22. Nirayavaggo · 22. 地狱品义注
21. Pakiṇṇakavaggo二十一、杂品
1. Attanopubbakammavatthu一、自身往昔业事
Mattāsukhapariccāgāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto attano pubbakammaṃ ārabbha kathesi.
『弃取醉乐』者，谓放弃因迷醉之乐，世尊于竹林中安住时，开始陈说自身过去所作之业。
Ekasmiñhi samaye vesālī iddhā ahosi phītā bahujanā ākiṇṇamanussā. Tattha hi vārena vārena rajjaṃ kārentānaṃ khattiyānaṃyeva sattasatādhikāni sattasahassāni satta ca khattiyā ahesuṃ. Tesaṃ vasanatthāya tattakāyeva pāsādā tattakāneva kūṭāgārāni uyyāne vihāratthāya tattakāyeva ārāmā ca pokkharaṇiyo ca ahesuṃ. Sā aparena samayena dubbhikkhā ahosi dussassā. Tattha chātakabhayena paṭhamaṃ duggatamanussā kālamakaṃsu. Tesaṃ tesaṃ tattha tattha chaḍḍitānaṃ kuṇapānaṃ gandhena amanussā nagaraṃ pavisiṃsu. Amanussūpaddavena bahutarā kālamakaṃsu. Tesaṃ kuṇapagandhapaṭikkūlatāya sattānaṃ ahivātarogo uppajji. Evaṃ dubbhikkhabhayaṃ amanussabhayaṃ rogabhayanti tīṇi bhayāni uppajjiṃsu.
一时，迦叶城内出现奇异景象，人多兴盛安乐。贵族士族常年居其部民超七百七千七七，城中兴建合目的府邸、厅堂、园林、寺院、池塘。彼时现饥荒与瘟疫之患，众生胆惧恶鸟，纷作恶行，丧失人性，因弃恶臭之坟，潜入城市。因恶臭厌恶，疾病如毒蛇咬伤般频生。由此饥荒、恶鬼、疾病三重恐惧蜂拥而至。
Nagaravāsino sannipatitvā rājānaṃ āhaṃsu – ‘‘mahārāja, imasmiṃ nagare tīṇi bhayāni uppannāni, ito pubbe yāva sattamā rājaparivaṭṭā evarūpaṃ bhayaṃ nāma na uppannapubbaṃ. Adhammikarājūnañhi kāle evarūpaṃ bhayaṃ uppajjatī’’ti. Rājā santhāgāre sabbesaṃ sannipātaṃ kāretvā ‘‘sace me adhammikabhāvo atthi, taṃ vicinathā’’ti āha. Vesālivāsino sabbaṃ paveṇi vicinantā rañño kañci dosaṃ adisvā, ‘‘mahārāja, natthi te doso’’ti vatvā ‘‘kathaṃ nu kho idaṃ amhākaṃ bhayaṃ vūpasamaṃ gaccheyyā’’ti mantayiṃsu. Tattha ekaccehi ‘‘balikammena āyācanāya maṅgalakiriyāyā’’ti vutte sabbampi taṃ vidhiṃ katvā paṭibāhituṃ nāsakkhiṃsu. Athaññe evamāhaṃsu – ‘‘cha satthāro mahānubhāvā, tesu idhāgatamattesu bhayaṃ vūpasameyyā’’ti. Apare ‘‘sammāsambuddho loke uppanno. So hi bhagavā sabbasattahitāya dhammaṃ deseti, mahiddhiko mahānubhāvo. Tasmiṃ idha āgate imāni bhayāni vūpasameyyu’’nti āhaṃsu. Tesaṃ vacanaṃ sabbepi abhinanditvā ‘‘kahaṃ nu kho so bhagavā etarahi viharatī’’ti āhaṃsu . Tadā pana satthā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya rañño bimbisārassa paṭiññaṃ datvā veḷuvane viharati. Tena ca samayena bimbisārasamāgame bimbisārena saddhiṃ sotāpattiphalaṃ patto mahāli nāma licchavī tassaṃ parisāyaṃ nisinno hoti.
镇居民聚集群中，向王言：“陛下，城中起三种恐怖，以往七代王朝未曾有此恶景。昏暗无德之君时常生此灾害。”王召集众人，令其查核是否其有不正行为。迦叶城人仔细查明，认定王无过失，商议安抚恐惧。有人提议通过施愿祈福以除灾难，然无法实行。众人分说：“六位圣者能镇服恐惧。”他人曰：“正觉佛出世，广宣众生善法，诸大圣者临此，恐怖自减。”众人深悦王言，问佛现于何处。佛当时正受王宾比萨拉加持，于竹林安住。王与大行者利耶者及其讲法集会者一同坐处，获初果。
Vesālivāsino mahantaṃ paṇṇākāraṃ sajjetvā rājānaṃ bimbisāraṃ saññāpetvā ‘‘satthāraṃ idhānethā’’ti mahāliñceva licchaviṃ purohitaputtañca pahiṇiṃsu. Te gantvā rañño paṇṇākāraṃ datvā taṃ pavattiṃ nivedetvā, ‘‘mahārāja, satthāraṃ amhākaṃ nagaraṃ pesethā’’ti yāciṃsu. Rājā ‘‘tumheva jānāthā’’ti na sampaṭicchi. Te bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā yāciṃsu – ‘‘bhante, vesāliyaṃ tīṇi bhayāni uppannāni, tāni tumhesu āgatesu vūpasamissanti, etha, bhante, gacchāmā’’ti. Satthā tesaṃ vacanaṃ sutvā āvajjento ‘‘vesāliyaṃ ratanasutte (khu. pā. 6.1 ādayo; su. ni. 224 ādayo) vutte sā rakkhā cakkavāḷānaṃ koṭisatasahassaṃ pharissati, suttapariyosāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo bhavissati, tāni ca bhayāni vūpasamissantī’’ti ñatvā tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchi.
迦叶城众人大施宝物，通知国王宾比萨拉，“请圣者入城”。宫厨与祭司奉送宝物，礼请圣者入城。佛赞声明加持后，众人奉请往城中。王邀佛入城，佛答允，王亲自于城中恒河两岸五由旬平地辟建寺院，逐由旬停驻，供养诸比库，布施厚重。王以五色鲜花及华盖伞盖等尊饰佛刹，诸僧各住一寺，礼拜供养。五日内，王乘船巡河，众人以香华布施布界，护持佛法，令圣者平安入城。众人答应加倍供养。接着王兴两船，造殿饰以花卉宝物，布置佛祖座位，佛端坐船上，诸比库登船环绕而坐，王随行，降水洒净，并言“请传导正道，护持圣者凯旋”。众人泼水恭迎，住于河岸。
Rājā bimbisāro ‘‘satthārā kira vesāligamanaṃ sampaṭicchita’’nti sutvā nagare ghosanaṃ kāretvā satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ, bhante, vesāligamanaṃ sampaṭicchita’’nti pucchitvā ‘‘āma, mahārājā’’ti vutte ‘‘tena hi, bhante, āgametha, tāva maggaṃ paṭiyādessāmī’’ti vatvā rājagahassa ca gaṅgāya ca antare pañcayojanabhūmiṃ samaṃ kāretvā yojane yojane vihāraṃ patiṭṭhāpetvā satthu gamanakālaṃ ārocesi. Satthā pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ maggaṃ paṭipajji. Rājā yojanantare jaṇṇumattena odhinā pañcavaṇṇāni pupphāni okirāpetvā dhajapaṭākakadalīādīni ussāpetvā bhagavato chattātichattaṃ katvā dve setacchattāni ekamekassa bhikkhuno ekamekaṃ setacchattaṃ upari dhāretvā saparivāro pupphagandhādīhi pūjaṃ karonto satthāraṃ ekekasmiṃ vihāre vasāpetvā mahādānādīni datvā pañcahi divasehi gaṅgātīraṃ pāpetvā tattha nāvaṃ alaṅkaronto vesālikānaṃ sāsanaṃ pesesi – ‘‘maggaṃ paṭiyādetvā satthu paccuggamanaṃ karontū’’ti. Te ‘‘diguṇaṃ pūjaṃ karissāmā’’ti vesāliyā ca gaṅgāya ca antare tiyojanabhūmiṃ samaṃ kāretvā bhagavato catūhi setacchattehi ekamekassa bhikkhuno dvīhi dvīhi setacchattehi chattātichattāni sajjetvā pūjaṃ kurumānā āgantvā gaṅgātīre aṭṭhaṃsu. Bimbisāro dve nāvā saṅghāṭetvā maṇḍapaṃ kāretvā pupphadāmādīhi alaṅkārāpetvā sabbaratanamayaṃ buddhāsanaṃ paññāpesi. Bhagavā tasmiṃ nisīdi. Bhikkhūpi nāvaṃ abhiruhitvā bhagavantaṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Rājā anugacchanto galappamāṇaṃ udakaṃ otaritvā ‘‘yāva, bhante, bhagavā āgacchati, tāvāhaṃ idheva gaṅgātīre vasissāmī’’ti vatvā nāvaṃ uyyojetvā nivatti. Satthā yojanamattaṃ addhānaṃ gaṅgāya gantvā vesālikānaṃ sīmaṃ pāpuṇi.
利耶城王及众亲王舟中礼佛，伴侍佛者栉次登舟，众以纯净水浴礼，礼敬佛陀，王言“佛陀即将离城”，命令佛陀于河两岸平地修缮行道，分寺安住。佛依比库五众循途而行，王施诸花华布供佛行径。
Licchavīrājāno satthāraṃ paccuggantvā galappamāṇaṃ udakaṃ otaritvā nāvaṃ tīraṃ upanetvā satthāraṃ nāvāto otārayiṃsu. Satthārā otaritvā tīre akkantamatteyeva mahāmegho uṭṭhahitvā pokkharavassaṃ vassi. Sabbattha jaṇṇuppamāṇaūruppamāṇakaṭippamāṇādīni udakāni sandantāni sabbakuṇapāni gaṅgaṃ pavesayiṃsu, parisuddho bhūmibhāgo ahosi. Licchavīrājāno satthāraṃ yojane yojane vasāpetvā mahādānaṃ datvā diguṇaṃ pūjaṃ karontā tīhi divasehi vesāliṃ nayiṃsu. Sakko devarājā devagaṇaparivuto āgamāsi, mahesakkhānaṃ devānaṃ sannipātena amanussā yebhuyyena palāyiṃsu. Satthā sāyaṃ nagaradvāre ṭhatvā ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘imaṃ, ānanda, ratanasuttaṃ uggaṇhitvā licchavīkumārehi saddhiṃ vicaranto vesāliyā tiṇṇaṃ pākārānaṃ antare parittaṃ karohī’’ti.
