(8) 3. Ākaṅkhavaggo · (8) 3. 希望品复注
(8) 3. Ākaṅkhavaggo（八）3. 希望品
1-4. Ākaṅkhasuttādivaṇṇanā1-4. 希望经等之义注
§71-74
71-74. Tatiyassa paṭhame sīlassa anavasesasamādānena akhaṇḍādibhāvāpattiyā ca paripuṇṇasīlā. Samādānato paṭṭhāya avicchindanato sīlasamaṅgino. Ettāvatā kirāti (a. ni. 2.37) kira-saddo arucisūcanattho. Tenettha ācariyavādassa attano aruccanabhāvaṃ dīpeti. Sampannasīlāti anāmaṭṭhavisesaṃ sāmaññato sīlasaṅkhepena gahitaṃ. Tañca catubbidhanti ācariyatthero ‘‘catupārisuddhisīlaṃ uddisitvā’’ti āha. Tatthāti catupārisuddhisīle. Jeṭṭhakasīlanti (saṃ. ni. 5.412) padhānasīlaṃ. Ubhayatthāti uddesaniddese. Idha niddese viya uddesepi pātimokkhasaṃvaro bhagavatā vutto ‘‘sampannasīlā’’ti vuttattāti adhippāyo. Sīlaggahaṇañhi pāḷiyaṃ pātimokkhasaṃvaravasena āgataṃ. Tenāha ‘‘pātimokkhasaṃvaroyevā’’tiādi. Tattha avadhāraṇena itaresaṃ tiṇṇaṃ ekadesena pātimokkhantogadhataṃ dīpeti. Tathā hi anolokiyolokane ājīvahetu chasikkhāpadavītikkame gilānapaccayassa apaccavekkhitaparibhoge ca āpatti vihitāti. Tīṇīti indriyasaṃvarasīlādīni. Sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma atthīti sīlapariyāyena tesaṃ katthaci sutte gahitaṭṭhānaṃ nāma kiṃ atthi yathā pātimokkhasaṃvaroti ācariyassa sammukhattā appaṭikkhipantova upacārena pucchanto viya vadati. Tenāha ‘‘ananujānanto’’ti. Chadvārarakkhāmattakamevāti tassa sallahukabhāvamāha cittādhiṭṭhānamattena paṭipākatikabhāvāpattito. Itaresupi eseva nayo. Paccayuppattimattakanti phalena hetuṃ dasseti. Uppādanahetukā hi paccayānaṃ uppatti. Idamatthanti idaṃ payojanaṃ imassa paccayassa paribhuñjaneti adhippāyo. Nippariyāyenāti iminā indriyasaṃvarādīni tīṇi padhānassa sīlassa parivāravasena pavattiyā pariyāyasīlāni nāmāti dasseti.
