7. Mahāvaggo · 7. 大品
7. Mahāvaggo第七 大品
1-2. Hiriottappasuttādivaṇṇanā第一至第二 惭愧经等注释
§65-66
65-66. Sattamassa paṭhamaṃ uttānameva. Dutiye tayo saṃvaṭṭāti āposaṃvaṭṭo, tejosaṃvaṭṭo, vāyosaṃvaṭṭoti tayo saṃvaṭṭā. Tisso saṃvaṭṭasīmāti ābhassarā, subhakiṇhā, vehapphalāti tisso saṃvaṭṭasīmā. Yadā hi kappo tejena saṃvaṭṭati vinassati, tadā ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati. Yadā āpena saṃvaṭṭati, tadā subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati. Yadā vāyunā saṃvaṭṭati, tadā vehapphalato heṭṭhā vāyunā viddhaṃsati. Vitthārato pana sadāpi ekaṃ buddhakkhettaṃ vinassati. Buddhakkhettaṃ nāma tividhaṃ hoti jātikkhettaṃ āṇākkhettaṃ visayakkhettanti. Tattha jātikkhettaṃ nāma dasasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti, yaṃ tathāgatassa paṭisandhigahaṇādīsu kampati. Āṇākkhettaṃ koṭisahassacakkavāḷapariyantaṃ, yattha ratanasuttaṃ (khu. pā. 6.1 ādayo; su. ni. 224 ādayo) khandhaparittaṃ (a. ni. 4.67; cūḷava. 251) dhajaggaparittaṃ (saṃ. ni. 1.249). Āṭānāṭiyaparittaṃ (dī. ni. 3.275 ādayo), moraparittanti (jā. 1.2.17-18) imesaṃ parittānaṃ ānubhāvo vattati. Visayakkhettaṃ anantamaparimāṇaṃ, yaṃ ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti vuttaṃ. Evametesu tīsu buddhakkhettesu ekaṃ āṇākkhettaṃ vinassati. Tasmiṃ pana vinassante jātikkhettaṃ vinaṭṭhameva hoti. Vinassantañca ekatova vinassati, saṇṭhahantampi ekatova saṇṭhahati.
六十五至六十六节。关于七种轮转，第一种轮转专指上升。第二种有三种轮转，称为水的轮转、火的轮转和风的轮转，这三者称为三种轮转界限。所谓三种轮转界限是指光亮体、清净体、移动体这三种轮转界限。因为当风轮转时，火就被风烧毁；当水轮转时，水则被水融化；当风轮转时，风又被风破坏。尽管如此，扩展开来，永远只有一个佛土不灭。佛土有三种，即生土、绕土和境土。其中生土约为十万天地范围，是如来在再来时所依止的地方；绕土约有一千万天地范围，里面诵持宝经、保护五蕴和保持法旗等护法护持行为流转不息；境土则是无限广大，据说是“随所欲求”的境界。在这三种佛土界限中，有一个绕土消灭时，生土也随之消灭。生土和绕土是同一时同时消失，彼此相依存不离。
Tīṇi saṃvaṭṭamūlānīti rāgadosamohasaṅkhātāni tīṇi saṃvaṭṭakāraṇāni. Rāgādīsu hi akusalamūlesu ussannesu loko vinassati. Tathā hi rāge ussannatare agginā vinassati, dose ussannatare udakena, mohe ussannatare vātena. Keci pana ‘‘dose ussannatare agginā, rāge udakenā’’ti vadanti.
三种轮转的根本，即是由贪、嗔、痴三毒所起的三种轮转因。因为由贪等不善之根增长，世界便生灭。具体说，因贪旺盛而燃烧烧毁，因嗔旺盛而用水溶灭，因痴旺盛而风吹破坏。也有人说是“因嗔旺盛由火灭，因贪由水灭”，这是不同说法。
Tīṇi kolāhalānīti kappakolāhalaṃ, buddhakolāhalaṃ, cakkavattikolāhalanti tīṇi kolāhalāni. Tattha ‘‘vassasatasahassamatthake kappuṭṭhānaṃ nāma bhavissatī’’tiādinā devatāhi ugghositasaddo kappakolāhalaṃ nāma hoti. ‘‘Ito vassasatasahassamatthake loko vinassissati, mettaṃ, mārisā, bhāvetha karuṇaṃ muditaṃ upekkha’’nti manussapathe devatā ghosantiyo caranti. ‘‘Vassasahassamatthake buddho uppajjissatī’’ti buddhakolāhalaṃ nāma hoti. ‘‘Ito vassasahassamatthake buddho uppajjitvā dhammānudhammappaṭipanno saṅgharatanena parivārito dhammaṃ desento vicarissatī’’ti devatā ugghosanti. ‘‘Vassasatamatthake pana cakkavattī uppajjissatī’’ti cakkavattikolāhalaṃ nāma hoti. ‘‘Ito vassasatamatthake sattaratanasampanno cātuddīpissaro sahassaparivāro vehāsaṅgamo cakkavattī rājā uppajjissatī’’ti devatā ugghosanti.
所谓三种吵闹，指世界火灾、佛陀出世和转轮圣王出世这三种大动乱。因此以“百千年后大火灾将生”为名，是由天神发出的世界火灾之声。再者，以“未来世间将灭，诸人当修慈悲喜舍”为人道德劝诫者，是佛陀出世轰动之声。又以“百年后将出转轮圣王”为名，是转轮圣王出世喧声。天神们以此宣告三种吵闹的来临。
Aciraṭṭhena na dhuvāti udakabubbuḷādayo viya na ciraṭṭhāyitāya dhuvabhāvarahitā. Assāsarahitāti supinake pītapānīyaṃ viya anulittacandanaṃ viya ca assāsavirahitā.
