7. Mahāvaggo · 7. 大品
7. Mahāvaggo7. 大品
1. Hiriottappasuttavaṇṇanā1. 惭愧经注释
§65
65. Sattamassa paṭhame hatūpanisoti hataupaniso chinnapaccayo. Yathābhūtañāṇadassananti taruṇavipassanā. Nibbidāvirāgoti balavavipassanā ceva maggo ca. Vimuttiñāṇadassananti arahattavimutti ca paccavekkhaṇā ca.
65. 关于七种法门第一者称为灭因，意即断然断除的因缘。所谓如实智慧观见，即是少年时修习的观察禅那。厌离无欲，称为力量观察禅那，同时这亦是道法所在。解脱智慧观见，即是阿拉汉的解脱与反观诸法。
2. Sattasūriyasuttavaṇṇanā2. 七个太阳经注释
§66
66. Dutiye yasmā ayaṃ sattasūriyadesanā tejosaṃvaṭṭadassanavasena pavattā, tasmā tayo saṃvaṭṭā, tisso saṃvaṭṭasīmā, tīṇi saṃvaṭṭamūlānī, tīṇi kolāhalānīti ayaṃ tāva āditova imassa suttassa purecārikakathā veditabbā. Sā visuddhimagge (visuddhi. 2.403) pubbenivāsānussatiniddese vitthāritāva. Etadavocāti aniccakammaṭṭhānikānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ ajjhāsayena upādinnakānaṃ anupādinnakānaṃ saṅkhārānaṃ vipattidassanatthaṃ etaṃ ‘‘aniccā, bhikkhave, saṅkhārā’’tiādisattasūriyopamasuttantaṃ avoca. Tattha aniccāti hutvā abhāvaṭṭhena aniccā. Saṅkhārāti upādinnakaanupādinnakā saṅkhāradhammā. Addhuvāti evaṃ aciraṭṭhena na dhuvā. Anassāsikāti asassatabhāvena assāsarahitā. Alamevāti yuttameva.
66. 第二者谓此七日太阳说法，显露光明运转，如此而起三次日轮，三者为界限，以三为根本，及三种喧嚣，此谓如同先述本经中所言的序言。此为清净道中前住报的回忆说明，意在说明诸行皆无常，是对数百比库起意分别已生未生诸行更显无常的教说。无常者，因缘生灭即是无常。行者，依止或不依止之行法。不可久者，意即此状态短暂且不持久。断绝者，含无续之义。正如所言适当而已。
Ajjhogāḷhoti udake anupaviṭṭho. Accuggatoti udakapiṭṭhito uggato. Devo na vassatīti paṭhamaṃ tāva upakappanamegho nāma koṭisatasahassacakkavāḷe ekamegho hutvā vassati, tadā nikkhantabījaṃ na puna gehaṃ pavisati. Tato paṭṭhāya dhamakaraṇe niruddhaṃ viya udakaṃ hoti, puna ekabindumpi devo na vassatīti upamānadhammakathāva pamāṇaṃ. Vinassante pana loke paṭhamaṃ avīcito paṭṭhāya tuccho hoti, tato uṭṭhahitvā sattā manussaloke ca tiracchānesu ca nibbattanti. Tiracchānesu nibbattāpi puttabhātikesu mettaṃ paṭilabhitvā kālakatā devamanussesu nibbattanti. Devatā ākāsena carantiyo ārocenti – ‘‘na idaṃ ṭhānaṃ sassataṃ na nibaddhaṃ, mettaṃ bhāvetha, karuṇaṃ, muditaṃ, upekkhaṃ bhāvethā’’ti. Te mettādayo bhāvetvā tato cutā brahmaloke nibbattanti.
埴壤所载者，谓水中未显露之地。升高者，即水面高起。天神亦非永恒者：最初降临云雨者，乃一天云聚，雨竟便止，如种子落地下不复进入房舍。因此阻止，水似被封闭，复一滴水亦未降落，乃比喻亦如是。世间消逝，起初未受欢迎，因而空虚。世间众生由此起于人间及天界、魔道。观天神于虚空游行而告言：「此处非恒久也，非可系住，应生慈悲喜舍。」彼等受慈悲调伏，最终往生梵天。
Bījagāmāti ettha bījagāmo nāma pañca bījajātāni. Bhūtagāmo nāma yaṃkiñci nikkhantamūlapaṇṇaṃ haritakaṃ. Osadhitiṇavanappatayoti ettha osadhīti osadharukkhā. Tiṇāti bahisārā tālanāḷikerādayo. Vanappatayoti vanajeṭṭhakarukkhā. Kunnadiyoti ṭhapetvā pañca mahānadiyo avasesā ninnagā. Kusobbhāti ṭhapetvā satta mahāsare avasesā rahadādayo. Dutiyo sūriyotiādīsu dutiyasūriyakāle eko udeti, eko atthaṅgameti. Tatiyakāle eko udeti, eko atthaṅgameti, eko majjhe hoti. Catutthakāle catukulike gāme cattāro piṇḍacārikā dvārapaṭipāṭiyā ṭhitā viya honti. Pañcamādikālepi eseva nayo. Palujjantīti chijjitvā chijjitvā patanti. Neva chārikā paññāyati na masīti cakkavāḷamahāpathavī sinerupabbatarājā himavā cakkavāḷapabbato cha kāmasaggā paṭhamajjhānikabrahmalokāti ettake ṭhāne daḍḍhe accharāya gahetabbamattāpi chārikā vā aṅgāro vā na paññāyati. Ko mantā ko saddhātāti ko tassa saddhāpanatthāya samattho, ko vā tassa saddhātā. Aññatra diṭṭhapadehīti diṭṭhapade sotāpanne ariyasāvake ṭhapetvā ko añño saddahissatīti attho.
