12. Attavaggo · 12. 自己品义注
11. Jarāvaggo11. 老品
1. Visākhāya sahāyikānaṃ vatthu1. 维萨卡之友女众的故事
Konu hāso kimānandoti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto visākhāya sahāyikāyo ārabbha kathesi.
于是，世尊住于竹林精舍时，维萨迦及其陪伴者开始讲说此法教义。
Sāvatthiyaṃ kira pañcasatā kulaputtā ‘‘evaṃ imā appamādavihāriniyo bhavissantī’’ti attano attano bhariyāyo visākhaṃ mahāupāsikaṃ sampaṭicchāpesuṃ. Tā uyyānaṃ vā vihāraṃ vā gacchantiyo tāya saddhiṃyeva gacchanti. Tā ekasmiṃ kāle ‘‘sattāhaṃ surāchaṇo bhavissatī’’ti chaṇe saṅghuṭṭhe attano attano sāmikānaṃ suraṃ paṭiyādesuṃ. Te sattāhaṃ surāchaṇaṃ kīḷitvā aṭṭhame divase kammantabheriyā nikkhantāya kammante agamaṃsu. Tāpi itthiyo ‘‘mayaṃ sāmikānaṃ sammukhā suraṃ pātuṃ na labhimhā, avasesā surā ca atthi, idaṃ yathā te na jānanti, tathā pivissāmā’’ti visākhāya santikaṃ gantvā ‘‘icchāma, ayye, uyyānaṃ daṭṭhu’’nti vatvā ‘‘sādhu, ammā, tena hi kattabbakiccāni katvā nikkhamathā’’ti vutte tāya saddhiṃ gantvā paṭicchannākārena suraṃ nīharāpetvā uyyāne pivitvā mattā vicariṃsu. Visākhāpi ‘‘ayuttaṃ imāhi kataṃ, idāni maṃ ‘samaṇassa gotamassa sāvikā visākhā suraṃ pivitvā vicaratī’ti titthiyāpi garahissantī’’ti cintetvā tā itthiyo āha – ‘‘ammā ayuttaṃ vo kataṃ, mamapi ayaso uppādito, sāmikāpi vo kujjhissanti, idāni kiṃ karissathā’’ti. Gilānālayaṃ dassayissāma, ayyeti. Tena hi paññāyissatha sakena kammenāti. Tā gehaṃ gantvā gilānālayaṃ kariṃsu. Atha tāsaṃ sāmikā ‘‘itthannāmā ca itthannāmā ca kaha’’nti pucchitvā ‘‘gilānā’’ti sutvā ‘‘addhā etāhi avasesasurā pītā bhavissantī’’ti sallakkhetvā tā pothetvā anayabyasanaṃ pāpesuṃ. Tā aparasmimpi chaṇavāre tatheva suraṃ pivitukāmā visākhaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘ayye, uyyānaṃ no nehī’’ti vatvā ‘‘pubbepi me tumhehi ayaso uppādito, gacchatha, na vo ahaṃ nessāmī’’ti tāya paṭikkhittā ‘‘idāni evaṃ na karissāmā’’ti sammantayitvā puna taṃ upasaṅkamitvā āhaṃsu, ‘‘ayye , buddhapūjaṃ kātukāmāmhā, vihāraṃ no nehī’’ti. Idāni ammā yujjati, gacchatha, parivacchaṃ karothāti. Tā caṅkoṭakehi gandhamālādīni gāhāpetvā surāpuṇṇe muṭṭhivārake hatthehi olambetvā mahāpaṭe pārupitvā visākhaṃ upasaṅkamitvā tāya saddhiṃ vihāraṃ pavisamānā ekamantaṃ gantvā muṭṭhivārakeheva suraṃ pivitvā vārake chaḍḍetvā dhammasabhāyaṃ satthu purato nisīdiṃsu .
据说，在舍卫国有五百户人家，众妻子彼此囑托：『如此这般，当成为谨慎修行者。』这些妇女常常结伴前往园林或住所，她们同往同来。有一次，约定说：『七日之间将饮酒。』于是她们同自己的夫家主人打赌，赌酒喝七日。第八日，丈夫们劳作归来。当时这些女子对维萨迦说：『我们不能在夫家主人面前饮酒，酒还剩一些，为不让他们知晓，我们一起饮用吧。』于是前往维萨迦处，说：『我想去园子看看。』『好，母亲，那是应当做的事，做完事后你们离去吧。』众女同往，暗地把酒带进园中，共饮后微醉游乐。维萨迦心想：『我们如此做，这样一来，别人会议论“沙门果德玛的女信徒维萨迦竟饮酒游乐”。』她们互相说：『母亲，这样做不当，我也已年长，先生们必生怨恨，现在应如何？』于是商定：『今后将示现患病之状。』回家装病。丈夫们问：『（你们）为什么如此？』答以：『病了。』丈夫们因而照顾她们，然而暗地饮剩下的酒。有一次饮酒节期临近，她们想饮酒，遂至维萨迦处，请求园林中饮酒。维萨迦不许，说：『先前我责怪你们年长了，去吧，我将不从。』众女答言：『今后我们不再如此』。又来请求，维萨迦说：『好吧，为敬佛当做供养，但不能到园林去。』她们于是带着甘蔗花束，提灯高举，来到维萨迦处。众女同入园林，饮酒如往常，将灯杖放下，便在讲法场所坐下，面向世尊。
Visākhā ‘‘imāsaṃ, bhante, dhammaṃ kathethā’’ti āha. Tāpi madavegena kampamānasarīrā ‘‘iccāma, gāyāmā’’ti cittaṃ uppādesuṃ. Athekā mārakāyikā devatā ‘‘imāsaṃ sarīre adhimuccitvā samaṇassa gotamassa purato vippakāraṃ dassessāmī’’ti cintetvā tāsaṃ sarīre adhimucci. Tāsu ekaccā satthu purato pāṇiṃ paharitvā hasituṃ, ekaccā naccituṃ ārabhiṃsu. Satthā ‘‘kiṃ ida’’nti āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘na idāni mārakāyikānaṃ otāraṃ labhituṃ dassāmi. Na hi mayā ettakaṃ kālaṃ pāramiyo pūrentena mārakāyikānaṃ otāralābhatthāya pūritā’’ti tā saṃvejetuṃ bhamukalomato rasmiyo vissajjesi, tāvadeva andhakāratimisā ahosi. Tā bhītā ahesuṃ maraṇabhayatajjitā. Tena tāsaṃ kucchiyaṃ surā jīri. Satthā nisinnapallaṅke antarahito sinerumuddhani ṭhatvā uṇṇālomato rasmiṃ vissajjesi, taṅkhaṇaṃyeva candasahassuggamanaṃ viya ahosi. Atha satthā tā itthiyo āmantetvā ‘‘tumhehi mama santikaṃ āgacchamānāhi pamattāhi āgantuṃ na vaṭṭati. Tumhākañhi pamādeneva mārakāyikā devatā otāraṃ labhitvā tumhe hasādīnaṃ akaraṇaṭṭhāne hasādīni kārāpesi, idāni tumhehi rāgādīnaṃ aggīnaṃ nibbāpanatthāya ussāhaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
维萨迦问：『尊者，请讲述今日法义。』然后，身体因醉酒微颤，心生欲唱歌。此时有魔境女神决心助持，将魔障箝制在世尊身体上。女神们有人在佛前击掌，有人起舞。世尊察觉异事，诃责曰：『此时不现出魔境女神，因我尚未以多劫资粮圆满，不宜令魔女降临显现。』说罢，突然灭去机光，随之昏暗深沉。众女害怕，生死怖惧。酒精令众女面色憔悴。世尊坐于席上，关闭光明，忽如千月同时隐没。继而召众女说：『你们勿轻慢我亲近者，不应因无意而生烦恼。你们饮酒时轻薄嬉笑，今应努力息灭蔽于心之恼火。』接着唱诵偈语—
§146
146.
‘‘Ko nu hāso kimānando, niccaṃ pajjalite sati;
『何以欢笑与欢愉，常在点燃之中；
Andhakārena onaddhā, padīpaṃ na gavesathā’’ti.
误于黑暗潜行者，未曾寻灯明处。』
Tattha ānandoti tuṭṭhi. Idaṃ vuttaṃ hoti – imasmiṃ lokasannivāse rāgādīhi ekādasahi aggīhi niccaṃ pajjalite sati ko nu tumhākaṃ hāso vā tuṭṭhi vā? Nanu esa akattabbarūpoyeva. Aṭṭhavatthukena hi avijjāndhakārena onaddhā tumhe tasseva andhakārassa vidhamanatthāya kiṃ kāraṇā ñāṇappadīpaṃ na gavesatha na karothāti.
彼处所谓快乐，谓此。所说者：在此世界聚集处，贪欲等十一种火焰恒常燃烧时，有谁的欢笑或满足呢？岂不是恰似灭尽烧柴的火焰？汝等因无明之暗，受缠束缚，为断除如是昏暗，缘何不求慧灯明照，亦不为之努力呢？
Desanāvasāne pañcasatāpi tā itthiyo sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu.
说法结束时，五百余女众在得初果后坚定不移。
Satthā tāsaṃ acalasaddhāya patiṭṭhitabhāvaṃ ñatvā sinerumatthakā otaritvā buddhāsane nisīdi. Atha naṃ visākhā āha – ‘‘bhante, surā nāmesā pāpikā. Evarūpā hi nāma imā itthiyo tumhādisassa buddhassa purato nisīditvā iriyāpathamattampi saṇṭhāpetuṃ asakkontiyo uṭṭhāya pāṇiṃ paharitvā hasanagītanaccādīni ārabhiṃsū’’ti. Satthā ‘‘āma, visākhe, pāpikā eva esā surā nāma. Etañhi nissāya aneke sattā anayabyasanaṃ pattā’’ti vatvā ‘‘kadā panesā, bhante, uppannā’’ti vutte tassā uppattiṃ vitthārena kathetuṃ atītaṃ āharitvā kumbhajātakaṃ (jā. 1.16.33 ādayo) kathesīti.
教师明知她们坚定不移故，去除内心怨恨，安坐佛所。时维萨迦说：“尊者，这名为酒的恶事女子们，因无力在佛前即行步行礼，于起立挥手嬉戏歌舞。”教师曰：“正是，维萨迦，此酒之名实是恶女。因依此种，众生堕于他苦。”问“尊者，此恶女何时生出？”答以过去事说，举壶生故事讲之。
Visākhāya sahāyikānaṃ vatthu paṭhamaṃ. · 维萨卡之友女众的故事为第一。
2. Sirimāvatthu2. 西莉玛的故事
Passacittakatanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā veḷuvane viharanto sirimaṃ ārabbha kathesi.