如同水泡不长久，有生必灭，缘起而无常；同样，人世一切生物及世间现象畅流不息，却无永恒寿命。再如无味甘露、清凉檀香，虽悦人神识，却瞬息消散不持久。
Upakappanameghoti kappavināsakameghaṃ sandhāya vadati. Yasmiñhi samaye kappo agginā nassati, āditova kappavināsakamahāmegho uṭṭhahitvā koṭisatasahassacakkavāḷe ekamahāvassaṃ vassati. Manussā tuṭṭhahaṭṭhā sabbabījāni nīharitvā vapanti. Sassesu pana gokhāyitakamattesu jātesu gadrabharavaṃ ravanto ekabindumpi na vassati, tadā pacchinnaṃ pacchinnameva vassaṃ hoti. Tenāha ‘‘tadā nikkhantabījaṃ..pe… ekabindumpi devo na vassatī’’ti. ‘‘Vassasatasahassa accayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissatī’’tiādinā devatāhi vuttavacanaṃ sutvā yebhuyyena manussā ca bhummadevatā ca saṃvegajātā aññamaññaṃ muducittā hutvā mettādīni puññānī katvā devaloke nibbattanti, avīcito paṭṭhāya tuccho hotīti.
所谓破坏世界的毁灭云，指的是毁灭世界的云层。在此时，世界因火灾毁灭，起如初般的巨大毁灭云，覆盖千万天地的范围，时间长久漫长。此时人们心情烦恼，万物尽绝。牛和马频繁生育，但无人下雨，只有积雨季节微弱零星降雨。此时种子消逝无存，正如经中所言，当时连一滴雨都不降。又称“百千年后世界毁灭”。天人与人之间心生激动，互相轻视，于是以慈悲善行积福回向天界。若由此迟疑不决，将一无所获，财物消散无返。
Pañca bījajātānīti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañca bījāni jātāni. Tattha mūlabījanti vacā, vacattaṃ, haliddaṃ, siṅgiveranti evamādi. Khandhabījanti assattho, nigrodhoti evamādi. Phaḷubījanti ucchu, veḷu, naḷoti evamādi. Aggabījanti ajjukaṃ, phaṇijjakanti evamādi. Bījabījanti vīhiādi pubbaṇṇañceva muggamāsādiaparaṇṇañca. Paccayantarasamavāye visadisuppattiyā visesakāraṇabhāvato ruhanasamatthe sāraphale niruḷho bīja-saddo tadatthasiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘bījabīja’’nti ‘‘rūparūpaṃ (visuddhi. 2.449) dukkhadukkha’’nti (saṃ. ni. 4.327) yathā. Yathā phalapākapariyantā osadhirukkhā veḷukadaliādayo.
所谓五种种子类，即根种子、蕴种子、果种子、火种子和种种种子共五种。所谓根种子，是指言、言说法、藏红花和辛香等。所谓蕴种子，是指虾蛄和无花果树等。所谓果种子，是指芦苇、竹子和芦苇茎等。所谓火种子，是指艾蒿和蚺蛇等。所谓种种种子，是指稻谷类及前生后世等。因缘与共同相互作用而生起，称为特殊因缘。因缘成熟时，如果实成熟，草木与果实依次出现，种子的名称才得以确立。此故称之为根种子等，用以区分，如「种子中的种子」或如「色相中的色相」等。正如药树在果成熟时呈现。
Yaṃ kadācītiādīsu yanti nipātamattaṃ. Kadācīti kismiñci kāle. Karahacīti tasseva vevacanaṃ. Dīghassa addhunoti dīghassa kālassa. Accayenāti atikkamena. Sesamettha uttānameva.
“曾几何时”等诸词乃指时相之谓。“曾几何时”指某一特定时间点；“动作”指此处语词意义；“加长”则意指延续时段之长；“超过”为超越之意；“终止”则谓其止尽。
Hiriottappasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 惭愧经等注释完毕。
3. Nagaropamasuttavaṇṇanā第三 城市譬喻经注释
§67
67. Tatiye paccante bhavaṃ paccantimaṃ. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.4) viya alaṅkāravacano parikkhārasaddoti āha ‘‘nagarālaṅkārehi alaṅkata’’nti. Parivāravacanopi vaṭṭatiyeva ‘‘satta samādhiparikkhārā’’tiādīsu (dī. ni. 3.330) viya. Nemaṃ vuccati thambhādīhi anupatabhūmippadesoti āha ‘‘gambhīraāvāṭā’’ti, gambhīraṃ bhūmiṃ anuppaviṭṭhāti attho. Suṭṭhu sannisīdāpitāti bhūmiṃ nikhanitvā sammadeva ṭhapitā.
第六十七条言：第三种而后生起的存在称为“世间的载具”，如“战车、戒律的装备、禅那的骨干、轮回之力”等等（参考《相应部经·第五篇第四节》），这些词汇为装饰辞称，称作装备意指“以城池之装饰比附”。环绕的文字则如同“三界七禅那的装备”（引自《长部注释》第三百三十节）。此处非指阻碍等不合之处，而云“深邃水渊”，意指深远广阔之地面。地面能得妥善安置，则谓“正确安坐”。
Anupariyāyeti etenāti anupariyāyo, soyeva pathoti anupariyāyapatho, parito pākārassa anuyāyamaggo.