种族村落者，此指五种种族族群，即五种种子出生者。元素族落谓涵盖一切众生根源叶绿类植物。药草、树林、果木等，如外界植物与大树。丘陵大河及七大海的余部分均为种族村落。第二月始日、太阳初升之时，有一升起同时一降落；第三时亦如是，有一升起莫动。第四时，则集合四乡村庄及四乞食比库，守门巡逻似在排列。第五时亦同理。凋零者意谓枯落，既非腐朽，亦非柔软，苍山广阔、冰雪覆盖、地广天高诸种神祇之处，均为此等村落范围之内。行者与炭块同样不识此间何物，信念为何意，何有者得以信，其意欲表示何物？除了一入果位的圣弟子置于见处外，难有他人能持之信。
Vītarāgoti vikkhambhanavasena vītarāgo. Sāsanaṃ ājāniṃsūti anusiṭṭhiṃ jāniṃsu, brahmalokasahabyatāya maggaṃ paṭipajjiṃsu. Samasamagatiyoti dutiyattabhāve sabbākārena samagatiko ekagatiko. Uttari mettaṃ bhāveyyanti paṭhamajjhānato uttari yāva tikacatukkajjhānā paṇītaṃ katvā mettaṃ bhāveyyaṃ. Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Parinibbutoti bodhipallaṅkeyeva kilesaparinibbānena parinibbuto. Evaṃ aniccalakkhaṇaṃ dīpetvā satthari desanaṃ vinivaṭṭente pañcasatāpi te aniccakammaṭṭhānikā bhikkhū desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā nisinnāsanesuyeva arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.
无欲者，谓断除贪欲的力量。知晓教法者，谓实证律法，依持修行，往生梵天界友谊。持平等功德者，第二义境，诸法悉入一体，心意统一。若生高义者，从最初禅定依止，至至多四禅皆应精进修习慈心。明眼者，以五种眼力而明慧。涅槃者，如觉悟之床，谓烦恼尽灭而觉。如此示现无常法相，世尊以此引导教化，五百比库依教修习，依此智慧正坐安住，即得阿拉汉道果。
3. Nagaropamasuttavaṇṇanā3. 城喻经注释
§67
67. Tatiye yatoti yadā. Paccantimanti raṭṭhapariyante raṭṭhāvasāne niviṭṭhaṃ. Majjhimadesanagarassa pana rakkhākiccaṃ natthi, tena taṃ na gahitaṃ. Nagaraparikkhārehi suparikkhatanti nagarālaṅkārehi alaṅkataṃ. Akaraṇīyanti akattabbaṃ ajiniyaṃ. Gambhīranemāti gambhīraāvāṭā. Sunikhātāti suṭṭhu sannisīdāpitā. Taṃ panetaṃ esikāthambhaṃ iṭṭhakāhi vā karonti silāhi vā khadirādīhi vā sārarukkhehi. Taṃ nagaraguttatthāya karontā bahinagare karonti, alaṅkāratthāya karontā antonagare. Taṃ iṭṭhakāmayaṃ karontā mahantaṃ āvāṭaṃ katvā cayaṃ cinitvā upari aṭṭhaṃsaṃ katvā sudhāya limpanti. Yadā hatthinā dantehi abhihato na calati, tadā sulitto nāma hoti. Silāthambhādayopi aṭṭhaṃsā eva honti. Te sace aṭṭha ratanā honti, caturatanamattaṃ āvāṭe pavisati, caturatanamattaṃ upari hoti. Soḷasaratanavīsatiratanesupi eseva nayo. Sabbesañhi upaḍḍhaṃ heṭṭhā hoti, upaḍḍhaṃ upari. Te gomuttavaṅkā honti, tena tesaṃ antare padaramayaṃ katvā kammaṃ kātuṃ sakkā hoti, te pana katacittakammā paggahitaddhajāva honti.
67. 第三者谓曰：西方邦国边境之地镇守森严，城池有城垣装饰完善，禁止作恶，城镇严密拘守，道路开阔四通八达。门前有柱以木石紫檀木等所制，为守护城郭。设立于城外及城内不同处所，意为装饰与镇守。木柱高大坚固，砍伐排列，横削成层。若以象牙搔击不动，即称为坚固。石柱亦为八层。若柱饰有八种宝石，能入四宝宝盖之中而高出四宝，上有十六至二十多宝，宝石列举多样。上下衔接十分紧密，其间可缝夹布条，布条若固执则难以补缀。此等炭分，多为已成怨敌而释下者所作之行为。
Parikhāti parikkhipitvā ṭhitamātikā. Anupariyāyapathoti anto pākārassa pākārena saddhiṃ gato mahāpatho, yattha ṭhitā bahipākāre ṭhitehi saddhiṃ yujjhanti. Salākanti saratomarādinissaggiyāvudhaṃ. Jevanikanti ekatodhārādisesāvudhaṃ.