名曰巴萨吉达迦者，此佛陀在竹林时，为众开始讲法。
Sā kira rājagahe abhirūpā gaṇikā. Ekasmiṃ pana antovasse sumanaseṭṭhiputtassa bhariyāya puṇṇakaseṭṭhissa dhītāya uttarāya nāma upāsikāya aparajjhitvā taṃ pasādetukāmā tassā gehe bhikkhusaṅghena saddhiṃ katabhattakiccaṃ satthāraṃ khamāpetvā taṃ divasaṃ dasabalassa bhattānumodanaṃ sutvā –
此女是王舍城妍丽者，某年中雨季，名为优多罗者，属富人公女，作居士被禁止，在家中欲悦佛与僧，燃灯礼佛，宽赦教师，并于是日获十力供养后听闻：
‘‘Akkodhena jine kodhaṃ, asādhuṃ sādhunā jine;
“胜怒者能胜怒，善人能胜非善；
Jine kadariyaṃ dānena, saccenālikavādina’’nti. (jā. 1.2.2; dha. pa. 223) –
‘以慈悲布施而得胜利者，真理之语者’。
Gāthāpariyosāne sotāpattiphalaṃ pāpuṇi. Ayamettha saṅkhepo, vitthārakathā pana kodhavagge anumodanagāthāvaṇṇanāyameva āvibhavissati. Evaṃ sotāpattiphalaṃ pattā pana sirimā dasabalaṃ nimantetvā punadivase mahādānaṃ datvā saṅghassa aṭṭhakabhattaṃ nibaddhaṃ dāpesi. Ādito paṭṭhāya nibaddhaṃ aṭṭha bhikkhū gehaṃ gacchanti. ‘‘Sappiṃ gaṇhatha, khīraṃ gaṇhathā’’tiādīni vatvā tesaṃ patte pūreti. Ekena laddhaṃ tiṇṇampi catunnampi pahoti. Devasikaṃ soḷasakahāpaṇaparibbayena piṇḍapāto dīyati. Athekadivasaṃ eko bhikkhu tassā gehe aṭṭhakabhattaṃ bhuñjitvā tiyojanamatthake ekaṃ vihāraṃ agamāsi. Atha naṃ sāyaṃ therupaṭṭhāne nisinnaṃ pucchiṃsu – ‘‘āvuso, kahaṃ bhikkhaṃ gahetvā āgatosī’’ti. Sirimāya aṭṭhakabhattaṃ me bhuttanti. Manāpaṃ katvā deti, āvusoti. ‘‘Na sakkā tassā bhattaṃ vaṇṇetuṃ, ativiya paṇītaṃ katvā deti, ekena laddhaṃ tiṇṇampi catunnampi pahoti, tassā pana deyyadhammatopi dassanameva uttaritaraṃ. Sā hi itthī evarūpā ca evarūpā cā’’ti tassā guṇe vaṇṇesi.
于偈末得念迦果报。此处简略述之，详细解释须待忿怒品中称赞偈文附载。此即念迦果报已得，持具庄严之十种力量，翌日复施大布施，予持八碗食给僧众。先有八比库持钵前往各自之所，言曰：‘取柴，取乳’等语以示食满。先得一者，四物俱足；施主以六十六个卡哈帕纳银币布施。某日一比库于其所食八碗食后，步行三由旬至一别处止宿。暮时于长老安住处坐，长老问：“比库子，汝携何物而来？”答言：“我食此具庄严八碗食，生欢喜而布施。”又言：“不可美誉其食，因其已善布施，所获四物俱足，其果法证亦超越。此女正是如此，且性德亦然。”
Atheko bhikkhu tassā guṇakathaṃ sutvā adassaneneva sinehaṃ uppādetvā ‘‘mayā gantvā taṃ daṭṭhuṃ vaṭṭatī’’ti attano vassaggaṃ kathetvā taṃ bhikkhuṃ ṭhitikaṃ pucchitvā ‘‘sve, āvuso, tasmiṃ gehe tvaṃ saṅghatthero hutvā aṭṭhakabhattaṃ labhissasī’’ti sutvā taṅkhaṇaññeva pattacīvaraṃ ādāya pakkantopi pātova aruṇe uggate salākaggaṃ pavisitvā ṭhito saṅghatthero hutvā tassā gehe aṭṭhakabhattaṃ labhi. Yo pana bhikkhu hiyyo bhuñjitvā pakkāmi, tassa gatavelāyameva assā sarīre rogo uppajji. Tasmā sā ābharaṇāni omuñcitvā nipajji. Athassā dāsiyo aṭṭhakabhattaṃ labhitvā āgate bhikkhū disvā ārocesuṃ. Sā sahatthā patte gahetvā nisīdāpetuṃ vā parivisituṃ vā asakkontī dāsiyo āṇāpesi – ‘‘ammā patte gahetvā, ayye, nisīdāpetvā yāguṃ pāyetvā khajjakaṃ datvā bhattavelāya patte pūretvā dethā’’ti. Tā ‘‘sādhu, ayye’’ti bhikkhū pavesetvā yāguṃ pāyetvā khajjakaṃ datvā bhattavelāya bhattassa patte pūretvā tassā ārocayiṃsu. Sā ‘‘maṃ pariggahetvā netha, ayye, vandissāmī’’ti vatvā tāhi pariggahetvā bhikkhūnaṃ santikaṃ nītā vedhamānena sarīrena bhikkhū vandi. So bhikkhu taṃ oloketvā cintesi – ‘‘gilānāya tāva evarūpā ayaṃ etissā rūpasobhā, arogakāle pana sabbābharaṇapaṭimaṇḍitāya imissā kīdisī rūpasampattī’’ti. Athassa anekavassakoṭisannicito kileso samudācari, so aññāṇī hutvā bhattaṃ bhuñjituṃ asakkonto pattamādāya vihāraṃ gantvā pattaṃ pidhāya ekamante ṭhapetvā cīvaraṃ pattharitvā nipajji.
一比库闻此赞叹，生起爱意，思：“我当前往观其情形。”遂于雨季显现说法后，往访该比库，辞曰：“吾友，汝当为本居之僧长，得八碗食。”闻言，彼比库携袈裟出门，赴晨礼拜于旭日升起之石门处，立为僧长，得八碗食。然其前日方食毕，课余时身生病难。故此女弃饰品而跪伏。其佣人取八碗食至，见比库而告之。女因不能持器坐待，命佣人为长老接食，供养饮食，满八碗食。僧众入堂，供养祈请女得福。女敬礼后，身心战栗，而比库观之，思：“此病人仍有如此形貌，病愈则饰品庄严，果何等色相？”其后因业力累痾，成无明者，不能食八碗食，遂取鉢至宿处，覆鉢置边，去披袈裟，跪伏而止。
Atha naṃ eko sahāyako bhikkhu yācantopi bhojetuṃ nāsakkhi. So chinnabhatto ahosi. Taṃ divasameva sāyanhasamaye sirimā kālamakāsi. Rājā satthu sāsanaṃ pesesi – ‘‘bhante, jīvakassa kaniṭṭhabhaginī, sirimā, kālamakāsī’’ti. Satthā taṃ sutvā rañño sāsanaṃ pahiṇi ‘‘sirimāya jhāpanakiccaṃ natthi, āmakasusāne taṃ yathā kākasunakhādayo na khādanti, tathā nipajjāpetvā rakkhāpethā’’ti. Rājāpi tathā akāsi. Paṭipāṭiyā tayo divasā atikkantā, catutthe divase sarīraṃ uddhumāyi, navahi vaṇamukhehi puḷavā pagghariṃsu , sakalasarīraṃ bhinnaṃ sālibhattacāṭi viya ahosi. Rājā nagare bheriṃ carāpesi – ‘‘ṭhapetvā geharakkhake dārake sirimāya dassanatthaṃ anāgacchantānaṃ aṭṭha kahāpaṇāni daṇḍo’’ti. Satthu santi kañca pesesi – ‘‘buddhappamukho kira bhikkhusaṅgho sirimāya dassanatthaṃ āgacchatū’’ti. Satthā bhikkhūnaṃ ārocesi – ‘‘sirimāya dassanatthaṃ gamissāmā’’ti. Sopi daharabhikkhu cattāro divase kassaci vacanaṃ aggahetvā chinnabhattova nipajji. Patte bhattaṃ pūtikaṃ jātaṃ, patte malaṃ uṭṭhahi. Atha naṃ so sahāyako bhikkhu upasaṅkamitvā, ‘‘āvuso, satthā sirimāya dassanatthaṃ gacchatī’’ti āha. So tathā chātajjhattopi ‘‘sirimā’’ti vuttapadeyeva sahasā uṭṭhahitvā ‘‘kiṃ bhaṇasī’’ti āha. ‘‘Satthā sirimaṃ daṭṭhuṃ gacchati, tvampi gamissasī’’ti vutte, ‘‘āma, gamissāmī’’ti bhattaṃ chaḍḍetvā pattaṃ dhovitvā thavikāya pakkhipitvā bhikkhusaṅghena saddhiṃ agamāsi. Satthā bhikkhusaṅghaparivuto ekapasse aṭṭhāsi, bhikkhunisaṅghopi rājaparisāpi upāsakaparisāpi upāsikāparisāpi ekekapasse aṭṭhaṃsu .
忽一同伴比库托钵乞食不得，断钵而去。当日暮时，女身剧痛痛苦。王闻尊教云：“比库祇园精舍，女名悉利摩，身痛剧痛。”世尊闻之，令王护持，曰：“悉利摩无禅修事，伤时食物猶如乌鸦不啄，应令其安卧保护。”王依教行之。三日后，第四日身体初变，九处伤口蚁虫齐集，如稻秸破裂的麻布。王于城鸣鼓宣告：“护家人若逾期见悉利摩身，应罚八卡哈帕纳。”世尊使者示知：“佛法僧众当为悉利摩观身。”佛告众僧：“我等往观悉利摩。”一幼比库四日中未闻一字，断钵而卧。食器生蛆，饭器发臭。其同伴来问：“朋友，向尊者前往观悉利摩乎？”彼即速起，答：“悉利摩已说。”闻言，舍弃食器，洁袈裟，披衣，席地而坐，随僧众共行。诸弟子、僧侣王臣及近事男女，各坐八座。
Satthā rājānaṃ pucchi – ‘‘kā esā, mahārājo’’ti. Bhante, jīvakassa bhaginī, sirimā, nāmāti. Sirimā, esāti. Āma, bhanteti. Tena hi nagare bheriṃ carāpehi ‘‘sahassaṃ datvā sirimaṃ gaṇhantū’’ti. Rājā tathā kāresi. Ekopi ‘ha’nti vā ‘hu’nti vā vadanto nāma nāhosi. Rājā satthu ārocesi – ‘‘na gaṇhanti, bhante’’ti. Tena hi, mahārāja, agghaṃ ohārehīti. Rājā ‘‘pañcasatāni datvā gaṇhantū’’ti bheriṃ carāpetvā kañci gaṇhanakaṃ adisvā ‘‘aḍḍhateyyāni satāni, dve satāni, sataṃ, paṇṇāsaṃ, pañcavīsati kahāpaṇe, dasa kahāpaṇe, pañca kahāpaṇe, ekaṃ kahāpaṇaṃ aḍḍhaṃ, pādaṃ, māsakaṃ, kākaṇikaṃ datvā sirimaṃ gaṇhantū’’ti bheriṃ carāpesi. Koci taṃ na icchi. ‘‘Mudhāpi gaṇhantū’’ti bheriṃ carāpesi. ‘Ha’nti vā ‘hu’nti vā vadanto nāma nāhosi. Rājā ‘‘mudhāpi, bhante, gaṇhanto nāma natthī’’ti āha. Satthā ‘‘passatha, bhikkhave, mahājanassa piyaṃ mātugāmaṃ, imasmiṃyeva nagare sahassaṃ datvā pubbe ekadivasaṃ labhiṃsu, idāni mudhā gaṇhantopi natthi, evarūpaṃ nāma rūpaṃ khayavayappattaṃ, passatha, bhikkhave, āturaṃ attabhāva’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
世尊问王：“此女谁乎，大王？”答曰：“尊者，乃比库吉瓦卡之妹悉利摩。”悉利摩即是也。是时王以击鼓令民：“众人分财千金以迎接悉利摩。”王行此命。然无人回答‘是’‘否’。世尊又责令：“不可迎接。”王闻之：“五百金分财迎接。”遂击鼓，再命：“四百八十金、二百金、一百金、五十金、二十五金、十金、五金、一半金、一巴达、一马萨咖、一卡罕尼卡分财迎请悉利摩。”有人不欲迎请。王命：“愚者也当迎请。”无‘是’‘否’之言。王曰：“无迎请愚者矣。”世尊言：“汝等观之，诸比库，此者乃大众所爱之城中母村，昔时一日得财，今病人无愚者迎者。此乃形体色相临灭之相，且为病入其身。”乃作偈曰：
§147
147.
‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ;
『看此心影』者，即看内心所现的相状，心影为心所造相。『粗糙体所成』者，即由粗糙身体堆积成的形体。
Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhitī’’ti.
『病重多念』者，指心怀忧患烦恼，常生病痛，不能安住恒常不变。
Tattha cittakatanti katacittaṃ, vatthābharaṇamālālattakādīhi vicittanti attho. Bimbanti dīghādiyuttaṭṭhānesu dīghādīhi aṅgapaccaṅgehi saṇṭhitaṃ attabhāvaṃ. Arukāyanti navannaṃ vaṇamukhānaṃ vasena arubhūtaṃ kāyaṃ. Samussitanti tīhi aṭṭhisatehi samussitaṃ. Āturanti sabbakālaṃ iriyāpathādīhi pariharitabbatāya niccagilānaṃ. Bahusaṅkappanti mahājanena bahudhā saṅkappitaṃ. Yassa natthi dhuvaṃ ṭhitīti yassa dhuvabhāvo vā ṭhitibhāvo vā natthi, ekantena bhedanavikiraṇaviddhaṃsanadhammamevetaṃ, imaṃ passathāti attho.
其中文中『心影』即所造心态，借诸色、具足品、装饰、花冠等作比喻，谓心依于诸物各异，故曰心影。『相』是指由长短等各种部位所成之实体境现。『粗糙体』谓因稻谷壳、糠壳包裹身体，故称。『堆积』以三百骨骼堆叠成身。『病重』谓常行苦行等苦行类，终日苦苦不安。『多念』即众多种种思虑纷纷心所缠缚。『无稳定』谓彼心无常住，无法恒然立定，乃由分别破坏所致，合为一说者即是说『观察此心影』。
Desanāvasāne caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi, sopi bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahīti.
在说法结束时，有四万八千众听闻法要汇集，故此比库亦得入流果证。
Sirimāvatthu dutiyaṃ. · 西莉玛的故事为第二。
3. Uttarātherīvatthu3. 伍德拉长老尼的故事
Parijiṇṇamidanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto uttarātheriṃ nāma bhikkhuniṃ ārabbha kathesi.
『如此照顾』者，谓法师住于揭多园时，在名为乌塔拉长老的比库尼处开始讲授此法。
Therī kira vīsavassasatikā jātiyā piṇḍāya caritvā laddhapiṇḍapātā antaravīthiyaṃ ekaṃ bhikkhuṃ disvā piṇḍapātena āpucchitvā tassa apaṭikkhipitvā gaṇhantassa sabbaṃ datvā nirāhārā ahosi. Evaṃ dutiyepi tatiyepi divase tasseva bhikkhuno tasmiṃyeva ṭhāne bhattaṃ datvā nirāhārā ahosi, catutthe divase pana piṇḍāya carantī ekasmiṃ sambādhaṭṭhāne satthāraṃ disvā paṭikkamantī olambantaṃ attano cīvarakaṇṇaṃ akkamitvā saṇṭhātuṃ asakkontī parivattitvā pati. Satthā tassā santikaṃ gantvā, ‘‘bhagini, parijiṇṇo te attabhāvo na cirasseva bhijjissatī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
记载此比库尼大约生于二十岁时，独自行走乞食，见一比库乞食后放债，未拒绝而全数给予，故无所缺乏。如此第二第三天同样施舍给同一比库，且平踞处乞食，见一比库迈向尊者，拒绝并撕裂其衣钵布不肯受持，转身回避。尊者随即前来她处，说：“比库尼啊，你的疾病迟早不会长久存留”，并且作是偈言——
§148
148.
‘‘Parijiṇṇamidaṃ rūpaṃ, roganīḷaṃ pabhaṅguraṃ;
「此色法已腐烂，疾病缠身且薄弱；
Bhijjati pūtisandeho, maraṇantañhi jīvita’’nti.
肿脓流溢令人厌恶，死亡终至是生命。」
Tassattho – bhagini idaṃ tava sarīrasaṅkhātaṃ rūpaṃ mahallakabhāvena parijiṇṇaṃ, tañca kho sabbarogānaṃ nivāsaṭṭhānaṭṭhena roganīḷaṃ, yathā kho pana taruṇopi siṅgālo ‘‘jarasiṅgālo’’ti vuccati, taruṇāpi gaḷocīlatā ‘‘pūtilatā’’ti vuccati, evaṃ tadahujātaṃ suvaṇṇavaṇṇampi samānaṃ niccaṃ paggharaṇaṭṭhena pūtitāya pabhaṅguraṃ, so esa pūtiko samāno tava deho bhijjati, na cirasseva bhijjissatīti veditabbo. Kiṃ kāraṇā? Maraṇantañhi jīvitaṃ yasmā sabbasattānaṃ jīvitaṃ maraṇapariyosānamevāti vuttaṃ hoti.
其义为：比库尼，此汝身所依的形体，乃大树般伟大而已腐烂，且居诸病之所，是诸病聚集的脓肿。犹如幼年獾称为『老獾』，幼年牛膝草称为『腐烂草』，如同同属一种类之金色蝇终日停于腐臭不堪之物上，亦如汝身为腐臭且薄弱之身，如此应当明了，尔身正遭腐蚀，非能长久存在。何以故？若论皆有生命者，生命者即是死亡之期至也。」
Desanāvasāne sā therī sotāpattiphalaṃ pattā, mahājanassāpi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
于说法终了时，此比库尼已得初果，且于大众中成为真正法义的传承者。
Uttarātherīvatthu tatiyaṃ. · 伍答拉长老尼的事，第三。
4. Sambahulaadhimānikabhikkhuvatthu四、若干增上慢比库的事
Yānimānīti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto sambahule adhimānike bhikkhū ārabbha kathesi.
此后，世尊在揭多园中，面向诸多拥有高傲心的比库，开始宣说此法。
Pañcasatā kira bhikkhū satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññaṃ pavisitvā ghaṭentā vāyamantā jhānaṃ nibbattetvā ‘‘kilesānaṃ asamudācārena pabbajitakiccaṃ no nipphannaṃ, attanā paṭiladdhaguṇaṃ satthu ārocessāmā’’ti āgamiṃsu. Satthā tesaṃ bahidvārakoṭṭhakaṃ pattakāleyeva ānandattheraṃ āha – ‘‘ānanda, etesaṃ bhikkhūnaṃ pavisitvā mayā diṭṭhena kammaṃ natthi, āmakasusānaṃ gantvā tato āgantvā maṃ passantū’’ti. Thero gantvā tesaṃ tamatthaṃ ārocesi. Te ‘‘kiṃ amhākaṃ āmakasusānenā’’ti avatvāva ‘‘dīghadassinā buddhena kāraṇaṃ diṭṭhaṃ bhavissatī’’ti āmakasusānaṃ gantvā tattha kuṇapāni passantā ekāhadvīhapatitesu kuṇapesu āghātaṃ paṭilabhitvā taṃ khaṇaṃ patitesu allasarīresu rāgaṃ uppādayiṃsu, tasmiṃ khaṇe attano sakilesabhāvaṃ jāniṃsu. Satthā gandhakuṭiyaṃ nisinnova obhāsaṃ pharitvā tesaṃ bhikkhūnaṃ sammukhe kathento viya ‘‘nappatirūpaṃ nu kho, bhikkhave, tumhākaṃ evarūpaṃ aṭṭhisaṅghātaṃ disvā rāgaratiṃ uppādetu’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
五百余名比库，带着修行功课在世尊面前，入森林精进修习，努力深入禅定，一旦禅定止息，他们说：“若没有烦恼的消退，出家得要的事就无从完成；只有自己证得的功德，才算是从如来处所得到的。”世尊察觉他们集体下山时，遂告诉长老阿难：“阿难，这些比库入山后，我观其所做，未见成就。你去面见他们，请他们来看我。”长老前去，向他们阐明要旨。他们答道：“什么是我们的所作所为？”长老答：“以远见深广的佛为依止，必有意趣所成之事。”他们前往察看五百余盆，发现因击打产生的伤痕，在所击者头顶骨处显现，遂生贪爱。那一刻，他们自知本身烦恼之形态。世尊端坐香舍，光照四方，似在开示比库：“诸比库，尔等见此群演八十八合击，岂不引发贪欲乎？”于是说出偈语：
§149
149.
‘‘Yānimāni apatthāni, alābūneva sārade;
“此间诸破损物，如秋风中枯叶；
Kāpotakāni aṭṭhīni, tāni disvāna kā ratī’’ti.
鸽羽与骨骸，见此尔何欢？”
Tattha apatthānīti chaḍḍitāni. Sāradeti saradakāle vātātapapahatāni tattha tattha vippakiṇṇaalābūni viya. Kāpotakānīti kapotakavaṇṇāni. Tāni disvānāti tāni evarūpāni aṭṭhīni disvā tumhākaṃ kā rati, nanu appamattakampi kāmaratiṃ kātuṃ na vaṭṭatiyevāti attho.
其中“破损”意指捨去之物。“枯叶”比喻秋风吹拂，干燥破碎如枯叶四散。“鸽羽”为鸽子羽毛之色，“骨骸”指骨头等尸骸。意谓见此破碎残败之象，尔等何以生欢喜，岂不应警惕，少许贪欲亦不宜生起？
Desanāvasāne te bhikkhū yathāṭhitāva arahattaṃ patvā bhagavantaṃ abhitthavamānā āgantvā vandiṃsūti.