第七十一至七十四句。第三品第一戒，谓无间断等法受持故，谓具足戒德。以守持不断，谓与戒相应者。大意如此（后略，一二三七节）“kirāti”为准言，表俗语中厌恶之义。于此，师教所说，显其不厌恶之义。所谓具足戒者，为无名别之特异，以通称戒法困摄而成。其戒有四种，师长老说：“称四净戒之戒也。”因言于四净戒中。所谓长者戒（第十五经略文）即精勤戒。二义并含。此处义指约戒法之示明，谓戒禁戒律，世尊称之“具足戒”，此为其总摄之义。戒摄受为巴利语中称作“戒止漏”。故说“为戒止漏者”。由此说“此即是巴提摩卡戒摄。”尔后谓“戒摄戒约及”等等。此中通过戒律约束显示三种戒之合一实体。其义如此。譬如细观察，戒律所禁不善行为，破戒所得罪过，以及致命业起之畏，于此皆具。不善业所守者，即戒身根约，故言三者亦即戒根。本节中所讲，即指感官守节等三戒根。戒者谓得戒段名之意，即戒法总称，有此戒所摄织之总义。此中于某部经文有戒处地名，闻法者如同询问一般，说“未许可之事”，名戒，以表戒轻贱之意。又谓练习极简方便，专心一意，故以“心专注”等称，意思是心专一不散之修持情态。其他亦如是，依因缘发生的名相也。因缘即果生因。因缘谓起因，故言“此为利用此因缘果报而作意，故谓之总称”。末了说不失周至义，指以此感官守戒等三众戒根，以戒基围绕的，名曰完备戒。
Idāni pātimokkhasaṃvarasseva padhānabhāvaṃ byatirekato anvayato ca upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yassā’’tiādimāha. Tattha soti pātimokkhasaṃvaro. Sesānīti indriyasaṃvarādīni. Tasse vāti ‘‘sampannasīlā’’ti ettha yaṃ sīlaṃ vuttaṃ, tasseva. Sampannapātimokkhāti ettha pātimokkhaggahaṇena vevacanaṃ vatvā taṃ vitthāretvā…pe… ādimāha. Yathā aññatthāpi ‘‘idha bhikkhu sīlavā hotī’’ti puggalādhiṭṭhānāya desanāya uddiṭṭhaṃ sīlaṃ ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatī’’ti (vibha. 508) niddiṭṭhaṃ. Kasmā āraddhanti desanāya kāraṇapucchā. Sīlānisaṃsadassanatthanti payojananiddeso. ‘‘Sīlānisaṃsadassanattha’’nti hi ettha byatirekato yaṃ sīlānisaṃsassa adassanaṃ, taṃ imissā desanāya kāraṇanti kasmā āraddhanti? Veneyyānaṃ sīlānisaṃsassa adassanatoti atthato āpanno eva hoti. Tenāha ‘‘sacepī’’tiādi. Sīlānisaṃsadassanatthanti pana imassa atthaṃ vivarituṃ ‘‘tesa’’ntiādi vuttaṃ. Ānisaṃsoti udayo. ‘‘Sīlavā sīlasampanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’’tiādīsu (dī. ni. 3.316; a. ni. 5.213; mahāva. 285) pana vipākaphalampi ‘‘ānisaṃso’’ti vuttaṃ. Ko visesoti ko phalaviseso. Kā vaḍḍhīti ko abbhudayo. Vijjamānopi guṇo yāthāvato vibhāvito eva abhiruciṃ uppādeti, na avibhāvito, tasmā ekantato ānisaṃsakittanaṃ icchitabbamevāti dassetuṃ ‘‘appeva nāmā’’tiādimāha.
现今即以巴提摩卡戒摄行为，作为戒品的代表而分辨，由是说“yassā”等句。其戒谓巴提摩卡戒摄及其它感官守戒等。此所谓“具足戒”即于此中谓戒法，此即“戒摄戒”的语言说明，接着详述……如又有他处说“有比库具戒”，默示该人依戒而住，谓“戒摄戒已经守持”，如此明示。问缘何当初起修习戒法？谓为表达戒相的缘故。问缘何起始戒法？谓对戒失却的不同显现。师曰：“若发生戒失危害”等语谓果位因果。此指戒法之缘起，一切缘生皆为因。本意为利益即利用此缘果所示，用意清楚。终之，则戒的纪律感官守节等三众戒以戒为中心发生，以戒包围的，名为完满戒。