「回顾」指的是来回巡视而停留。所谓「无旁法道」是指大行道，即位于外围道路的外围，行走者与位于外围的道路上的人们一同战斗。所谓「箭矢」是指从谷穗中取出的抛射武器。所谓「矛」是指单股细长的棍状武器。
Hatthārohāti sabbepi hatthiācariyahatthivejjahatthibandhādayo. Assārohāti sabbepi assācariyaassavejjaassabandhādayo. Rathikāti sabbepi rathācariyarathayodharatharakkhādayo. Dhanuggahāti issāsā. Celakāti ye yuddhe jayaddhajaṃ gahetvā purato gacchanti. Calakāti ‘‘idha rañño ṭhānaṃ hotu, idha asukamahāmattassā’’ti evaṃ senābyūhakārakā. Piṇḍadāyikāti sāhasikamahāyodhā. Te kira parasenaṃ pavisitvā piṇḍapiṇḍamiva chetvā chetvā dayanti, uppatitvā niggacchantīti attho. Ye vā saṅgāmamajjhe yodhānaṃ bhattapānīyaṃ gahetvā pavisanti, tesampetaṃ nāmaṃ. Uggā rājaputtāti uggatuggatā saṅgāmāvacarā rājaputtā. Pakkhandinoti ye ‘‘kassa sīsaṃ vā āvudhaṃ vā āharāmā’’ti vatvā ‘‘asukassā’’ti vuttā saṅgāmaṃ pakkhanditvā tadeva āharanti, ime pakkhandantīti pakkhandino. Mahānāgā viya mahānāgā, hatthiādīsupi abhimukhaṃ āgacchantesu anivattiyayodhānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sūrāti ekasūrā, ye sajālikāpi savammikāpi samuddaṃ tarituṃ sakkonti. Cammayodhinoti ye cammakañcukaṃ vā pavisitvā saraparittāṇacammaṃ vā gahetvā yujjhanti. Dāsakaputtāti balavasinehā gharadāsayodhā . Dovārikoti dvārapālako. Vāsanalepanasampannoti vāsanena sabbavivarapaṭicchādanena sudhālepena sampanno. Bahi vā khāṇupākārasaṅkhātena vāsanena ghanamaṭṭhena ca sudhālepena sampanno puṇṇaghaṭapantiṃ dassetvā katacittakammapaggahitaddhajo. Tiṇakaṭṭhodakanti hatthiassādīnaṃ ghāsatthāya gehānañca chādanatthāya āharitvā bahūsu ṭhānesu ṭhapitatiṇañca, gehakaraṇapacanādīnaṃ atthāya āharitvā ṭhapitakaṭṭhañca, yantehi pavesetvā pokkharaṇīsu ṭhapitaudakañca. Sannicitaṃ hotīti paṭikacceva anekesu ṭhānesu suṭṭhu nicitaṃ hoti. Abbhantarānaṃ ratiyāti antonagaravāsīnaṃ ratiatthāya. Aparitassāyāti tāsaṃ anāpajjanatthāya. Sāliyavakanti nānappakārā sāliyo ceva yavā ca. Tilamuggamāsāparaṇṇanti tilamuggamāsā ca sesāparaṇṇañca.
「用象的」是指与大象相关的一切，诸如象师、象医、象童、象缰绳等。 「用驴的」是指与驴相关的一切，诸如驴师、驴医、驴缰绳等。 「用车的」是指与车辆相关的一切，诸如车师、车夫、车兵、防护者等。 「用弓的」者，即持弓者。 「用兵器的」是指那些在战斗中以胜利旗帜为标志，在前方行进者。 「用旌旗的」是指军中升旗挥舞者，有时他们进入他军阵营中，像割断稻穗一样割断对方旗帜然后给予，随后又返回自己的阵营。 「执带食饮入战阵者」称为「佩带食饮者」。 「出身于王子的乌鸦族」诸王子是指高贵出生、参与激烈战争的王室子弟。 「欺骗者」指那些表面问“谁带来头颅或武器”，实际上是挑拨离间，在战争中引起混乱后抢夺武器者，因此称为欺骗者。 「大蛇」意指如大蛇一般出没于战场前线、与象兵为伍的勇士。 「勇士」指的是真正勇猛者，无论是鸟类还是蜥蜴，都能够越过洪海。 「皮甲战士」是指披戴皮革或皮兜作为全身防护的战士。 「奴仆之子」指的是受到强烈雇佣关系束缚的家庭奴仆之子。 「守门者」指负责守卫城门者。有些人具备善于掩盖各类过失的巧妙手法，并以油脂涂抹身体，展现完全的莹润光泽且内心纯正，有些能制造添满油脂的罐子，称为煮器具。 「象草涂水」是指为象及驴等大型动物遮盖草垫与屋顶，在许多地方安置草垫、柴草，以及在池塘中置放水以供饮用。 「聚集」指的是确实排列多处。 「穷苦居民的慰安」即指对生活贫困的城内居民提供安乐。 「不毛之地」旨在表示这些地方荒芜、无生物可生长。 「稻田」即多种不同的水田作物，包含稻米及大麦。 「谷壳与稻天」指谷壳与谷片等残余物。
Idāni yasmā tathāgatassa nagare kammaṃ nāma natthi , nagarasadisaṃ pana ariyasāvakaṃ, nagaraparikkhārasadise ca satta dhamme, catuāhārasadisāni ca cattāri jhānāni dassetvā ekādasasu ṭhānesu arahattaṃ pakkhipitvā desanaṃ vinivaṭṭessāmīti ayaṃ upamā ābhatā. Tasmā taṃ desanaṃ pakāsetuṃ idaṃ evameva khotiādi āraddhaṃ. Tattha saddhammehīti sudhammehi. Saddhoti okappanasaddhāya ceva paccakkhasaddhāya ca samannāgato. Tattha dānasīlādīnaṃ phalaṃ saddahitvā dānādipuññakaraṇe saddhā okappanasaddhā nāma. Maggena āgatasaddhā paccakkhasaddhā nāma. Pasādasaddhātipi esā eva. Tassā lakkhaṇādīhi vibhāgo veditabbo.