“Anupariyāyo”意谓依随、跟随之行为，即沿绕、围绕境地行走之道。
Hatthiṃ ārohanti ārohāpayanti cāti hatthārohā (dī. ni. ṭī. 1.163). Yena hi payogena puriso hatthino ārohanayoggo hoti, hatthissa taṃ payogaṃ vidhāyantānaṃ sabbesampetesaṃ gahaṇaṃ. Tenāha ‘‘sabbepī’’tiādi. Tattha hatthācariyā nāma ye hatthino hatthārohakānañca sikkhāpakā. Hatthivejjā nāma hatthibhisakkā. Hatthibandhā nāma hatthīnaṃ pādarakkhakā. Ādi-saddena hatthīnaṃ yavapadāyakādike saṅgaṇhāti. Assārohā rathikāti etthāpi eseva nayo. Rathe niyuttā rathikā. Ratharakkhā nāma rathassa āṇirakkhakā. Dhanuṃ gaṇhanti gaṇhāpenti cāti dhanuggahā, issāsā dhanusippassa sikkhāpakā ca. Tenāha ‘‘dhanuācariyā issāsā’’ti. Celena celapaṭākāya yuddhe akanti gacchantīti celakāti āha – ‘‘ye yuddhe jayaddhajaṃ gahetvā purato gacchantī’’ti. Yathā tathā ṭhite senike brūhakaraṇavasena tato tato calayanti uccālentīti calakā. Sakuṇagghiādayo viya maṃsapiṇḍaṃ parasenāsamūhaṃ sāhasikamahāyodhatāya chetvā chetvā dayanti uppatitvā gacchantīti piṇḍadāyakā. Dutiyavikappe piṇḍe dayanti janasammadde uppatantā viya gacchantīti piṇḍadāyakāti attho veditabbo. Uggatuggatāti thāmajavaparakkamādivasena ativiya uggatā, udaggāti attho. Pakkhandantīti attano vīrasūrabhāvena asajjamānā parasenaṃ anupavisantīti attho. Thāmajavabalaparakkamādisampattiyā mahānāgā viya mahānāgā. Ekasūrāti ekākisūrā attano sūrabhāveneva ekākino hutvā yujjhanakā. Sajālikāti savammikā. Saraparittāṇanti cammaparisibbitaṃ kheṭakaṃ, cammamayaṃ vā phalakaṃ. Gharadāsayodhāti attano dāsayodhā.
“大象登高且助升”称为“象登升”，此谓人以特定方式令象得以上升，象即为此动作之持用者，构成完整行为。谓之“全部协作者”等。此中“象戏”指象及其训练师。“象医”即看护象之人。“象足护”是护持象脚者。以词首词缀统摄象之饲粮等。驴升高者称“马车夫”，牵引者为“马车拉”。“弓持者”谓持弓者，射者为弓箭师。故称“弓行者、射师”。开展战斗旗帜前进者名为“持旗者”，此谓战斗中携胜利旗者。“移动者”如军队中负责指挥引领者，或如特定鸟兽群中献食者，分散聚合般献食。献食者也谓“食具施主”。“激烈进犯”表达猛烈猛攻，如如龙；“分离进退”表其振奋勇猛，未退缩後有进犯。龙之强势乃因此能力巨大。单勇者为单独强者，群勇者则为集体勇士。执网捕捉者为捕网者。纺织者名为“纺织者”。以树木敲打者意谓自己的奴仆与侍从。
Sampakkhandanalakkhaṇāti saddheyyavatthuno evametanti sampakkhandanalakkhaṇā. Sampasādanalakkhaṇāti pasīditabbe vatthusmiṃ pasīdanalakkhaṇā. Okappanasaddhāti okkantitvā pakkhanditvā adhimuccanaṃ. Pasādanīye vatthusmiṃ pasīdanaṃ pasādasaddhā. Ayaṃ anudhammoti ayaṃ navannaṃ lokuttaradhammānaṃ anulomadhammo. Nibbidābahuloti ukkaṇṭhanābahulo. Saddhā bandhati pātheyyanti saddhā nāmāyaṃ sattassa maraṇavasena mahāpathaṃ saṃvajato mahākantāraṃ paṭipajjato mahāviduggaṃ pakkhandato pātheyyapuṭaṃ bandhati, sambalaṃ vissajjetīti attho. Saddhañhi uppādetvā dānaṃ deti, sīlaṃ rakkhati, uposathakammaṃ karoti. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘saddhā bandhati pātheyya’’nti. Sirīti issariyaṃ. Issariye hi abhimukhībhūte thalatopi jalatopi bhogā āgacchantiyeva. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘sirī bhogānamāsayo’’ti. Saddhā dutiyā purisassa hotīti purisassa devaloke, manussaloke ceva nibbānañca gacchantassa saddhā dutiyā hoti, sahāyakiccaṃ sādheti. Bhattapuṭādīti ādi-saddena dutiyikādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Anekasarasatāti anekasabhāvatā, anekakiccatā vā. Sesaṃ suviññeyyameva.
