三藏之路 Tipitaka Path
巴利三藏 · 巴利语翻译标准中译
首页义注经藏义注小部义注1. 菩提品义注

1. Bodhivaggo · 1. 菩提品义注

52 段 · CSCD 巴利原典
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · 礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
Khuddakanikāye · 小部中
Udāna-aṭṭhakathā · 《自说》注疏
Ganthārambhakathā著作开端论
Mahākāruṇikaṃ nāthaṃ, ñeyyasāgarapāraguṃ;
极为慈悲的导师,通达智慧海洋的彼岸者,
Vande nipuṇagambhīra-vicitranayadesanaṃ.
我礼敬那位才智深邃,广演多妙经法之人。
Vijjācaraṇasampannā, yena nīyanti lokato;
智慧与行为圆满成就,令众生安稳得度;
Vande tamuttamaṃ dhammaṃ, sammāsambuddhapūjitaṃ.
我礼敬那至高正法,世尊所尊敬的真实法。
Sīlādiguṇasampanno, ṭhito maggaphalesu yo;
品行清净并具众德,坚定于道及其果报;
Vande ariyasaṅghaṃ taṃ, puññakkhettaṃ anuttaraṃ.
我礼敬那圣僧团,即无上功德田。
Vandanājanitaṃ puññaṃ, iti yaṃ ratanattaye;
以礼敬生起的功德,为宝贵之所依;
Hatantarāyo sabbattha, hutvāhaṃ tassa tejasā.
一切障碍皆已消除,我因其光明而得解脱。
Tena tena nidānena, desitāni hitesinā;
因各种因缘,由善知识宣说;
Yāni suddhāpadānena, udānāni mahesinā.
由圣者如洁净的莲花般庄严的激励言语。
Tāni sabbāni ekajjhaṃ, āropentehi saṅgahaṃ;
将这一切所有,一心归集成总摄;
Udānaṃ nāma saṅgītaṃ, dhammasaṅgāhakehi yaṃ.
此总摄名为激励歌,是法的总汇之合唱者。
Jinassa dhammasaṃvega-pāmojjaparidīpanaṃ;
胜者教法的激励鼓舞与欢欣之光明;
Somanassasamuṭṭhāna-gāthāhi paṭimaṇḍitaṃ.
以欢喜生发之歌诗为围绕点缀。
Tassa gambhīrañāṇehi, ogāhetabbabhāvato;
其由深厚智慧所照亮,是宜深思熟虑之所在;
Kiñcāpi dukkarā kātuṃ, atthasaṃvaṇṇanā mayā.
即使难以完成,也由我述说其义。
Sahasaṃvaṇṇanaṃ yasmā, dharate satthusāsanaṃ;
因承载世尊教法而须迅速宣说;
Pubbācariyasīhānaṃ, tiṭṭhateva vinicchayo.
如前导师狮子一般,坚定不移地站立裁决。
Tasmā taṃ avalambitvā, ogāhetvāna pañcapi;
因此,依止于此,理解并领会五法;
Nikāye upanissāya, porāṇaṭṭhakathānayaṃ.
依靠部派的教义,以及古代注疏的解释。
Suvisuddhaṃ asaṃkiṇṇaṃ, nipuṇatthavinicchayaṃ;
内容清净无杂,未曾混淆,且具有精湛的义理分析;
Mahāvihāravāsīnaṃ, samayaṃ avilomayaṃ.
由于住持于大寺院的比库们,时机恰当而未违背正法。
Punappunāgataṃ atthaṃ, vajjayitvāna sādhukaṃ;
反复精进于已来反复出现的义理,将其正当阐明完善;
Yathābalaṃ karissāmi, udānassatthavaṇṇanaṃ.
我将尽我所能,撰写出有激励意志的详尽注释说法。
Iti ākaṅkhamānassa, saddhammassa ciraṭṭhitiṃ;
如是,期望长期守护正法者,
Vibhajantassa tassatthaṃ, sādhu gaṇhantu sādhavoti.
分别彼此,在此处当善受持,如善士也。
Tattha udānanti kenaṭṭhena udānaṃ? Udānanaṭṭhena. Kimidaṃ udānaṃ nāma? Pītivegasamuṭṭhāpito udāhāro. Yathā hi yaṃ telādi minitabbavatthu mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ ‘‘avaseko’’ti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ ‘‘ogho’’ti vuccati. Evameva yaṃ pītivegasamuṭṭhāpitaṃ vitakkavipphāraṃ antohadayaṃ sandhāretuṃ na sakkoti, so adhiko hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi vacīdvārena nikkhanto paṭiggāhakanirapekkho udāhāraviseso ‘‘udāna’’nti vuccati. Dhammasaṃvegavasenapi ayamākāro labbhateva.