讲演结束时，这些比库如所应受者，皆证阿拉汉果，恭敬前来礼拜世尊。
Sambahulaadhimānikabhikkhuvatthu catutthaṃ. · 若干增上慢比库的事，第四。
5. Janapadakalyāṇī rūpanandātherīvatthu五、国中佳人卢巴难达长老尼的事
Aṭṭhīnaṃnagaraṃ katanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto janapadakalyāṇiṃ rūpanandātheriṃ ārabbha kathesi.
世尊在竹林园修行时，于阿提那城对众善人比库尼色轮陀长老讲说这部教法。
Sā kira ekadivasaṃ cintesi – ‘‘mayhaṃ jeṭṭhabhātiko rajjasiriṃ pahāya pabbajitvā loke aggapuggalo buddho jāto, puttopissa rāhulakumāro pabbajito, bhattāpi me pabbajito, mātāpi me pabbajitā, ahampi ettake ñātijane pabbajite gehe kiṃ karissāmi, pabbajissāmā’’ti. Sā bhikkhunupassayaṃ gantvā pabbaji ñātisineheneva, no saddhāya, abhirūpatāya pana rūpanandāti paññāyi. ‘‘Satthā kira ‘rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā’ti vadetī’’ti sutvā sā evaṃ dassanīye pāsādike mamapi rūpe dosaṃ katheyyāti satthu sammukhībhāvaṃ na gacchati. Sāvatthivāsino pātova dānaṃ datvā samādinnuposathā suddhuttarāsaṅgā gandhamālādihatthā sāyanhasamaye jetavane sannipatitvā dhammaṃ suṇanti. Bhikkhunisaṅghopi satthu dhammadesanāya uppannacchando vihāraṃ gantvā dhammaṃ suṇāti. Dhammaṃ sutvā nagaraṃ pavisanto satthu guṇakathaṃ kathentova pavisati.
比库尼色轮陀有一日思惟说：“我哥哥（耆弟子）舍去官位，出家修行，如来觉佛已出世；我儿子拉胡拉也已出家，我丈夫也已出家，我母亲也出家。我若在家，与这些亲属皆已出家的境遇中，我该如何是好？我亦应当出家。”她到比库尼聚处，以亲情希求，不是出于信心，而是因容貌美丽而认为是色轮陀。她闻说“世尊说色无常苦无我，受、想、行、识亦无常苦无我”，见到如此可供观照的佛法，想到自己亦该断除对色的嫌恶，便不去亲近世尊。当时沙瓦提人多慷慨布施，收摄净戒，佩戴馨香花环，傍晚时分，在竹林园聚集聆听佛法。比库尼众也生起听佛法的意愿，往住处去听法。听完法后，入城时便讲说世尊的赞叹。
Catuppamāṇike hi lokasannivāse appakāva te sattā, yesaṃ tathāgataṃ passantānaṃ pasādo na uppajjati. Rūpappamāṇikāpi hi tathāgatassa lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ disvā pasīdanti, ghosappamāṇikāpi anekāni jātisatāni nissāya pavattaṃ satthu guṇaghosañceva aṭṭhaṅgasamannāgataṃ dhammadesanāghosañca sutvā pasīdanti, lūkhappamāṇikāpissa cīvarādilūkhataṃ paṭicca pasīdanti, dhammappamāṇikāpi ‘‘evarūpaṃ dasabalassa sīlaṃ, evarūpo samādhi, evarūpā paññā, bhagavā sīlādīhi guṇehi asamo appaṭipuggalo’’ti pasīdanti. Tesaṃ tathāgatassa guṇaṃ kathentānaṃ mukhaṃ nappahoti. Rūpanandā bhikkhunīnañceva upāsikānañca santikā tathāgatassa guṇakathaṃ sutvā cintesi – ‘‘ativiya me bhātikassa vaṇṇaṃ kathentiyeva. Ekadivasampi me rūpe dosaṃ kathento kittakaṃ kathessati. Yaṃnūnāhaṃ bhikkhunīhi saddhiṃ gantvā attānaṃ adassetvāva tathāgataṃ passitvā dhammamassa suṇitvā āgaccheyya’’nti. Sā ‘‘ahampi ajja dhammassavanaṃ gamissāmī’’ti bhikkhunīnaṃ ārocesi.
在四方广大的世间，众生稀少，只见少数有善根者才能产生对如来的信心。即使是只见外貌的，也因见如来金色莹润的身体而欢喜。听说佛陀的法音，就如同八支具足的觉法光明扬起而欢喜。虽见袈裟破损，也因此而欢喜。听闻法时，见佛具备如十力、具德戒、定、慧，均称赞佛者无以复加。讲说如来功德之人面上无覆饰。比库尼色轮陀及近侍女众听说佛德时，心生思惟：“我兄弟过于美发光采，一日我若再因色烦恼而论说恶语，我若与比库尼结伴去，并亲见如来，听法后再来。”于是对比库尼们说：“我今当去听法。”
Bhikkhuniyo ‘‘cirassaṃ vata rūpanandāya satthu upaṭṭhānaṃ gantukāmatā uppannā, ajja satthā imaṃ nissāya vicitradhammadesanaṃ nānānayaṃ desessatī’’ti tuṭṭhamānasā taṃ ādāya nikkhamiṃsu. Sā nikkhantakālato paṭṭhāya ‘‘ahaṃ attānaṃ neva dassessāmī’’ti cintesi. Satthā ‘‘ajja rūpanandā mayhaṃ upaṭṭhānaṃ āgamissati, kīdisī nu kho tassā dhammadesanā sappāyā’’ti cintetvā ‘‘rūpagarukā esā attabhāve balavasinehā, kaṇṭakena kaṇṭakuddharaṇaṃ viya rūpenevassā rūpamadanimmadanaṃ sappāya’’nti sanniṭṭhānaṃ katvā tassā vihāraṃ pavisanasamaye ekaṃ pana abhirūpaṃ itthiṃ soḷasavassuddesikaṃ rattavatthanivatthaṃ sabbābharaṇapaṭimaṇḍitaṃ bījaniṃ gahetvā attano santike ṭhatvā bījayamānaṃ iddhibalena abhinimmini. Taṃ kho pana itthiṃ satthā ceva passati rūpanandā ca. Sā bhikkhunīhi saddhiṃ vihāraṃ pavisitvā bhikkhunīnaṃ piṭṭhipasse ṭhatvā pañcapatiṭṭhitena satthāraṃ vanditvā bhikkhunīnaṃ antare nisinnā pādantato paṭṭhāya satthāraṃ olokentī lakkhaṇavicittaṃ anubyañjanasamujjalaṃ byāmappabhāparikkhittaṃ satthu sarīraṃ disvā puṇṇacandasassirikaṃ mukhaṃ olokentī samīpe ṭhitaṃ itthirūpaṃ addasa . Sā taṃ oloketvā attabhāvaṃ olokentī suvaṇṇarājahaṃsiyā purato kākīsadisaṃ attānaṃ avamaññi. Iddhimayarūpaṃ diṭṭhakālato paṭṭhāyeva hi tassā akkhīni bhamiṃsu. Sā ‘‘aho imissā kesā sobhanā, aho nalāṭaṃ sobhana’’nti sabbesaṃ sārīrappadesānaṃ rūpasiriyā samākaḍḍhitacittā tasmiṃ rūpe balavasinehā ahosi.
比库尼们心生欢喜，说：“色轮陀因常来侍奉佛陀，今日佛必因她而为娑婆世界演说妙法。”她随即出行，心念“我绝不自示现身。”世尊念：“今日色轮陀将来侍奉我，不知其法语如何？”于是想象修炼身色如堪担荆棘，如火焰照耀等。色轮陀入住处时，见一位绝色女子，年约十六岁，夜间在竹林园树下，身饰珠宝，手持种籽以神通力戏弄。世尊亦见此女子及与她同住之比库尼，立于席边顶礼世尊，再坐于比库尼中间，从脚下抬头注视世尊，见其身体清净光彩，面容如满月皎洁。女子见佛光辉，自己形相暗淡如乌鸦般轻蔑自己。神通显现之时，其目犹如地面，慨叹道：“此发多么美丽，此额多么清秀！”其身所有脉络纹理因力盛而清晰可见。
Satthā tassā tattha abhiratiṃ ñatvā dhammaṃ desentova taṃ rūpaṃ soḷasavassuddesikabhāvaṃ atikkamitvā vīsativassuddesikaṃ katvā dassesi. Rūpanandā oloketvā ‘‘na vatidaṃ rūpaṃ purimasadisa’’nti thokaṃ virattacittā ahosi. Satthā anukkameneva tassā itthiyā sakiṃ vijātavaṇṇaṃ majjhimitthivaṇṇaṃ jarājiṇṇamahallikitthivaṇṇañca dassesi. Sāpi anupubbeneva ‘‘idampi antarahitaṃ, idampi antarahita’’nti jarājiṇṇakāle taṃ virajjamānā khaṇḍadantiṃ palitasiraṃ obhaggaṃ gopānasivaṅkaṃ daṇḍaparāyaṇaṃ pavedhamānaṃ disvā ativiya virajji. Atha satthā taṃ byādhinā abhibhūtaṃ katvā dassesi. Sā taṅkhaṇaññeva daṇḍañca tālavaṇṭañca chaḍḍetvā mahāviravaṃ viravamānā bhūmiyaṃ patitvā sake muttakarīse nimuggā aparāparaṃ parivatti. Rūpanandā tampi disvā ativiya virajji. Satthāpi tassā itthiyā maraṇaṃ dassesi. Sā taṅkhaṇaṃyeva uddhumātakabhāvaṃ āpajji, navahi vaṇamukhehi pubbavaṭṭiyo ceva puḷavā ca pagghariṃsu, kākādayo sannipatitvā vilumpiṃsu. Rūpanandāpi taṃ oloketvā ‘‘ayaṃ itthī imasmiṃyeva ṭhāne jaraṃ pattā, byādhiṃ pattā, maraṇaṃ pattā, imassāpi me attabhāvassa evameva jarābyādhimaraṇāni āgamissantī’’ti attabhāvaṃ aniccato passi. Aniccato diṭṭhattā eva pana dukkhato anattato diṭṭhoyeva hoti. Athassā tayo bhavā ādittā gehā viya gīvāya baddhakuṇapaṃ viya ca upaṭṭhahiṃsu, kammaṭṭhānābhimukhaṃ cittaṃ pakkhandi. Satthā tāya aniccato diṭṭhabhāvaṃ ñatvā ‘‘sakkhissati nu kho sayameva attano patiṭṭhaṃ kātu’’nti olokento ‘‘na sakkhissati, bahiddhā paccayaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā tassā sappāyavasena dhammaṃ desento āha –
世尊见此女子心生喜悦，乃述说她十六岁之相，较早年更显华美。女子观察自身颜色，烦恼时颜色暗淡，老病期间斑驳如刀伤，示现病苦。彼时身病重，世尊示现病身。她断弃武器与护具，哀怨垂地，后辗转翻滚。色轮陀见状极为哀伤。世尊亦示现该女子死相。女子当时如起跳猿猴般，九处兽吼纷纷汇聚。色轮陀观察诸相，观其生老病死无常。于无常中见苦，无我。当三种业报如铁链扣束其身，如缚绳锁束脖颈，令其心转向修行道处。世尊见其观无常，思索“她能否亲自证得？”又念“不可，外缘尚未成熟。”遂以妙法利诱，为其演说。
‘‘Āturaṃ asuciṃ pūtiṃ, passa nande samussayaṃ;
“看啊，难陀！病苦污秽，烦恼缠绕……”
Uggharantaṃ paggharantaṃ, bālānaṃ abhipatthitaṃ.