“聚合特征”即指应依信物，此为全称聚合之特征。信心安稳特征乃指对象已可信赖。具断恶心意谓斩断逃逸、离弃视线。信心事物中具信心定心，此乃超世间正法之一。怀弃之多即极度烦恼多。信为约束因路，行于长途大荒，断绝大迷惑，断除通达之障碍。信生则布施，守护戒律，行伍波萨他仪轨。此称“信心约束功德”。尊贵如权势；以尊贵对人而言，土地水源亦皆顺其意而得。故谓“尊贵为财富之源”。信心乃人第二助缘，助其生于天、人间及涅槃，通达生存所需。善友习共名为“二者”，应集众。多宝褒美乃指多种性质或种类或功用。余义须详察。
Nagaropamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 城市譬喻经注释完毕。
4. Dhammaññūsuttavaṇṇanā第四 知法者经注释
§68
68. Catutthe suttageyyādidhammaṃ jānātīti dhammaññū. Tassa tasseva suttageyyādinā bhāsitassa tadaññassa suttapadatthassa bodhakassa saddassa atthakusalatāvasena atthaṃ jānātīti atthaññū. ‘‘Ettakomhi sīlena samādhinā paññāyā’’ti evaṃ yathā attano pamāṇajānanavasena attānaṃ jānātīti attaññū. Paṭiggahaṇaparibhogapariyesanavissajjanesu mattaṃ jānātīti mattaññū. Niddese pana paṭiggahaṇamattaññutāya eva paribhogādimattaññutā pabodhitā hotīti paṭiggahaṇamattaññutāva dassitā. ‘‘Ayaṃ kālo uddesassa, ayaṃ kālo paripucchāya, ayaṃ kālo yogassa adhigamāyā’’ti evaṃ kālaṃ jānātīti kālaññū. Tattha pañca vassāni uddesassa kālo, dasa paripucchāya, idaṃ atisambādhaṃ, atikkhapaññassa tāvatā kālena tīretuṃ asakkuṇeyyattā dasa vassāni uddesassa kālo, vīsati paripucchāya, tato paraṃ yoge kammaṃ kātabbaṃ. Khattiyaparisādikaṃ aṭṭhavidhaṃ parisaṃ jānātīti parisaññū. Bhikkhuparisādikaṃ catubbidhaṃ, khattiyaparisādikaṃ manussaparisaṃyeva puna catubbidhaṃ gahetvā aṭṭhavidhaṃ vadanti apare. Niddese panassa khattiyaparisādicatubbidhaparisaggahaṇaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Imaṃ me sevantassa akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, tasmā ayaṃ puggalo sevitabbo, vipariyāyato añño asevitabbo’’ti sevitabbāsevitabbapuggalaṃ jānātīti puggalaparoparaññū. Evañhi tesaṃ puggalānaṃ paroparaṃ ukkaṭṭhanihīnataṃ jānāti nāma. Niddesepissa sevitabbāsevitabbapuggale vibhāvanameva samaṇakathākatanti daṭṭhabbaṃ.
第六十八条谓：第四者即闻法者，称为懂法者。由其闻法者所说，闻其法理者即为法意领导，属于熟知法义之人。以持戒、禅定、智慧为度量，自觉自身而称为自悟者。对取受、使用和求取等事以适量知悉称为中智者。阐述中，单指对适量受持之知见较为说明。谓“此时机适合教学，适合问答，适合获证”等，称为时机智者。所称时机含五年教学期、十年问答期，此乃过饱和，过度智慧因三度时势无法过去。十年为教学时长，二十年方可实证。称为贵族议会共有八种议事者，僧团共有四种，贵族议会亦有四种，共八种有人说。经述见此贵族议会和四种议员结合八种谈判方式。谓“此人为我辅佐者，恶法消除，善法增益，因此此人应接近，不应背离”，于是知其相应缘起。如此众生对彼此所接续互助情形皆共知晓。附言说明所提接近或远离人员为辩士之言。
Dhammaññūsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 知法经义注释完毕。
5-6. Pāricchattakasuttādivaṇṇanā5-6. 波利差德咖经等义注释
§69-70
69-70. Pañcame patitapalāsoti patitapatto. Ettha paṭhamaṃ paṇḍupalāsataṃ, dutiyaṃ pannapalāsatañca vatvā tatiyaṃ jālakajātatā, catutthaṃ khārakajātatā ca pāḷiyaṃ vuttā. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana mahāgovindasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.294) imameva pāḷiṃ āharitvā dassentena paṭhamaṃ paṇḍupalāsataṃ, dutiyaṃ pannapalāsatañca vatvā tatiyaṃ khārakajātatā, catutthaṃ jālakajātatā ca dassitā. Evañhi tattha vuttaṃ – ‘‘pāricchattake pupphamāne ekaṃ vassaṃ upaṭṭhānaṃ gacchanti, te tassa paṇḍupalāsabhāvato paṭṭhāya attamanā honti. Yathāha –
第六十九至七十节。所谓 ‘‘第五名为陨落莲花’’者，即 ‘‘陨花’’。此处首先说 ‘‘蓮花之陨落’’，次说 ‘‘稻谷之陨落’’，第三说 ‘‘网状生莲’’，第四说 ‘‘硬壳生莲’’。在《长部注疏》中，尤其是在《大迦毗罗卫经注》中（长部注第2卷第294页），取此巴利文版本作如下说示：首先是 ‘‘蓮花之陨落’’，其次是 ‘‘稻谷之陨落’’，再是 ‘‘硬壳生莲’’，最后是 ‘‘网状生莲’’。如此示现即是说：『在雨季时，头冠花盛开时，有一整年持续的在此奉养，故因蓮花之陨落，众生皆自负其义。』此义如次所述——
Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro, paṇḍupalāso hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti ‘paṇḍupalāso dāni pāricchattako, koviḷāro, na cirasseva pannapalāso bhavissatī’ti. Yasmiṃ samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako, koviḷāro, pannapalāso hoti, jālakajāto hoti, khārakajāto hoti, kuṭumalakajāto hoti, korakajāto hoti, attamanā, bhikkhave , devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti ‘korakajāto dāni pāricchattako koviḷāro, na cirasseva sabbapāliphullo bhavissatī’ti.