利耶众王奉迎佛陀，洁净河中水以净礼佛舟。佛王旅途各处住址皆有大布施，并加倍供养，三日后安返迦叶城。萨咖天帝率诸天降临，有大力神及非人众远遁避难。佛黄昏时立于城门，召沙利多长老说明：“诸迦叶城诸子众念尊宝经，游行于三城壁垣之间，共同护持。”
Thero satthārā dinnaṃ ratanasuttaṃ uggaṇhitvā satthu selamayapattena udakaṃ ādāya nagaradvāre ṭhito paṇidhānato paṭṭhāya tathāgatassa dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo pañca mahāpariccāge lokatthacariyā ñātatthacariyā buddhatthacariyāti tisso cariyāyo pacchimabhave gabbhavokkantiṃ jātiṃ abhinikkhamanaṃ padhānacariyaṃ bodhipallaṅke māravijayaṃ sabbaññutaññāṇapaṭivedhaṃ dhammacakkapavattanaṃ navalokuttaradhammeti sabbepime buddhaguṇe āvajjetvā nagaraṃ pavisitvā tiyāmarattiṃ tīsu pākārantaresu parittaṃ karonto vicari. Tena ‘‘yaṃkiñcī’’ti vuttamatteyeva uddhaṃ khittaudakaṃ amanussānaṃ upari pati. ‘‘Yānīdha bhūtānī’’ti gāthākathanato paṭṭhāya rajatavaṭaṃsakā viya udakabindūni ākāsena gantvā gilānamanussānaṃ upari patiṃsu. Tāvadeva vūpasantarogā manussā uṭṭhāyuṭṭhāya theraṃ parivāresuṃ . ‘‘Yaṃkiñcī’’ti vuttapadato paṭṭhāya pana udakaphusitehi phuṭṭhaphuṭṭhā sabbe apalāyantā saṅkārakūṭabhittipadesādinissitā amanussā tena tena dvārena palāyiṃsu. Dvārāni anokāsāni ahesuṃ. Te okāsaṃ alabhantā pākāraṃ bhinditvāpi palāyiṃsu.
长老宣布佛陀所授的宝经后，携带佛陀所赐的灵妙宝石和清水，站立于城门旁，诚心专注，对如来的十大波罗蜜、十大辅助波罗蜜以及最高波罗蜜共三十七品波罗蜜加以思惟。波罗蜜分为五大奉献、利益世间之行、利益亲族之行以及利益佛陀之行，共三种行为。继而，于未来世中，执著于胎生、出世、出生等根本行为，是成佛之路。此时，他于菩提树下勇胜魔王，通达一切智慧及知识，初转法轮，开示五部经典之义，成为世尊诸德之象征。随后进入城中，昼夜游走于三城墙之间，护持之念未曾间断。因而，垂直高空洒下洁净水滴，如银色织网，水滴飞溅于非人之上。被疾苦所扰的众生见状起身，环绕长老。依经文“无论何物”等词，诸非人皆触水珠，纷纷逃离，聚集于山谷、岩石等处。同时，众人在水珠沾湿之处皆避开，依止山谷洞穴等地，非人依诸门逃走。城门悉数关闭空无一人。门被闭合后，仍有非人从城墙破处及障碍中逃走。
Mahājano nagaramajjhe santhāgāraṃ sabbagandhehi upalimpetvā upari suvaṇṇatārakādivicittaṃ vitānaṃ bandhitvā buddhāsanaṃ paññāpetvā satthāraṃ ānesi. Satthā paññatte āsane nisīdi. Bhikkhusaṅghopi licchavīgaṇopi satthāraṃ parivāretvā nisīdi. Sakko devarājā devagaṇaparivuto patirūpe okāse aṭṭhāsi. Theropi sakalanagaraṃ anuvicaritvā vūpasantarogena mahājanena saddhiṃ āgantvā satthāraṃ vanditvā nisīdi. Satthā parisaṃ oloketvā tadeva ratanasuttaṃ abhāsi. Desanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Evaṃ punadivasepīti sattāhaṃ tadeva ratanasuttaṃ desetvā sabbabhayānaṃ vūpasantabhāvaṃ ñatvā licchavīgaṇaṃ āmantetvā vesālito nikkhami. Licchavīrājāno diguṇaṃ sakkāraṃ karontā puna tīhi divasehi satthāraṃ gaṅgātīraṃ nayiṃsu.
诸大众聚集于城中大厅，遍洒各种芬芳香料，安置金星宝饰覆盖的地毯，供奉佛座，恭请世尊降临。世尊坐于指定座位，尊敬的比库僧团及利叉族群亦围坐供养。萨咖天帝率众神环绕，端坐在一侧。长老巡视全城，携同疾患众生及诸大众，一同行至世尊前敬礼后坐下。世尊环视尊众，宣说宝经。讲经结束，四千八百众生证得法的相应解脱。如此日复一日，每周讲授宝经，领悟众生的安乐与清净。利叉族以加倍敬意护持，数日后护送世尊至王舍城。利叉国王以双倍的恭敬，数日内护送世尊过至恒河岸边。
Gaṅgāya nibbattanāgarājāno cintesuṃ – ‘‘manussā tathāgatassa sakkāraṃ karonti, mayaṃ kiṃ na karomā’’ti. Te suvaṇṇarajatamaṇimayā nāvāyo māpetvā suvaṇṇarajatamaṇimaye pallaṅke paññāpetvā pañcavaṇṇapadumasañchannaṃ udakaṃ karitvā, ‘‘bhante, amhākampi anuggahaṃ karothā’’ti attano attano nāvaṃ abhiruhaṇatthāya satthāraṃ yāciṃsu. ‘‘Manussā ca nāgā ca tathāgatassa pūjaṃ karonti, mayaṃ pana kiṃ na karomā’’ti bhūmaṭṭhakadevepi ādiṃ katvā yāva akaniṭṭhabrahmalokā sabbe devā sakkāraṃ kariṃsu. Tattha nāgā yojanikāni chattātichattāni ukkhipiṃsu. Evaṃ heṭṭhā nāgā bhūmitale rukkhagacchapabbatādīsu bhūmaṭṭhakā devatā, antalikkhe ākāsaṭṭhadevāti nāgabhavanaṃ ādiṃ katvā cakkavāḷapariyantena yāva brahmalokā chattātichattāni ussāpitāni ahesuṃ. Chattantaresu dhajā, dhajantaresu paṭākā, tesaṃ antarantarā pupphadāmavāsacuṇṇadhumādīhi sakkāro ahosi. Sabbalaṅkārapaṭimaṇḍitā devaputtā chaṇavesaṃ gahetvā ugghosayamānā ākāse vicariṃsu. Tayo eva kira samāgamā mahantā ahesuṃ – yamakapāṭihāriyasamāgamo devorohaṇasamāgamo ayaṃ gaṅgorohaṇasamāgamoti.
恒河岸边，诸水神国王思惟：“人类敬礼如来，我们又何以不行？”诸水神制造金银宝玉船，并铺设华丽毯毯，覆以五彩莲花纹饰的水面，恭请世尊登临，并请世尊为各自坐船加持。水神及地神乃至天界诸神，皆以顶盖重重相覆敬礼。水神升腾于空中，住于树木、岩石、山丘及地形之中，自地至天以及至梵天界，顶盖重重相续，饰以旌旗、花伞、幡盖等装饰，宝子们手持伞盖，飞行云端。此时降生三个诸神会聚：双翼护法会，天尊上升会，以及恒河上升会。
Paratīre bimbisāropi licchavīhi katasakkārato diguṇaṃ sakkāraṃ sajjetvā bhagavato āgamanaṃ udikkhamāno aṭṭhāsi. Satthā gaṅgāya ubhosu passesu rājūnaṃ mahantaṃ pariccāgaṃ oloketvā nāgādīnañca ajjhāsayaṃ viditvā ekekāya nāvāya pañcapañcabhikkhusataparivāraṃ ekekaṃ nimmitabuddhaṃ māpesi. So ekekassa setacchattassa ceva kapparukkhassa ca pupphadāmassa ca heṭṭhā nāgagaṇaparivuto nisinno hoti. Bhūmaṭṭhakadevatādīsupi ekekasmiṃ okāse saparivāraṃ ekekaṃ nimmitabuddhaṃ māpesi. Evaṃ sakalacakkavāḷagabbhe ekālaṅkāre ekussave ekachaṇeyeva ca jāte satthā nāgānamanuggahaṃ karonto ekaṃ ratananāvaṃ abhiruhi. Bhikkhūsupi ekeko ekekameva abhiruhi. Nāgarājāno buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nāgabhavanaṃ pavesetvā sabbarattiṃ satthu santike dhammakathaṃ sutvā dutiyadivase dibbena khādanīyena bhojanīyena buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ parivisiṃsu. Satthā anumodanaṃ katvā nāgabhavanā nikkhamitvā sakalacakkavāḷadevatāhi pūjiyamāno pañcahi nāvāsatehi gaṅgānadiṃ atikkami.
他岸的比姆比萨罗长老与利叉族人以双倍敬意备办盛大供养，迎接世尊到来，世尊端坐恒河两岸，注视两国国王所献之广阔供养及水神诸神的尊敬，赐与每一舟船五十名比库及对应的坐具的应化佛，为他们入座。每尊应化佛坐于白伞、香花树下，依循水神护持；众天神亦各排列坐于一处，为诸神演讲法。世尊与所有四方天神受供养庄严之后，从那恒河岸边启程，跨越河流。
Rājā paccuggantvā satthāraṃ nāvāto otāretvā āgamanakāle licchavīti katasakkārato diguṇaṃ sakkāraṃ katvā purimanayeneva pañcahi divasehi rājagahaṃ abhinesi. Dutiyadivase bhikkhū piṇḍapātapaṭikkantā sāyanhasamaye dhammasabhāyaṃ sannisinnā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘aho buddhānaṃ mahānubhāvo, aho satthari devamanussānaṃ pasādo, gaṅgāya nāma orato ca pārato ca aṭṭhayojane magge buddhagatena pasādena rājūhi samatalaṃ bhūmiṃ katvā vālukā okiṇṇā, jaṇṇumattena odhinā nānāvaṇṇāni pupphāni santhatāni, gaṅgāya udakaṃ nāgānubhāvena pañcavaṇṇehi padumehi sañchannaṃ, yāva akaniṭṭhabhavanā chattātichattāni ussāpitāni, sakalacakkavāḷagabbhaṃ ekālaṅkāraṃ ekussavaṃ viya jāta’’nti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, esa pūjāsakkāro mayhaṃ buddhānubhāvena nibbatto, na nāgadevabrahmānubhāvena. Atīte pana appamattakapariccāgānubhāvena nibbatto’’ti vatvā bhikkhūhi yācito atītaṃ āhari.
国王返城后，船送世尊渡河，返程时利叉多人以双倍敬意设宴款待，世尊仅用五天时间即回到王舍城。翌日傍晚，比库托钵回寺，均坐于法会，恭敬顶礼佛陀法力，兴起弘法之心。众人赞叹：“啊，佛陀威德广大，如天之尊，恒河左右八由旬的波光映照大地，沙滩铺满花朵，水面覆以五色莲花，众神赞庆，顶盖繁华辉煌，光彩耀世。”世尊问群比库：“现在你们坐下为何议论。”众答：“如此盛大的敬礼非佛陀法力所成，乃诸水神、天神、梵天的殊胜供养。过去诸多倍增供养成此殊胜事迹。”世尊应允，请众比库回忆过去圣事。
Atīte takkasilāyaṃ saṅkho nāma brāhmaṇo ahosi. Tassa putto susīmo nāma māṇavo soḷasavassuddesiko ekadivasaṃ pitaraṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘icchāmahaṃ, tāta, bārāṇasiṃ gantvā mante ajjhāyitu’’nti. Atha naṃ pitā āha – ‘‘tena hi, tāta, asuko nāma brāhmaṇo mama sahāyako, tassa santikaṃ gantvā adhīyassū’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā anupubbena bārāṇasiṃ gantvā taṃ brāhmaṇaṃ upasaṅkamitvā pitarā pahitabhāvamācikkhi. Atha naṃ so ‘‘sahāyakassa me putto’’ti sampaṭicchitvā paṭipassaddhadarathaṃ bhaddakena divasena mante vācetumārabhi. So lahuñca gaṇhanto bahuñca gaṇhanto attano uggahituggahitaṃ suvaṇṇabhājane pakkhittasīhatelamiva avinassamānaṃ dhārento na cirasseva ācariyassa sammukhato uggaṇhitabbaṃ sabbaṃ uggaṇhitvā sajjhāyaṃ karonto attano uggahitasippassa ādimajjhameva passati, no pariyosānaṃ.