「今既然如来在城市中无名为职业的活动，而有类似城市的圣弟子与距离城市的七处之地、粮食之地与四禅所在等十一处据点，现分别示现阿拉汉果，便在这些处所广演说法，此为比喻明示。故为广弘此教，当从此而起始。」其中「正法」指三善法之妙。「信」者，具备急速信心与既成信心。这里援引施戒等功德所成之果报而生的信，是急速信心；依道而来之信，是既成信心；也称之为依止信心。亦应分辨其特征等。
‘‘Sampakkhandanalakkhaṇā ca, mahārāja, saddhā sampasādanalakkhaṇā cā’’ti (mi. pa. 2.1.10) hi vacanato idaṃ saddhāya lakkhaṇaṃ nāma. ‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi saddho pasanno veditabbo. Katamehi tīhi? Sīlavantānaṃ dassanakāmo hotī’’tiādinā (a. ni. 3.42) nayena vuttaṃ pana saddhāya nimittaṃ nāma. ‘‘Ko cāhāro saddhāya, saddhammassavanantissa vacanīya’’nti (a. ni. 10.61) ayaṃ panassā āhāro nāma. ‘‘Saddhāpabbajitassa, bhikkhave, bhikkhuno ayaṃ anudhammo hoti, yaṃ rūpe nibbidābahulo viharissatī’’ti ayamassa anudhammo nāma. ‘‘Saddhā bandhati pātheyyaṃ, sirī bhogānamāsayo’’ (saṃ. ni. 1.79). ‘‘Saddhā dutiyā purisassa hoti’’ (saṃ. ni. 1.36). ‘‘Saddhāya tarati oghaṃ’’ (saṃ. ni. 1.246). ‘‘Saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhi’’ (su. ni. 77; saṃ. ni. 1.197). ‘‘Saddhāhattho mahānāgo. Upekhāsetadantavā’’tiādīsu pana suttesu etissā baddhabhattapuṭādisarikkhatāya anekasarasatā bhagavatā pakāsitā. Imasmiṃ pana nagaropamasuttante esā acalasuppatiṭṭhitatāya esikāthambhasadisā katvā dassitā.
《大毗尼藏》云：「‘聚合的特征及大王啊，心愉悦的信是种信的特征。’此语即为信的特征。」《增支部》中言：「比库们，应知信由三处而生，何三处？由具戒者见法者生信。」又《增支部》云：「何为信之食粮？听闻正法。」这是为信的缘起而说的食粮。又云：「得信出家比库若多厌色，此为其精神状态。」称之为精神状态。又云：「信摄受此道，是福慧等士之良药。」多处经典如《集部》云：「信为第二善根」、「信能越过大水」，「信为种子、修行、增长」，及「信为大蛇王，多蔽瞋牙」，佛陀于多经中为信的百般妙用作显现。城喻经中即以坚定不动的柱石喻信心。
Saddhesikoti saddhaṃ esikāthambhaṃ katvā ariyasāvako akusalaṃ pajahatīti iminā nayena sabbapadesu yojanā kātabbā. Apicettha hirottappehi tīsu dvāresu saṃvaro sampajjati, so catupārisuddhisīlaṃ hoti . Iti imasmiṃ sutte ekādasasu ṭhānesu arahattaṃ pakkhipitvā desanāya kūṭaṃ gahitanti veditabbaṃ.
「信为柱石」即把信比作一道柱石，圣弟子藉此断除恶念，故此喻语于各处都是有联系的。为使其不起傲慢心，于三门受持戒律则能护持四正净戒。此经说，阿拉汉果乃于十一处展开说法之巅峰，理应知晓。
4. Dhammaññūsuttavaṇṇanā4. 知法者经注释
§68
68. Catutthe kālaṃ jānātīti yuttappattakālaṃ jānāti. Ayaṃ kālo uddesassāti ayaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhanakālo. Paripucchāyāti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ paripucchāya. Yogassāti yoge kammaṃ pakkhipanassa. Paṭisallānassāti nilīyanassa ekībhāvassa. Dhammānudhammappaṭipannoti navannaṃ lokuttaradhammānaṃ anurūpadhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipanno. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu puggalaparoparaññū hotīti evaṃ bhikkhu puggalānaṃ paroparaṃ tikkhamudubhāvaṃ jānanasamattho nāma hoti.
68．「知晓第四时节」即明白修习时节之正当时机。这一时节乃佛语传授之认识时限。「询问」指针对旨趣、因缘、目的而发出询问。「业及修习」即选择适当法门而专心用功。「退隐」即指宁静合一之境。「修行正法」者是说修习新出世间法，遵循前行法门。如此，比库因善于识别他人之利益而具足敏锐觉知能力，称为通达他人利益者。
5. Pāricchattakasuttavaṇṇanā5. 波利质多树经注释
§69
69. Pañcame pannapalāsoti patitapalāso. Jālakajātoti sañjātapattapupphajālo. Tassa hi pattajālañca pupphajālañca saheva nikkhamati. Khārakajātoti pāṭiyekkaṃ sañjātena suvibhattena pattajālakena ca pupphajālakena ca samannāgato. Kuṭumalakajātoti sañjātamakuḷo. Korakajātoti avikasitehi mahākucchīhi sambhinnamukhehi pupphehi samannāgato. Sabbapāliphulloti sabbākārena supupphito. Dibbe cattāro māseti dibbena āyunā cattāro māse. Manussagaṇanāya pana tāni dvādasa vassasahassāni honti. Paricārentīti ito cito ca indriyāni cārenti, kīḷanti ramantīti attho.