反复敲击，反复打击，是针对愚人的。
‘‘Yathā idaṃ tathā etaṃ, yathā etaṃ tathā idaṃ;
『如是这般，如此那般，如此那般，如是这般；
Dhātuto suññato passa, mā lokaṃ punarāgami;
观察诸法空无所有，不再有众生来往；
Bhave chandaṃ virājetvā, upasanto carissatī’’ti. –
离弃生存的渴爱，安住而行。』——
Itthaṃ sudaṃ bhagavā nandaṃ bhikkhuniṃ ārabbha imā gāthāyo abhāsitthāti. Nandā desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā sotāpattiphalaṃ pāpuṇi. Athassā upari tiṇṇaṃ maggaphalānaṃ vipassanāparivāsatthāya suññatākammaṭṭhānaṃ kathetuṃ, ‘‘nande, mā ‘imasmiṃ sarīre sāro atthī’ti saññaṃ kari. Appamattakopi hi ettha sāro natthi, tīṇi aṭṭhisatāni ussāpetvā kataṃ aṭṭhinagarameta’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
世尊如此以正法示现，对比库尼难陀开示这几句偈颂。难陀依教理而生智慧，获得须陀洹果。其后，为了说明三果之禅那净观中空相的修习方法，告诫难陀不要生『此身中有实质』的执见。因为实质实乃不存在，譬如筑三百砖所成的城堡而已。于是说此偈：
§150
150.
一百五十。
‘‘Aṭṭhīnaṃ nagaraṃ kataṃ, maṃsalohitalepanaṃ;
八百城池建立，涂抹以红色金属；
Yattha jarā ca maccu ca, māno makkho ca ohito’’ti.
在那里，衰老与死亡，傲慢与昏迷，皆已被摒弃。
Tassattho – yatheva hi pubbaṇṇāparaṇṇādīnaṃ odahanatthāya kaṭṭhāni ussāpetvā vallīhi bandhitvā mattikāya vilimpetvā nagarasaṅkhātaṃ bahiddhā gehaṃ karonti, evamidaṃ ajjhattikampi tīṇi aṭṭhisatāni ussāpetvā nhāruvinaddhaṃ maṃsalohitalepanaṃ tacapaṭicchannaṃ jīraṇalakkhaṇāya jarāya maraṇalakkhaṇassa maccuno ārohasampadādīni paṭicca maññanalakkhaṇassa mānassa sukatakāraṇavināsanalakkhaṇassa makkhassa ca odahanatthāya nagaraṃ kataṃ. Evarūpo eva hi ettha kāyikacetasiko ābādho ohito, ito uddhaṃ kiñci gayhūpagaṃ natthīti.
其意在此——正如烧制陶器用木料，将木材烧尽后编织藤蔓，用泥土涂抹成城墙外的房屋，内外装饰，亦是如此，这内里的三百八十根骨头燃烧，涂以朱红膏药，被厌弃的衰老之象、死亡之象依附于此；以此为缘，贪嗔痴等烦恼亦被除灭。此处究竟是指身心的痛苦被消除，因此没有什么能再侵入其中。
Desanāvasāne sā therī arahattaṃ pāpuṇi, mahājanassāpi sātthikā dhammadesanā ahosīti.
说法结束时，这位长老女比库尼证得了阿拉汉果，成就了大众所称赞的真实法讲说。
Janapadakalyāṇī rūpanandātherīvatthu pañcamaṃ. · 国中佳人卢巴难达长老尼的事，第五。
6. Mallikādevīvatthu六、玛丽嘉王后的事
Jīrantiveti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto mallikaṃ deviṃ ārabbha kathesi.
“衰老痛苦”——这句法语，佛陀住于揭多迦林时，于玛丽嘉女神开始讲述。
Sā kira ekadivasaṃ nhānakoṭṭhakaṃ paviṭṭhā mukhaṃ dhovitvā onatasarīrā jaṅghaṃ dhovituṃ ārabhi. Tāya ca saddhiṃyeva paviṭṭho eko vallabhasunakho atthi. So taṃ tathā onataṃ disvā asaddhammasanthavaṃ kātuṃ ārabhi. Sā phassaṃ sādiyantī aṭṭhāsi. Rājāpi uparipāsāde vātapānena olokento taṃ disvā tato āgatakāle ‘‘nassa, vasali, kasmā evarūpamakāsī’’ti āha. Kiṃ mayā kataṃ, devāti. Sunakhena saddhiṃ santhavoti. Natthetaṃ, devāti. Mayā sāmaṃ diṭṭhaṃ, nāhaṃ tava saddahissāmi, nassa, vasalīti. ‘‘Mahārāja, yo koci imaṃ koṭṭhakaṃ paviṭṭho iminā vātapānena olokentassa ekova dvidhā paññāyatī’’ti abhūtaṃ kathesi. Deva, sace me saddahasi, etaṃ koṭṭhakaṃ pavisa, ahaṃ taṃ iminā vātapānena olokessāmīti. Rājā mūḷhadhātuko tassā vacanaṃ saddahitvā koṭṭhakaṃ pāvisi. Sāpi kho devī vātapāne ṭhatvā olokentī ‘‘andhabāla, mahārāja, kiṃ nāmetaṃ, ajikāya saddhiṃ santhavaṃ karosī’’ti āha. ‘‘Nāhaṃ, bhadde, evarūpaṃ karomī’’ti ca vuttepi ‘‘mayā sāmaṃ diṭṭhaṃ, nāhaṃ tava saddahissāmī’’ti āha.
这女比库尼某日刚洗净沐浴室，洗面净身，开始洗髀腿。此时有一只宠爱的小猿猱伴随在侧。小猿见她如此洗抹，起了干扰妨碍的念头。女比库尼见其所为，起心不喜乃起怨言。王也在上层殿内借风扇观看，见此情景，于后来到时说：‘那位瓦萨利，何以如此行？’女比库尼答曰：‘我未做何过，天子啊。’小猿与她争辩说：‘这不是事实，彼此眼见不同，王不应信你。’她回答说：‘大王啊，谁若视此洗浴为有二义，我必不从其意。’王说：‘陛下，此洗浴不过两义之一。’女比库尼言语刚落，王便进入浴室。女比库尼仍站立浴室中审视小猿曰：‘愚痴无知者啊，王者，你为何与这个猿争论？’女比库尼言已，又说：‘我从未如此所为，大王，我不从你意。’
Taṃ sutvā rājā ‘‘addhā imaṃ koṭṭhakaṃ paviṭṭho ekova dvidhā paññāyatī’’ti saddahi. Mallikā cintesi – ‘‘ayaṃ rājā andhabālatāya mayā vañcito, pāpaṃ me kataṃ, ayañca me abhūtena abbhācikkhito, idaṃ me kammaṃ satthāpi jānissati, dve aggasāvakāpi asīti mahāsāvakāpi jānissanti, aho vata me bhāriyaṃ kammaṃ kata’’nti. Ayaṃ kira rañño asadisadāne sahāyikā ahosi. Tattha ca ekadivasaṃ katapariccāgo dhanassa cuddasakoṭiagghanako ahosi. Tathāgatassa setacchattaṃ nisīdanapallaṅko ādhārako pādapīṭhanti imāni pana cattāri anagghāneva ahesuṃ. Sā maraṇakāle evarūpaṃ mahāpariccāgaṃ nānussaritvā tadeva pāpakammaṃ anussarantī kālaṃ katvā avīcimhi nibbatti. Rañño pana sā ativiya piyā ahosi. So balavasokābhibhūto tassā sarīrakiccaṃ kāretvā ‘‘nibbattaṭṭhānamassā pucchissāmī’’ti satthu santikaṃ agamāsi. Satthā yathā so āgatakāraṇaṃ na sarati, tathā akāsi. So satthu santike sāraṇīyadhammakathaṃ sutvā gehaṃ paviṭṭhakāle saritvā ‘‘ahaṃ bhaṇe mallikāya nibbattaṭṭhānaṃ pucchissāmīti satthu santikaṃ gantvā pamuṭṭho, sve puna pucchissāmī’’ti punadivasepi agamāsi. Satthāpi paṭipāṭiyā satta divasāni yathā so na sarati , tathā akāsi. Sāpi sattāhameva niraye paccitvā aṭṭhame divase tato cutā tusitabhavane nibbatti. Kasmā panassa satthā asaraṇabhāvaṃ akāsīti? Sā kira tassa ativiya piyā ahosi manāpā, tasmā tassā niraye nibbattabhāvaṃ sutvā ‘‘sace evarūpā saddhāsampannā niraye nibbattā, dānaṃ datvā kiṃ karissāmī’’ti micchādiṭṭhiṃ gahetvā pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ gehe pavattaṃ niccabhattaṃ harāpetvā niraye nibbatteyya, tenassa satthā sattāhaṃ asaraṇabhāvaṃ katvā aṭṭhame divase piṇḍāya caranto sayameva rājakuladvāraṃ agamāsi.