往昔，有一名叫做塔克西拉的婆罗门，育有真聪明的儿子苏西摩，该学生年十六。有一日至父前言道：“父亲，我欲前往巴拉那西参拜师长。”父曰：“我助耶，这塔克西拉的婆罗门助手，愿你前去勤习学问。”儿闻命，先前往巴拉那西，焚香礼拜婆罗门师长，父亲即心无染著而安慰欢喜。随后此子自称“助手之子”，以坚定心意，端正言辞，持带金器珍宝及庞大森林礼物，越过长久旅途，不久于师长面前悉数呈现所带众物，并予一切交予诵习，目光注视自已辛勤所修，直到学业完满。
So ācariyaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ahaṃ imassa sippassa ādimajjhameva passāmi, no pariyosāna’’nti vatvā ācariyena ‘‘ahampi, tāta, na passāmī’’ti vutte ‘‘atha ko, ācariya, pariyosānaṃ jānātī’’ti pucchitvā ‘‘ime, tāta, isayo isipatane viharanti, te jāneyyuṃ, tesaṃ santikaṃ upasaṅkamitvā pucchassū’’ti ācariyena vutte paccekabuddhe upasaṅkamitvā pucchi – ‘‘tumhe kira pariyosānaṃ jānāthā’’ti? ‘‘Āma, jānāmā’’ti. ‘‘Tena hi me ācikkhathā’’ti? ‘‘Na mayaṃ apabbajitassa ācikkhāma. Sace te pariyosānenattho , pabbajassū’’ti . So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tesaṃ santike pabbaji. Athassa te ‘‘idaṃ tāva sikkhassū’’ti vatvā ‘‘evaṃ te nivāsetabbaṃ, evaṃ pārupitabba’’ntiādinā nayena ābhisamācārikaṃ ācikkhiṃsu. So tattha sikkhanto upanissayasampannattā nacirasseva paccekasambodhiṃ abhisambujjhitvā sakalabārāṇasinagare gaganatale puṇṇacando viya pākaṭo lābhaggayasaggappatto ahosi, so appāyukasaṃvattanikassa kammassa katattā na cirasseva parinibbāyi. Athassa paccekabuddhā ca mahājano ca sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo ca gahetvā nagaradvāre thūpaṃ kāresuṃ.
那人走近老师，说：『我只见到这本技巧的开始和中间，未见终结。』老师说：『我也没有见到，孩子。』于是问老师：『那么老师，你知道终结吗？』老师回答：『这些人在仙人堕处居住，应当知道。你去近前询问他们吧。』老师嘱咐他去见那辟支佛，问他说：『你们果真知道终结吗？』答曰：『是的，我们知道。』又问：『那是我告诉你们的吗？』答曰：『不是，我们并非因你出家而告诉。若你是为终结而出家。』他说：『好的。』便同意，被嘱托近前刚出家人。他对这些人说：『这就是你的戒律。应当如此安住，应当如此清洁。』由此指导，归依守持戒律。修行时因具备依止，没多久即于仙人堕处证得辟支佛果，宛如天空之上的满月，显现出成就的光辉。因其行为无恶果，不久便证得般涅槃。辟支佛及大众办妥遗体事务，收集舍利，在城门筑塔供奉。
Saṅkhopi brāhmaṇo ‘‘putto me ciraṃ gato, pavattimassa jānissāmī’’ti taṃ daṭṭhukāmo takkasilāto nikkhamitvā anupubbena bārāṇasiṃ patvā mahājanakāyaṃ sannipatitaṃ disvā ‘‘addhā imesu ekopi me puttassa pavattiṃ jānissatī’’ti upasaṅkamitvā pucchi – ‘‘susīmo nāma māṇavo idhāgami, api nu kho tassa pavattiṃ jānāthā’’ti? ‘‘Āma, brāhmaṇa, jānāma, asukassa brāhmaṇassa santike tayo vede sajjhāyitvā pabbajitvā paccekasambodhiṃ sacchikatvā parinibbuto, ayamassa thūpo patiṭṭhāpito’’ti. So bhūmiṃ hatthena paharitvā roditvā kanditvā taṃ cetiyaṅgaṇaṃ gantvā tiṇāni uddharitvā uttarasāṭakena vālukaṃ āharitvā cetiyaṅgaṇe ākiritvā kamaṇḍaluto udakena paripphositvā vanapupphehi pūjaṃ katvā sāṭakena paṭākaṃ āropetvā thūpassa upari attano chattakaṃ bandhitvā pakkāmi.
有一婆罗门说：『我的儿子已久逝，我想知晓他的去处。』渴望见此者起身，先来到巴拉那西，见到大众聚集，说：『我必能知我儿子的去处。』于是前往问：『有个名叫苏西摩的学童来到此地，他是否有人知道去处？』答曰：『知道，婆罗门。他三次听闻教法，出家，证辟支佛果，证涅槃，此塔即为他所立。』他用手击打地面，哭泣哀痛，前往佛塔场，将草捡起，带上北墙，取沙盛放塔中，以水瓶盛水洒净，供养以林中花，插上旗帜，撑起自己的伞盖，旋即离去。
Satthā idaṃ atītaṃ āharitvā ‘‘tadā, bhikkhave, ahaṃ saṅkho brāhmaṇo ahosiṃ. Mayā susīmassa paccekabuddhassa cetiyaṅgaṇe tiṇāni uddhaṭāni, tassa me kammassa nissandena aṭṭhayojanamaggaṃ vihatakhāṇukakaṇṭakaṃ katvā suddhaṃ samatalaṃ kariṃsu. Mayā tattha vālukā okiṇṇā, tassa me nissandena aṭṭhayojanamagge vālukaṃ okiriṃsu. Mayā tattha vanakusumehi pūjā katā, tassa me nissandena aṭṭhayojanamagge nānāvaṇṇāni pupphāni okiṇṇāni, ekayojanaṭṭhāne gaṅgāya udakaṃ pañcavaṇṇehi padumehi sañchannaṃ. Mayā tattha kamaṇḍaluudakena bhūmi paripphositā, tassa me nissandena vesāliyaṃ pokkharavassaṃ vassi. Mayā tattha paṭākā, āropitā, chattakañca baddhaṃ, tassa me nissandena yāva akaniṭṭhabhavanā dhajapaṭākachattātichattādīhi sakalacakkavāḷagabbhaṃ ekussavaṃ viya jātaṃ. Iti kho, bhikkhave, esa pūjāsakkāro mayhaṃ neva buddhānubhāvena nibbatto, na nāgadevabrahmānubhāvena, atīte pana appamattakapariccāgānubhāvenā’’ti vatvā dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
教师回忆往事说：『那时，诸比库，我还是婆罗门萨岗。当时在苏西摩辟支佛塔场，刮去三把草，依此行为修成八由旬长的大路，路面平整干净。我曾扫沙，顺那条八由旬长的路撒沙。我曾以林中花供养，顺路撒各种颜色的花朵，沿一由旬处至恒河，出水处飘满五色莲花。我曾用水瓶浇洒地面，顺路浇灌韦萨离城外的水池。我曾插旗帜，悬伞盖，伞盖绑好，在最上等房舍直到装饰旗帜、伞盖，无不一一具足，如同一具车轮胎簇出生辉。诸比库，这种供养感恩，不是因佛、天、梵天显现之神通，而是因过去极其谨慎布施而成熟的成果。』于是演说法句道：
§290
290.
二百九十。
‘‘Mattāsukhapariccāgā , passe ce vipulaṃ sukhaṃ;
『舍弃醉乐者，若观广大利乐；舍弃醉乐的智者，见得广大真乐。』
Caje mattāsukhaṃ dhīro, sampassaṃ vipulaṃ sukha’’nti.
这是经文的全文。
Tattha mattāsukhapariccāgāti mattāsukhanti pamāṇayuttakaṃ parittasukhaṃ vuccati, tassa pariccāgena. Vipulaṃ sukhanti uḷāraṃ sukhaṃ nibbānasukhaṃ vuccati, taṃ ce passeyyāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ekañhi bhojanapātiṃ sajjāpetvā bhuñjantassa mattāsukhaṃ nāma uppajjati, taṃ pana pariccajitvā uposathaṃ vā karontassa dānaṃ vā dadantassa vipulaṃ uḷāraṃ nibbānasukhaṃ nāma nibbattati. Tasmā sace evaṃ tassa mattāsukhassa pariccāgā vipulaṃ sukhaṃ passati, athetaṃ vipulaṃ sukhaṃ sammā passanto paṇḍito taṃ mattāsukhaṃ cajeyyāti.
此处所说的「放弃贪恋安乐」者，是指与贪恋安乐相应、限制于狭隘安乐的舍弃。若能见到广大的安乐，即超越寻常的安乐、涅槃的安乐，则能理解其义。经中载有此说：有人准备食物浴足而食时生起贪婪的安乐，此谓狭窄的安乐；但若舍弃此种安乐而如期守五戒或布施，将生起广大宏宽、涅槃之乐。故若由放弃贪恋安乐而见得广大安乐，乃至能正真观察广大安乐者，是智者应舍弃此前的狭窄安乐。
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
于说法结束时，佛多次说得诸漏尽果等功德。
Attanopubbakammavatthu paṭhamaṃ. · 自身往昔业事第一。
2. Kukkuṭaaṇḍakhādikāvatthu二、食鸡卵女事
Paradukkhūpadhānenāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kukkuṭaaṇḍakhādikaṃ ārabbha kathesi.
所谓「因伤痛而忧苦」者，指佛在拘尸那伽林讲法时，从一只破蛋始说因缘。
Sāvatthiyā kira avidūre paṇḍuraṃ nāma eko gāmo, tattheko kevaṭṭo vasati. So sāvatthiṃ gacchanto aciravatiyaṃ kacchapaaṇḍāni disvā tāni ādāya sāvatthiṃ gantvā ekasmiṃ gehe pacāpetvā khādanto tasmiṃ gehe kumārikāyapi ekaṃ aṇḍaṃ adāsi. Sā taṃ khāditvā tato paṭṭhāya aññaṃ khādanīyaṃ nāma na icchi. Athassā mātā kukkuṭiyā vijātaṭṭhānato ekaṃ aṇḍaṃ gahetvā adāsi. Sā taṃ khāditvā rasataṇhāya baddhā tato paṭṭhāya sayameva kukkuṭiyā aṇḍāni gahetvā khādati. Kukkuṭī vijātavijātakāle taṃ attano aṇḍāni gahetvā khādantiṃ disvā tāya upaddutā āghātaṃ bandhitvā ‘‘ito dāni cutā yakkhinī hutvā tava jātadārake khādituṃ samatthā hutvā nibbatteyya’’nti patthanaṃ paṭṭhapetvā kālaṃ katvā tasmiṃyeva gehe majjārī hutvā nibbatti. Itarāpi kālaṃ katvā tattheva kukkuṭī hutvā nibbatti. Kukkuṭī aṇḍāni vijāyi, majjārī āgantvā tāni khāditvā dutiyampi tatiyampi khādiyeva. Kukkuṭī ‘‘tayo vāre mama aṇḍāni khāditvā idāni mampi khāditukāmāsi , ito cutā saputtakaṃ taṃ khādituṃ labheyya’’nti patthanaṃ katvā tato cutā dīpinī hutvā nibbatti. Itarāpi kālaṃ katvā migī hutvā nibbatti. Tassā vijātakāle dīpinī āgantvā taṃ saddhiṃ puttehi khādi. Evaṃ khādantā pañcasu attabhāvasatesu aññamaññassa dukkhaṃ uppādetvā avasāne ekā yakkhinī hutvā nibbatti, ekā sāvatthiyaṃ kuladhītā hutvā nibbatti. Ito paraṃ ‘‘na hi verena verānī’’ti (dha. pa. 5) gāthāya vuttanayeneva veditabbaṃ. Idha pana satthā ‘‘verañhi averena upasammati, no verenā’’ti vatvā ubhinnampi dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
据说，娑婆提不远处有一村庄名为般陀罗，一处有一划水户居住者。此人去娑婆提时，见一只小龟捡回食用，女儿也以一枚蛋喂食。女儿食后不欲再食其他，母亲从鸡巢取一蛋给女儿。女儿因欲乐而亦食之，后即亲自采鸡蛋食用。母鸡见其自生之蛋被食，感怨结恨，誓愿成为夜叉，能食其子；遂经时而死。别母鸡亦死。后母鸡复产蛋，养母鸡来食，遂反复三次。母鸡誓愿杀此亲生子后，再得食三枚蛋。随后母鸡成光明夜叉而死，猎人来食其子。如此轮回五身，互生苦痛，终于一变为夜叉，一为娑婆提女士，两者俱死。于是应由《法句经》“以恨治恨无止息”之偈得知真义。佛亦说：「以非恨息恨，非以恨息恨」，对彼此说法，乃传此偈。
§291
291.
