garahito, parisaṃyeva pana nissāya satthu pāsaṃsopi bhavissāmī’’ti vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.2.86-96) –
此为尊者乌波先长老等赞颂偈。何故作此偈?谓此偈者,于尊者波顺世尊时,于含沙拉城之宫宅中出生,长大成人。随即入世尊法中听法,见世尊安住圣所,遂发意作佛事。后得出家,修持善法,行于天人中于本佛出世之四十二城之鲁巴萨日婆罗门族中,名乌波先。及至老死后,受三明证,得入圣果。
‘‘Padumuttaraṃ bhagavantaṃ, lokajeṭṭhaṃ narāsabhaṃ;
‘波顺尊世尊,世间上尊雄王’
Pabbhāramhi nisīdantaṃ, upagacchiṃ naruttamaṃ.
在婆婆罗摩中,我坐下,前往人中最胜者那里。
‘‘Kaṇikārapupphaṃ disvā, vaṇṭe chetvānahaṃ tadā;
见一朵小花时,我便取下,
Alaṅkaritvā chattamhi, buddhassa abhiropayiṃ.
装饰于佛陀的伞盖上,恭敬供养。
‘‘Piṇḍapātañca pādāsiṃ, paramannaṃ subhojanaṃ;
我又供养佛陀乞食及美味佳肴,
Buddhena navame tattha, samaṇe aṭṭha bhojayiṃ.
佛陀第九次有在场时,我供养八位沙门。
‘‘Anumodi mahāvīro, sayambhū aggapuggalo;
伟大的勇士——自觉第一的人,即世尊,称赞这一切。
Iminā chattadānena, paramannapavecchanā.
凭借此伞盖布施,以及极丰盛的施予,
‘‘Tena cittappasādena, sampattimanubhossasi;
以此令心安乐,能够体证成就;
Chattiṃsakkhattuṃ devindo, devarajjaṃ karissati.
天帝之中,诸天王将会建立伞盖统治;
‘‘Ekavīsatikkhattuñca, cakkavattī bhavissati;
将来成为一百二十位转轮圣王;
Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ.
其王国广大无量,众多不可胜数;
‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo;
在一百千劫中,犹如鸦群成群而生。
Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati.
名为果德玛者,将成为世间的导师。
‘‘Sāsane dibbamānamhi, manussattaṃ gamissati;
在此神圣教法中,人类将延续存在;
Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito.
此教法的执持者,是法的守护者和法相的继承者。
‘‘Upasenoti nāmena, hessati satthu sāvako;
被称为‘近事者’,将成为导师的弟子;
Samantapāsādikattā, aggaṭṭhāne ṭhapessati.
以普遍庄严之处,将其安立于最尊贵之地。
‘‘Carimaṃ vattate mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā;
我的末时现行,诸方聚集在一起。
Dhāremi antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhanaṃ.
我护持这最后一身,战胜恶魔作其先锋。
‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
『四种切分——……以佛陀教法已成就』如是说。
Arahattaṃ pana patvā sayampi sabbe dhutaṅgadhamme samādāya vattati, aññepi tadatthāya samādapeti , tena naṃ bhagavā samantapāsādikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. So aparena samayena kosambiyaṃ kalahe uppanne bhikkhusaṅghe ca dvidhābhūte ekena bhikkhunā taṃ kalahaṃ parivajjitukāmena ‘‘etarahi kho kalaho uppanno, saṅgho dvidhābhūto, kathaṃ nu kho mayā paṭipajjitabba’’nti puṭṭho vivekavāsato paṭṭhāya tassa paṭipattiṃ kathento –
得阿拉汉果后,我卧于地,除去一切污秽,取正定而行;他人亦为此而修习。为此,世尊在众多崇敬之地,未曾确立如是教法。彼时,在国桑比比库僧团中,因纷争发生而一分为二,论者以独处生活者身份,询问说:『如今纷争已起,众僧分二部分,我应当如何行持?』于是他以隐退为居,表明其行事。
§577
577.
五百七十七。
‘‘Vivittaṃ appanigghosaṃ, vāḷamiganisevitaṃ;
『隐居,严肃,行如毒蛇,居于密林;
Seve senāsanaṃ bhikkhu, paṭisallānakāraṇā.
比库当侍奉此所,作隐居之因。』
§578
578.
‘‘Saṅkārapuñjā āhatvā, susānā rathiyāhi ca;
「当堆积如山的行蕴被击碎之后,应当用破烂的马车来寓意之;
Tato saṅghāṭikaṃ katvā, lūkhaṃ dhāreyya cīvaraṃ.
接着制做夹袍,应承担其污秽之义,广施衣缝。」
§579
579.
‘‘Nīcaṃ manaṃ karitvāna, sapadānaṃ kulā kulaṃ;
「当心意处于低劣状态,众多人家聚集一处;
Piṇḍikāya care bhikkhu, guttadvāro susaṃvuto.
比库以钵持行,清净其藏身之所,言语和顺善巧。」
§580
580.
五百八十。
‘‘Lūkhenapi vā santusse, nāññaṃ patthe rasaṃ bahuṃ;
『即便心中有渴爱满足,也不致获得他处多样的滋味;
Rasesu anugiddhassa, jhāne na ramatī mano.