Piyoti piyāyitabbo. Piyassa nāma dassanaṃ ekantato abhinanditabbaṃ hotīti āha ‘‘piyacakkhūhi sampassitabbo’’ti. Pītisamuṭṭhānappasannasommarūpapariggahañhi cakkhu ‘‘piyacakkhū’’ti vuccati. Tesanti sabrahmacārīnaṃ. Manavaḍḍhanakoti pītimanassa paribrūhanato uparūpari pīticittasseva uppādanako. Garuṭṭhāniyoti garukaraṇassa ṭhānabhūto. Jānaṃ jānātīti ñāṇena jānitabbaṃ jānāti. Yathā vā aññe ajānantāpi jānantā viya pavattanti, na evamayaṃ, ayaṃ pana jānanto eva jānāti. Passaṃ passatīti dassanabhūtena paññācakkhunā passitabbaṃ passati, passanto eva vā passati. Evaṃ sambhāvanīyoti evaṃ viññutāya paṇḍitabhāvena sambhāvetabbo. Sīlesvevassa paripūrakārīti sīlesu paripūrakārī eva bhaveyyāti. Evaṃ uttarapadāvadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Evañhi iminā padena uparisikkhādvayaṃ anivattitameva hoti. Yathā pana sīlesu paripūrakārī nāma hoti, taṃ phalena dassetuṃ ‘‘ajjhatta’’ntiādi vuttaṃ. Vipassanādhiṭṭhānasamādhisaṃvattanikatāya hi idha sīlassa pāripūrī, na kevalaṃ akhaṇḍādibhāvamattaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘yāni kho pana tāni akhaṇḍāni…pe… samādhisaṃvattanikānī’’ti. Evañca katvā uparisikkhādvayaṃ sīlassa sambhārabhāvena gahitanti sīlassevettha padhānaggahaṇaṃ siddhaṃ hoti. Sīlānurakkhakā hi cittekaggatāsaṅkhārapariggahā. Anūnenāti akhaṇḍādibhāvena, kassaci vā ahāpanena upapannena. Ākārenāti karaṇena sampādanena.
谓“可爱者当被爱护”。所谓爱护即指以专一之见乐爱无二的感染，言“须以仁慈之眼观察”。由因受喜悦之法，色身通达清净明朗，称为“仁慈之眼”。此称谓在诸圣行者之间常见。名为“悦心增进”，谓由怡悦心念温暖保持，能生起对喜悦之事。所谓“厚重衣服”指亲切包容之基根。所谓“知晓”指以智慧而洞明。犹如他人虽不知也如知者观之，但此处专称为知者独自了知。谓“见”即由智慧眼观察应见之法，是真正见之人自观自知。所谓“成长”谓以智慧之知觉使生起潜能。谓是以此智慧之力而成长。故言“应当如是培育”，谓应以此智慧观察之力来调治。谓于戒法中，以此为补益者也。此为上文所说，是维持戒法不可或缺之法。修习内在禅定观想具足者，故非止断法单独，正所谓“有多种不间断禅定相随”的意义。由此以上两项，更以戒为核心，维持成戒律完整行。守护戒者乃以心专一代行。所谓“略微”即即使受损害也不弃灭。所谓“以行动成就”谓以‘行为’落实维持之意。
Ajjhattanti vā attanoti vā ekaṃ ekatthaṃ, byañjanameva nānaṃ. Bhummatthe cetaṃ, ‘‘samatha’’nti upayogavacanaṃ ‘‘anū’’ti iminā upasaggena yoge siddhanti āha ‘‘attano cittasamathe yutto’’ti. Tattha cittasamatheti cittassa samādhāne. Yuttoti aviyutto pasuto. Yo sabbena sabbaṃ jhānabhāvanāya ananuyutto, so taṃ bahi nīharati nāma. Yo ārabhitvā antarā saṅkocaṃ āpajjati, so taṃ vināseti nāma. Yo pana īdiso ahutvā jhānaṃ upasampajja viharati, so anirākatajjhānoti dassento ‘‘bahi anīhaṭajjhāno’’tiādimāha. Nīharaṇavināsatthañhi idaṃ nirākaraṇaṃ nāma. ‘‘Thambhaṃ niraṃkatvā nivātavuttī’’tiādīsu (su. ni. 328) cassa payogo daṭṭhabbo.