二百九十一。
‘‘Paradukkhūpadhānena, attano sukhamicchati;
「由于伤痛因缘，求自安乐；
Verasaṃsaggasaṃsaṭṭho, verā so na parimuccatī’’ti.
与仇敌结缔者，虽为仇敌，其实不获解脱。
Tattha paradukkhūpadhānenāti parasmiṃ dukkhūpadhānena, parassa dukkhuppādanenāti attho. Verasaṃsaggasaṃsaṭṭhoti yo puggalo akkosanapaccakkosanapaharaṇapaṭiharaṇādīnaṃ vasena aññamaññaṃ katena verasaṃsaggena saṃsaṭṭho. Verā so na parimuccatīti niccakālaṃ veravasena dukkhameva pāpuṇātīti attho.
这里所谓『因外患苦』，即被他人所生的苦患。所谓『因他人苦患』，是指意思。与仇敌结缔者者，是指人为结缔彼此仇敌，彼此互相谩骂、辱骂、揶揄、反驳、羞辱等之习气所缚缠。说其不获解脱的意思，是指恒常由仇敌惯习生苦而不得解脱。
Desanāvasāne yakkhinī saraṇesu patiṭṭhāya pañca sīlāni samādiyitvā verato mucci, itarāpi sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
教诲终结时，魔女在诸皈依处站立，守护五戒而具禁戒者便得解脱，其他亦因得得至初果，所证成就的法教义理真实坚定。
Kukkuṭaaṇḍakhādikāvatthu dutiyaṃ. · 食鸡卵女事第二。
3. Bhaddiyabhikkhuvatthu三、跋提亚比库事
Yañhikiccanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā bhaddiyaṃ nissāya jātiyāvane viharanto bhaddiye bhikkhū ārabbha kathesi.
此时，导师依止庄严的修道林中，为庄严的比库们，开始说法。
Te kira pādukamaṇḍane uyyuttā ahesuṃ. Yathāha – ‘‘tena kho pana samayena bhaddiyā bhikkhū anekavihitaṃ pādukamaṇḍanānuyogamanuyuttā viharanti, tiṇapādukaṃ karontipi kārāpentipi, muñjapādukaṃ karontipi kārāpentipi, pabbajapādukaṃ hintālapādukaṃ kamalapādukaṃ kambalapādukaṃ karontipi kārāpentipi, riñcanti uddesaṃ paripucchaṃ adhisīlaṃ adhicittaṃ adhipañña’’nti (mahāva. 251). Bhikkhū tesaṃ tathākaraṇabhāvaṃ jānitvā ujjhāyitvā satthu ārocesuṃ. Satthā te bhikkhū garahitvā, ‘‘bhikkhave, tumhe aññena kiccena āgatā aññasmiṃyeva kicce uyyuttā’’ti vatvā dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
那些比库们因鞋具饰物而傲慢。例如：「那个时候，庄严的比库们，多穿戴许多花样精致的鞋具，或是刮草鞋，或制草鞋，或刮出家鞋，或制作叶子鞋、莲花鞋、毯子鞋等，随意穿戴。然后他们炫耀，向他人打听目的，要具足品德、精进、智慧。」（大本经第251经）。。知道他们的所作所为后，导师心生不悦地责备说。导师呵斥他们说：「比库们，你们是因其他事情来此，却因别的事情傲慢。」说完佛便说出下列偈语——
§292
292.
二百九十二。
‘‘Yañhi kiccaṃ apaviddhaṃ, akiccaṃ pana karīyati;
『若于此处，所应断绝之事不断，反而作不应作之事，』
Unnaḷānaṃ pamattānaṃ, tesaṃ vaḍḍhanti āsavā.
『疏忽懈怠之人其恶根烦恼因此增长。』
§293
293.
二百九十三。
‘‘Yesañca susamāraddhā, niccaṃ kāyagatā sati;
『若有善法圆满精进，长住身念正念恒常具足，』
Akiccaṃ te na sevanti, kicce sātaccakārino;
『彼等不从事无益之业，善应当之事勤行不懈；』
Satānaṃ sampajānānaṃ, atthaṃ gacchanti āsavā’’ti.
『正念明了之人，其恶根烦恼终将消散。』
Tattha yañhi kiccanti bhikkhuno hi pabbajitakālato paṭṭhāya aparimāṇasīlakkhandhagopanaṃ araññāvāso dhutaṅgapariharaṇaṃ bhāvanārāmatāti evamādīni kiccaṃ nāma. Imehi pana yaṃ attano kiccaṃ, taṃ apaviddhaṃ chaḍḍitaṃ. Akiccanti bhikkhuno chattamaṇḍanaṃ upāhanamaṇḍanaṃ pādukapattathālakadhammakaraṇakāyabandhanaaṃsabaddhakamaṇḍanaṃ akiccaṃ nāma. Yehi taṃ kayirati, tesaṃ mānanaḷaṃ ukkhipitvā caraṇena unnaḷānaṃ sativossaggena pamattānaṃ cattāro āsavā vaḍḍhantīti attho. Susamāraddhāti supaggahitā. Kāyagatā satīti kāyānupassanābhāvanā. Akiccanti te etaṃ chattamaṇḍanādikaṃ akiccaṃ na sevanti na karontīti attho. Kicceti pabbajitakālato paṭṭhāya kattabbe aparimāṇasīlakkhandhagopanādike karaṇīye. Sātaccakārinoti satatakārino aṭṭhitakārino. Tesaṃ satiyā avippavāsena satānaṃ sātthakasampajaññaṃ sappāyasampajaññaṃ gocarasampajaññaṃ asammohasampajaññanti catūhi sampajaññehi sampajānānaṃ cattāropi āsavā atthaṃ gacchanti, parikkhayaṃ abhāvaṃ gacchantīti attho.
此处所谓修行者自出家之日起，承担诸多职责，即应长期守护无限的戒律蕴藏，独栖于林野，修行苦行脱去世俗繁复服饰，勤修禅定法门。诸如此类，即是应当为之的功课。然而，修行者自身应行之事，若破戒遗弃则属失戒。所谓不起作用的，是修行者佩戴的伞盖、饰盖、用具、鞋袜、头盖、束缚身体之物、铃饰等属不应行的。行此者，当践除自贪之缰绳，以足驱除欲钩钩织，如此懈怠者，四种烦恼随之增殖，此即其意。所谓善始善终，谓修持得善安立。身觉知者是观身念修。所谓不应行者，是指彼四种饰物非为勤修者所用、不为所作之意。应行者，是指自出家之时起应承担无限守护戒律蕴藏等职责。守护勤谨者，谓绵绵不断、时常用心、恪守所托者。借由此念念不间断，修行者达成正行众生之觉知，得益于善根成熟，知晓彼患乱之消减，常断烦恼，生灭诸毒由此消亡之意。
Desanāvasāne te bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
在法义讲说结束时，这些比库安住于阿拉汉位，所说教法圆满真实深入护卫法义。
Bhaddiyavatthu tatiyaṃ. · 跋提耶事第三。
4. Lakuṇḍakabhaddiyattheravatthu四、矮小跋提耶长老事
Mātaranti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto lakuṇḍakabhaddiyattheraṃ ārabbha kathesi.
母亲啊！这是当时世尊住于祇树给孤独园，开始教授长老乐库达迦巴弟雅（lakuṇḍakabhaddiya）法门。
Ekadivasañhi sambahulā āgantukā bhikkhū satthāraṃ divāṭṭhāne nisinnaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Tasmiṃ khaṇe lakuṇḍakabhaddiyatthero bhagavato avidūre atikkamati. Satthā tesaṃ bhikkhūnaṃ cittācāraṃ ñatvā oloketvā ‘‘passatha, bhikkhave, ayaṃ bhikkhu mātāpitaro hantvā niddukkho hutvā yātī’’ti vatvā tehi bhikkhūhi ‘‘kiṃ nu kho satthā vadatī’’ti aññamaññaṃ mukhāni oloketvā saṃsayapakkhandehi, ‘‘bhante, kiṃ nāmetaṃ vadethā’’ti vutte tesaṃ dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
某日，大量远来比库敬礼世尊后，默坐一边。此时长老乐库达迦巴弟雅越过不远处世尊身边，认知到世尊心行，遂语言说：“看啊，比库们，此比库因杀害父母而心烦意乱而去。”比库们相顾面面相觑，半信半疑，询问道：“尊者，此言果真乎？”世尊向他们说法时引用偈曰——
§294
294.
二百九十四。
‘‘Mātaraṃ pitaraṃ hantvā, rājāno dve ca khattiye;
“杀害母亲父亲，二位国王及士族；
Raṭṭhaṃ sānucaraṃ hantvā, anīgho yāti brāhmaṇo’’ti.
杀害国王之从者，婆罗门因而无忧地去世。
Tattha sānucaranti āyasādhakena āyuttakena sahitaṃ. Ettha hi ‘‘taṇhā janeti purisa’’nti (saṃ. ni. 1.55-57) vacanato tīsu bhavesu sattānaṃ jananato taṇhā mātā nāma. ‘‘Ahaṃ asukassa nāma rañño vā rājamahāmattassa vā putto’’ti pitaraṃ nissāya asmimānassa uppajjanato asmimāno pitā nāma. Loko viya rājānaṃ yasmā sabbadiṭṭhigatāni dve sassatucchedadiṭṭhiyo bhajanti, tasmā dve sassatucchedadiṭṭhiyo dve khattiyarājāno nāma. Dvādasāyatanāni vitthataṭṭhena raṭṭhadisattā raṭṭhaṃ nāma. Āyasādhako āyuttakapuriso viya tannissito nandirāgo anucaro nāma. Anīghoti niddukkho. Brāhmaṇoti khīṇāsavo. Etesaṃ taṇhādīnaṃ arahattamaggañāṇāsinā hatattā khīṇāsavo niddukkho hutvā yātīti ayametthattho.
其中从者以「具寿长者」或「结缘者」为伴。这里有「渴爱生者为人所造」一语（参见圣典编纂1.55-57），说明三界众生皆由渴爱而生，渴爱被称为诸生之母。又有「我是病者的孩子，是国王或大臣的儿子」之言，指依靠父亲而生的自我，此自我即为父亲所称。世界如同王者，因为众多见解都认为有两种世间终结的见解，故有两种统治者称为两位王者。十二根所广布于国土中，称为国王。具寿长者如同结缘之人，其从者即为依赖于他、紧随其后的者。无忧指无苦。婆罗门即断尽烦恼者。凡此渴爱诸根，由阿拉汉道之智慧所灭，因断灭故无苦，故而去世，此即其义。
Desanāvasāne te bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu.