闻受各种滋味后,内心安住于禅定中则不为其所悦。』
§581
581.
五百八十一。
‘‘Appiccho ceva santuṭṭho, pavivitto vase muni;
『唯有清净心满足,独处隐居的圣贤;
Asaṃsaṭṭho gahaṭṭhehi, anāgārehi cūbhayaṃ.
不与俗人同住,既不居于俗家,亦非于丛林中。』
§582
582.
第五百八十二节。
‘‘Yathā jaḷo va mūgo va, attānaṃ dassaye tathā;
如水非哑,或如哑者,自己所见亦如是,
Nātivelaṃ sambhāseyya, saṅghamajjhamhi paṇḍito.
不宜过早议论,于僧团中央智者应当沉默不语。
§583
583.
第五百八十三节。
‘‘Na so upavade kañci, upaghātaṃ vivajjaye;
他不责备任何人,不起诽谤,
Saṃvuto pātimokkhasmiṃ, mattaññū cassa bhojane.
守护巴帝摩卡戒律,吃饭知足,节制适度。
§584
584. ‘‘Suggahītanimittassa, cittassuppādakovido.
『纯净善境缘起者,心生知慧能也。』
Samathaṃ anuyuñjeyya, kālena ca vipassanaṃ.
应当调御安住止,适时修习观慧法。
§585
585.
‘‘Vīriyasātaccasampanno, yuttayogo sadā siyā;
『勤勇具足方生正念,恒久合和不离断;』
Na ca appatvā dukkhantaṃ, vissāsaṃ eyya paṇḍito.
『不退失苦信根基,聪明者得安稳心。』
§586
586.
‘‘Evaṃ viharamānassa, suddhikāmassa bhikkhuno;
『如是住行的比库,心志清净者,』
Khīyanti āsavā sabbe, nibbutiñcādhigacchatī’’ti. –
『贮藏烦恼尽灭,证得涅槃安乐。』
Imā gāthā abhāsi.
此为偈语所说。
Tattha vivittanti, janavivittaṃ suññaṃ araññādiṃ. Appanigghosanti, nissaddaṃ saddasaṅghaṭṭanarahitaṃ. Vāḷamiganisevitanti, sīhabyagghadīpivāḷamigehi caritaṃ. Imināpi janavivekaṃyeva dasseti pantasenāsanabhāvadīpanato. Senāsananti, sayituṃ āsayituñca yuttabhāvena vasanaṭṭhānaṃ idha senāsananti adhippetaṃ. Paṭisallānakāraṇāti, paṭisallānanimittaṃ, nānārammaṇato nivattetvā kammaṭṭhāneyeva cittassa paṭi paṭi sammadeva allīyanatthaṃ.
其中所说的隐退,是指远离人群、荒野诸处。远离喧哗,为无声且无杂乱声响之所。犹如毒蛇栖伏于密林,比喻犀狮森林间生活一般。由此亦显现出人世间的隐处,正像禅堂示现宁静安住之义。禅堂是指适合卧息、安住之处,此处所谓禅堂即为受主持者指定的住所。闭避之因,是因心意远离各种妨碍之境象,而专注于修行场所,心心相应,由此真实安住于其中以戮除忧恼。
Evaṃ bhāvanānurūpaṃ senāsanaṃ niddisanto senāsane santosaṃ dassetvā idāni cīvarādīsupi taṃ dassetuṃ ‘‘saṃkārapuñjā’’tiādi vuttaṃ. Tattha saṃkārapuñjāti saṃkārānaṃ puñjaṃ saṃkārapuñjaṃ, tato kacavaraṭṭhānā. Āhatvāti āharitvā. Tatoti tathā āhaṭacoḷakkhaṇḍehi. Karaṇe hi idaṃ nissakkavacanaṃ lūkhanti satthalūkharajanalūkhādinā lūkhaṃ avaṇṇāmaṭṭhaṃ. Dhāreyyāti nivāsanādivasena parihareyya, etena cīvarasantosaṃ vadati.
因是顺应修行而设的禅堂,因禅堂中示现安适,由此令比库们现观连结行聚之『造作聚』等。如是所说。所谓『造作聚』即是造作的聚集,或可称为造作的基础。『亚哈特』是指采集而来,『他多』则由采集碎片而成。此处『他多』为工具类词,与诸如土地碎片及人骨碎片等相似,是指破碎聚成之物。『持有』意为以居所等身份予以维持,故以此表达衣服的安适。
Nīca manaṃ karitvānāti ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’ntiādikaṃ (itivu. 91; saṃ. ni. 3.80) sugatovādaṃ anussaritvā nihatamānadappaṃ cittaṃ katvā. Sapadānanti gharesu avakhaṇḍarahitaṃ; anugharanti attho. Tenāha ‘‘kulā kula’’nti. Kulā kulanti kulato kulaṃ, kulānupubbiyā gharapaṭipāṭiyāti attho. Piṇḍikāyāti missakabhikkhāya, iminā piṇḍapātasantosaṃ vadati. Guttadvāroti supihitacakkhādidvāro. Susaṃvutoti hatthakukkuccādīnaṃ abhāvena suṭṭhu saṃvuto.