所谓“内在”即自己或分别，谓一点一点，如诸声响。所谓‘根基处’谓以禅定为用语，谓随其附加前缀而成，谓“心之禅定生起已结合”。谓“结合”即未结合者为分散迷乱。若一切皆未结合之者，名为弃除。若行为已起，心产生收缩，谓此为破坏。若没有此行为，入禅定修习者即为‘非破坏禅定’。谓“收摄、灭除”，此谓无散乱之义。谓“云消散后雨止”。类此诸句，乃描绘心理现象过程之语。
Sattavidhāya anupassanāyāti ettha aniccānupassanā, dukkhānupassanā, anattānupassanā, nibbidānupassanā, virāgānupassanā, nirodhānupassanā, paṭinissaggānupassanāti imā sattavidhā anupassanā. Suññāgāragato bhikkhu tattha laddhakāyavivekatāya samathavipassanāvasena cittavivekaṃ paribrūhento yathānusiṭṭhapaṭipattiyā lokaṃ sāsanañca attano visesādhigamaṭṭhānabhūtaṃ suññāgārañca upasobhayamāno guṇavisesādhiṭṭhānabhāvāpādanena viññūnaṃ atthato taṃ brūhento nāma hotīti vuttaṃ ‘‘brūhetā suññāgārāna’’nti. Tenāha ‘‘ettha cā’’tiādi. Ekabhūmakādipāsāde kurumānopi pana neva suññāgārānaṃ brūhetāti daṭṭhabbo. Suññāgāraggahaṇena cettha araññarukkhamūlādi sabbaṃ padhānānuyogakkhamaṃ senāsanaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ.
所谓七种观察法，是指无常观察、苦观察、无我观察、厌离观察、出离观察、灭亡观察、放弃观察等七种观法。游方比库入空寂处，因远离身体，禅定观照进展，心志增明，致能深入世间教法，广泛修持于空寂林等处，并以众多善法为依止而修习。以智者之观应说此等，是谓“空寂者宜加描述”。又说即便在孤寂林中，有所说法亦不可无之。因林中遍植诸法，其净处要地完整，应当具备诸戒律聚集之处以安住。
Ettāvatā yathā taṇhāvicaritadesanā paṭhamaṃ taṇhāvasena āraddhāpi taṇhāpadaṭṭhānattā mānadiṭṭhīnaṃ mānadiṭṭhiyo osaritvā kamena papañcattayadesanā jātā, evamayaṃ desanā paṭhamaṃ adhisīlasikkhāvasena āraddhāpi sīlapadaṭṭhānattā samathavipassanānaṃ samathavipassanāyo osaritvā kamena sikkhāttayadesanā jātāti veditabbā. Ettha hi ‘‘sīlesvevassa paripūrakārī’’ti ettāvatā adhisīlasikkhā vuttā, ‘‘ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno’’ti ettāvatā adhicittasikkhā, ‘‘vipassanāya samannāgato’’ti ettāvatā adhipaññāsikkhā. ‘‘Brūhetā suññāgārāna’’nti iminā pana samathavasena suññāgāravaḍḍhane adhicittasikkhā, vipassanāvasena adhipaññāsikkhāti evaṃ dvepi sikkhā saṅgahetvā vuttā. Ettha ca ‘‘ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno’’ti imehi padehi sīlānurakkhikā eva cittekaggatā kathitā, ‘‘vipassanāyā’’ti iminā padena sīlānurakkhiko saṅkhārapariggaho.