世尊时说：‘比库们，在此时节，天界三十三天之降雨时，覆满蓝靛色花的冠花盛开，其自负自重，诸天当时皆言：“此时乃是蓝靛冠花之季节，冠花盛开，稻谷之陨落当难长存。”又，于此时天界诸天的冠花，不仅有蓝靛冠花，亦有网状、硬壳、四棱和囊状等不同品种。其自负其重，诸天当时亦云：“现今之四棱冠花当是降雨季节之冠花，且不可长时间茂盛开满。”’
Līnatthappakāsiniyampi (dī. ni. ṭī. 2.294) ettha evamattho dassito – pannapalāsoti patitapatto. Khārakajātoti jātakhuddakamakuḷo. Ye hi nīlapattakā ativiya khuddakā makuḷā, te ‘‘khārakā’’ti vuccanti. Jālakajātoti tehiyeva khuddakamakuḷehi jātajālako sabbaso jālo viya jāto. Keci pana ‘‘jālakajātoti ekajālo viya jāto’’ti atthaṃ vadanti. Pāricchattako kira khārakaggahaṇakāle sabbatthakameva pallaviko hoti, te cassa pallavā pabhassarapavāḷavaṇṇasamujjalā honti. Tena so sabbaso samujjalanto tiṭṭhati. Kuṭumalajātoti sañjātamahāmakuḷo. Korakajātoti sañjātasūcibhedo sampativikasamānāvattho. Sabbapāliphulloti sabbaso phullitavikasitoti. Ayañca anukkamo dīghabhāṇakānaṃ vaḷañjanānukkamena dassito, na ettha ācariyassa virodho āsaṅkitabbo.
长部注疏中进一步说明：所谓稻谷之陨落者，指稻谷陨落。所谓硬壳生莲者，指莲花成簇，花头较小。那些深蓝色而过于小密的莲花成簇者，便称为 ‘‘硬壳莲花’’。所谓网状生莲者，就是与小莲花成簇的网状莲花相同，整体如网般织成一片。有人说网状生莲指“一朵网状花”。雨季之冠花多为硬壳类型，盛开之时枝叶茂盛遍布，且花色光彩鲜明，至为显著。因此整体呈现颜色鲜明光耀之状而立。囊状生莲者，是指莲花成簇后形成大簇的状。四棱生莲者，是指莲花成簇，并各有所不同位置有四条分枝样貌。所谓遍开花满者，即指全部开满且充分盛开之状。此乃依照长篇说话者的叙述习惯而作，且不应视为对本注释师的反对。
Kantanakavātoti devānaṃ puññakammapaccayā pupphānaṃ chindanakavāto. Kantatīti chindati. Sampaṭicchanakavātoti chinnānaṃ chinnānaṃ pupphānaṃ sampaṭiggaṇhakavāto. Cinantoti nānāvidhabhattisannivesavasena nicinaṃ karonto. Aññataradevatānanti nāmagottavasena apaññātadevatānaṃ. Reṇuvaṭṭīti reṇusaṅghāto. Kaṇṇikaṃ āhaccāti sudhammāya kūṭaṃ āhantvā.
所谓麦秆风，是指天界因善业功德而生的能够折断花朵的风。所谓麦秆，即是折断。所谓切断风，是指对于断裂花朵的整体聚合起断绝作用的风。所谓切断者，是指有各种形态的风，它们如同搬运并折断花朵一般。有些称名为某些没有智慧的天，谓之 ‘‘无知天’’。所谓尘群，指尘埃的集合。所谓取尘者，是指为守护正法而打击邪法者。
Anupharaṇānubhāvoti khīṇāsavassa bhikkhuno kittisaddassa yāva brahmalokā anupharaṇasaṅkhāto ānubhāvo. Pabbajjānissitaṃ hotīti pabbajjāya catupārisuddhisīlampi dassitamevāti adhippāyo. Paṭhamajjhānasannissitantiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Idha pana ubhayato paricchedo heṭṭhā sīlato upari arahattato ca paricchedassa dassitattā. Tenetaṃ vuttanti tena kāraṇena etaṃ ‘‘catupārisuddhisīlaṃ pabbajjānissitaṃ hotī’’tiādivacanaṃ vuttaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānameva.
所谓无污染感应者，是指清净入灭比库所获之名声所及诸梵天界的感应体验。所谓出家所依，是指出家后显示的四大清净戒律等法门的涵摄。所谓初禅所依等，乃据此理而应知其义。此处有二重划分，下者是从戒上方及阿拉汉境位的划分法门。就此以故，说是 ‘‘四大清净戒律所依’’等言。
Pāricchattakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 波利差德咖经等义注释完毕。
7. Bhāvanāsuttavaṇṇanā7. 修习经义注释
§71
71. Sattame atthassa asādhikā ‘‘bhāvanaṃ ananuyuttassā’’ti vuttattā. Sambhāvanattheti ‘‘api nāma evaṃ siyā’’ti vikappanattho sambhāvanattho. Evañhi loke siliṭṭhavacanaṃ hotīti ekameva saṅkhaṃ avatvā aparāya saṅkhāya saddhiṃ vacanaṃ loke siliṭṭhavacanaṃ hoti yathā ‘‘dve vā tīṇi vā udakaphusitānī’’ti. Sammā adhisayitānīti pādādīhi attanā nesaṃ kiñci upaghātaṃ akarontiyā bahivātādiparissayapariharaṇatthaṃ sammadeva upari sayitāni. Upariattho hettha adhi-saddo. Utuṃ gaṇhāpentiyāti tesaṃ allasinehapariyādānatthaṃ attano kāyusmāvasena utuṃ gaṇhāpentiyā. Tenāha ‘‘usmīkatānī’’ti. Sammā paribhāvitānīti sammadeva sabbaso kukkuṭavāsanāya vāsitāni. Tenāha ‘‘kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānī’’ti. Ettha ca sammāparisedanaṃ kukkuṭagandhaparibhāvanañca sammāadhisayanasammāparisedananipphattiyā ānubhāvanipphāditanti daṭṭhabbaṃ. Sammāadhisayaneneva hi itaradvayaṃ ijjhati. Na hi sammāadhisayanato visuṃ sammāparisedanassa sammāparibhāvanassa ca kāraṇaṃ atthi. Tena pana saddhiṃyeva itaresaṃ dvinnampi ijjhanato vuttaṃ.