『生下卑微之心』者,即『此是终极生计,善知识所教导』,意谓谨记佛陀教诲,灭除傲慢之心。『毗跌』指无断裂的房舍,『随房』意为依附之义。于是说『家』此即家族之义。家族乃由家所组成,序列次第即是家族传承。『贫陋』即依靠乞食维持生计,由此表现乞食法衣之满足。『守门』者,即安心闭锁门户。『修缮周全』指状态佳善,无披散懈怠现象。
Lūkhenapi vāti apisaddo samuccaye, vā-saddo vikappe. Ubhayenapi lūkhenapi appenapi yena kenaci sulabhena itarītarena santusse samaṃ sammā tusseyya. Tenāha ‘‘nāññaṃ patthe rasaṃ bahu’’nti. Nāññaṃ patthe rasaṃ bahunti attanā yathāladdhato aññaṃ madhurādirasaṃ bahuṃ paṇītañca na pattheyya na piheyya, iminā gilānapaccayepi santoso dassito hoti. Rasesu gedhavāraṇatthaṃ pana kāraṇaṃ vadanto rasesu anugiddhassa, jhāne na ramatī mano’’ti āha. Indriyasaṃvarampi aparipūrentassa kuto vikkhittacittasamādhānanti adhippāyo.
即便有狂风或非恶声于聚集之处,声闻变化亦有之。无论于狂风或细微处,凭借某种容易或难易,彼此满足者,应当同等圆满满足。故言「不可多于他处尝味」。所谓不可多于他处尝味者,指自身因得之倍数,而不可多持他处甘美等滋味与佳妙,亦不可讥责此,因而见此病因常乐。于诸滋味因贪欲障碍而生之,谓有条件者,谓随顺滋味而生,与禅中不悦心者异。」又言:「感官不自制者,心无宁定,何从致定心乎?」此为要义。
Evaṃ catūsu paccayesu sallekhapaṭipattiṃ dassetvā idāni avasiṭṭhakathāvatthūni dassetuṃ ‘‘appiccho cevā’’tiādi vuttaṃ. Tattha appicchoti, aniccho catūsu paccayesu icchārahito, tena catubbidhapaccayesu taṇhuppādavikkhambhanamāha. Santuṭṭhoti, catūsu paccayesu yathālābhasantosādinā santuṭṭho. Yo hi –
如是,于四种因缘中展现磨灭行为,现今应示未尽之论题,谓曰「欲少无多」诸说。所谓欲少,即于四种因缘无欲贪,故云因缘中渴爱生无因。所谓满足,即于四因缘以所得适足而满足。
‘‘Atītaṃ nānusoceyya, nappajappeyyanāgataṃ;
「过去不应忧伤,未来不应恐惧;
Paccuppannena yāpeyya, so ‘santuṭṭho’ti pavuccatī’’ti.
现时应忍耐者,即称为满足。」
Pavivittoti gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya kāyena pavivitto vūpakaṭṭho. Cittavivekādike hi parato vakkhati. Vaseti sabbattha yojetabbaṃ. Moneyyadhammasamannāgamena muni. Asaṃsaṭṭhoti dassanasavanasamullapanasambhogakāyasaṃsaggānaṃ abhāvena asaṃsaṭṭho yathāvuttasaṃsaggarahito. Ubhayanti, gahaṭṭhehi anāgārehi cāti ubhayehipi asaṃsaṭṭho. Karaṇe hi idaṃ paccattavacanaṃ.
「远离」者,即舍弃群众集会,远离身体,名为分离。心审察等是他处所言。处处安住,常应结合。具戒者乃圣人。所谓无杂,指无诸因缘听闻说法,及身心交缠,故无杂,如去依缘而除杂。两者皆是,无家与无居两者皆无杂。此乃具体说明。
Attānaṃ dassaye tathāti ajaḷo amūgopi samāno yathā jaḷo vā mūgo vā, tathā attānaṃ dasseyya, etena pāgabbiyappahānamāha. Jaḷo va mūgo vāti ca gāthāsukhatthaṃ rassattaṃ kataṃ, samuccayattho ca vāsaddo. Nātivelaṃ sambhāseyyāti ativelaṃ atikkantapamāṇaṃ na bhāseyya, mattabhāṇī assāti attho. Saṅghamajjhamhīti bhikkhusaṅghe, janasamūhe vā.
若于示现自他时,无语亦不动,似哑或聋,亦当示彼自性。此故断除省察盲见。故语哑聋,为解选舒畅意,聚集处亦称为安住。不可多谈,即不可多与言语,过度锋利转灭言辞意趣。中集者,即出家僧众或大众。
Na so upavade kañcīti so yathāvuttapaṭipattiko bhikkhu hīnaṃ vā majjhimaṃ vā ukkaṭṭhaṃ vā yaṃkiñci na vācāya upavadeyya. Upaghātaṃ vivajjayeti kāyena upaghātaṃ pariviheṭhanaṃ vajjeyya. Saṃvuto pātimokkhasminti pātimokkhamhi pātimokkhasaṃvarasīle saṃvuto assa, pātimokkhasaṃvarena pihitakāyavāco siyāti attho. Mattaññū cassa bhojaneti pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogavissajjanesu bhojane pamāṇaññū siyā.