大意如是：犹如欲爱之法初次开示，即以欲爱初发，因过度执著视见转成我执，使得烦恼之业生起；今本教法初教戒行时，亦如以戒法初发，然其因缘众多，亦以止禅、观禅心智转移，继之起修集习之领域，谓有止、观两禅修法，以及依此而生之慧学并成一体，即内心专注和不执著，及慧之生起。曰：“戒行之人，补益戒法者也。”是谓戒法之补充者。悦心禅定者为心专注之根基。慧学则推动观念觉察者。二为相协，是三学合一。故谓：“心专注者为戒护持者。”观慧一体者为持戒具足之根基。
Kathaṃ cittekaggatā sīlamanurakkhati? Yassa hi cittekaggatā natthi, so byādhimhi uppanne vihaññati, so byādhivihato vikkhittacitto sīlaṃ vināsetvāpi byādhivūpasamaṃ kattā hoti. Yassa pana cittekaggatā atthi, so taṃ byādhidukkhaṃ vikkhambhetvā samāpattiṃ samāpajjati, samāpannakkhaṇe dukkhaṃ dūragataṃ hoti, balavataraṃ sukhamuppajjati. Evaṃ cittekaggatā sīlamanurakkhati. Kathaṃ saṅkhārapariggaho sīlamanurakkhati? Yassa hi saṅkhārapariggaho natthi, tassa ‘‘mama rūpaṃ mama viññāṇa’’nti attabhāve balavamamattaṃ hoti, so tathārūpesu dubbhikkhabyādhibhayādīsu sampattesu sīlaṃ nāsetvāpi attabhāvaṃ posetā hoti. Yassa pana saṅkhārapariggaho atthi, tassa attabhāve balavamamattaṃ vā sineho vā na hoti, so tathārūpesu dubbhikkhabyādhibhayādīsu sampattesu sacepissa antāni bahi nikkhamanti, sacepi ussussati visussati, khaṇḍākhaṇḍiko vā hoti satadhāpi sahassadhāpi, neva sīlaṃ vināsetvā attabhāvaṃ posetā hoti. Evaṃ saṅkhārapariggaho sīlaṃ anurakkhati.
念心专注如何护持戒律？念心若无专注，便如患病之人，心意散乱，在病苦中颠倒，即使戒律未毁，也只能暂时减轻病苦。若念心专注，则能驱散病苦，入于定境，定得之时，苦远离，生起强烈的安乐。由此观之，念心专注护持戒律。行法执著如何护持戒律？若无行法执著，则自我本性产生强烈的根深蒂固念，即「我即是形色，我即是识」之见，在种种不善业、病苦、恐惧等现象中，即使戒律面对破坏，自我本性仍然维持。若有行法执著，则自我本性牢固或不强，或有爱染或无爱染，彼时若游离诸相、出离内境，或心清净明净，虽片段漏失，一百或一千次，戒律未坏，自我本性依然维持。由此可见，行法执著能护持戒律。
‘‘Brūhetā suññāgārāna’’nti iminā pana tasseva ubhayassa brūhanā vaḍḍhanā sātaccakiriyā dassitā. Evaṃ bhagavā yasmā ‘‘sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ…pe… bhāvanīyo cā’’ti ime cattāro dhamme ākaṅkhantena natthaññaṃ kiñci kātabbaṃ, aññadatthu sīlādiguṇasamannāgateneva bhavitabbaṃ. Īdiso hi sabrahmacārīnaṃ piyo hoti manāpo garu bhāvanīyo. Vuttampi hetaṃ –
“当宣讲空屋之家”——以此语显示彼此双方的促进与增长之缘。世尊因此说：“众出家众中受人爱戴、受人尊重、值得修习的，只此四法，无他可行。因这四者众出家众受人爱戴，得人喜悦、尊敬、值得修习。对此有显著原因——
‘‘Sīladassanasampannaṃ , dhammaṭṭhaṃ saccavedinaṃ;
“具戒德、信解正法、诚说真理,
Attano kamma kubbānaṃ, taṃ jano kurute piya’’nti. (dha. pa. 217);
他人虽作過恶业，然因己业德，仍受他人亲善。”（《法句经·217偈》）
Tasmā ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ…pe… sīlesvevassa paripūrakārī…pe… suññāgārāna’’nti vatvā idāni yasmā paccayalābhādiṃ patthayantenapi idameva karaṇīyaṃ, na aññaṃ kiñci, tasmā ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu lābhī assa’’ntiādimāha. Lābhī assanti lābhāsāya saṃvarasīlaparipūraṇaṃ pāḷiyaṃ āgataṃ. Kimīdisaṃ bhagavā anujānātīti? Na bhagavā sabhāvena īdisaṃ anujānāti, mahākāruṇikatāya pana puggalajjhāsayena evaṃ vuttanti dassento ‘‘na bhagavā’’tiādimāha. Tattha ghāsesanaṃ chinnakatho, na vācaṃ payuttaṃ bhaṇeti chinnakatho mūgo viya hutvā obhāsaparikathānimittaviññattipayuttaṃ ghāsesanaṃ vācaṃ na bhaṇe, na katheyyāti attho. Puggalajjhāsayavasenāti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘yesaṃ hī’’tiādimāha. Raso sabhāvabhūto ānisaṃso rasānisaṃso.