说法结束时，那些比库们安心于阿拉汉果。
Dutiyagāthāyapi vatthu purimasadisameva. Tadā hi satthā lakuṇḍakabhaddiyattherameva ārabbha kathesi. Tesaṃ dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha –
第二偈的事迹同前述事迹相同。当时世尊仅开始对拉坤陀巴提长老说法。宣说此法时，作此偈曰——
§295
295.
二百九十五。
‘‘Mātaraṃ pitaraṃ hantvā, rājāno dve ca sotthiye;
杀死了父母，国王令二人得安乐；
Veyagghapañcamaṃ hantvā, anīgho yāti brāhmaṇo’’ti.
「彼婆伽五戒」之说，即「杀生者不得安乐」之意，即杀害婆伽，故婆罗门远离忧苦而去。
Tattha dve ca sotthiyeti dve ca brāhmaṇe. Imissā gāthāya satthā attano dhammissaratāya ca desanāvidhikusalatāya ca sassatucchedadiṭṭhiyo dve brāhmaṇarājāno ca katvā kathesi. Veyagghapañcamanti ettha byagghānucarito sappaṭibhayo duppaṭipanno maggo veyaggho nāma, vicikicchānīvaraṇampi tena sadisatāya veyagghaṃ nāma, taṃ pañcamaṃ assāti nīvaraṇapañcakaṃ veyagghapañcamaṃ nāma. Idañca veyagghapañcamaṃ arahattamaggañāṇāsinā nissesaṃ hantvā anīghova yāti brāhmaṇoti ayametthattho. Sesaṃ purimasadisamevāti.
此处所说之「两种婆罗门」即两类护法者。借此偈语，世尊乃依自身佛法之深义与善于说法习惯，断除诸见而示二婆罗门王，谓：所谓「彼婆伽五戒」者，即指行虎之如虎，害怕其迅猛险恶而难以逾越，名乎「彼婆伽」，亦名「疑障」，此为烦恼五障之一故号为五障之第五。断尽此五障，即能无瞋恚而安乐远离忧患者，即谓婆罗门是也。其意即此，除前文所述五障如常。
Lakuṇḍakabhaddiyattheravatthu catutthaṃ. · 矮小跋提耶长老事第四。
5. Dārusākaṭikaputtavatthu五、木车夫之子事
Suppabuddhanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto dārusākaṭikassa puttaṃ ārabbha kathesi.
称为圣智觉者者，释迦牟尼世尊当时住于竹林精舍，乃开始为竹叉迦铁之子说法。
Rājagahasmiñhi sammādiṭṭhikaputto micchādiṭṭhikaputtoti dve dārakā abhikkhaṇaṃ guḷakīḷaṃ kīḷanti. Tesu sammādiṭṭhikaputto guḷaṃ khipamāno buddhānussatiṃ āvajjetvā ‘‘namo buddhassā’’ti vatvā vatvā guḷaṃ khipati. Itaro titthiyaguṇe uddisitvā ‘‘namo arahantāna’’nti vatvā vatvā khipati. Tesu sammādiṭṭhikassa putto jināti, itaro pana parājayati. So tassa kiriyaṃ disvā ‘‘ayaṃ evaṃ anussaritvā evaṃ vatvā guḷaṃ khipanto mamaṃ jināti, ahampi evarūpaṃ karissāmī’’ti buddhānussatiyaṃ paricayamakāsi. Athekadivasaṃ tassa pitā sakaṭaṃ yojetvā dārūnaṃ atthāya gacchanto tampi dārakaṃ ādāya gantvā aṭaviyaṃ dārūnaṃ sakaṭaṃ pūretvā āgacchanto bahinagare susānasāmante udakaphāsukaṭṭhāne goṇe mocetvā bhattavissaggamakāsi. Athassa te goṇā sāyanhasamaye nagaraṃ pavisantena gogaṇena saddhiṃ nagarameva pavisiṃsu. Sākaṭikopi goṇe anubandhanto nagaraṃ pavisitvā sāyaṃ goṇe disvā ādāya nikkhamanto dvāraṃ na sampāpuṇi. Tasmiñhi asampatteyeva dvāraṃ pihitaṃ.
在王舍城中，有二童子，一持正见，一持邪见，其常嬉戏玩耍甩砂玩球。持正见者弹砂时，一边反复称念佛号，以佛名相忆；称曰「礼敬世尊」，然后投掷砂球。另一人则取笑持正见童，称「礼敬阿拉汉」，也是边说边抛。正见童胜，邪见童败。观此情景，正见之父感佛智力，思量曰：若能以佛号如是念诵，亦当效仿。于是，一日携挑担，载木材，采集林野，载满木车归来。抵达熟悉乡村水边，将牛解缰放牧。牛群部众傍晚齐入城中。木叉迦亦循牛群进入城内。傍晚见牛归，携木叉迦出门时，门已关闭。
Athassa putto ekakova rattibhāge sakaṭassa heṭṭhā nipajjitvā niddaṃ okkami. Rājagahaṃ pana pakatiyāpi amanussabahulaṃ. Ayañca susānasantike nipanno. Tattha naṃ dve amanussā passiṃsu. Eko sāsanassa paṭikaṇḍako micchādiṭṭhiko, eko sammādiṭṭhiko. Tesu micchādiṭṭhiko āha – ‘‘ayaṃ no bhakkho, imaṃ khādissāmā’’ti. Itaro ‘‘alaṃ mā te ruccī’’ti nivāreti. So tena nivāriyamānopi tassa vacanaṃ anādiyitvā dārakaṃ pādesu gahetvā ākaḍḍhi. So buddhānussatiyā paricitattā tasmiṃ khaṇe ‘‘namo buddhassā’’ti āha. Amanusso mahābhayabhīto paṭikkamitvā aṭṭhāsi. Atha naṃ itaro ‘‘amhehi akiccaṃ kataṃ, daṇḍakammaṃ tassa karomā’’ti vatvā taṃ rakkhamāno aṭṭhāsi. Micchādiṭṭhiko nagaraṃ pavisitvā rañño bhojanapātiṃ pūretvā bhojanaṃ āhari. Atha naṃ ubhopi tassa mātāpitaro viya hutvā upaṭṭhāpetvā bhojetvā ‘‘imāni akkharāni rājāva passatu, mā añño’’ti taṃ pavattiṃ pakāsentā yakkhānubhāvena bhojanapātiyaṃ akkharāni chinditvā pātiṃ dārusakaṭe pakkhipitvā sabbarattiṃ ārakkhaṃ katvā pakkamiṃsu.
此后夜半时分，木叉迦卧于车下睡眠。城中心地亦多野兽出没。其正眠处，亦有两野兽出现，一为邪见野兽，一为正见野兽。邪见野兽言：「这是我的食物，我们要吃这儿。」正见野兽劝阻曰：「莫若勿动。」邪见野兽不听劝止，反抓取少年。正见野兽因熟悉世尊名号，于瞬间称念佛号「礼敬世尊」。邪见野兽大恐逃避而藏身。另一兽则说：「我们未作恶，护其安全。」护卫后立。邪见野兽入城，王宴设满，取食食物。其父母亦如众生般侍奉膳食，教导文字告诫国王，叫勿使他人窥见此事。以灵验加持斩断文字，投入仓库木叉迦处，日日护卫安宁。
Punadivase ‘‘rājakulato corehi bhojanabhaṇḍaṃ avahaṭa’’nti kolāhalaṃ karontā dvārāni pidahitvā olokentā tattha apassantā nagarā nikkhamitvā ito cito ca olokentā dārusakaṭe suvaṇṇapātiṃ disvā ‘‘ayaṃ coro’’ti taṃ dārakaṃ gahetvā rañño dassesuṃ. Rājā akkharāni disvā ‘‘kiṃ etaṃ, tātā’’ti pucchitvā ‘‘nāhaṃ , deva, jānāmi, mātāpitaro me āgantvā rattiṃ bhojetvā rakkhamānā aṭṭhaṃsu, ahampi mātāpitaro maṃ rakkhantīti nibbhayova niddaṃ upagato. Ettakaṃ ahaṃ jānāmī’’ti. Athassa mātāpitaropi taṃ ṭhānaṃ āgamaṃsu. Rājā taṃ pavattiṃ ñatvā te tayopi jane ādāya satthu santikaṃ gantvā sabbaṃ ārocetvā ‘‘kiṃ nu kho, bhante, buddhānussati eva rakkhā hoti, udāhu dhammānussatiādayopī’’ti pucchi. Athassa satthā, ‘‘mahārāja, na kevalaṃ buddhānussatiyeva rakkhā, yesaṃ pana chabbidhena cittaṃ subhāvitaṃ, tesaṃ aññena rakkhāvaraṇena vā mantosadhehi vā kiccaṃ natthī’’ti vatvā cha ṭhānāni dassento imā gāthā abhāsi.
翌日，王宫盗窃食器，造成人声鼎沸，关门巡视，搜查时未见。民众出入进出附近，见木叉迦处有金物，曰「此人乃盗贼」，擒拿送见国王。王见文字问之，回答「不知，父母照顾，晚间饮食保护八人，我亦由父母护持，故安心睡眠。特知此事。」其父母亦赴现场。王知此事真相，三者携来世尊前，悉皆陈说。王问：「世尊，护念佛号真有效？或说仅护持教法？」世尊对王说：「大王，非唯佛号一物可护，若六者心生善念，则他种护念或共相应，何事不能护也？」而示六处，偈语如下。
§296
296.
二百九十六。
‘‘Suppabuddhaṃ pabujjhanti, sadā gotamasāvakā;
『觉知正觉者的弟子们，常常觉知那圆满觉悟者的觉知；
Yesaṃ divā ca ratto ca, niccaṃ buddhagatā sati.
他们在白昼与夜晚，常恒持有无间断与佛相应的念。』
§297
297.
二百九十七。
‘‘Suppabuddhaṃ pabujjhanti, sadā gotamasāvakā;
『觉知正觉者的弟子们，常常觉知那圆满觉悟者的觉知；
Yesaṃ divā ca ratto ca, niccaṃ dhammagatā sati.
他们在白昼与夜晚，常恒持有无间断与法相应的念。』
§298
298.
二百九十八。
‘‘Suppabuddhaṃ pabujjhanti, sadā gotamasāvakā;
『觉性善美者，彼圣者果德玛的弟子常随其修；
Yesaṃ divā ca ratto ca, niccaṃ saṅghagatā sati.
无论白昼或黑夜，恒常身念不离僧团。』
§299
299.
二百九十九。
‘‘Suppabuddhaṃ pabujjhanti, sadā gotamasāvakā;
『觉性善美者，彼圣者果德玛的弟子常随其修；
Yesaṃ divā ca ratto ca, niccaṃ kāyagatā sati.
无论白昼或黑夜，恒常身念不离身。』
§300
300.
‘‘Suppabuddhaṃ pabujjhanti, sadā gotamasāvakā;
『具善觉者常被觉知，恒为果德玛弟子所瞻仰；
Yesaṃ divā ca ratto ca, ahiṃsāya rato mano.
其心昼夜恒喜无害，无有杀害之念。』
§301
301.
三百零一。
‘‘Suppabuddhaṃ pabujjhanti, sadā gotamasāvakā;
『具善觉者常被觉知，恒为果德玛弟子所瞻仰；
Yesaṃ divā ca ratto ca, bhāvanāya rato mano’’ti.