第七义无对立，因 ‘‘修习不偏离’’之故。所谓修习，即 ‘‘也应是如此谈论’’的意思，亦含潜在异义。世间存在不完备语词，譬如 ‘‘二或三积水池’’之类。所谓正当的禅定定力，即通过自身下肢不伤害他人，且斩除外境之苦恼，正当地安住上方清净。正当意即发出正声。所谓致热，乃为去除自身炽热烦恼。故云 ‘‘发热’’。所谓正当调伏，意即正确地生活于鸡舍衣服内。故云 ‘‘穿着鸡舍气味的衣服’’。于此处应见：正确的调伏与正确的汗水及正确的汗臭，是调伏时所得的现成感受。正确的调伏仅凭正确安住即可令他二者灭除。故于语句中说 ‘‘同时对彼此皆是所喜’'。
Tividhakiriyākaraṇenāti sammāadhisayanāditividhakiriyākaraṇenāti attho. Kiñcāpi ‘‘evaṃ aho vata me’’tiādinā na icchā uppajjeyya kāraṇassa pana sampāditattā, atha kho bhabbāva te abhinibbhijjitunti yojanā. Kasmā bhabbāti āha ‘‘te hi yasmā tāyā’’tiādi. Sayampīti aṇḍāni. Pariṇāmanti paripākaṃ bahinikkhamanayogyataṃ. Yathā kapālassa tanutā ālokassa anto paññāyamānassa kāraṇaṃ, tathā kapālassa tanutāya nakhasikhāmukhatuṇḍakānaṃ kharatāya ca allasinehapariyādānaṃ kāraṇavacananti daṭṭhabbaṃ. Tasmāti ālokassa anto paññāyamānato sayañca paripākagatattā.
三种行为方式的遣词者，意指从正确专注开始的三种行为方式。因某人说『如此啊，我真是……』等语时，不生起欲望，此乃因其其原因已成就，故此情境可说如实确立。因何谓如此呢？说『因为这正是缘故』等语。『受精卵』者为胚胎。『变化』指成熟、分娩、适合出胎之时。如同头骨的轻薄是光明尽头的缘故，又如头骨的轻薄缘于指甲、须发、牙齿的锐利与坚硬、脂肪的包裹等因素，称为成因语。由此可见，光明尽头的智慧与成熟也属于胚胎之性。
Opammasampaṭipādananti opammatthassa upameyyena sammadeva paṭipādanaṃ. Tanti opammasampaṭipādanaṃ. Evanti idāni vuccamānākārena. Atthenāti upameyyatthena saṃsandetvā saha yojetvā. Sampādanena sampayuttadhammavasena ñāṇassa tikkhabhāvo veditabbo. Ñāṇassa hi sabhāvato satinepakkato ca tikkhabhāvo, samādhivasena kharabhāvo, saddhāvasena vippasannabhāvo. Pariṇāmakāloti balavavipassanākālo. Vaḍḍhikāloti vuṭṭhānagāminivipassanākālo. Anulomaṭṭhāniyā hi vipassanā gahitagabbhā nāma tadā maggagabbhassa gahitattā. Tajjātikanti tassa vipassanānuyogassa anurūpaṃ. Satthāpi avijjaṇḍakosaṃ paharati, desanāpi vineyyasantānagataṃ avijjaṇḍakosaṃ paharati, yathāṭhāne ṭhātuṃ na deti.
『比拟并如法实行』指对比拟之义，借助比拟以正确实践。此为比喻之法。现今如此说，是借用此义。『义』者，指在意比拟义时，排除杂异并结合之。由完成而与智慧相关，须知智慧之三种性质。因智慧自然含有对正念之熟习，故具有明确不动性质；因定力，具有强固性质；因信心，具清净明朗性质。『变化时』指强盛的正见观察时期。『增长时』指增长往上之观察时期。『顺应比准者』指此时观照甚深的禅修者，是名具禅修生命力者。『同类者』言指禅观依止。师亦破无明障蔽，宣讲说戒律相续之无明障蔽，如同不能当处执行。
Olambakasaṅkhātanti olambakasuttasaṅkhātaṃ. ‘‘Pala’’nti hi tassa suttassa nāmaṃ. Cāretvā dāruno heṭṭhā dosajānanatthaṃ ussāpetvā. Gaṇḍaṃ haratīti palagaṇḍoti etena ‘‘palena gaṇḍahāro palagaṇḍoti pacchimapade uttarapadalopena niddeso’’ti dasseti. Gahaṇaṭṭhāneti hatthena gahetabbaṭṭhāne . Sammadeva khipīyanti etena kāyaduccaritādīnīti saṅkhepo, pabbajjāva saṅkhepo pabbajjāsaṅkhepo. Tena vipassanaṃ anuyuñjantassa puggalassa ajānantasseva āsavānaṃ parikkhayo idha vipassanānisaṃsoti adhippeto.