因此，世尊说：“比库啊，比库应盼望受人爱戴……戒行完具……常住空舍。”现在既通过因缘果报得见此法，当行此法，无他可作。故世尊说：“比库当盼望得利。”“得利”者，为了得此利乐，必应完善守护戒法，此戒法从巴利语意即“净戒”，这是必要之法。世尊允许如此吗？世尊并非从众众说此，而是以其大悲心与对人之观察，如此言说“非世尊言”之显明。此即言不以会众文字说法，亦非随口言出，非聋哑般无言，而是有言语之根基，不成片言只语。如以人心观察之，意在表明“己身亲近者”多有此言。言“味”，是自性之缘，味与因缘相应。
Paccayadānakārāti cīvarādipaccayadānavasena pavattakārā. Mahapphalā mahānisaṃsāti ubhayametaṃ atthato ekaṃ, byañjanameva nānaṃ. ‘‘Pañcime, gahapatayo, ānisaṃsā’’tiādīsu (mahāva. 285) hi ānisaṃsasaddo phalapariyāyopi hoti. Mahantaṃ vā lokiyasukhaṃ phalanti pasavantīti mahapphalā, mahato lokuttarasukhassa paccayā hontīti mahānisaṃsā. Tenāha ‘‘lokiyasukhena phalabhūtenā’’tiādi.
“因缘施予”指衣钵等因缘的施受，是所起之缘起法。大果报、大缘起乃是其二者，从意义上说，二者为一体，乃相辅相成之义。正如“诸五缘起家族”中（《大本经285经文》）所说，“缘起”一词亦是果报之称。大果报指于世间乐趣为大功德，大缘起指为由大涅槃乐而为依止。故言“由世间乐而为果报”。
Peccabhavaṃ gatāti petūpapattivasena nibbattiṃ upagatā. Te pana yasmā idha katakālakiriyā kālena katajīvitupacchedā honti, tasmā vuttaṃ ‘‘kālakatā’’ti. Sassusasurā ca tappakkhikā ca sassusasurapakkhikā. Te ñātiyonisambandhena āvāhavivāhasambandhavasena sambaddhā ñātī. Sālohitāti yonisambandhavasena. Ekalohitabaddhāti ekena samānena lohitasambandhena sambaddhā. Pasannacittoti pasannacittako. Kālakato pitā vā mātā vā petayoniyaṃ uppannoti adhikārato viññāyatīti vuttaṃ. Mahānisaṃsameva hotīti tassa tathāsīlasampannattāti adhippāyo.
因生起于罪业故，属于饿鬼道的生起。彼等因为此处时间作业，会随着时间消亡其生命，故称之为『时间所限者』。砂苏沙罗天及塔婆迦翼天亦是砂苏沙罗翼天。彼等亲属因缘如血缘关系、婚姻关系而相连为亲属。『沙罗希塔』即因血缘关系而相连。『独一血缘相系者』指以同样血缘关系相连。『善心者』谓其心清净。『时间所限者』指父或母出生于饿鬼道，已明证此理，此谓其具有相应权能。此乃因其道德完善而具大能力者。
Ajjhottharitāti madditā. Na ca maṃ arati saheyyāti maṃ ca arati na abhibhaveyya na maddeyya na ajjhotthareyya. Uppannanti jātaṃ nibbattaṃ. Sīlādiguṇayutto hi aratiñca ratiñca sahati ajjhottharati, madditvā tiṭṭhati, tasmā īdisamattānaṃ icchantenapi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti dasseti. Cittutrāso bhāyatīti bhayaṃ, ārammaṇaṃ bhāyati etasmāti bhayaṃ. Taṃ duvidhampi bhayaṃ bheravañca sahati abhibhavatīti bhayabheravasaho. Sīlādiguṇayutto hi bhayabheravaṃ sahati ajjhottharati, madditvā tiṭṭhati ariyakoṭiyavāsī mahādattatthero viya.