所谓不毁谤者,是指那种行为如实、恪守教法的比库,不论对于卑微的、中等的、或高贵的对象,都不应以言语进行毁谤。若伤害肉体的行为,应避免肉体上伤害;若是侮辱攻击的行为,则应避免侮辱攻击。所谓依《巴提摩卡》而约束身口之行为者,乃指依《巴提摩卡》及守护戒律而持守节制,其义即为身口受到戒律约束。对于饮食知量的人,应于采择饮食和享用之间持有适当的度量意识。
Suggahītanimittassāti ‘‘evaṃ me manasi karoto cittaṃ samāhitaṃ ahosī’’ti tadākāraṃ sallakkhento suṭṭhu gahitasamādhinimitto assa. ‘‘Suggahītanimitto so’’tipi pāṭho, so yogīti attho. Cittassuppādakovidoti evaṃ bhāvayato cittaṃ līnaṃ hoti, ‘‘evaṃ uddhata’’nti līnassa uddhatassa ca cittassa uppattikāraṇe kusalo assa. Līne hi citte dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgā bhāvetabbā, uddhate passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgā. Satisambojjhaṅgo pana sabbattha icchitabbo. Tenāha bhagavā – ‘‘yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāyā’’tiādi (saṃ. ni. 5.234). Samathaṃ anuyuñjeyyāti samathabhāvanaṃ bhāveyya, anuppannaṃ samādhiṃ uppādeyya, uppannañca yāva vasībhāvappatti, tāva vaḍḍheyya byūheyyāti attho. Kālena ca vipassananti yathāladdhaṃ samādhiṃ nikantiyā apariyādānena hānabhāgiyaṃ ṭhitibhāgiyaṃ vā akatvā nibbedhabhāgiyaṃva katvā kālena vipassanañca anuyuñjeyya. Atha vā kālena ca vipassananti samathaṃ anuyuñjanto tassa thirībhūtakāle saṅkocaṃ anāpajjitvā ariyamaggādhigamāya vipassanaṃ anuyuñjeyya. Yathāha –
所谓善行品,为‘我心作此时,心得专注’等此类表示内心状态的语言,标识内心专注的正确境界。此处“善行品”即是觉知的含义。因为对心生起有所能者而言,心乃生起之根基,所以心便进入凝然不乱的状态。“心凝然”乃形容心进入深入状态的因缘。处于凝然状态中之心,应修习法的观察、精进、喜悦、智慧等觉支;而在上升状态之心,应修持安宁、定、舍等觉支。正念觉支则应处处心怀欲求地护持。因此世尊说:“比库!于何时心凝然,即于彼时应修法之观察觉支等。”等法(见《义部·第5章第234条》)。所谓“修止”,是指修习止之颂辞;还应产生未曾具足的禅定,由已具足之中禅生起至超群禅,即持续增长直到巅峰状态。又所谓“修观”,是在适当时间,随顺已得定力,不遗漏、不论断,且不中断地修习慧观。或者,经由修止支持之正见而继续修观,趁其成熟时不生退转,修习观察以达圣道证得。譬如说——
‘‘Atha vā samādhilābhena, vivittasayanena vā;
“又或者因禅定之得、独处卧眠之时;
Bhikkhu vissāsamāpādi, appatto āsavakkhaya’’nti. (dha. pa. 271-272);
比库当生坚定信心,断除染污。”(《法集篇·破释》第271-272偈)
Tena vuttaṃ – ‘‘vīriyasātaccasampanno’’tiādi. Satatabhāvo sātaccaṃ, vīriyassa sātaccaṃ, tena sampanno samannāgato, satatapavattavīriyo, niccapaggahitavīriyoti attho. Yuttayogo sadā siyāti sabbakālaṃ bhāvanānuyutto siyā. Dukkhantanti vaṭṭadukkhassa antaṃ pariyosānaṃ nirodhaṃ nibbānaṃ appatvā vissāsaṃ na eyya na gaccheyya. ‘‘Ahaṃ parisuddhasīlo jhānalābhī abhiññālābhī vipassanaṃ matthakaṃ pāpetvā ṭhito’’ti vā vissaṭṭho na bhaveyyāti attho.
因此说,“具足精进与觉察清明”等。常住状态谓是始终存在的觉察,精进之清明即是具足的力量,由此拥有、具备、并常作精进,表示持久而不懈。修行应常相应而不间断。所谓苦尽者,乃轮回之苦终止、消灭、涅槃得至,但若无信心,难以达致、难以进入。依靠“我业已清净戒律稳固、禅定得成、通达真谛、并依慧观所证”的内证,不能成就坚固状态,即难称可信赖。
Evaṃ viharamānassāti, evaṃ vivittasenāsanasevanādinā vipassanāvasena yuttayogatāpariyosānena vidhinā viharantassa. Suddhikāmassāti, ñāṇadassanavisuddhiṃ accantavisuddhiṃ nibbānaṃ arahattañca icchantassa. Saṃsāre bhayassa ikkhato bhikkhuno, kāmāsavādayo sabbe āsavā khīyanti khayaṃ abbhatthaṃ gacchanti, tesaṃ khayagamaneneva saupādisesaanupādisesapabhedaṃ duvidhampi nibbānaṃ adhigacchati pāpuṇāti.