『Olambakasaṅkhāta』者，指名为Olambaka的经文聚集。『Pala』是此经名称。计言抛弃了恶行以防生恶因。『携带囊肿』者，称呼为『携囊肿』，此谓担起负担的教义。『Gahaṇaṭṭhāna』指应用手把持处。『Sammadeva khipīyanti』者，从此概言身行恶事等行为的速断。简称舍去，意谓出家。对修习禅观者，如不知过去习气，则此禅观乃断除有漏者之基础。
Hemantikena kāraṇabhūtena, bhummatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ, hemantiketi attho. Paṭippassambhantīti paṭippassaddhaphalāni honti. Tenāha ‘‘pūtikāni bhavantī’’ti. Mahāsamuddo viya sāsanaṃ agādhagambhīrabhāvato. Nāvā viya yogāvacaro mahoghuttarato. Pariyāyanaṃ viyāti parito aparāparaṃ yāyanaṃ viya. Khajjamānānanti khādantena viya udakena khepiyamānabandhanānaṃ. Tanubhāvoti pariyuṭṭhānapavattiyā asamatthatāya dubbalabhāvo. Vipassanāñāṇapītipāmojjehīti vipassanāñāṇasamuṭṭhitehi pītipāmojjehi. Okkhāyamāneti vipassanākammaṭṭhāne vīthippaṭipāṭiyā okkhāyamāne, paṭisaṅkhānupassanāya vā okkhāyamāne. Saṅkhārupekkhāya pakkhāyamāne. Dubbalatā dīpitā ‘‘appakasireneva saṃyojanāni paṭippassambhanti, pūtikāni bhavantī’’ti vuttattā.
以冬季为缘故，或以土地为本，此为缘言。冬季意指寒冷季节。『平静无忧』指种种平静结果。故说『有冷风』。经典如广大海洋般，教法广大深奥。比作舟行于大水。轮转不断，如船行不断。『失去』指如水流失去被困。『身状』者，因删除释放不稳定之特性而显示弱性。因禅观之智而生欢喜喜悦。『出入息念修习』时于考察道路实践中出现的超越束缚现象。因观察兴衰、分别时解除。因观察禅具时转换。因软弱受激发，故说『如同尘埃般束缚被解除，故有清凉』。
Bhāvanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 修习经义注释完毕。
8-9. Aggikkhandhopamasuttādivaṇṇanā8-9. 火蕴譬喻经等义注释
§72-73
72-73. Aṭṭhame passatha nūti api passatha. Mahantanti vipulaṃ. Aggikkhandhanti aggisamūhaṃ. Ādittanti padittaṃ. Sampajjalitanti samantato pajjalitaṃ accivipphuliṅgāni muñcantaṃ. Sajotibhūtanti samantato uṭṭhitāhi jālāhi ekappabhāsamudayabhūtaṃ. Taṃ kiṃ maññathāti taṃ idāni mayā vuccamānatthaṃ kiṃ maññathāti anumatiggahaṇatthaṃ pucchati. Yadettha satthā aggikkhandhāliṅganaṃ kaññāliṅganañca ānesi, tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ārocayāmī’’tiādimāha.
请观看第七十二、七十三节。『第八处请观』亦即请观第八次。『广大者』意指广大无边。『火蕴』指火之聚集体。『着火者』指着燃起来的。『光明焰烛』指四面燃烧的光焰，透过各种缝隙显现。现今所言者为此，询问意见，以确定所说是否合适。佛陀当曾将火蕴及火的界限引入教训。为此目的而说道『今就此解释』等语。
Dussīlassāti nissīlassa sīlavirahitassa. Pāpadhammassāti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvassa. Asucisaṅkassarasamācārassāti aparisuddhatāya asuci hutvā saṅkāya saritabbasamācārassa. Dussīlo hi kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ asukena kataṃ bhavissatī’’ti paresaṃ āsaṅkā hoti. Kenacideva karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘kacci nu kho ime mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’’ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāro . Paṭicchannakammantassāti lajjitabbatāya paṭicchādetabbakammantassa. Assamaṇassāti na samaṇassa. Salākaggahaṇādīsu ‘‘ahampi samaṇo’’ti micchāpaṭiññāya samaṇapaṭiññassa. Aseṭṭhacāritāya abrahmacārissa. Uposathādīsu ‘‘ahampi brahmacārī’’ti micchāpaṭiññāya brahmacāripaṭiññassa. Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā antopūtikassa. Chadvārehi rāgādikilesānussavanena tintattā avassutassa. Sañjātarāgādikacavarattā sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca kasambujātassa.
『恶行者』指无戒之缺乏戒律者。『恶法者』指由于缺戒而生恶趣落入低劣堕落之性者。『污染、不净行』者，指不净而起疑问且错乱的行为。恶行因见恶行有损害故生他心忧虑。某些行为者见行持损害，生他心怀疑。隐匿行为者，于害羞而应遮盖者隐瞒其行。『非沙门者』指非沙门之行为。于持杖等法，因错误意念称自己为沙门，但这是错误隶属。以不净行为与非出家行为相对应。于雨季等比喻以错误信誓称自己为出家人，实则戒漏。因恶业而内心不安，未得安宁。用六门破断染污生起烦恼，故于善人中应当断除。
Vālarajjuyāti vālehi katarajjuyā. Sā hi kharatarā hoti. Ghaṃseyyāti mathanavasena ghaṃseyya. Teladhotāyāti telena nisitāya. Paccorasminti patiurasmiṃ, abhimukhe uramajjheti adhippāyo. Ayosaṅkunāti saṇḍāsena. Pheṇuddehakanti pheṇaṃ uddehetvā uddehetvā, anekavāraṃ pheṇaṃ uṭṭhāpetvāti attho. Evamettha saṅkhepato pāḷivaṇṇanā veditabbā. Navamaṃ uttānameva.