第五种称为叶网，意谓落叶之网。称为篱笆树所生网，意谓由枝叶和花朵构成的网状物。因为其叶网和花网同时生出。称为刺树所生，意谓生有刺的树，具有辅以叶网及花网的特征。称为鲸鱼树，意谓其主干粗大，枝芽分布如鲸鱼张口，布满花朵。称为全叶花繁，意谓处处布满繁盛的花朵。从天界寿命计四个月，然在人间则可达十二万年。所谓供养者，即指由此树生发而出的感官等，移动、玩耍、戏乐之意也。
Ābhāya phuṭaṃ hotīti tattakaṃ ṭhānaṃ obhāsena phuṭaṃ hoti. Tesañhi pupphānaṃ bālasūriyassa viya ābhā hoti, pattāni paṇṇacchattappamāṇāni, anto mahātumbamattā reṇu hoti. Pupphite pana pāricchattake ārohanakiccaṃ vā aṅkusakaṃ gahetvā namanakiccaṃ vā pupphāharaṇatthaṃ caṅgoṭakakiccaṃ vā natthi, kantanakavāto uṭṭhahitvā pupphāni vaṇṭato kantati, sampaṭicchanakavāto sampaṭicchati, pavesanakavāto sudhammaṃ devasabhaṃ paveseti, sammajjanakavāto purāṇapupphāni nīharati, santharaṇakavāto pattakaṇṇikakesarāni rañjento santharati. Majjhaṭṭhāne dhammāsanaṃ hoti yojanappamāṇo ratanapallaṅko upari tiyojanena setacchattena dhāriyamānena, tadanantaraṃ sakkassa devarañño āsanaṃ atthariyati, tato tettiṃsāya devaputtānaṃ, tato aññesaṃ mahesakkhānaṃ devānaṃ, aññataradevatānaṃ pupphakaṇṇikāva āsanaṃ hoti. Devā devasabhaṃ pavisitvā nisīdanti. Tato pupphehi reṇuvaṭṭi uggantvā uparikaṇṇikaṃ āhacca nipatamānā devatānaṃ tigāvutappamāṇaṃ attabhāvaṃ lākhārasaparikammasajjitaṃ viya suvaṇṇacuṇṇapiñjaraṃ viya karoti. Ekacce devā ekekaṃ pupphaṃ gahetvā aññamaññaṃ paharantāpi kīḷantiyeva. Paharaṇakālepi mahātumbappamāṇā reṇu nikkhamitvā sarīraṃ pabhāsampannehi gandhacuṇṇehi sañjatamanosilārāgaṃ viya karoti. Evaṃ sā kīḷā catūhi māsehi pariyosānaṃ gacchati. Ayamānubhāvoti ayaṃ anupharituṃ ānubhāvo.
所谓光辉显露者，是指其所在之处因明光而显著可见。其花如初升幼阳般发光，叶片呈伞状，顶部如大花蕾状的花粉莹亮。开花期随盖叶升起，或用钩杖轻轻下弯采摘，无枝干可握花亦无果实。强风吹拂时花朵飘落凋零，轻风吹动则轻柔飘荡，进入时风可顺畅入天界大殿。浸水风则带走旧花，风吹花瓣染色修剪整洁。中心处有道场广场，大如数里，铺有白毡，如三里长的白伞遮盖。随后天帝的宝座出现，紧随其后的是三十三诸天众，诸大天王与其他尊神，各自拥有花瓣宝座。众天进入圣殿就座，然后以花粉撒满覆盖，宛如金银细粉制成华丽笼罩。部分天神各取花瓣互相嬉戏，采摘时也有大量花粉如烟逸散，浸满香气与色彩，似慕心爱珠宝。如此戏乐四个月便告结束。这种体验意指连续体的感官享受。
Idāni yasmā na satthā pāricchattakena atthiko, tena pana saddhiṃ upametvā satta ariyasāvake dassetukāmo, tasmā te dassetuṃ evameva khotiādimāha. Tattha pabbajjāya cetetīti pabbajissāmīti cinteti. Devānaṃvāti devānaṃ viya. Yāva brahmalokā saddo abbhuggacchatīti pathavitalato yāva brahmalokā sādhukārasaddena sabbaṃ ekasaddameva hoti. Ayamānubhāvoti ayaṃ khīṇāsavassa bhikkhuno anupharaṇānubhāvo. Imasmiṃ sutte catupārisuddhisīlaṃ pabbajjānissitaṃ hoti, kasiṇaparikammaṃ paṭhamajjhānasannissitaṃ, vipassanāya saddhiṃ tayo maggā tīṇi ca phalāni arahattamaggasannissitāni honti. Desanāya heṭṭhato vā uparito vā ubhayato vā paricchedo hoti, idha pana ubhayato paricchedo. Tenetaṃ vuttaṃ. Saṅkhepato panettha vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti veditabbaṃ.
现在既然没有导师用盖叶的仪轨演示，因欲教导七位圣弟子，于是说他们将演示是如此。其意谓他们会思念出家，思虑出家之意。对于天众而言，意即如同众神。直到梵天界声音深入地底，梵界之声完全统一为一音。此体验乃无垢比库的感官体验。该经典中四种清净，基于道德的出家，基于初禅的修习，基于观照的同修三道，以及入阿拉汉道及其果皆具足。讲经有上下段或双段，今为双段界限。简而言之此处是简明述说伦理与修学之法，应被了解。
6. Sakkaccasuttavaṇṇanā六、《恭敬经》注释
§70
70. Chaṭṭhe parisuddhā ca bhavissantīti bhiyyosomattāya parisuddhā bhavissanti nimmalā. Sakammāragatoti ettha sa-kāro nipātamattaṃ, kammāragato kammāruddhanagatoti attho.