『今被提升』指兴奋。又说，『不应使我愤怒，不应忍受我，也不应支配我，使我兴奋，也不应兴奋提升我』。『已现者』即已出生、已消亡。有道德及其他善法者能忍受愤怒与欢喜，兴奋而安住，故明示此类人应是具有道德及善法者，即便是他人起欲念亦然。心有惧怕者谓其为惧怖，心中恐怖对象为恐怖。此恐怖分为二种，兼有惊骇，乃至强制之谓。具有道德及其他善法者能承受恐怖及惊骇，安住兴奋，如同圣众长老大达陀那样。
Thero kira maggaṃ paṭipanno aññataraṃ pāsādikaṃ araññaṃ disvā ‘‘idhevajja samaṇadhammaṃ katvā gamissāmī’’ti maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle saṅghāṭiṃ paññapetvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Rukkhadevatāya dārakā therassa sīlatejena sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā vissaramakaṃsu. Devatāpi sakalarukkhaṃ cālesi. Thero acalova nisīdi. Sā devatā dhūmāyi pajjali. Neva sakkhi theraṃ cāletuṃ. Tato upāsakavaṇṇenāgantvā vanditvā aṭṭhāsi. ‘‘Ko eso’’ti vuttā ‘‘ahaṃ, bhante, tasmiṃ rukkhe adhivatthā devatā’’ti avoca. Tvaṃ ete vikāre akāsīti. Āma, bhanteti. ‘‘Kasmā’’ti ca vuttā āha ‘‘tumhākaṃ, bhante, sīlatejena dārakā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā vissaramakaṃsu, sāhaṃ tumhe palāpetuṃ evamakāsi’’nti. Thero āha ‘‘atha kasmā ‘idha, bhante, mā vasatha, mayhaṃ aphāsuka’nti paṭikacceva nāvacāsi, idāni pana mā maṃ kiñci avaca, ‘ariyakoṭiyamahādatto amanussabhayena gato’ti vacanato lajjāmi, tenāhaṃ idheva vasissaṃ, tvaṃ pana ajjekadivasaṃ yattha katthaci vasāhī’’ti. Evaṃ sīlādiguṇayutto bhayabheravasaho hoti, tasmā īdisamattānaṃ icchantenapi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti dasseti. Dutiyādīni uttānatthāni.
长老曾行修道，见一处幽雅林地，说：『就在这里，依沙门法修行，我们将修习此道』。遂走入一树根下，展开袈裟，铺设席子而坐。树神的子女因长老道德威力不能近前接触而感惊恐，遂闻知此事，树神亦移开整棵树。长老如山般稳坐。该树神燃香薰烟，不使长老被扰。后来一侍者来拜，立于旁，问道：『此人是谁？』长老答言：『我，尊者，是此树下的护树神』。侍者言：『你今无烦恼？』长老答：『是的，尊者』。侍者又问：『何以至此？』答曰：『因你们因道德威力无法接近，因此我令你们离开』。长老又言：『刚才你说“这儿，尊者，不要停留，我即不同意”，我未回应，今亦未言“圣众长老大达陀已获非人之所”，甚感羞愧，我便在此安住，你则随意去处安居』。此显示具有道德及善法之人能承受恐怖及惊骇，安住兴奋。第二及以后的句段略。
Ākaṅkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 希望经等之义注已毕。
5-10. Migasālāsuttādivaṇṇanā5-10. 弥嘎萨喇经等之义注
§75-80
75-80. Pañcame imassa hi puggalassa sīlavirahitassa paññā sīlaṃ paridhovatīti akhaṇḍādibhāvāpādanena sīlaṃ ādimajjhapariyosānesu paññāya suvisodhitaṃ karoti. Yassa hi abbhantare sīlasaṃvaro natthi, ugghaṭitaññutāya pana cātuppadikagāthāpariyosāne paññāya sīlaṃ dhovitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ paññāya sīlaṃ dhovati nāma seyyathāpi santatimahāmatto.