其心昼夜恒乐于修习。』
Tattha suppabuddhaṃ pabujjhantīti buddhagataṃ satiṃ gahetvā supantā, gahetvāyeva ca pabujjhantā suppabuddhaṃ pabujjhanti nāma. Sadā gotamasāvakāti gotamagottassa buddhassa savanante jātattā tasseva anusāsaniyā savanatāya gotamasāvakā. Buddhagatā satīti yesaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādippabhede buddhaguṇe ārabbha uppajjamānā sati niccakālaṃ atthi, te sadāpi suppabuddhaṃ pabujjhantīti attho. Tathā asakkontā pana ekadivasaṃ tīsu kālesu dvīsu kālesu ekasmimpi kāle buddhānussatiṃ manasi karontā suppabuddhaṃ pabujjhantiyeva nāma. Dhammagatā satīti ‘‘svākhāto bhagavatā dhammo’’tiādippabhede dhammaguṇe ārabbha uppajjamānā sati. Saṅghagatā satīti ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādippabhede saṅghaguṇe ārabbha uppajjamānā sati. Kāyagatā satīti dvattiṃsākāravasena vā navasivathikāvasena vā catudhātuvavatthānavasena vā ajjhattanīlakasiṇādirūpajjhānavasena vā uppajjamānā sati. Ahiṃsāya ratoti ‘‘so karuṇāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’ti (vibha. 642) evaṃ vuttāya karuṇābhāvanāya rato. Bhāvanāyāti mettābhāvanāya. Kiñcāpi heṭṭhā karuṇābhāvanāya vuttattā idha sabbāpi avasesā bhāvanā nāma, idha pana mettābhāvanāva adhippetā. Sesaṃ paṭhamagāthāya vuttanayeneva veditabbaṃ.
那里称为真醒者，是指觉悟者持守觉悟而安睡，持守觉悟又称为真醒者。所谓恒常为世尊弟子，乃指生于世尊家族、时常听闻并遵循世尊教导者，称为世尊弟子。称为觉悟者，是指那些基于“世尊的确实如是”的等觉性，了知佛陀的德行并由此生起持续的觉知者，称为觉悟者，意为常行持觉悟者。即便不能常时持觉悟者，偶尔一日中在三个时间段、或两个时间段、或一个时间段中修习佛陀念念不忘，也称为真醒者。称为法住者，是指基于“世尊广说之法”的等觉性，生起的对法的觉知。称为僧住者，是指基于“世尊弟子众为善行之僧团”的等觉性，生起对僧团的觉知。称为身念者，是指具备二十三种身念，或九支呼吸念，或四大元素的观察，或内身净色等禅观的觉知。好护持不杀生者，是指以慈悲心宽布一方，比库依此所谓善法，常乐修慈心定称为喜法修。所谓修习，是指慈爱之心的修习。此处言慈心修习为诸善法之总称，此处以慈心修习为首，依第一偈文应知如此。
Desanāvasāne dārako saddhiṃ mātāpitūhi sotāpattiphale patiṭṭhahi. Pacchā pana pabbajitvā sabbepi arahattaṃ pāpuṇiṃsu, sampattānampi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
开示结束时，年少者与父母一同确立得果为初果者（须陀洹果）。后来出家修行，皆得阿拉汉果。此功德真实，为正法开示所证。
Dārusākaṭikaputtavatthu pañcamaṃ. · 木车夫之子事第五。
6. Vajjiputtakabhikkhuvatthu六、跋耆子比库事
Duppabbajjanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā vesāliṃ nissāya mahāvane viharanto aññataraṃ vajjiputtakaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – aññataro vajjiputtako bhikkhu vesāliyaṃ viharati aññatarasmiṃ vanasaṇḍe, tena kho pana samayena vesāliyaṃ sabbarattichaṇo hoti. Atha kho so bhikkhu vesāliyā tūriyatāḷitavāditanigghosasaddaṃ sutvā paridevamāno tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi –
恶因布施此法者，有一教法师在威舍离大林中，与某一比库起争执。其争执缘起于威舍离一比库居于某林地，彼时威舍离昼夜皆噪音扰扰。该比库闻响苦恼，适值时乃作是偈言：
‘‘Ekakā mayaṃ araññe viharāma,
“一众我等长住于丛林，
Apaviddhaṃva vanasmiṃ dārukaṃ;
如同荒野中凋残倒下的树木，
Etādisikāya rattiyā,
在这般的黑夜之中，
Kosu nāmamhehi pāpiyo’’ti. (saṃ. ni. 1.229);
『恶人』者，以此名呼之。
So kira vajjiraṭṭhe rājaputto vārena sampattaṃ rajjaṃ pahāya pabbajito vesāliyaṃ cātumahārājikehi saddhiṃ ekābaddhaṃ katvā sakalanagare dhajapaṭākādīhi paṭimaṇḍite komudiyā puṇṇamāya sabbarattiṃ chaṇavāre vattamāne bheriyādīnaṃ tūriyānaṃ tāḷitānaṃ nigghosaṃ vīṇādīnañca vāditānaṃ saddaṃ sutvā yāni vesāliyaṃ satta rājasahassāni satta rājasatāni satta rājāno, tattakā eva ca nesaṃ uparājasenāpatiādayo, tesu alaṅkatapaṭiyattesu nakkhattakīḷanatthāya vīthiṃ otiṇṇesu saṭṭhihatthe mahācaṅkame caṅkamamāno gaganamajjhe ṭhitaṃ puṇṇacandaṃ disvā caṅkamakoṭiyaṃ phalakaṃ nissāya ṭhito veṭhanālaṅkāravirahitattā vane chaḍḍitadārukaṃ viya attabhāvaṃ oloketvā ‘‘atthi nu kho añño amhehi lāmakataro’’ti cintento pakatiyā āraññakādiguṇayuttopi tasmiṃ khaṇe anabhiratiyā pīḷito evamāha. So tasmiṃ vanasaṇḍe adhivatthāya devatāya ‘‘imaṃ bhikkhuṃ saṃvejessāmī’’ti adhippāyena –
彼时，据说是一位名为金刚那者，或是王子的贤者，抛弃了其国家，出家为僧，抵达韦萨离城，与四大王联合，联合而成一体，整个城池被各种旗帜所装饰，满月之夜，夜晚彻底亮如白昼，鼓击铜钹的声音、打击乐器的震响和琴声齐鸣，韦萨离城七千诸王、七千军队、七百国王以及他们的副官和将领们，盛装打扮后，为了观看星戏横跨大路并迎接大节庆，浩大的游行活动达到六十多万，场面盛大。置身空中、仰望满月，行走队伍的领头人倚靠着弦乐架，看到如同废弃的树林，宛若被废弃的树木一般的孤寂景象，心念：“难道我们之中还有比我们更亲近的人吗？”即使置身于具有林中隐士品德的境界，也在那时因感不悦而苦恼，诉说如是。于此森林边缘住处，天神以“让我们使此比库感动吧”之命令，
‘‘Ekakova tvaṃ araññe viharasi, apaviddhaṃva vanasmiṃ dārukaṃ;
说：“事实上，你独居于丛林之中，如同在未被砍伐的森林中之树木；
Tassa te bahukā pihayanti, nerayikā viya saggagāmina’’nti. (saṃ. ni. 1.229) –
有许多贼匪围绕着你，像地狱之人归往天堂一样。”（摘自宗义，第一册，第229页）
Vuttaṃ imaṃ gāthaṃ sutvā punadivase satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā nisīdi. Satthā taṃ pavattiṃ ñatvā gharāvāsassa dukkhataṃ pakāsetukāmo pañca dukkhāni samodhānetvā imaṃ gāthamāha –
比库听闻此偈后，次日向导师等礼拜后坐，导师了解此事，欲断除在家者的忧苦，于是将五种苦谛出示，并诵此偈语——
§302
302.
（编号三〇二）
‘‘Duppabbajjaṃ durabhiramaṃ, durāvāsā gharā dukhā;
『难修出家』者，指难以忍受之苦，难以安住之苦，忧苦之居所及痛苦之房舍。
Dukkhosamānasaṃvāso, dukkhānupatitaddhagū;
『与忧苦同居』者，谓心意同受苦难，苦难已然生起。
Tasmā na caddhagū siyā, na ca dukkhānupatito siyā’’ti.
所以不应为痛苦所扰，亦不应为苦难所夹制。
Tattha duppabbajjanti appaṃ vā mahantaṃ vā bhogakkhandhañceva ñātiparivaṭṭañca pahāya imasmiṃ sāsane uraṃ datvā pabbajjaṃ nāma dukkhaṃ. Durabhiramanti evaṃ pabbajitenāpi bhikkhācariyāya jīvitavuttiṃ ghaṭentena aparimāṇasīlakkhandhagopanadhammānudhammappaṭipattipūraṇavasena abhiramituṃ dukkhaṃ. Durāvāsāti yasmā pana gharaṃ āvasantena rājūnaṃ rājakiccaṃ, issarānaṃ issarakiccaṃ vahitabbaṃ, parijanā ceva dhammikā samaṇabrāhmaṇā ca saṅgahitabbā. Evaṃ santepi gharāvāso chiddaghaṭo viya mahāsamuddo viya ca duppūro. Tasmā gharāvāsā nāmete durāvāsā dukkhā āvasituṃ, teneva kāraṇena dukkhāti attho. Dukkho samānasaṃvāsoti gihino vā hi ye jātigottakulabhogehi pabbajitā vā sīlācārabāhusaccādīhi samānāpi hutvā ‘‘kosi tvaṃ, kosmi aha’’ntiādīni vatvā adhikaraṇapasutā honti, te asamānā nāma, tehi saddhiṃ saṃvāso dukkhoti attho. Dukkhānupatitaddhagūti ye vaṭṭasaṅkhātaṃ addhānaṃ paṭipannattā addhagū, te dukkhe anupatitāva. Tasmā na caddhagūti yasmā dukkhānupatitabhāvopi dukkho addhagūbhāvopi, tasmā vaṭṭasaṅkhātaṃ addhānaṃ gamanatāya addhagū na bhaveyya, vuttappakārena dukkhena anupatitopi na bhaveyyāti attho.
此中，所谓『难修出家』，即舍弃少有或广大财物，以及亲族眷属，于此教法中放弃俗世束缚而出家；而此出家即为诸苦之因。所谓『难以喜乐』，乃指即便出家生活艰苦，却仍须依止比库生活准则，日用不亏，持守无量戒品及保持善行教法之行为准则，故虽出家而不易喜悦，苦难难除。所谓『难安住』，则因居所乃王侯臣僚之家，以及君主统治之所，婆罗门与沙门同等教法弟子多聚其中，如同居所乃支离破碎之家，广大如大海，浊如污池，故称其居安难堪、难以安住，因缘是此。所谓『苦与同居』者，居者虽依附族姓财富，或出家遵持多戒诚信等行为准则，而彼此自谓“你是我者，我是你者”勾连不舍，乃是无平等心，彼此同处而苦，故谓之同苦共居。所谓『不夹制』，乃指众苦中夹缠之苦虽生起者是不共苦，因夹紧而起之苦当不生，谓即使苦起，但夹缠苦不生。
Desanāvasāne so bhikkhu pañcasu ṭhānesu dassite dukkhe nibbindanto pañcorambhāgiyāni pañca uddhambhāgiyāni saṃyojanāni padāletvā arahatte patiṭṭhahīti.