第六是指亦将成为更清净者，即“更清净”意为更加纯洁、无染。作业所生的意谓在此为「作业行」词尾，意指由行动所产生或由行为因缘所生成。
7. Bhāvanāsuttavaṇṇanā七、《修习经》注释
§71
71. Sattame ananuyuttassāti na yuttappayuttassa hutvā viharato. Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍānīti imā kaṇhapakkhasukkapakkhavasena dve upamā vuttā. Tāsu kaṇhapakkhūpamā atthassa asādhikā, itarā sādhikāti sukkapakkhūpamāya eva attho veditabbo. Seyyathāti opammatthe nipāto. Apīti sambhāvanatthe. Ubhayenāpi seyyathāpi nāma, bhikkhaveti dasseti. Kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vāti ettha pana kiñcāpi kukkuṭiyā vuttappakārato ūnādhikānipi aṇḍāni honti, vacanasiliṭṭhatāya panetaṃ vuttaṃ. Evañhi loke siliṭṭhaṃ vacanaṃ hoti. Tānassūti tāni assu, bhaveyyunti attho. Kukkuṭiyā sammā adhisayitānīti tāya janettiyā kukkuṭiyā pakkhe pasāretvā tesaṃ upari sayantiyā sammā adhisayitāni. Sammā pariseditānīti kālena kālaṃ utuṃ gaṇhāpentiyā suṭṭhu samantato seditāni, usmīkatānīti vuttaṃ hoti. Sammāparibhāvitānīti kālena kālaṃ suṭṭhu samantato bhāvitāni, kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānīti attho.
第七述及未出家者，意谓未正式成为出家众居士。犹如鸡所产之蛋，此比二种譬喻，分别为黑翼及白翼雀鸟。黑翼雀为不善之意，白翼雀为善之意。此处用以说出家时应舍何种道理。何谓譬喻，意谓比喻之理。二者俱述，示现于弟子。常言鸡蛋八至十二枚，实际上鸡所下蛋数或少于此，因俗语以惯例说法为准。如此俗言为世间通用习语。其蛋即是那些蛋，意为此存在。孵化为鸡时，系由母鸡翼下孵育，孵而生出。所谓妥善孵育，系悉心照料，周全保护。经长时期沉淀孵变，称为温育及妥善生育等意。
Kiñcāpi tassā kukkuṭiyāti tassā kukkuṭiyā imaṃ tividhakiriyākaraṇena appamādaṃ katvā kiñcāpi na evaṃ icchā uppajjeyya. Atha kho bhabbāva teti atha kho te kukkuṭapotakā vuttanayena sotthinā abhinibbhijjituṃ bhabbāva. Te hi yasmā tāya kukkuṭiyā evaṃ tīhākārehi tāni aṇḍāni paripāliyamānāni na pūtīni honti. Yopi nesaṃ allasineho, so pariyādānaṃ gacchati, kapālaṃ tanukaṃ hoti, pādanakhasikhā ca mukhatuṇḍakañca kharaṃ hoti, sayampi pariṇāmaṃ gacchati. Kapālassa tanuttā bahiddhā āloko anto paññāyati, tasmā ‘‘ciraṃ vata mayaṃ saṃkuṭitahatthapādā sambādhe sayimha, ayañca bahi āloko dissati, ettha dāni no sukhavihāro bhavissatī’’ti nikkhamitukāmā hutvā kapālaṃ pādena paharanti, gīvaṃ pasārenti, tato taṃ kapālaṃ dvedhā bhijjati. Atha te pakkhe vidhunantā taṃkhaṇānurūpaṃ viravantā nikkhamantiyeva. Nikkhamantā ca gāmakkhettaṃ upasobhayamānā vicaranti.
再者，所谓此鸡蛋，指经由三个步骤完成用心护养，故不会生起不佳意念。然后当时正逢时节，众鸡母鸟由此三方面终成护养，故当时蛋无腐坏现象。虽有厌恶者必会面临恶报，表现如头骨腐烂松脆，足甲口腔均变得坚硬粗糙，甚至自身亦因而改变状态。头骨透明外光溢出，因此「我们常由紧缩手足所缚」的言语成真，于是用手脚敲击头骨，伸长舌头，而后头骨裂为两半。这时，众鸟振翅离去，因应时令即刻远离。离去后游走乡村田野净化环境。
Evamevakhoti idaṃ opammasampaṭipādanaṃ. Taṃ evaṃ atthena saṃsandetvā veditabbaṃ – tassā kukkuṭiyā aṇḍesu adhisayanāditividhakiriyākaraṇaṃ viya hi imassa bhikkhuno bhāvanaṃ anuyuttakālo , kukkuṭiyā tividhakiriyāsampādanena aṇḍānaṃ apūtibhāvo viya bhāvanaṃ anuyuttassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa aparihāni. Tassā tividhakiriyākaraṇena aṇḍānaṃ allasinehapariyādānaṃ viya tassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena bhavattayānugatanikantisinehapariyādānaṃ, aṇḍakapālānaṃ tanubhāvo viya bhikkhuno avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, kukkuṭapotakānaṃ nakhatuṇḍakānaṃ thaddhabhāvo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa tikkhakharavippasannasūrabhāvo, kukkuṭapotakānaṃ pariṇāmakālo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo vaḍḍhikālo gabbhaggahaṇakālo, kukkuṭapotakānaṃ pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā pakkhe papphoṭetvā sotthinā abhinibbhidākālo viya tassa bhikkhuno vipassanāñāṇagabbhaṃ gaṇhāpetvā vicarantassa tajjātikaṃ utusappāyaṃ vā bhojanasappāyaṃ vā puggalasappāyaṃ vā dhammassavanasappāyaṃ vā labhitvā ekāsane nisinnasseva vipassanaṃ vaḍḍhentassa anupubbādhigatena arahattamaggena avijjaṇḍakosaṃ padāletvā abhiññāpakkhe papphoṭetvā sotthinā arahattappattakālo veditabbo.