如此修持者,藉由清净之所、偏安寂静之处等,配合以观之力量及调和的正见完成修行,其禀赋必达成所愿求之清净;包括智慧显现及彻底清净,得入涅槃与阿拉汉果。于轮回之中生起无畏之心,所有如欲等烦恼皆为断绝、消灭而趋向灭尽。由此灭尽实现,对无漏与有余漏皆有别分,成就对二种涅槃之证得,乃能获得最终成就。
Evaṃ thero tassa bhikkhuno ovādadānāpadesena attanā tathāpaṭipannabhāvaṃ dīpento aññaṃ byākāsi.
如是,长老以自身修行证得之真实境界,借助劝导诫勉的话语,显扬此理,给予他人启发。
Vaṅgantaputtaupasenattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 旺甘达子伍巴谢那长老偈注释已结束。
7. (Apara)-gotamattheragāthāvaṇṇanā七、另一位果德玛长老偈注释
Vijāneyya sakaṃ atthantiādikā āyasmato aparassa gotamattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā amhākaṃ bhagavato uppattito puretarameva sāvatthiyaṃ udiccabrāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā, vādamaggaṃ uggahetvā attano vādassa upari uttariṃ vadantaṃ alabhanto tehi tehi viggāhikakathaṃ anuyutto vicarati. Atha amhākaṃ bhagavā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena yasādike veneyye vinetvā anāthapiṇḍikassa abhiyācanāya sāvatthiṃ upagacchi. Tadā satthu jetavanapaṭiggahe paṭiladdhasaddho satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā pabbajjaṃ yāci. Satthā aññataraṃ piṇḍacārikaṃ bhikkhuṃ āṇāpesi – ‘‘bhikkhu, imaṃ pabbājehī’’ti. So tena pabbājiyamāno khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇitvā kosalajanapadaṃ gantvā tattha ciraṃ vasitvā puna sāvatthiṃ paccāgami. Taṃ bahū ñātakā brāhmaṇamahāsālā upasaṅkamitvā payirupāsitvā nisinnā ‘‘imasmiṃ loke bahū samaṇabrāhmaṇā saṃsāre suddhivādā, tesu katamesaṃ nu kho vādo niyyāniko, kathaṃ paṭipajjanto saṃsārato sujjhatī’’ti pucchiṃsu. Thero tesaṃ tamatthaṃ pakāsento –
应当知晓,有一段关于尊者外道果德玛长老的颂歌。其由来何故?此长老亦如先前诸佛,于各处建立诠释解说的依止,修持善法,得生世尊之前。其最初出世于舍卫城北方婆罗门家族,历经三种感受的洗炼,超越烦恼之道,以自身正辩辩论获胜。于是,他依托各个论者之说不断思维,后世尊降生于世,开启无上法轮,渐次驯化五比库,并前往舍卫城禀请给孤独长者。时于祇树给孤独园,众生信服,有人在听闻法后请愿受具足比库戒。师命遣一比库,告曰:「比库,应当出家。」彼出家后在拘楼瘦地证得阿拉汉果,东游至迦萨国久住,然后复返舍卫城。众多亲族婆罗门及大学士等,前来寻访,供养请教,问曰:「此间世间众多沙门婆罗门于轮回中言论纯正,何等言论引导解脱?修习如何令脱离轮回?」长老为其阐明其义。
§587
587.
‘‘Vijāneyya sakaṃ atthaṃ, avalokeyyātha pāvacanaṃ;
应知此义,细心观彼开示;
Yañcettha assa patirūpaṃ, sāmaññaṃ ajjhūpagatassa.
彼于此处之相与共,对初入圣道者适宜。
§588
588.
‘‘Mittaṃ idha ca kalyāṇaṃ, sikkhā vipulaṃ samādānaṃ;
『贤友』者,在此为广博具足的修学,也就是说指修行广大的善友。
Sussūsā ca garūnaṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
『嘉善尊敬者』者,是对尊敬圣行者的相应法,即比库应具备的尊敬庄严的德性。
§589
589.
五百八十九。
‘‘Buddhesu sagāravatā, dhamme apaciti yathābhūtaṃ;
『如诸佛者』尊重诸佛,诚实如实不违法义,
Saṅghe ca cittīkāro, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
『及僧者』对僧团保持正心正念,也即是尊敬圣行者的符合条件的表现。
§590
590.
五百九十。
‘‘Ācāragocare yutto, ājīvo sodhito agārayho;
「依止行为所及之境,业已净化,断绝贪欲;
Cittassa ca saṇṭhapanaṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
心意安住,是沙门的本质相应。」
§591
591.