教说终结时，该比库于五处观察苦而生厌离，断除五上五下之缠，立足于阿拉汉位。
Vajjiputtakabhikkhuvatthu chaṭṭhaṃ. · 跋耆子比库事第六。
7. Cittagahapativatthu7. 吉德居士事
Saddhoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto cittagahapatiṃ ārabbha kathesi. Vatthu bālavagge ‘‘asantaṃ bhāvanamiccheyyā’’ti gāthāvaṇṇanāya vitthāritaṃ. Gāthāpi tattheva vuttā. Vuttañhetaṃ tattha (dha. pa. aṭṭha. 1.74) –
信根者，谓在迦毗罗卫杰特伽园中，教师向居士首领开示此法说。于《斥邪经》品开头有『不应行不安定之修习』偈，亦见于此。该偈亦于此所说，乃如经文所记。
‘‘Kiṃ pana, bhante, etassa tumhākaṃ santikaṃ āgacchantassevāyaṃ lābhasakkāro uppajjati, udāhu aññattha gacchantassāpi uppajjatī’’ti. ‘‘Ānanda, mama santikaṃ āgacchantassāpi aññattha gacchantassāpi tassa uppajjateva. Ayañhi upāsako saddho pasanno sampannasīlo, evarūpo puggalo yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati, tattha tatthevassa lābhasakkāro nibbattatī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
世尊曰：‘比库啊，汝等近前来者，何故有利益与礼敬生起？譬如离去他方者，亦然为何生起？’复曰：‘阿难，彼于我近前来者，及往他处者，利益礼敬亦众生于彼。此信心坚固、欢喜、具足善行之在家人，凡所处处，皆于彼处利益礼敬生起。’言毕，偈曰——
§303
303.
三百零三。
‘‘Saddho sīlena sampanno, yasobhogasamappito;
‘信心坚固具善行，受用丰盛自足足；
Yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati, tattha tattheva pūjito’’ti. (dha. pa. aṭṭha. 1.74);
所处处所尊重护，此中礼敬真实生。’（道谛法集·论第1.74）
Tattha saddhoti lokiyalokuttarasaddhāya samannāgato. Sīlenāti āgāriyasīlaṃ, anāgāriyasīlanti duvidhaṃ sīlaṃ. Tesu idha āgāriyasīlaṃ adhippetaṃ, tena samannāgatoti attho. Yasobhogasamappitoti yādiso anāthapiṇḍikādīnaṃ pañcaupāsakasataparivārasaṅkhāto āgāriyayaso, tādiseneva yasena dhanadhaññādiko ceva sattavidhaariyadhanasaṅkhāto cāti duvidho bhogo, tena samannāgatoti attho. Yaṃ yaṃ padesanti puratthimādīsu disāsu evarūpo kulaputto yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati, tattha tattha evarūpena lābhasakkārena pūjitova hotīti attho.
其中“信”者，具足世俗及出世信义之义；“善行”者，谓庄严居士戒律，戒律分二：一为在家戒，二为非在家戒。此处记在家戒为主称“具足”，意指信心中包含此戒。“受用丰盛自足”意指如给孤独长者等五居士之家族，及其财富众多种类所有，称为丰盛富足；如是财富具足者也。“所处处”谓东方诸方，譬如贵族子弟，凡其所处之所，以此利益礼敬礼奉之义也。
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
于世尊教诲终结时，多得声闻入流果等果位报。
Cittagahapativatthu sattamaṃ. · 吉德居士事第七。
8. Cūḷasubhaddāvatthu8. 朱腊苏跋达事
Dūre santoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto anāthapiṇḍikassa dhītaraṃ cūḷasubhaddaṃ nāma ārabbha kathesi.
远处山林之中，世尊在迦叶林精舍安住时，开始为给孤独长者的女儿名叫小善达作法说。
Anāthapiṇḍikassa kira daharakālato paṭṭhāya ugganagaravāsī uggo nāma seṭṭhiputto sahāyako ahosi. Te ekācariyakule sippaṃ uggaṇhantā aññamaññaṃ katikaṃ kariṃsu ‘‘amhākaṃ vayappattakāle puttadhītāsu jātāsu yo puttassa dhītaraṃ vāreti, tena tassa dhītā dātabbā’’ti. Te ubhopi vayappattā attano attano nagare seṭṭhiṭṭhāne patiṭṭhahiṃsu. Athekasmiṃ samaye uggaseṭṭhi vaṇijjaṃ payojento pañcahi sakaṭasatehi sāvatthiṃ agamāsi. Anāthapiṇḍiko attano dhītaraṃ cūḷasubhaddaṃ āmantetvā, ‘‘amma, pitā te uggaseṭṭhi nāma āgato, tassa kattabbakiccaṃ sabbaṃ tava bhāro’’ti āṇāpesi. Sā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā tassa āgatadivasato paṭṭhāya sahattheneva sūpabyañjanādīni sampādeti, mālāgandhavilepanādīni abhisaṅkharoti , bhojanakāle tassa nhānodakaṃ paṭiyādāpetvā nhānakālato paṭṭhāya sabbakiccāni sādhukaṃ karoti.
据说给孤独长者幼时，有一位名为乌迦的商贾之子作为辅佐。他们行同族业，彼此行差踏错，彼此议论说道：「我们这等衰老之时，须供养子女或子女养护之人，谁若能保护儿女，应当赐予其子女财物。」二人皆已年迈，在各自所在城镇的富商宅第中设立基业。有一日，乌迦富商经营生意，携五百辆马车来到舍卫城。给孤独长者召其女小善达来，说：「母亲，父亲乌迦富商已至，其所需之事悉归你负责。」女子答曰：「善哉。」闻其父抵达当天，即准备好食物等丰盛供养，并涂香抹身、洗澡，更加料理其所当行之事皆周全如意。
Uggaseṭṭhi tassā ācārasampattiṃ disvā pasannacitto ekadivasaṃ anāthapiṇḍikena saddhiṃ sukhakathāya sannisinno ‘‘mayaṃ daharakāle evaṃ nāma katikaṃ karimhā’’ti sāretvā cūḷasubhaddaṃ attano puttassatthāya vāresi. So pana pakatiyāva micchādiṭṭhiko. Tasmā dasabalassa tamatthaṃ ārocetvā satthārā uggaseṭṭhissūpanissayaṃ disvā anuññāto bhariyāya saddhiṃ mantetvā tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā divasaṃ vavatthapetvā dhītaraṃ visākhaṃ datvā uyyojento dhanañcayaseṭṭhi viya mahantaṃ sakkāraṃ katvā subhaddaṃ āmantetvā, ‘‘amma, sasurakule vasantiyā nāma antoaggi bahi na nīharitabbo’’ti (a. ni. aṭṭha. 1.1.259; dha. pa. aṭṭha. 1.52 visākhāvatthu) dhanañcayaseṭṭhinā visākhāya dinnanayeneva dasa ovāde datvā ‘‘sace me gataṭṭhāne dhītu doso uppajjati, tumhehi sodhetabbo’’ti aṭṭha kuṭumbike pāṭibhoge gahetvā tassā uyyojanadivase buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā purimabhave dhītarā katānaṃ sucaritānaṃ phalavibhūtiṃ lokassa pākaṭaṃ katvā dassento viya mahantena sakkārena dhītaraṃ uyyojesi. Tassā anupubbena ugganagaraṃ pattakāle sasurakulena saddhiṃ mahājano paccuggamanamakāsi.
乌迦富商见女行为体面坦爽，心中欢喜，一日与给孤独长者共坐，道出昔年行差踏错之事，并劝说小善达为其子明智护持。彼时彼女心存邪见，故十力尊者们便告诫世尊，说当看护乌迦富商为依止。于是隐转意说，与妻共议，给予女儿维萨迦，为其示以十劝告：「如若我死后，女儿有过，当由你们纠正。」在女儿婚姻之日，效法富商大圣尊般财主，予以大礼敬，召小善达说：「母亲，女婿之后家户内不可使火外露。」（此义取自《阿含经·八》曰：维萨迦事迹）富商般财主特意给维萨迦诸多忠告，若我去世时女儿有过，汝等须以正法调治。女儿夫妇之日，布施于世尊及比库僧团大布施，昭示前世善行所感果报，以盛大敬意迎娶女儿。之后依归先祖故土，前往乌迦城镇与女婿家相会。
Sāpi attano sirivibhavaṃ pākaṭaṃ kātuṃ visākhā viya sakalanagarassa attānaṃ dassentī rathe ṭhatvā nagaraṃ pavisitvā nāgarehi pesite paṇṇākāre gahetvā anurūpavasena tesaṃ tesaṃ pesentī sakalanagaraṃ attano guṇehi ekābaddhamakāsi. Maṅgaladivasādīsu panassā sasuro acelakānaṃ sakkāraṃ karonto ‘‘āgantvā amhākaṃ samaṇe vandatū’’ti pesesi. Sā lajjāya nagge passituṃ asakkontī gantuṃ na icchati. So punappunaṃ pesetvāpi tāya paṭikkhitto kujjhitvā ‘‘nīharatha na’’nti āha. Sā ‘‘na sakkā mama akāraṇena dosaṃ āropetu’’nti kuṭumbike pakkosāpetvā tamatthaṃ ārocesi. Te tassā niddosabhāvaṃ ñatvā seṭṭhiṃ saññāpesuṃ. So ‘‘ayaṃ mama samaṇe ahirikāti na vandī’’ti bhariyāya ārocesi. Sā ‘‘kīdisā nu kho imissā samaṇā, ativiya tesaṃ pasaṃsatī’’ti taṃ pakkosāpetvā āha –
小善达亦如维萨迦，行显其富贵，于马车待命，入城显德，以优美书信分送众人，彰显其恩德维系一方城乡。节庆吉祥日及诸般时局，父亲礼敬济世宾客，遣人诣家请来拜访比库。小善达羞于裸露，不愿亲自迎接。父亲再三劝责，却被她回拒，不肯接受责难。她对家人表明，从无怨恨之心。家中知悉其无怒怒之性，乃向商贾谕知其无违意。父亲对妻说：「此女无惭无庆，不能敬禅侍者。」妻答曰：「这些沙门究竟是何等人，为何如此称赞他们？」遂激怒其丈夫，曰：
‘‘Kīdisā samaṇā tuyhaṃ, bāḷhaṃ kho ne pasaṃsasi;
『你说这些沙门如何？我不喜爱他们；
Kiṃsīlā kiṃsamācārā, taṃ me akkhāhi pucchitā’’ti. (a. ni. aṭṭha. 2.4.24);
他们的戒律？习行为何？请你详细告诉我。』（出自《阿含经·八》第2.4.24节）
Athassā subhaddā buddhānañceva buddhasāvakānañca guṇe pakāsentī –
现在，此时，此处，具足善根的婆罗门女居士苏跋提，正欲显发佛及佛弟子们的功德，
‘‘Santindriyā santamānasā, santaṃ tesaṃ gataṃ ṭhitaṃ;
说：『身根安住，意根宁静，其心已灭涅槃，其境已立坚固；
Okkhittacakkhū mitabhāṇī, tādisā samaṇā mama. (a. ni. aṭṭha. 2.4.24);
目力放逸，言语恰当，如是同样的沙门，就是我的同伴。』（引自《增支部·阿阇尼歌》）
‘‘Kāyakammaṃ suci nesaṃ, vācākammaṃ anāvilaṃ;
『身业清净无瑕，语业纯净无染；
Manokammaṃ suvisuddhaṃ, tādisā samaṇā mama.
意业明净无垢，如此沙门便是我的同伴。』
‘‘Vimalā saṅkhamuttābhā, suddhā antarabāhirā;
『其心洁净，统摄明净，内外纯洁无垢；
Puṇṇā suddhehi dhammehi, tādisā samaṇā mama.
具足清净法门，彼等沙门便是如此为我。
‘‘Lābhena unnato loko, alābhena ca onato;
世间因所得而高，因不得而低；
Lābhālābhena ekaṭṭhā, tādisā samaṇā mama.