『马尾绳』者，以马尾毛所制之绳也。此绳较为粗糙。『摩擦』者，以研磨之力而摩擦也。『经油磨砺』者，以油磨砺使其锋利也。『当胸』者，即对向胸膛，意谓正对胸口中央也。『铁钩』者，即铁钳也。『泡沫翻涌』者，谓一再涌生泡沫，意即多次使泡沫升起也。如是，此处应以简略之方式了知巴利文之注释。第九经自明，无需另解。
Aggikkhandhopamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 火聚喻经等之解释已毕。
10. Arakasuttavaṇṇanā10. 阿拉咖经之解释
§74
74. Dasame parittanti ittaraṃ. Tenāha ‘‘appaṃ thoka’’nti. Pabandhānupacchedassa paccayabhāvo idha jīvitassa raso kiccanti adhippetanti āha ‘‘sarasaparittatāyapī’’ti. Tadadhīnavuttitāyapi hi ‘‘yo, bhikkhave, ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo’’ti vacanato parittaṃ khaṇaparittatāyapi. Paramatthato hi atiparitto sattānaṃ jīvitakkhaṇo ekacittakkhaṇappavattimattoyeva. Yathā nāma rathacakkaṃ pavattamānampi ekeneva nemippadesena pavattati, tiṭṭhamānampi ekeneva tiṭṭhati, evamevaṃ ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitaṃ tasmiṃ citte niruddhamatte satto niruddhoti vuccati. Yathāha ‘‘atīte cittakkhaṇe jīvittha na jīvati na jīvissati. Anāgate cittakkhaṇe na jīvittha na jīvati jīvissati. Paccuppanne cittakkhaṇe na jīvittha jīvati na jīvissati.
第七十四条，谓谓第十节有别解说。故言“略少之棍”是也。于割断束缚之因缘上，此处谓生命之根本功能与用事，故为概要。亦有言曰：“众生虽有痼疾，但持久生命者又有百年或更长寿者。”此言意指间断的生命存续亦属短暂临时。究竟而言，众生之生命瞬间处于极为短暂专注之流转。譬如马车轮即使转动，亦为一瞬间触地及一瞬间未触地，如此不断交替。生命亦复如是，故以众生生命于心识断续而不连续，故称为受限制之生。又言云，“过去之瞬间生命，无所谓生也无所谓灭，未来之瞬间亦无生灭，现时之瞬间亦同无生灭。”
‘‘Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā;
“生命即自性存在，欢喜苦楚等皆是根本自身。”
Ekacittasamāyuttā, lahuso vattate khaṇo.
“一念相应，瞬息轻易转变如是。”
‘‘Ye niruddhā marantassa, tiṭṭhamānassa vā idha;
“被断灭者虽为死亡者，或是生者于此也。”
Sabbepi sadisā khandhā, gatā appaṭisandhikā.
“诸蕴均同，已去者不可复返。”
‘‘Anibbattena na jāto, paccuppannena jīvati;
「未曾出生者不生，现前者活着；唯识所破，世俗名相乃归真实。」
Cittabhaṅgā mato loko, paññatti paramatthiyā’’ti. (mahāni. 10);
「心为破灭，此世虚妄，名相不过为方便之所现。」（此文出自《大异部经》第十章）
Lahusanti lahukaṃ. Tenāha ‘‘lahuṃ uppajjitvā nirujjhanato lahusa’’nti. Parittaṃ lahusanti ubhayaṃ panetaṃ appakassa vevacanaṃ. Yañhi appakaṃ, taṃ parittañceva lahukañca hoti. Idha pana āyuno adhippetattā rassanti vuttaṃ hoti. Mantāyanti karaṇatthe etaṃ bhummavacananti āha ‘‘mantāya boddhabbaṃ, paññāya jānitabbanti attho’’ti. Mantāyanti vā manteyyanti vuttaṃ hoti, mantetabbaṃ mantāya upaparikkhitabbanti attho. Paññāya jānitabbanti jānitabbaṃ jīvitassa parittabhāvo bahudukkhādibhāvo. Jānitvā ca pana sabbapalibodhe chinditvā kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ. Yasmā itthi jātassa amaraṇaṃ, appaṃ vā bhiyyo vassasatato upari appaṃ aññaṃ vassasataṃ appatvā vīsaṃ vā tiṃsaṃ vā cattālīsaṃ vā paṇṇāsaṃ vā saṭṭhi vā vassāni jīvati, evaṃdīghāyuko pana atidullabho. ‘‘Asuko hi evaṃ ciraṃ jīvatī’’ti tattha tattha gantvā daṭṭhabbo hoti. Tattha visākhā upāsikā vīsasataṃ jīvati, tathā pokkharasātibrāhmaṇo, brahmāyubrāhmaṇo, bāvariyabrāhmaṇo, ānandatthero, mahākassapattheroti . Anuruddhatthero pana vassasatañceva paṇṇāsañca vassāni. Bākulatthero vassasatañceva saṭṭhi ca vassāni, ayaṃ sabbadīghāyuko, sopi dve vassasatāni na jīvi.
「轻微者消减。」因此说「轻微生起而灭止以消减」。两词皆为消减，然其中微弱不同；既为微弱，则同为消减。此处论寿命之长短，则以寿命之长短为其所凭依而论。采用计谋于因缘之上，谓此为通计言，即「计谋者宜知，依智慧而了达其义。」所谓「计谋」或作「计量」，意在「该知计量，乃寿命保护及多苦之理。」了知此义之后，当割断一切迷惑，坚行应行善法，奉持出离行。此女生命尚存时，若不死，则常寿加增：或七十年，或百余年，或增三十、四十、五十、六十年，如此等寿命极长，实属罕见。曰：「晩年常活久长者极为罕见。」往此处逐一观之得见：如维萨卡居士活五十年，犹如婆罗门波伽罗萨，天寿婆罗门，巴瓦利婆罗门，犹如阿难长老、大咖萨巴长老等。阿努儒达长老亦活至百余及五十年，跋阇罗长老亦活百年及六十年，此皆极长命者，然即便是这两位长老，亦无一生过两百年者。
Arakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 阿拉咖经之解释已毕。
Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 大品之解释已毕。