五百九十一。
‘‘Cārittaṃ atha vārittaṃ, iriyāpathiyaṃ pasādaniyaṃ;
「守持生活清净,行施令人悦服,行住坐卧端庄;
Adhicitte ca āyogo, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
对于内心觉悟专注,这也是沙门的本质相应。」
§592
592.
五百九十二。
‘‘Āraññakāni senāsanāni, pantāni appasaddāni;
“林中行舍,旷野住所,幽静安稳;
Bhajitabbāni muninā, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
应当为圣者所住,此为比库之所宜适之处。”
§593
593.
‘‘Sīlañca bāhusaccañca, dhammānaṃ pavicayo yathābhūtaṃ;
“戒律与多闻,法的真实洞察;
Saccānaṃ abhisamayo, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
真理的笃信,此为比库之所宜适之处。”
§594
594.
‘‘Bhāveyya ca aniccanti, anattasaññaṃ asubhasaññañca;
应当修习无常观、无我观及不净观;
Lokamhi ca anabhiratiṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
在世间不生爱惜心,此即沙门应修之相。
§595
595.
五百九十五。
‘‘Bhāveyya ca bojjhaṅge, iddhipādāni indriyāni balāni;
应当修习觉支、神足通、根力及威力;
Aṭṭhaṅgamaggamariyaṃ, etaṃ samaṇassa patirūpaṃ.
应当修习八正道之第一支,此即沙门应修之相。
§596
596.
五百九十六。
‘‘Taṇhaṃ pajaheyya muni, samūlake āsave padāleyya;
“应断除渴爱,根本恶流当摧毁;
Vihareyya vippamutto, etaṃ samaṇassa patirūpa’’nti. –
修行得究竟自由,此即外道所不及。”
Imā gāthā abhāsi.
此偈如是说。
Tattha vijāneyya sakaṃ atthanti, viññūjātiko puriso attano atthaṃ yāthāvato vicāretvā jāneyya. Vicārento ca avalokeyyātha pāvacanaṃ idha loke puthusamaṇabrāhmaṇehi sammāsambuddhena ca pavuttaṃ pāvacanaṃ, samayo. Tattha yaṃ niyyānikaṃ, taṃ olokeyya paññācakkhunā passeyya. Ime hi nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā anicce ‘‘nicca’’nti, anattani ‘‘attā’’ti, asuddhimaggañca ‘‘suddhimaggo’’ti micchābhinivesino aññamaññañca viruddhavādā, tasmā nesaṃ vādo aniyyāniko. Sammāsambuddho pana ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe dhammā anattā, santaṃ nibbāna’’nti sayambhūñāṇena yathābhūtaṃ abbhaññāya pavedeti, tasmā ‘‘tassa vādo niyyāniko’’ti satthu sāsanamahantataṃ olokeyyāti attho. Yañcettha assa patirūpaṃ, sāmaññaṃ ajjhūpagatassāti, sāmaññaṃ samaṇabhāvaṃ pabbajjaṃ upagatassa kulaputtassa yaṃ ettha sāsane pabbajitabhāve vā patirūpaṃ yuttarūpaṃ sāruppaṃ assa siyā, tampi apalokeyya.
此中须知其义,应为智慧出生之人,依正知深思自我意义而后了知。思维时当检视此赦戒教法,于世间及外道婆罗门众、正觉尊者宣说之赦戒,乃至其时机。当观其究竟性,须以智慧之眼洞见。然众多他方婆罗门、外道异见者,误以无常为常,妄以无我为我,妄执污浊之道为净道,彼此相驳,故其辩论非究竟之论。然正觉尊者以自证之智,实证示现一切行无常,一切法无我,涅槃为寂灭,故谓其说乃究竟之论,是为正法之大义。若有相应教法,为普遍共同之法,若与此教相应、相似,则亦当细察。
Kiṃ pana tanti āha ‘‘mittaṃ idha ca kalyāṇa’’ntiādi. Imasmiṃ sāsane kalyāṇamittaṃ seviyamānaṃ samaṇassa patirūpanti yojanā. Esa nayo itaresupi. Kalyāṇamittañhi nissāya akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharati. Sikkhā vipulaṃ samādānanti vipulaṃ sikkhāsamādānaṃ, mahatiyā nibbānāvahāya adhisīlādisikkhāya anuṭṭhānanti attho. Sussūsā ca garūnanti garūnaṃ ācariyupajjhāyādīnaṃ kalyāṇamittānaṃ ovādassa sotukamyatā pāricariyā ca. Etanti kalyāṇamittasevanādi.
彼时复言“此间友善之人”等句,在此教法中,以善友为随顺修行之外缘,而这一教法亦如是运用于他法。以善友为因缘,谓依彼而断恶行,生善法,守护清净自性。修学广泛聚集,谓广泛修学正行,依持大般涅槃之戒律及修行,意指具足盛大戒律诸修习。恭敬礼敬尊长师长及善友,以善友劝谏戒护戒行而求其顺从施行,这即善友依止之义。
Buddhesu sagāravatāti sabbaññubuddhesu ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti gāravayogo garucittīkāro. Dhamme apaciti yathābhūtanti ariyadhamme yāthāvato apacāyanaṃ ādarena abhipūjanaṃ. Saṅgheti ariyasaṅghe. Cittīkāroti sakkāro sammānanaṃ. Etanti ratanattayagarukaraṇaṃ.