王听闻后说道：“如今这边的城门已经开启，只有这一道大门是开着的。”玛丽嘉心中思忖：“这位国王因我的无知和愚昧而被蒙蔽，我做了坏事，而且还因此招来了未曾预料的不幸，这也算是我的业报。佛陀必定知道此事，两位主要弟子乃至大弟子也必知情。唉，我给丈夫造下了恶业。”这恰是国王赐予她和信使的等待所。那时一天之内，她所布施的财富价值达到十三千万两银。佛陀用作遮阳的白布、坐卧的铺毯、靠垫和脚凳这四件东西毫无价值。当临终之时，她不断回想这般巨大布施，而不断忆念自己所造的恶业，历尽时日后便堕入恶道。国王对她极其宠爱。他虽被强烈的悲伤侵扰，却忍辱身体的事务，前往佛陀处说道：“我要去向世尊请教安息处之法。”佛陀见他前来，观其来意未退便应允。她听闻了佛陀所说的护身法语，回到家后便说道：“我明日要向玛丽嘉请教安息处。”于是隔天她又前来。佛陀依教导连续七日都不退让，她亦照行。她于七天后往地狱接受报应，第八天死去，然后往忉利天生。因何佛陀不离其身旁？她确实是国王极为宠爱之人。正因如此，当她堕入地狱后，心生念想：“若地狱中信心坚定地往生，我布施又能作何用呢？”于是她起妄执，带着五百名比库的家眷，从家中带走固定食粮，投身地狱。佛陀为她守候七天，第八天前来供养后，安然回到王室门庭。
Rājā ‘‘satthā āgato’’ti sutvā nikkhamitvā pattaṃ ādāya pāsādaṃ abhiruhituṃ ārabhi. Satthā pana rathasālāya nisīdituṃ ākāraṃ dassesi. Rājā satthāraṃ tattheva nisīdāpetvā yāgukhajjakena paṭimānetvā vanditvā nisinnova ahaṃ, bhante, mallikāya deviyā nibbattaṭṭhānaṃ pucchissāmīti gantvā pamuṭṭho, kattha nu kho sā, bhante, nibbattāti. Tusitabhavane, mahārājāti, bhante, tāya tusitabhavane anibbattantiyā ko añño nibbattissati , bhante, natthi tāya sadisā itthī. Tassā hi nisinnaṭṭhānādīsu ‘‘sve tathāgatassa idaṃ dassāmi, idaṃ karissāmī’’ti dānasaṃvidhānaṃ ṭhapetvā aññaṃ kiccameva natthi, bhante, tassā paralokaṃ gatakālato paṭṭhāya sarīraṃ me na vahatīti. Atha naṃ satthā ‘‘mā cintayi, mahārāja, sabbesaṃ dhuvadhammo aya’’nti vatvā ‘‘ayaṃ, mahārāja, ratho kassā’’ti pucchi. Taṃ sutvā rājā sirasmiṃ añjaliṃ patiṭṭhāpetvā ‘‘pitāmahassa me, bhante’’ti āha. ‘‘Ayaṃ kassā’’ti? ‘‘Pitu me, bhante’’ti. ‘‘Ayaṃ pana ratho kassā’’ti? ‘‘Mama, bhante’’ti. Evaṃ vutte satthā, ‘‘mahārāja, tava pitāmahassa ratho tenevākārena tava pitu rathaṃ na pāpuṇi, tava pitu ratho tava rathaṃ na pāpuṇi, evarūpassa nāma kaṭṭhakaliṅgarassāpi jarā āgacchati, kimaṅgaṃ pana attabhāvassa. Mahārāja, sappurisadhammasseva hi jarā natthi, sattā pana ajīrakā nāma natthī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
王听闻“世尊来了”后起身，携带羽扇准备赴殿。佛陀却示意在车棚坐下。王即在佛陀处坐下，手持黄牛皮之帕，作礼后说：“我想前往向玛丽嘉夫人请教其安息之所，故而特来。尊者，玛丽嘉夫人现安息在何处？世尊，若她在忉利天安息，不论是否为国王之妻，谁还能再得生彼地？此地无另一女子可比。她于坐处等，发愿说：‘我今示现如来处所，必将布施成就，无他事可为。’她去世之时，我不舍担负身体，恐怕无法承受故。”尔时佛陀语王：“勿忧，伟大的国王，这是众生因果法则。王啊，此车是谁之？”王奏礼答曰：“是我祖父的。”佛陀复问：“此车又是谁的？”王答：“是我父亲的。”佛陀言：“王啊，你祖父的车，终不能成为你父亲的车；你父亲的车，也终不可做为你之车。就像车轮之铁锈，如此自身之体也将衰老。王啊，善良之人中无衰老者，生者无不衰老。”佛陀于是吟诵偈语——
§151
151.
‘‘Jīranti ve rājarathā sucittā,
‘‘王车虽旧，心却纯净，
Atho sarīrampi jaraṃ upeti;
身体必朽，终归老灭；
Satañca dhammo na jaraṃ upeti,
佛法常存，永不衰败。”
Santo have sabbhi pavedayantī’’ti.
『圣者故所有一切皆作说法』者。
Tattha veti nipāto. Sucittāti sattahi ratanehi aparehi ca rathālaṅkārehi suṭṭhu cittitā rājūnaṃ rathāpi jīranti. Sarīrampīti na kevalaṃ rathā eva, idaṃ suppaṭijaggitaṃ sarīrampi khaṇḍiccādīni pāpuṇantaṃ jaraṃ upeti. Satañcāti buddhādīnaṃ pana santānaṃ navavidho lokuttaradhammo ca kiñci upaghātaṃ na upetīti na jaraṃ upeti nāma. Pavedayantīti evaṃ santo buddhādayo sabbhi paṇḍitehi saddhiṃ kathentīti attho.
此处此词谓之「tattha veti nipāto」（在此谓之集语）。「Sucittāti」指以七宝及其他车饰美好装饰庄严，被良善称许，车亦因此老朽。此不但指车身，此意乃指名为身体者一切部分自断裂等诸现象，皆得衰老而成。所谓「萨坦查蒂」（百不坏），是指佛及诸圣者的法系，因其超世间法，故无任何损害，不受老朽之苦。所谓「pavedayanti」（作说法），即此诸圣如佛等与众多智慧者共同合说法义之义也。
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
『教诲终结时，诸多闻得初果等果皆已获得』者。
Mallikādevīvatthu chaṭṭhaṃ. · 玛丽嘉王后事第六。
7. Lāḷudāyittheravatthu七、喇鲁伍答夷长老事
Appassutāyanti imaṃ dhammadesanaṃ satthā jetavane viharanto lāḷudāyittheraṃ ārabbha kathesi.
这是说，释尊在杰那伐那树林中，启持老长老比库「拉卢达耶长老」的法讲时，谓其为不纯净故也。
So kira maṅgalaṃ karontānaṃ gehaṃ gantvā ‘‘tirokuṭṭesu tiṭṭhantī’’tiādinā (khu. pā. 7.1; pe. va. 14) nayena avamaṅgalaṃ katheti, avamaṅgalaṃ karontānaṃ gehaṃ gantvā tirokuṭṭādīsu kathetabbesu ‘‘dānañca dhammacariyā cā’’tiādinā (khu. pā. 5.7; su. ni. 266) nayena maṅgalagāthā vā ‘‘yaṃ kiñci vittaṃ idha vā huraṃ vā’’ti ratanasuttaṃ (khu. pā. 6.3; su. ni. 226) vā katheti. Evaṃ tesu tesu ṭhānesu ‘‘aññaṃ kathessāmī’’ti aññaṃ kathentopi ‘‘aññaṃ kathemī’’ti na jānāti. Bhikkhū tassa kathaṃ sutvā satthu ārocesuṃ – ‘‘kiṃ, bhante, lāḷudāyissa maṅgalāmaṅgalaṭṭhānesu gamanena, aññasmiṃ kathetabbe aññameva kathetī’’ti. Satthā ‘‘na, bhikkhave, idānevesa evaṃ katheti, pubbepi aññasmiṃ kathetabbe aññameva kathesī’’ti vatvā atītaṃ āhari –
释尊说：那些行善者往往回家时，却因遵循「立于屋檐下」等言（《俱舍潘尼》7.1；《巴利毗婆沙》卷14）而取其反义，转而讲述不吉利之事。对作不吉者回家于屋檐等处，应以「布施及行法」等（《俱舍潘尼》5.7；《杂念处经》266）为说辞，持有「所财此处或他处皆可」之吉言（《俱舍潘尼》6.3；《杂念处经》226）。如此处处，于诸点中若有他要讲者，亦说『我将讲他』，又不晓得『我当如何讲』。比库们闻此，当即请示尊者曰：『尊者，此拉卢达耶对吉凶所立之处来回，若应讲他处，当如何讲止？』尊者答曰：『比库们，当今之说正是如此，以往若应言他处处，亦正如此言说』，由此尊者引述往昔事迹教示众人。
Atīte kira bārāṇasiyaṃ aggidattassa nāma brāhmaṇassa putto somadattakumāro nāma rājānaṃ upaṭṭhahi. So raññā piyo ahosi manāpo. Brāhmaṇo pana kasikammaṃ nissāya jīvati. Tassa dveyeva goṇā ahesuṃ. Tesu eko mato. Brāhmaṇo puttaṃ āha – ‘‘tāta, somadatta, rājānaṃ me yācitvā ekaṃ goṇaṃ āharā’’ti. Somadatto ‘‘sacāhaṃ rājānaṃ yācissāmi, lahubhāvo me paññāyissatī’’ti cintetvā ‘‘tumheyeva, tāta, rājānaṃ yācathā’’ti vatvā ‘‘tena hi, tāta, maṃ gahetvā yāhī’’ti vutto cintesi – ‘‘ayaṃ brāhmaṇo dandhapañño abhikkamādivacanamattampi na jānāti, aññasmiṃ vattabbe aññameva vadati, sikkhāpetvā pana naṃ nessāmī’’ti. So taṃ ādāya bīraṇatthambhakaṃ nāma susānaṃ gantvā tiṇakalāpe bandhitvā ‘‘ayaṃ rājā, ayaṃ uparājā, ayaṃ senāpatī’’ti nāmāni katvā paṭipāṭiyā pitu dassetvā ‘‘tumhehi rājakulaṃ gantvā evaṃ abhikkamitabbaṃ, evaṃ paṭikkamitabbaṃ, evaṃ nāma rājā vattabbo, evaṃ nāma uparājā, rājānaṃ pana upasaṅkamitvā ‘jayatu bhavaṃ, mahārājā’ti vatvā evaṃ ṭhatvā imaṃ gāthaṃ vatvā goṇaṃ yāceyyāthā’’ti gāthaṃ uggaṇhāpesi –
过去有一则故事，波罗奈城中有一婆罗门名「阿吉达多」，其子名「索摩达多」，是国王的近侍。索摩达多深得国王喜爱。此婆罗门以耕作为生，其家财富仅有两牛群，其中一群为牛犊。婆罗门语其子曰：『孩子，索摩达多，我曾请国王赐我一群牛。』索摩达多答曰：『我必为国王请愿，然我本愚弱，恐难成求。你且自去求国王。』思虑间，想：此婆罗门行刑无识，动辄以言语施令他，常言他人所作，见面教化他人且不曾得教。我若教导他必难成事。索摩达多便牵此牛犊带至荒舍，捆草堆后依次称为「国王」、「太子」、「将军」，依此排列以示比喻，告诫曰：「你们当随国王家族而行，如此而行动，如此名为国王，如此名为太子，临近国王时应当这样称呼：‘愿陛下大王得胜’，如此进行，又吟诵一偈，嘱其为牛群乞求。」
‘‘Dve me goṇā mahārāja, yehi khettaṃ kasāmase;
世尊曰：「大王啊，对我来说，有两族，在其中耕种；
Tesu eko mato deva, dutiyaṃ dehi khattiyā’’ti.