如是说，此为培养三业功德的比喻。对此应当了知体会：种鸡坐在蛋上持续孵化，如同比库修习禅定三业不懈努力一样，种鸡以三种行为完成孵蛋的过程，比库以后世三业观察功德的增长，更无间断。种鸡通过三种行为孵蛋恰如比库修习三业观察以断除烦恼的过程，蛋壳破裂好比比库有智慧之眼破除无明之膜，种鸡喙和足爪的坚硬清晰相当于比库观智的锐利明亮，种鸡孵蛋时的成长时机等同比库观智的增长成熟时期。种鸡用脚爪或嘴叩击蛋膜，将蛋壳打开破裂，为安全时机，比库入智识胎时获得安稳安乐。比库行持三业观察，获得相应的热勤、饮食施与、与人交往、听法和一处坐禅，渐次增进观慧，至阿拉汉果位时，如破壳鸡完成破卵而出，应当如实体知。
Yathā pana kukkuṭapotakānaṃ pariṇatabhāvaṃ ñatvā mātāpi aṇḍakosaṃ bhindati, evaṃ tathārūpassa bhikkhuno ñāṇaparipākaṃ ñatvā satthāpi –
正如种鸡洞察孵蛋成形时，即使母鸡也会啄破蛋壳破壳而出，比库洞晓智慧成熟时，圣者亦然——
‘‘Ucchinda sinehamattano, kumudaṃ sāradikaṃva pāṇinā;
「敲碎蛋壳与污泥，用爪子轻轻拨开莲花叶片一般；
Santimaggameva brūhaya, nibbānaṃ sugatena desita’’nti. (dha. pa. 285) –
犹如安全船抵岸，请师尊宣说涅槃之法。」（法句经第285偈）——
Ādinā nayena obhāsaṃ pharitvā gāthāya avijjaṇḍakosaṃ paharati. So gāthāpariyosāne avijjaṇḍakosaṃ bhinditvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tato paṭṭhāya yathā te kukkuṭapotakā gāmakkhettaṃ upasobhayamānā tattha vicaranti, evaṃ ayampi mahākhīṇāsavo nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā saṅghārāmaṃ upasobhayamāno vicarati.
于是以此引导起示照明，诵经末尾破除无明之膜，达到阿拉汉境界。继而观想种鸡行走乡野之态，圣者已断尽污垢烦恼，心愿实现涅槃果位，亦自在僧院禅修巡行无碍。
Phalagaṇḍassāti vaḍḍhakissa. So hi olambakasaṅkhātaṃ phalaṃ cāretvā dārūnaṃ gaṇḍaṃ haratīti phalagaṇḍoti vuccati. Vāsijaṭeti vāsidaṇḍakassa gahaṇaṭṭhāne. Ettakaṃ me ajja āsavānaṃ khīṇanti pabbajitassa hi pabbajjāsaṅkhepena uddesena paripucchāya yonisomanasikārena vattapaṭipattiyā ca niccakālaṃ āsavā khīyanti. Evaṃ khīyamānānaṃ pana nesaṃ ‘‘ettakaṃ ajja khīṇaṃ ettakaṃ hiyyo’’ti evamassa ñāṇaṃ na hotīti attho. Imāya upamāya vipassanānisaṃso dīpito.
“果髻”是比喻增长成熟者之名。它是指采摘树枝上的果实带回木团者，即“果髻”称谓。“牢枝”指枝条紧密处。至今我已断尽烦恼，出家之理令我常有正念，恒行法门使烦恼持续消除。断尽烦恼者不会得知“现今断尽多少，曾断多少”的知识，正是此喻启发禅定观智之要。
Hemantikenāti hemantasamayena. Paṭippassambhantīti thirabhāvena parihāyanti. Evameva khoti ettha mahāsamuddo viya sāsanaṃ daṭṭhabbaṃ, nāvā viya yogāvacaro, nāvāya mahāsamudde pariyāyanaṃ viya imassa bhikkhuno ūnapañcavassakāle ācariyupajjhāyānaṃ santike vicaraṇaṃ, nāvāya mahāsamuddaudakena khajjamānānaṃ bandhanānaṃ tanubhāvo viya bhikkhuno pabbajjāsaṅkhepena uddesaparipucchādīhiyeva saṃyojanānaṃ tanubhāvo, nāvāya thale ukkhittakālo viya bhikkhuno nissayamuttakassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vasanakālo, divā vātātapena saṃsussanaṃ viya vipassanāñāṇena taṇhāsinehassa saṃsussanaṃ, rattiṃ himodakena temanaṃ viya kammaṭṭhānaṃ nissāya uppannena pītipāmojjena cittatemanaṃ, rattindivaṃ vātātapehi ceva himodakena ca parisukkhaparitintānaṃ bandhanānaṃ dubbalabhāvo viya vipassanāñāṇapītipāmojjehi saṃyojanānaṃ bhiyyosomattāya dubbalabhāvo, pāvussakamegho viya arahattamaggañāṇaṃ, meghavuṭṭhiudakena nāvāya antopūtibhāvo viya āraddhavipassakassa rūpasattakādivasena vipassanaṃ vaḍḍhentassa okkhāyamāne pakkhāyamāne kammaṭṭhāne ekadivasaṃ utusappāyādīni laddhā ekapallaṅkena nisinnassa arahattaphalādhigamo. Pūtibandhanāya nāvāya kiñci kālaṃ ṭhānaṃ viya khīṇasaṃyojanassa arahato mahājanaṃ anuggaṇhantassa yāvatāyukaṃ ṭhānaṃ, pūtibandhanāya nāvāya anupubbena bhijjitvā apaṇṇattikabhāvūpagamo viya khīṇāsavassa upādinnakkhandhabhedena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa apaṇṇattikabhāvūpagamoti imāya upamāya saṃyojanānaṃ dubbalatā dīpitā.