“敬佛”谓对具有无上智慧之正觉世尊敬重称谓为“世尊”,此为敬重心与称呼合一。敬法谓对圣谛法之如实不毁护敬重礼敬。敬僧谓对圣弟子僧团之尊敬。敬者即敬重、尊敬、礼敬。此为三宝受敬尊重之由。
Ācāragocare yuttoti kāyikavācasikavītikkamanasaṅkhātaṃ anācāraṃ, piṇḍapātādīnaṃ atthāya upasaṅkamituṃ ayuttaṭṭhānabhūtaṃ vesiyādiagocarañca pahāya kāyikavācasikaavītikkamanasaṅkhātena ācārena piṇḍapātādīnaṃ atthāya upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānabhūtena gocarena ca yutto sampanno, sampannaācāragocaroti attho. Ājīvo sodhitoti veḷudānādiṃ buddhapaṭikuṭṭhaṃ anesanaṃ pahāya anavajjuppāde paccaye sevantassa ājīvo sodhito hoti suvisuddho, sodhitattā eva agārayho viññūhi. Cittassa ca saṇṭhapananti yathā cakkhādidvārehi rūpādiārammaṇesu abhijjhādayo nappavattanti, evaṃ diṭṭhe diṭṭhamattādivasena cittassa sammā ṭhapanaṃ. Etanti ācāragocarasampatti ājīvapārisuddhi indriyesu guttadvāratāti etaṃ tayaṃ.
所谓行为领域合适,即身语意三业之不善意念为不善的行为,舍弃乞食等事不可作的场所和街巷等地方,依止恰当之行为,以身语意三业具足的行为前往适宜乞食等利他之处,称为具足行为领域。所谓生活清净,指断除如车轮辗压之泥等污秽,摒弃坏习,依正清净之因而事奉,如此生活清净,明智之士得以证知。心的住持,如同眼等诸根之所入诸色境,欲爱等烦恼不起;依此观见入其法性本质,心之住持得以正确安立。行为领域的成就,生活清净,根门闭锁,则是行为领域具足成熟。此即三者之义。
Cārittanti caritvā paripūretabbasīlaṃ. Vārittanti viratiyā akaraṇena paripūretabbasīlaṃ. Iriyāpathiyaṃ pasādaniyanti paresaṃ pasādāvahaṃ ākappasampattinimittaṃ iriyāpathanissitaṃ sampajaññaṃ. Adhicitte ca āyogoti samathavipassanāsu anuyogo bhāvanā.
所谓行为,即使持并圆满品行戒律。所谓止息,即忌离恶行以成品行。所谓行路,指令人安心、欢喜的行为所依,依此具清净之行随顺觉知。所谓专注,即止禅观两者的用功修习。
Āraññakānīti araññe pariyāpannāni. Pantānīti vivittāni.
所谓林地,谓围绕深林众多之所。所谓小道,谓偏僻隐密之处。
Sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Heṭṭhā hi bhinditvā vuttaṃ, idha abhinditvā vadati. Bāhusaccanti bahussutabhāvo. So hi bhāvanānuyogassa bahukāro, bojjhaṅgakosallaanuttarasītibhāvaadhicittayuttatādīsu sammā pavicayabahulassa samathavipassanānuyogo sampajjati. Dhammānaṃ pavicayo yathābhūtanti rūpārūpadhammānaṃ aviparītasalakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca parivīmaṃsā. Iminā adhipaññādhammavipassanamāha. Saccānaṃ abhisamayoti dukkhādīnaṃ ariyasaccānaṃ pariññābhisamayādivasena paṭivedho.
所谓戒,指四种清净戒行。此下文有分别说,谓于此处有所破戒,虽非坏戒为言。所谓守护多语,指多闻教法之习性。因多作修行随顺,觉支技艺圆满正进等而正确方便地修止观,智见深入不退,故能广泛审察法之实相。法之深入,谓分别法无误,照见色法与非色法俱为平等常理。此即依智慧之法所观。所谓谛之通达,指对苦等圣谛理得真切深入观察之见解。
Svāyaṃ saccābhisamayo yathā hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘bhāveyyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha bhāveyya ca aniccanti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277) avibhāgato ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādinā (vibha. 2; saṃ. ni. 3.49) vibhāgato vā sabbasaṅkhāresu aniccasaññaṃ bhāveyya uppādeyya ceva vaḍḍheyya cāti attho. Anattasaññanti, ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti pavattaṃ anattasaññañca bhāveyyāti yojanā. Evaṃ sesesupi. Asubhasaññanti, karajakāye sabbasmimpi vā tebhūmakasaṅkhāre kilesāsucipaggharaṇato ‘‘asubhā’’ti pavattasaññaṃ. Dukkhasaññāparivārā hi ayaṃ, eteneva cettha dukkhasaññāpi gahitāti veditabbaṃ. Lokamhi ca anabhiratinti sabbaloke tebhūmakesu saṅkhāresu anābhiratisaññaṃ. Etena ādīnavānupassanaṃ nibbidānupassanañca vadati.