75-80节。第五说是，此人无道德则无智慧；但智慧能根据道德，经过不间断的清净，自始至终连贯净化道德。若其内心缺乏道德约束，依违断无常等四句偈末以智慧洗涤道德，并以破除烦恼之理解，得成阿拉汉果。此谓以智慧净化道德，如同以大量水清洗尘垢。
Sīlavā pana paññaṃ dhovati. Yassa (dī. ni. aṭṭha. 1.317) hi puthujjanassa sīlaṃ saṭṭhiasītivassāni akhaṇḍaṃ hoti, so maraṇakālepi sabbakilese ghātetvā sīlena paññaṃ dhovitvā arahattaṃ gaṇhāti kandarasālapariveṇe mahāsaṭṭhivassatthero viya. There kira maraṇamañce nipajjitvā balavavedanāya nitthunante tissamahārājā ‘‘theraṃ passissāmī’’ti gantvā pariveṇadvāre ṭhito taṃ saddaṃ sutvā pucchi ‘‘kassa saddo aya’’nti. Therassa nitthunanasaddoti. ‘‘Pabbajjāya saṭṭhivassena vedanāpariggahamattampi na kataṃ, idāni na taṃ vandissāmī’’ti nivattitvā mahābodhiṃ vandituṃ gato. Tato upaṭṭhākadaharo theraṃ āha ‘‘kiṃ no, bhante, lajjāpetha, saddhopi rājā vippaṭisārī hutvā ‘na vandissāmī’ti gato’’ti. Kasmā, āvusoti? Tumhākaṃ nitthunanasaddaṃ sutvāti. ‘‘Tena hi me okāsaṃ karothā’’ti vatvā vedanaṃ vikkhambhetvā arahattaṃ patvā daharassa saññaṃ adāsi ‘‘gacchāvuso, idāni rājānaṃ amhe vandāpehī’’ti. Daharo gantvā ‘‘idāni kira theraṃ vandathā’’ti āha. Rājā susumārapatitena theraṃ vandanto ‘‘nāhaṃ ayyassa arahattaṃ vandāmi, puthujjanabhūmiyaṃ pana ṭhatvā rakkhitasīlameva vandāmī’’ti āha. Evaṃ sīlena paññaṃ dhovati nāma. Sesaṃ vuttameva. Chaṭṭhādīsu natthi vattabbaṃ.
有德者以智慧净化自身道德。论曰：外凡人道德六十七年不断，即便临终时亦能消除一切污垢，以道德洗净智慧，得成阿拉汉，正如伟长老在金刚树下安坐六十多年。有一天长老卧于临终床，因病极痛，王希达磨来访，闻声立于闺门，问：“此声为何？”答复乃长老临终喘息声。王言：“修行六十年，承受痛苦也曾多次，今我不拜你了。”遂转身欲去礼拜大觉者。侍者劝曰：“尊者莫害羞，王虽失智，未拜你是其过。”长老越病苦，悟道而入灭，将青年解脱。青年去告王曰：“今即应礼拜长老。”王闻言毕恭毕敬答曰：“我不拜阿拉汉，只拜仍身在人间之诚守戒律之人。”此即以道德净化智慧之例。第六等后续未述。
Migasālāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 弥嘎萨喇经等之义注已毕。
Ākaṅkhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 希望品之义注已毕。