此处‘怒发’为何意?以‘怒发’为喻。何谓‘怒发’?谓由地缘所迸发的例证。譬如,凡油脂等物,若已凝结成块而不能取者,纵其破碎却仍随流,是谓‘残余’。若水不克取某岸,虽由上提却外流,是谓‘水波’。如是,由地缘激发的烦恼思维变化,其内心无法收摄,且已增长,未受摄敛,又透出于外、言语间流散,不受把持,因而称为‘怒发’。以法激发之强烈动摇,此形相亦得。
Tayidaṃ katthaci gāthābandhavasena katthaci vākyavasena pavattaṃ. Yaṃ pana aṭṭhakathāsu ‘‘somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṃyuttā’’ti udānalakkhaṇaṃ vuttaṃ, taṃ yebhuyyavasena vuttaṃ. Yebhuyyena hi udānaṃ gāthābandhavasena bhāsitaṃ pītisomanassasamuṭṭhāpitañca. Itarampi pana ‘‘atthi, bhikkhave, tadāyatanaṃ, yattha neva pathavī na āpo’’tiādīsu (udā. 71) ‘‘sukhakāmāni bhūtāni, yo daṇḍena vihiṃsatī’’ti (dha. pa. 131), ‘‘sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiya’’nti evamādīsu (udā. 44; netti. 91) ca labbhati.
此文有时以偈句相连,有时以语句展开。然于注疏中称‘含乐知心之偈句所摄合之怒发印’,此乃尤为广泛之表述。怒发以偈句相连表述,显露喜乐成就生发之意。亦有他文如‘比库们,此处有方位,地与水皆无’(怒发71),‘欲趣安乐之有情,用手杖伤害者’(达磨帕131),‘若恐怖苦痛,若苦非爱’(怒发44;净土义91)等皆可采此责。
Evaṃ tayidaṃ sabbaññubuddhabhāsitaṃ, paccekabuddhabhāsitaṃ, sāvakabhāsitanti tividhaṃ hoti. Tattha paccekabuddhabhāsitaṃ – ‘‘sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, aviheṭhayaṃ aññatarampi tesa’’ntiādinā (su. ni. 35; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121) khaggavisāṇasutte āgatameva. Sāvakabhāsitānipi –
如此,此语既为悉知佛语,又为辟支佛语,亦为比库语,三种说法不一而足。辟支佛所说者,如‘于一切众生中置杖,不杀害余他’等(苏尼35;小尼121,《利剑鞘剑经》释)即出于《鞘剑经》。比库所说者亦如:
‘‘Sabbo rāgo pahīno me, sabbo doso samūhato;
‘所有贪欲俱已断,我诸瞋恨已成团;’
Sabbo me vihato moho, sītibhūtosmi nibbuto’’ti. (theragā. 79) –
『我一切的烦恼皆已断除,感受凉爽,已入灭』。
Ādinā theragāthāsu –
首先谈及长老颂。
‘‘Kāyena saṃvutā āsiṃ, vācāya uda cetasā;
『我身已如束缚,口不得乱语,心亦安住;
Samūlaṃ taṇhamabbuyha, sītibhūtāsmi nibbutā’’ti. (therīgā. 15) –
彻底断除渴爱,我感受凉爽,已入灭』。
Ādinā therīgāthāsu ca āgatāni. Tāni pana tesaṃ therānaṃ therīnañca na kevalaṃ udānāni eva, atha kho sīhanādāpi honti. Sakkādīhi devehi bhāsitāni ‘‘aho dānaṃ paramadānaṃ, kassape suppatiṭṭhita’’ntiādīni (udā. 27), ārāmadaṇḍabrāhmaṇādīhi manussehi ca bhāsitāni ‘‘namo tassa bhagavato’’tiādīni (a. ni. 2.38) tisso saṅgītiyo ārūḷhāni udānāni santi eva, na tāni idha adhippetāni. Yāni pana sammāsambuddhena sāmaṃ āhacca bhāsitāni jinavacanabhūtāni, yāni sandhāya bhagavatā pariyattidhammaṃ navadhā vibhajitvā uddisantena udānanti vuttāni, tāneva dhammasaṅgāhakehi ‘‘udāna’’nti saṅgītanti tadevettha saṃvaṇṇetabbabhāvena gahitaṃ.