其中之一被视为天族，另一则属于王族。」
So hi saṃvaccharamattena taṃ gāthaṃ paguṇaṃ katvā paguṇabhāvaṃ puttassa ārocetvā ‘‘tena hi, tāta, kañcideva paṇṇākāraṃ ādāya āgacchatha, ahaṃ purimataraṃ gantvā rañño santike ṭhassāmī’’ti vutte ‘‘sādhu, tātā’’ti paṇṇākāraṃ gahetvā somadattassa rañño santike ṭhitakāle ussāhappatto rājakulaṃ gantvā raññā tuṭṭhacittena katapaṭisammodano, ‘‘tāta, cirassaṃ vata āgatattha, idamāsanaṃ nisīditvā vadatha, yenattho’’ti vutte imaṃ gāthamāha –
于是，经过商议，他以简明的偈颂告诉其子曰：「父王啊，你只需携带一张帐幕形制的简陋席蓐而来，我将先行前往陛下面前恭候。」子闻此言答曰：「善哉，父王！」遂携帐幕形制之席蓐，至王陛下面前，因意气奋发，前往王室，王欣然心悦，予以欢喜相迎。王曰：「父王，久已至此，请坐此座，言说你所愿。」子答曰：
‘‘Dve me goṇā mahārāja, yehi khettaṃ kasāmase;
「大王啊，对我来说，有两族，在其中耕种；
Tesu eko mato deva, dutiyaṃ gaṇha khattiyā’’ti.
其中之一被视为天族，另一则由王族管理。」
Raññā ‘‘kiṃ vadesi, tāta, puna vadehī’’ti vuttepi tameva gāthaṃ āha. Rājā tena virajjhitvā kathitabhāvaṃ ñatvā sitaṃ katvā, ‘‘somadatta, tumhākaṃ gehe bahū maññe goṇā’’ti vatvā ‘‘tumhehi dinnā bahū bhavissanti, devā’’ti vutte bodhisattassa tussitvā brāhmaṇassa soḷasa goṇe alaṅkārabhaṇḍakaṃ nivāsagāmañcassa brahmadeyyaṃ datvā mahantena yasena brāhmaṇaṃ uyyojesīti.
王曰：「父王，你说何意？请再复此言。」子复诵偈颂。国王闻已，心中安然，明了其意，遂以平缓的语气说：「梭摩达多啊，我想你家中族弟甚多，赐予你们的族弟必将为众神所悦。」于是，他便将一座拥有十六族弟、珠宝装饰之宅院、庄园宅坊及婆罗门所供养的仙家之福田，赠与此菩萨，凭着伟大的声望，使该婆罗门荣耀荣华起来。
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘tadā rājā ānando ahosi, brāhmaṇo lāḷudāyī, somadatto pana ahamevā’’ti jātakaṃ samodhānetvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa attano appassutatāya aññasmiṃ vattabbe aññameva vadati. Appassutapuriso hi balibaddasadiso nāma hotī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
师集此法教诲之后，曾导引《生经》云：『当时王名曰难陀，婆罗门名曰拉噜陀耶，索摩达多我亦是也』。因此意指，当时有王难陀，婆罗门拉噜陀耶及索摩达多与我同列。继而明诠曰：『比库们，现今刚才，前说吾人未明其义，而今他人当作言辞。所谓未明者，乃如强弩无力之人。』承此教义，作此偈言：
§152
152.
‘‘Appassutāyaṃ puriso, balibaddova jīrati;
『此未明者之人，身若劳弩而老朽，』
Maṃsāni tassa vaḍḍhanti, paññā tassa na vaḍḍhatī’’ti.
『其肉犹生长，智慧却不能增长。』
Tattha appassutāyanti ekassa vā dvinnaṃ vā paṇṇāsakānaṃ. Atha vā pana vaggānaṃ sabbantimena paricchedena ekassa vā dvinnaṃ vā suttantānaṃ vāpi abhāvena appassuto ayaṃ. Kammaṭṭhānaṃ pana uggahetvā anuyuñjanto bahussutova. Balibaddova jīratīti yathā hi balibaddo jīramāno vaḍḍhamāno neva mātu, na pitu, na sesañātakānaṃ atthāya vaḍḍhati, atha kho niratthakameva jīrati, evamevaṃ ayampi na upajjhāyavattaṃ karoti, na ācariyavattaṃ, na āgantukavattādīni, na bhāvanārāmataṃ anuyuñjati, niratthakameva jīrati, maṃsāni tassa vaḍḍhantīti yathā balibaddassa ‘‘yuganaṅgalādīni vahituṃ asamattho eso’’ti araññe vissaṭṭhassa tattheva vicarantassa khādantassa pivantassa maṃsāni vaḍḍhanti, evameva imassāpi upajjhāyādīhi vissaṭṭhassa saṅghaṃ nissāya cattāro paccaye labhitvā uddhavirecanādīni katvā kāyaṃ posentassa maṃsāni vaḍḍhanti, thūlasarīro hutvā vicarati. Paññā tassāti lokiyalokuttarā panassa paññā ekaṅgulamattāpi na vaḍḍhati, araññe pana gacchalatādīni viya cha dvārāni nissāya taṇhā ceva navavidhamāno ca vaḍḍhatīti attho.
此处“未明者”意指一人或两人，数额或达五十余。又或分支门派，任由区分计数，或若某经文缺失，便称为未明者。彼虽引领修习法门，频读多闻，然如老朽弩失其力，虽身形渐老，非为母亲或父亲后代利益而增长，然而徒然老朽。此犹如既无师道相承，非从外来导师，也非专注修习安住禅定，乃徒然老朽。彼肉体增长，如弓不能承两弩之力，犹如森林游走者，食饮皆充足，其身肉增长，体形庞大而行走。此人与依止师徒、僧团，借四因缘奉行上进，净除烦恼，体肉增长、身心健全，然智慧未能增长。智慧者指世间与出世间智慧，无论一指之量亦无法增长。若如游於林间，立足于二门之上，渴望与烦恼亦生起九种增益，意指未能增长正智，反生诸扰。
Desanāvasāne mahājano sotāpattiphalādīni pāpuṇīti.
教法结束时，众生因善根深厚，得以证入声闻初果等圣果。
Lāḷudāyittheravatthu sattamaṃ. · 喇鲁伍答夷长老事第七。
8. Udānavatthu八、自说事
Anekajātisaṃsāranti imaṃ dhammadesanaṃ satthā bodhirukkhamūle nisinno udānavasena udānetvā aparabhāge ānandattherena puṭṭho kathesi.
诸多生死轮回者，此法师于觉树根下，盘坐如弘誓，鼓励高声诵说，后来阶段因长老欢喜而问曰。
So hi bodhirukkhamūle nisinno sūriye anatthaṅgateyeva mārabalaṃ viddhaṃsetvā paṭhamayāme pubbenivāsapaṭicchādakaṃ tamaṃ padāletvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāme sattesu kāruññataṃ paṭicca paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā taṃ anulomapaṭilomavasena sammasanto aruṇuggamanavelāya sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā anekehi buddhasatasahassehi avijahitaṃ udānaṃ udānento imā gāthā abhāsi –
彼于觉树根下坐，日初升时，于魔力未侵之际，先晨斩断往昔众生留宿之暗无明，午时净透天眼，傍晚以慈悲待众生，依因缘而智识显现，顺逆相互调和，圆满安住于晨曦之际，成就正觉，广大诸佛与数十万佛共汇，发起无畏之声，唱诵此偈言——
§153
153.
‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;
『众多生死轮回，来去不断，永无解脱；
Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.
寻找成家立业者，苦苦于生命反复中。』
§154
154.
‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;
『你见到家产的主因，岂又不知家是不住之处；
Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;
你所有的房舍屋梁全是脆弱破坏的，家宅的基底不稳固；
Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti.
心已远离生灭，贪欲的火焰已扑灭啊』。
Tattha gahakāraṃ gavesantoti ahaṃ imassa attabhāvasaṅkhātassa gehassa kārakaṃ taṇhāvaḍḍhakiṃ gavesanto yena ñāṇena sakkā taṃ daṭṭhuṃ , tassa bodhiñāṇassatthāya dīpaṅkarapādamūle katābhinīhāro ettakaṃ kālaṃ anekajātisaṃsāraṃ anekajātisatasahassasaṅkhātaṃ imaṃ saṃsāravaṭṭaṃ anibbisaṃ taṃ ñāṇaṃ avindanto alabhantoyeva sandhāvissaṃ saṃsariṃ, aparāparaṃ anuvicarinti attho. Dukkhā jāti punappunanti idaṃ gahakārakagavesanassa kāraṇavacanaṃ. Yasmā jarābyādhimaraṇamissitāya jāti nāmesā punappunaṃ upagantuṃ dukkhā, na ca sā tasmiṃ adiṭṭhe nivattati. Tasmā taṃ gavesanto sandhāvissanti attho. Diṭṭhosīti sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhantena mayā idāni diṭṭhosi. Puna gehanti puna imasmiṃ saṃsāravaṭṭe attabhāvasaṅkhātaṃ mama gehaṃ na kāhasi. Sabbā te phāsukā bhaggāti tava sabbā avasesā kilesaphāsukā mayā bhaggā. Gahakūṭaṃ visaṅkhatanti imassa tayā katassa attabhāvagehassa avijjāsaṅkhātaṃ kaṇṇikamaṇḍalampi mayā viddhaṃsitaṃ. Visaṅkhāragataṃ cittanti idāni mama cittaṃ visaṅkhāraṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavasena gataṃ anupaviṭṭhaṃ. Taṇhānaṃ khayamajjhagāti taṇhānaṃ khayasaṅkhātaṃ arahattaṃ adhigatosmīti.
此处谓寻求家产主因者，我于此生命体之家中探究贪欲增长的因缘，由智慧所见，故于灯光之前跪拜灯根，经历诸多世轮回与百千生死名相，终于远离轮回大业，得此智慧而觉知，将连续生死依次考察。痛苦是生死反复再来的理由，这由家产主因探求说明。因老病死是一切生之所致苦，生死永不止息，于未见尽的苦中不能回转；因此求此求道者为获解脱而生。见者者，谓透彻一切智，我如今以贯通智慧称为见者。又说家，即此轮回之生命之家我不属于。说诸房舍屋梁，谓你所有余存邪见烦恼俱皆破坏。说屋基不稳，是此生命之家石壳等无明所破坏。心远离生灭，即我心身远离造作，向无生涅槃之境，不再受其所染。说贪欲消灭者，为贪欲止灭，已成阿拉汉果。
Udānavatthu aṭṭhamaṃ. · 自说事第八。
9. Mahādhanaseṭṭhiputtavatthu九、大财长者子事
Acaritvāti imaṃ dhammadesanaṃ satthā isipatane migadāye viharanto mahādhanaseṭṭhiputtaṃ ārabbha kathesi.