『Hemantikenāti』者，谓寒季时节。『Paṭippassambhantīti』谓其渐渐平息，以坚定庄重的态度放逸。此如是，譬如广大的海洋，应于此教法中观见。譬如船只在大海中航行，此比库于少于十五年修学期内，在导师及护法比库伴随亲近下安住修行。犹如船只在大海众波浪中摇荡，被捆缚纠缠的比库其束缚形态，犹如比库依托出家总数之因缘而生起的六根六尘之束缚形态。又如比库依托旷野中开荒时节所摄取的修道场所示现，白昼如风热而身心干燥，如观智之火熄灭渴爱，如夜晚凛冽寒水依托修道而生发的欢喜喜悦，心意为之熏染。昼夜因风热及寒水之所熏烤，如同身心缠绕束缚之微弱不堪，如同念智喜悦愈增反被束缚更胜其苦。譬如净雨云，阿拉汉道智之显现，犹如船只在大雨水中被涵养，其观智逐日增长于增长相与消退相之间。于此修道场所一日修得欢喜、睡眠等功德，安坐独处，达至阿拉汉果。从清净束缚的船只，比喻阿拉汉大德随顺其所依止之处，大水所载之船，安然片刻。又从清净束缚的船只逐渐深入远离一切烦恼，犹如除灭诸根之阿拉汉，超越余结，究竟涅槃，如此譬喻显扬这烦恼束缚之软弱。
8. Aggikkhandhopamasuttavaṇṇanā八、《火聚譬喻经》注释
§72
72. Aṭṭhamaṃ atthuppattiyaṃ kathitaṃ. Atthuppatti panassa heṭṭhā cūḷaccharāsaṅghātasuttavaṇṇanāya (a. ni. aṭṭha. 1.1.51 ādayo) vitthāritā eva. Passatha noti passatha nu. Āliṅgitvāti upagūhitvā. Upanisīdeyyāti samīpe nissāya nisīdeyya. Upanipajjeyyāti upagantvā nipajjeyya. Ārocayāmīti ācikkhāmi. Paṭivedayāmīti paṭivedetvā jānāpetvā kathemi. Vālarajjuyāti assavālagovālehi vaṭṭitarajjuyā. Paccorasminti uramajjhe. Pheṇuddehakanti pheṇaṃ uddehitvā, ussādetvāti attho. Attatthanti attano diṭṭhadhammikasamparāyikalokiyalokuttaraṃ atthaṃ. Paratthobhayatthesupi eseva nayo. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ cūḷaccharāsaṅghātasuttassa (a. ni. 1.51 ādayo) atthuppattiyaṃ kathitameva. Idañca pana suttaṃ kathetvā satthā cūḷaccharāsaṅghātasuttaṃ kathesi. Navamaṃ uttānatthameva.
72. 第八经的因缘已如上所述。其因缘已在前文《小一弹指经》注疏（《增支部》八集第一品第51经等）中详加阐释。『见否』者，乃『是否见到』之义。『拥抱』者，即以手环抱之义。『依坐』者，即靠近其身而坐之义。『依卧』者，即走近其旁而卧之义。『我告知』者，即我宣说之义。『我通知』者，即已通报、令其知晓而说之义。『马尾绳』者，即以马尾毛、牛尾毛搓捻而成之绳索。『胸口之间』者，即胸膛中央之义。『吐出泡沫』者，即涌出泡沫、使其浮起之义。『自利』者，即自己于现世与来世、世间与出世间之利益。关于『利他』及『两利』，亦依此同一方式理解。其余此处应当说明之事，皆已在《小一弹指经》（《增支部》第1.51经等）的因缘中说明。又，世尊宣说此经之后，随即宣说了《小一弹指经》。第九经义理浅显，无需再作解说。
10. Arakasuttavaṇṇanā十、《阿拉咖经》注释
§74
74. Dasame parittanti appaṃ thokaṃ. Tañhi sarasaparittatāyapi khaṇaparittatāyapi ṭhitiparittatāyapi parittameva. Lahuṃ uppajjitvā nirujjhanato lahukaṃ. Mantāyaṃboddhabbanti mantāya boddhabbaṃ, paññāya jānitabbanti attho. Pabbateyyāti pabbatasambhavā. Hārahārinīti rukkhanaḷaveḷuādīni haritabbāni harituṃ samatthā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
七十四、第十为念诽谤，稍有微疏。此内包括河流水流的保护，水流的区划保护，立地的保护等皆属保护范畴。轻微生起而复寂灭，谓其脆弱不持久。『Mantāyaṃboddhabbanti』者，谓应由明智者知悉如实理义。『Pabbateyyāti』者，于山地发生。『Hārahārinīti』者，指树木藤草之类应生长绿叶。有余皆归于提升义。
Mahāvaggo sattamo. · 第七为大品。