自行证谛,谓证谛本身之过程,如言“当修行”等。其当修者,包括无常,即“诸行无常”,不可分割地通达“诸色受等,过去未来及现在”,或分别通达诸法无常之现观。所谓无我见,谓“诸法无我”之流转观念,且当成就无我见。余皆亦然。所谓不净观,谓玷污躯体及诸法受爱染之“恶”见。苦观为其类别,此理中称苦观必当认识。世间无喜,即对世间不净物无喜好之见。由此称为舍离惧怖习观及厌世习观。
Evaṃ pana vipassanābhāvanaṃ anuyutto taṃ ussukkāpento ime dhamme vaḍḍheyyāti dassento ‘‘bhāveyya ca bojjhaṅge’’ti gāthamāha. Tassattho – bodhiyā satiādisattavidhadhammasāmaggiyā, bodhissa vā taṃsamaṅgino puggalassa aṅgāti bojjhaṅgā, satiādayo dhammā. Te satiādike sattabojjhaṅge, chandaādīni cattāri iddhipādāni, saddhādīni pañcindriyāni, saddhādīniyeva pañca balāni, sammādiṭṭhiādīnaṃ vasena aṭṭhaṅgaariyamaggañca. Ca-saddena satipaṭṭhānāni sammappadhānāni ca gahitānīti sabbepi sattatiṃsappabhede bodhipakkhiyadhamme bhāveyya uppādeyya ceva vaḍḍheyya ca. Tattha yadetesaṃ paṭhamamaggakkhaṇe uppādanaṃ, uparimaggakkhaṇe ca vaḍḍhanaṃ, etaṃ samaṇassa bhikkhuno sāruppanti.
然而,若无观修止的方法,则因无常烦恼而生烦躁不安。为此,教示说“当修习觉支”等偈颂。其处是,觉的七种法,或觉者,如来所依之全部真谛者,是觉支即觉所依之身心法则。觉支者乃七觉支,欲等四力,信及五根,信及五力,正见等一切,乃八正道。以四正勤,念处,正念以及正确努力等,共三十七种觉行法应被修习、成就,使其生起并增长。在这些法中,初阶段为生起觉支,后阶段为觉支增长,此为比库修行者的共同次第。
Evaṃ bodhipakkhiyasattatiṃsadhamme bhāvento yathā maggasaccaṃ bhāvanābhisamayavasena abhisameti, evaṃ samudayasaccaṃ pahānābhisamayavasena, nirodhasaccaṃ sacchikiriyābhisamayavasena abhisametīti dassento ‘‘taṇhaṃ pajaheyyā’’ti osānagāthamāha. Tattha taṇhaṃ pajaheyyāti, kāmataṇhādipabhedaṃ sabbaṃ taṇhaṃ ariyamaggena anavasesato samucchindeyya, monaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena samannāgatattā muni. Samūlake āsave padāleyyāti kāmarāgānusayādisamūlake kāmāsavādike sabbepi āsave bhindeyya samucchindeyya. Vihareyya vippamuttoti evaṃ sabbaso kilesānaṃ pahīnattā sabbadhi vimutto sabbūpadhipaṭinissaggaṃ nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikatvā vihareyya. Etanti yadetaṃ viharaṇaṃ, etaṃ samaṇassa samitapāpassa bhikkhuno patirūpaṃ sāruppanti attho.
如是,行持正觉方便法的七法,譬如以作证道谛的方法涵养道理,修得道理;以断除集谛的方法涵养断除生起;以证知灭谛的方法涵养证知灭灭之理。为示现此理,于经中说:“当弃断渴爱”。其中所谓“当弃断渴爱”,意即对诸渴爱之分别——尘欲渴及其他种类的渴爱,依圣道应当不遗余力地断除尽净,如此乃是智者之识,具足了此见解者谓为圣人。须根地摧毁所有烦恼毒根,谓应断除如欲爱忧结等诸根本烦恼及由此生起的欲爱烦恼,须将诸烦恼悉数破坏斩断。称为“出离住”,意即烦恼皆除、全面解脱、与所有缠缚分别断绝,证得寂灭涅槃而住于其间。此乃其行住,即是比库尊者修净恶业的正法相应的正理及正义。
Evaṃ thero samaṇasāruppapaṭipattikittanamukhena sāsanassa niyyānikabhāvaṃ tabbilomato bāhirakasamayassa aniyyānikatañca vibhāvesi. Taṃ sutvā te brāhmaṇamahāsālā sāsane abhippasannā saraṇādīsu patiṭṭhahiṃsu.
如是,长老比库以此出离之修行为显著,藉示教法之不可变恒,辨析外道时局之不恒常。闻此解说后,于广大婆罗门弟子心生欢喜,依止于佛法与皈依三宝,安住其中。
(Apara)-gotamattheragāthāvaṇṇanā niṭṭhitā. · 另一位果德玛长老偈注释已结束。
Dasakanipātavaṇṇanā niṭṭhitā. · 十集注释已结束。