因所得与不得而共存，彼等沙门乃如是为我。
‘‘Yasena unnato loko, ayasena ca onato;
世间因财物而高，因无财物而低；
Yasāyasena ekaṭṭhā, tādisā samaṇā mama.
因有无财物而共存，彼等沙门乃如是为我。
‘‘Pasaṃsāyunnato loko, nindāyāpi ca onato;
世间因称赞而高，因毁谤亦而低；
Samā nindāpasaṃsāsu, tādisā samaṇā mama.
我与那些被贬斥或受称赞的沙门，性质相同。
‘‘Sukhena unnato loko, dukkhenāpi ca onato;
世间有人因快乐而高昂，亦有人因苦难而消沉；
Akampā sukhadukkhesu, tādisā samaṇā mamā’’ti. –
但那些在乐苦中的安稳不动者，乃是我所同类的沙门。
Evamādīhi vacanehi sassuṃ tosesi.
如此种种言辞使我欢喜。
Atha naṃ ‘‘sakkā tava samaṇe amhākampi dassetu’’nti vatvā ‘‘sakkā’’ti vutte ‘‘tena hi yathā mayaṃ te passāma, tathā karohī’’ti vutte sā ‘‘sādhū’’ti buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ sajjetvā uparipāsādatale ṭhatvā jetavanābhimukhī sakkaccaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā buddhaguṇe āvajjetvā gandhavāsapupphadhumehi pūjaṃ katvā, ‘‘bhante, svātanāya buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantemi, iminā me saññāṇena satthā nimantitabhāvaṃ jānātū’’ti sumanapupphānaṃ aṭṭha muṭṭhiyo ākāse khipi. Pupphāni gantvā catuparisamajjhe dhammaṃ desentassa satthuno upari mālāvitānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu. Tasmiṃ khaṇe anāthapiṇḍikopi dhammakathaṃ sutvā svātanāya satthāraṃ nimantesi. Satthā ‘‘adhivutthaṃ mayā, gahapati, svātanāya bhatta’’nti vatvā, ‘‘bhante, mayā puretaraṃ āgato natthi, kassa nu kho vo adhivuttha’’nti vutte ‘‘cūḷasubhaddāya, gahapati, nimantito’’ti vatvā ‘‘nanu, bhante, cūḷasubhaddā dūre vasati ito vīsatiyojanasatamatthake’’ti vutte, ‘‘āma gahapati, dūre vasantāpi hi sappurisā abhimukhe ṭhitā viya pakāsentī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
后来有人对我说：「可否让我们也见见你的沙门？」我答应了，于是他说：「既然我们可以如实观见你的弟子，就请按照那样行事。」于是她赞叹道：「好啊！」她在佛陀及比库僧团前微礼拜，立于上座之下，面向揭德林，以上座五人之礼敬赞叹佛德。然后用香、浴香、花朵和香尘进行礼崇，恭敬地说：「尊者，我自愿邀请这一由佛陀领导的比库僧团。愿我借此因缘令他们知道我已邀请师长的心意。」她将八握的美好鲜花撒向空中。花落于四众围绕中，悬挂于说法佛陀身上。就在此时，给孤独长者听闻佛法后，也自行邀请佛师。佛陀答曰：「家主，我已受邀来此共享食筵。」她复问：「尊者，我尚未早先到来，此邀请又是谁为你转达的？」佛陀答曰：「是近侍朱罗苏婆陀已为我转达。」她又问：「尊者，朱罗苏婆陀不就在离这里二十余由旬外安住吗？」佛陀说：「是的，家主。即使远处居住，善人们也似常站于面前照耀。」然后她作此偈言——
§304
304.
三百零四。
‘‘Dūre santo pakāsenti, himavantova pabbato;
远处圣者显现，如同喜马拉雅山峰；
Asantettha na dissanti, rattiṃ khittā yathā sarā’’ti.
不在彼见者，犹如夜间散布黑暗的波浪。”
Tattha santoti rāgādīnaṃ santatāya buddhādayo santā nāma. Idha pana pubbabuddhesu katādhikārā ussannakusalamūlā bhāvitabhāvanā sattā santoti adhippetā. Pakāsentīti dūre ṭhitāpi buddhānaṃ ñāṇapathaṃ āgacchantā pākaṭā honti. Himavanto vāti yathā hi tiyojanasahassavitthato pañcayojanasatubbedho caturāsītiyā kūṭasahassehi paṭimaṇḍito himavantapabbato dūre ṭhitānampi abhimukhe ṭhito viya pakāseti, evaṃ pakāsentīti attho. Asantetthāti diṭṭhadhammagarukā vitiṇṇaparalokā āmisacakkhukā jīvikatthāya pabbajitā bālapuggalā asanto nāma, te ettha buddhānaṃ dakkhiṇassa jāṇumaṇḍalassa santike nisinnāpi na dissanti na paññāyanti. Rattiṃ khittāti rattiṃ caturaṅgasamannāgate andhakāre khittasarā viya tathārūpassa upanissayabhūtassa pubbahetuno abhāvena na paññāyantīti attho.
此处所说『圣者』，是指远离贪欲等染污的圣者，即佛及诸圣者。这里说『众生』是指历代佛陀具备觉悟教义、具足觉慧的众生。『显现』是指即便身处遥远，仍显现通达佛陀智慧之路，如喜马拉雅山脉高起，宽广延伸到三十余里，山峰群起万座，遥远之处仍似面向众生显现。『不见』者，谓见解浅近只顾现世而无他方，犹如凡夫初学出家之辈，称为『不见者』；他们虽近佛教南方中心，仍未见识解悟佛法。『夜间散布黑暗的波浪』指因黑暗掩蔽本因，无法知觉该众生实相之义。
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
教化结束时，他们获诸多初果等果位。
Sakko devarājā ‘‘satthārā subhaddāya nimantanaṃ adhivāsita’’nti ñatvā vissakammadevaputtaṃ āṇāpesi – ‘‘pañca kūṭāgārasatāni nimminitvā sve buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ ugganagaraṃ nehī’’ti. So punadivase pañcasatāni kūṭāgārāni nimminitvā jetavanadvāre aṭṭhāsi. Satthā uccinitvā visuddhakhīṇāsavānaṃyeva pañcasatāni ādāya saparivāro kūṭāgāresu nisīditvā ugganagaraṃ agamāsi. Uggaseṭṭhipi saparivāro subhaddāya dinnanayeneva tathāgatassa āgatamaggaṃ olokento satthāraṃ mahantena sirivibhavena āgacchantaṃ disvā pasannamānaso mālādīhi mahantaṃ sakkāraṃ karonto saparivāro sampaṭicchitvā vanditvā mahādānaṃ datvā punappunaṃ nimantetvā sattāhaṃ mahādānaṃ adāsi. Satthāpissa sappāyaṃ sallakkhetvā dhammaṃ desesi. Taṃ ādiṃ katvā caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Satthā ‘‘cūḷasubhaddāya anuggahaṇatthaṃ tvaṃ idheva hohī’’ti anuruddhattheraṃ nivattāpetvā sāvatthimeva agamāsi. Tato paṭṭhāya taṃ nagaraṃ saddhāsampannaṃ ahosīti.
天帝萨咖知晓尊者苏跋陀得知师长迎请之事，遂告天子毗罗罗摩子：『已造作五百座讲堂，恭迎觉者面前僧团至乌迦那城。』翌日再造五百座讲堂，于诃多罗林门前立起。觉者集会，携清净灭尽染疫者五百，及其众多随从，在讲堂内安坐，然后前往乌迦那城。商主乌迦及随从以赠送苏跋陀为首之觉者门徒，犹若献上贡品般，以盛大庄严礼敬觉者，供给珍贵礼物，并多次邀请，七日间赐与丰厚法供养。觉者悉心宣说佛法，开示法义，广传众听。随后觉者命长老阿努儒达回返，自己即赴舍卫城。自此建立城镇坚实信心之基础。
Cūḷasubhaddāvatthu aṭṭhamaṃ. · 朱腊苏跋达事第八。
9. Ekavihārittheravatthu9. 独住长老事
Ekāsananti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto ekavihārittheraṃ nāma ārabbha kathesi.
所谓『一座讲堂』，即佛陀在诃多罗林安住期间，为一位名曰『独住长老』者，所宣说之佛法。
So kira thero ekakova seyyaṃ kappeti, ekakova nisīdati, ekakova caṅkamati, ekakova tiṭṭhatīti catuparisantare pākaṭo ahosi. Atha naṃ bhikkhū, ‘‘bhante, evarūpo nāmāyaṃ thero’’ti tathāgatassārocesuṃ. Satthā ‘‘sādhu sādhū’’ti tassa sādhukāraṃ datvā ‘‘bhikkhunā nāma pavivittena bhavitabba’’nti viveke ānisaṃsaṃ kathetvā imaṃ gāthamāha –
于是这位长老各自独坐安卧：一人卧卧，一人坐坐，一人行行，一人立立，四种安住分别显现。于是比库们对他说：「长老，您就是这般样的这位长老吗？」世尊闻言赞叹说：「善哉！善哉！」并称扬他的善行，继而指出：「应以独处比库为宜。」说出离群独居的过失因缘，随即以偈颂为教导说——
§305
305.
三百零五。
‘‘Ekāsanaṃ ekaseyyaṃ, eko caramatandito;
「一处座，独自卧，
Eko damayamattānaṃ, vanante ramito siyā’’ti.
一意行，不倦惰；
Tattha ekāsanaṃ ekaseyyanti bhikkhusahassamajjhepi mūlakammaṭṭhānaṃ avijahitvā teneva manasikārena nisinnassa āsanaṃ ekāsanaṃ nāma. Lohapāsādasadisepi ca pāsāde bhikkhusahassamajjhepi paññatte vicitrapaccattharaṇūpadhāne mahārahe sayane satiṃ upaṭṭhapetvā dakkhiṇena passena mūlakammaṭṭhānamanasikārena nipannassa bhikkhuno seyyā ekaseyyā nāma. Evarūpaṃ ekāsanañca ekaseyyañca bhajethāti attho. Atanditoti jaṅghabalaṃ nissāya jīvitakappanena akusīto hutvā sabbīriyāpathesu ekakova carantoti attho. Eko damayanti rattiṭṭhānādīsu kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitvā maggaphalādhigamavasena ekova hutvā attānaṃ damentoti attho. Vanante ramito siyāti evaṃ attānaṃ damento itthipurisasaddādīhi pavivitte vananteyeva abhiramito bhaveyya. Na hi sakkā ākiṇṇavihārinā evaṃ attānaṃ dametunti attho.
其中，「一处座」指即使在成千上万比库中，放下集体共处之处，独自于所坐之地身心安住，这即称为「一处座」。即使在如铁城般坚固的寺院中，在成千比库讲堂之间，也有这样的一处单独坐位，成为独处用座，所谓「一处座」便是指此。至于「独自卧」是指借助腿膀力量，以生活寿命支撑，持守不退，历经诸修行戒律，独自行住不违。至于「一意行」是指夜间、白昼等修行业道，坚守专一，顺缘法道成就之意，能于自身调伏自己。至于「林中乐安隐」，是指由此修行调伏，自他男女之声声，诸般搅扰皆能远离，心生欢喜安乐。因为不能对住群处的人们强行调服自己，故独居得为正法。
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Tato paṭṭhāya mahājano ekavihārikameva patthesīti.
说法结束，诸多初果成就等皆得成就。于是因缘成熟，世人大众祈愿只望此长老独处生活。」
Ekavihārittheravatthu navamaṃ. · 独住长老事第九。
Pakiṇṇakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 杂品注释终了。
Ekavīsatimo vaggo. · 第二十一品。