这些即是最初述说的长老尼颂。这些长老及长老尼的颂歌不仅仅是嘹亮的叫喊诗句,其中也有对狮吼之音的,比方萨咖天帝诸天所赞说的“啊,布施乃至最高布施,咖萨巴世尊巍然屹立”等(《嘹亮颂》第27品),还有由园林杖婆罗门等人及人间众生称谓“礼敬世尊”等(《增支部》第2·38)。这三种诵唱皆为嘹亮颂,但这里并非收录此等叫喊。所谓真正由正觉者亲自宣说、符合佛法本质的带有深意的嘹亮诵唱,是依据世尊分类阐释、九种方法展开的经文意涵而制定的,此类嘹亮颂乃佛法萃集者所称“嘹亮颂”,此义当于此处细致说明。
Yā pana ‘‘anekajātisaṃsāra’’ntiādigāthāya dīpitā bhagavatā bodhimūle udānavasena pavattitā anekasatasahassānaṃ sammāsambuddhānaṃ avijahitaudānagāthā ca, etā aparabhāge pana dhammabhaṇḍāgārikassa bhagavatā desitattā dhammasaṅgāhakehi udānapāḷiyaṃ saṅgahaṃ anāropetvā dhammapade saṅgītā. Yañca ‘‘aññāsi vata, bho koṇḍañño, aññāsi vata, bho koṇḍañño’’ti (mahāva. 17; saṃ. ni. 5.1081; paṭi. ma. 2.30) udānavacanaṃ dasasahassilokadhātuyā devamanussānaṃ pavedanasamatthanigghosavipphāraṃ bhagavatā bhāsitaṃ, tadapi dhammacakkappavattanasuttantadesanāpariyosāne attanā adhigatadhammekadesassa yathādesitassa ariyamaggassa sāvakesu sabbapaṭhamaṃ therena adhigatattā attano parissamassa saphalabhāvapaccavekkhaṇahetukaṃ paṭhamabodhiyaṃ sabbesaṃ eva bhikkhūnaṃ sammāpaṭipattipaccavekkhaṇahetukaṃ ‘‘ārādhayiṃsu vata maṃ bhikkhū ekaṃ samaya’’ntiādivacanaṃ (ma. ni. 1.225) viya pītisomanassajanitaṃ udāhāramattaṃ, ‘‘yadā have pātubhavanti dhammā’’tiādivacanaṃ (mahāva. 1-3; udā. 1-3) viya pavattiyā nivattiyā vā na pakāsananti, na dhammasaṅgāhakehi udānapāḷiyaṃ saṅgītanti daṭṭhabbaṃ.
又如经由世尊在菩提树下以嘹亮颂启示“轮回无数生”及诸句等,广为无数正觉比库所传承嘹亮赞歌。此乃末后部经集佛陀所说法宝文献,集成巴利文嘹亮颂集,而不加托附或增补。又如“你确已知道了吧,尊者阇旃尼”,以此开头的嘹亮颂(大部·第17,小部经注5·1081,律藏略章2·30),被认为是世尊为诸天人间示现十万佛土言说,使佛法传播之功德生起传播广义。此嘹亮颂虽丰盈广大,其在佛陀觉悟并转法轮结尾宣说的最深义涅槃圣道中,旨在于第一觉者于弟子中的实践完成之成果检验。初次觉悟为长老亲证,如“他们曾对我说,且听我长老为你们敷演”(中部。律藏略章1·225)等语,是生起喜乐欢悦的实例。并且诸如“大部·颂1-3,嘹亮颂1-3”等词汇,表达起止转续的含义,显示虽有起伏,但不曾现出于法集巴利文嘹亮颂,故识此义不可疏忽。
Taṃ panetaṃ udānaṃ vinayapiṭakaṃ, suttantapiṭakaṃ, abhidhammapiṭakanti tīsu piṭakesu suttantapiṭakapariyāpannaṃ, dīghanikāyo, majjhimanikāyo, saṃyuttanikāyo, aṅguttaranikāyo, khuddakanikāyoti pañcasu nikāyesu khuddakanikāyapariyāpannaṃ, suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthā, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallanti navasu sāsanaṅgesu udānasaṅgahaṃ.