所谓履行此法说，世尊于仙人堕处鹿野苑，守护大富长者子女，初始说法。
So kira bārāṇasiyaṃ asītikoṭivibhave kule nibbatti. Athassa mātāpitaro cintesuṃ – ‘‘amhākaṃ kule mahābhogakkhandho, puttassa no hatthe ṭhapetvā yathāsukhaṃ paribhogaṃ karissāma, aññena kammena kiccaṃ natthī’’ti. Taṃ naccagītavāditamattameva sikkhāpesuṃ. Tasmiṃyeva nagare aññasmiṃ asītikoṭivibhave kule ekā dhītāpi nibbatti. Tassāpi mātāpitaro tatheva cintetvā taṃ naccagītavāditamattameva sikkhāpesuṃ. Tesaṃ vayappattānaṃ āvāhavivāho ahosi. Atha nesaṃ aparabhāge mātāpitaro kālamakaṃsu. Dveasītikoṭidhanaṃ ekasmiṃyeva gehe ahosi. Seṭṭhiputto divasassa tikkhattuṃ rañño upaṭṭhānaṃ gacchati. Atha tasmiṃ nagare dhuttā cintesuṃ – ‘‘sacāyaṃ seṭṭhiputto surāsoṇḍo bhavissati, amhākaṃ phāsukaṃ bhavissati, uggaṇhāpema naṃ surāsoṇḍabhāva’’nti. Te suraṃ ādāya khajjakamaṃse ceva loṇasakkharā ca dussante bandhitvā mūlakande gahetvā tassa rājakulato āgacchantassa maggaṃ olokayamānā nisīditvā taṃ āgacchantaṃ disvā suraṃ pivitvā loṇasakkharaṃ mukhe khipitvā mūlakandaṃ ḍaṃsitvā ‘‘vassasataṃ jīva sāmi, seṭṭhiputta, taṃ nissāya mayaṃ khādanapivanasamatthā bhaveyyāmā’’ti āhaṃsu. So tesaṃ vacanaṃ sutvā pacchato āgacchantaṃ cūḷūpaṭṭhākaṃ pucchi – ‘‘kiṃ ete pivantī’’ti. Ekaṃ pānakaṃ, sāmīti. Manāpajātikaṃ etanti. Sāmi, imasmiṃ jīvaloke iminā sadisaṃ pātabbayuttakaṃ nāma natthīti. So ‘‘evaṃ sante mayāpi pātuṃ vaṭṭatī’’ti thokaṃ thokaṃ āharāpetvā pivati. Athassa nacirasseva te dhuttā pivanabhāvaṃ ñatvā taṃ parivārayiṃsu. Gacchante kāle parivāro mahā ahosi. So satenapi satadvayenapi suraṃ āharāpetvā pivanto iminā anukkameneva nisinnaṭṭhānādīsu kahāpaṇarāsiṃ ṭhapetvā suraṃ pivanto ‘‘iminā mālā āharatha, iminā gandhe, ayaṃ jano jute cheko, ayaṃ nacce, ayaṃ gīte, ayaṃ vādite. Imassa sahassaṃ detha, imassa dve sahassānī’’ti evaṃ vikiranto nacirasseva attano santakaṃ asītikoṭidhanaṃ khepetvā ‘‘khīṇaṃ te, sāmi, dhana’’nti vutte kiṃ bhariyāya me santakaṃ natthīti. Atthi, sāmīti . Tena hi taṃ āharathāti. Tampi tatheva khepetvā anupubbena khettaārāmuyyānayoggādikampi antamaso bhājanabhaṇḍakampi attharaṇapāvuraṇanisīdanampi sabbaṃ attano santakaṃ vikkiṇitvā khādi. Atha naṃ mahallakakāle yehissa kulasantakaṃ gehaṃ vikkiṇitvā gahitaṃ, te taṃ gehā nīhariṃsu. So bhariyaṃ ādāya parajanassa gehabhittiṃ nissāya vasanto kapālakhaṇḍaṃ ādāya bhikkhāya caritvā janassa ucchiṭṭhakaṃ bhuñjituṃ ārabhi.
彼出身于巴拉那西有三千万财富之家。其父母思量道：『我之家乃富豪大族，子当继承业业享受无人他事。』于是以歌舞乐器习教子。彼城亦有另三千万财富之族中女出身，女之父母亦然思量施教女以歌舞乐器。此二家子女俱成婚，父母亦订立如期婚事。次而二族父母临终时，某家有三千万财富一族独居一屋。长者子每日三时朝见国王。此城众人疑虑心虑：『此长者子将酗酒缠绵，成我等麻烦，且若酗酒饮醉且守不住家业。』彼等以酒及肉与盐糖系牢，手持根株坐视其归来，见其饮酒，嘴中吐盐糖，咬根株，说：『长寿百岁，长者子，此事托赖我们食饮无虞。』彼闻言后将至次宅问：『汝等饮何物？』答曰：『酒水也。又云：此乃家俗饮，无他。』彼言：『既然如此，吾亦应饮』，渐次加饮。久而不久，彼等知其酒量，便护其饮酒场所。随往携酒饮者加重以银两安坐，饮酒者饮，且奏言：『以此花环，以此香臭，斯人为舞伎，斯舞伎，斯歌唱，斯乐器，就此千人中取斯二千人，二千者。』如此戏弄，长者子因玩乐遂散三千万财富，众言：『财尽矣，长者子，财止矣。』问家妻曰：『今有家业乎？』曰：『有，主人。』故令携取又散，早晚以田园庄园宅邸等全部家产变卖食用。及其壮年时，卖尽祖传家产，乃至弃屋远去。携妻居他住处，受食乞食以度日。
Atha naṃ ekadivasaṃ āsanasālāya dvāre ṭhatvā daharasāmaṇerehi diyyamānaṃ ucchiṭṭhakabhojanaṃ paṭiggaṇhantaṃ disvā satthā sitaṃ pātvākāsi. Atha naṃ ānandatthero sitakāraṇaṃ pucchi. Satthā sitakāraṇaṃ kathento ‘‘passānanda, imaṃ mahādhanaseṭṭhiputtaṃ imasmiṃ nagare dveasītikoṭidhanaṃ khepetvā bhariyaṃ ādāya bhikkhāya carantaṃ. Sace hi ayaṃ paṭhamavaye bhoge akhepetvā kammante payojayissa, imasmiṃyeva nagare aggaseṭṭhi abhavissa. Sace pana nikkhamitvā pabbajissa, arahattaṃ pāpuṇissa, bhariyāpissa anāgāmiphale patiṭṭhahissa. Sace majjhimavaye bhoge akhepetvā kammante payojayissa, dutiyaseṭṭhi abhavissa, nikkhamitvā pabbajanto anāgāmī abhavissa. Bhariyāpissa sakadāgāmiphale patiṭṭhahissa. Sace pacchimavaye bhoge akhepetvā kammante payojayissa, tatiyaseṭṭhi abhavissa, nikkhamitvā pabbajantopi sakadāgāmī abhavissa , bhariyāpissa sotāpattiphale patiṭṭhahissa. Idāni panesa gihibhogatopi parihīno sāmaññatopi. Parihāyitvā ca pana sukkhapallale koñcasakuṇo viya jāto’’ti vatvā imā gāthā abhāsi –
当时，世尊一日站立在讲堂门口，看见年幼的沙玛内拉接受弃食。于是开口说法。长老阿难随即问及此弃食之因。世尊答说：「看，阿难，此富有的大富商之子，在这城中有三十亿财富，抛弃妻子，行乞出家。若他放弃第一阶段的享乐，行持戒律，将得利益，此城就会有首富；若他离家出家，证得阿拉汉果，妻子得无复来果报住；若他在中期放弃享乐修行，将得利益，则是第二富商；若他离家出家，则得无复来果；妻子得一次来果住；若他在后期放弃享乐，将得利益，则是第三富商；若他离家出家，则成为一次来者；妻子得初果住。现今他已放弃世俗享乐与平凡俗务，且已远离，如同柔软茧羽般出生。」说毕，诵此偈言——
§155
155.
‘‘Acaritvā brahmacariyaṃ, aladdhā yobbane dhanaṃ;
「修持梵行道，青春未得财；
Jiṇṇakoñcāva jhāyanti, khīṇamaccheva pallale.
如老鹭思惟，灭如枯鱼骨。」
§156
156.
‘‘Acaritvā brahmacariyaṃ, aladdhā yobbane dhanaṃ;
「修持梵行道，青春未得财；
Senti cāpātikhīṇāva, purāṇāni anutthuna’’nti.
『感念渔网破损』者，谓渔网破损、断裂。『回忆往昔旧时』者，是谓回忆往昔事。
Tattha acaritvāti brahmacariyavāsaṃ avasitvā. Yobbaneti anuppanne vā bhoge uppādetuṃ uppanne vā bhoge rakkhituṃ samatthakāle dhanampi alabhitvā. Khīṇamaccheti te evarūpā bālā udakassa abhāvā khīṇamacche pallale parikkhīṇapattā jiṇṇakoñcā viya avajhāyanti. Idaṃ vuttaṃ hoti – pallale udakassa abhāvo viya hi imesaṃ vasanaṭṭhānassa abhāvo, macchānaṃ khīṇabhāvo viya imesaṃ bhogānaṃ abhāvo, khīṇapattānaṃ koñcānaṃ uppatitvā gamanābhāvo viya imesaṃ idāni jalathalapathādīhi bhoge saṇṭhāpetuṃ asamatthabhāvo. Tasmā te khīṇapattā koñcā viya ettheva bajjhitvā avajhāyantīti. Cāpātikhīṇāvāti cāpato atikhīṇā, cāpā vinimuttāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā cāpā vinimuttā sarā yathāvegaṃ gantvā patitā, taṃ gahetvā ukkhipante asati tattheva upacikānaṃ bhattaṃ honti, evaṃ imepi tayo vaye atikkantā idāni attānaṃ uddharituṃ asamatthatāya maraṇaṃ upagamissanti. Tena vuttaṃ – ‘‘senti cāpātikhīṇāvā’’ti. Purāṇāni anutthunanti ‘‘iti amhehi khāditaṃ iti pīta’’nti pubbe katāni khāditapivitanaccagītavāditādīni anutthunantā socantā anusocantā sentīti.
其中『不行为』者，是指离开出家生活之处。『青春』者，是指未诞生时（未成立时）无法生起利益，或已成立之利益却因时不当而无法保持，亦因未获财富。『破损』者，此类愚人如无鱼之水域破损的渔网，如枯干的禾苗，长老之鹤般衰微疲乏。此语意谓：如同水不能存在于枯井之中，资源缺乏，诸如鱼的灭尽，如同无鱼的状态，这些享受之物亦无，破损网鹤般起舞飞走无法聚集，如此今诸水源、沼泽等资源的享受已不可获，不能维系统摄。故彼等如破网鹤鸟，止于当处而衰颓。『渔网破损』者，即渔网断裂、被释放之意。此语意谓：如同网已解开，落水奔逃，持网掷水时即成为鱼饵，三者俱已逾越老年，现正处于无能自救而将趋向死亡的状态。是故语云『感念渔网破损』。『往昔旧事回忆』者，谓昔日所食用、所饮用、所歌唱者，现虽为食饮歌唱之事，今已灭尽，彼等为之感怀哀叹、悲痛怀念，以此『感念往昔旧事』。
Desanāvasāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsūti.
讲说终结之时，众多闻者获得了初果等果报。
Mahādhanaseṭṭhiputtavatthu navamaṃ. · 大富长者子事为第九。
Jarāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 老品释义已毕。
Ekādasamo vaggo. · 第十一品。