此乃所谓优陀那,即律藏、经藏、毗婆沙三藏中,以经藏为中心,包括长部、中部、相应部、增支部、以及小部五部中的小部总集,又包括经文、歌谣、论述、偈颂、优陀那、此说部、本生故事、神异法与韦陀等九种教法组成的优陀那辑。
‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;
佛陀宣说:“有二十俱分,由比库成就;
Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027) –
共有八十四千法,是我所宣说之法。”(长老诗1027)
Evaṃ dhammabhaṇḍāgārikena paṭiññātesu caturāsītiyā dhammakkhandhasahassesu katipayadhammakkhandhasaṅgahaṃ. Bodhivaggo, mucalindavaggo, nandavaggo, meghiyavaggo, soṇavaggo, jaccandhavaggo, cūḷavaggo, pāṭaligāmiyavaggoti vaggato aṭṭhavaggaṃ; suttato asītisuttasaṅgahaṃ, gāthāto pañcanavutiudānagāthāsaṅgahaṃ. Bhāṇavārato aḍḍhūnanavamattā bhāṇavārā. Anusandhito bodhisutte pucchānusandhivasena ekānusandhi, suppavāsāsutte pucchānusandhiyathānusandhivasena dve anusandhī, sesesu yathānusandhivasena ekekova anusandhi, ajjhāsayānusandhi panettha natthi. Evaṃ sabbathāpi ekāsītianusandhisaṅgahaṃ. Padato satādhikāni ekavīsa padasahassāni, gāthāpādato tevīsati catussatādhikāni aṭṭha sahassāni , akkharato sattasahassādhikāni saṭṭhi sahassāni tīṇi ca satāni dvāsīti ca akkharāni. Tenetaṃ vuccati –
如是,这位法制守护者所教导者,收摄了八十四千法蕴,分若干法蕴的总集。有名菩提品、马哈摩嘎喇那品、难陀品、鸣施品、须那品、月光品、小品、布提利村品,共八品章节;经藏由八千经补集而成,歌谣有五十二部优陀那偈组成。说法时间约一百八十九天。依经问答留意置相,有单问答、双问答、因缘问答等,各有相应衔接,心意连贯无缺。同时合计本法一贯贯穿问答接续。所载文字约二万一千节;偈分约三十四万八千八百句,字数约七万六千六百三十二字。故谓之:
‘‘Asīti eva suttantā, vaggā aṭṭha samāsato;
“一百八十四千经,八品归相集合起;
Gāthā ca pañcanavuti, udānassa pakāsitā.
偈诗五十二首,优陀那明示法藏中。”
‘‘Aḍḍhūnanavamattā ca, bhāṇavārā pamāṇato;
「中间不过九,言语的次数出于标准;
Ekādhikā tathāsīti, udānassānusandhiyo.
只有一多,正如解脱时的顺承。」
‘‘Ekavīsasahassāni, satañceva vicakkhaṇo;
「二万一千,且有智者;
Padānetānudānassa, gaṇitāni viniddise’’.
依言语的次序,其计数明示。」
Gāthāpādato pana –
然则自偈脚起:
‘‘Aṭṭhasahassamattāni, cattāreva satāni ca;
「八千余,及四百。」
Pādānetānudānassa, tevīsati ca niddise.
关于脚的带引,已指出三十三处。
‘‘Akkharānaṃ sahassāni, saṭṭhi satta satāni ca;
『字母有一千六百七十个;
Tīṇi dvāsīti ca tathā, udānassa paveditā’’ti.
三十二个加上两个,亦为口诀记诵』。
Tassa aṭṭhasu vaggesu bodhivaggo ādi, suttesu paṭhamaṃ bodhisuttaṃ, tassāpi evaṃ me sutantiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttanidānamādi. Sā panāyaṃ paṭhamamahāsaṅgīti vinayapiṭake (cūḷava. 437) tantimārūḷhā eva. Yo panettha nidānakosallatthaṃ vattabbo kathāmaggo sopi sumaṅgalavilāsiniyaṃ dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.nidānakathā) vutto evāti tattha vuttanayeneva veditabbo.
在八卷中,首先是觉卷,第一卷觉经为经首,如是我闻之类话由长老阿难在第一次大结集时所说的开端。此第一大结集的开端线在律藏中(小部第四百三十七)如系带紧缚一般。若于此处讲述开端的巧妙与技艺,则与《长部经注》中(长经·经注·开端论)所述相同,应以此所述为知。