(24) 4. Kammavaggo · (24) 4. 业品复注
(24) 4. Kammavaggo（24）四、业品
1. Saṃkhittasuttavaṇṇanā一、《简略经》注释
§232
232. Catutthassa paṭhame kāḷakanti malīnaṃ, cittassa appabhassarabhāvakaranti attho. Taṃ panettha kammapathappattameva adhippetanti āha ‘‘dasaakusalakammapatha’’nti. Kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhaṃ. Tenāha ‘‘kaṇhavipāka’’nti. Apāyūpapatti manussesu ca dobhaggiyaṃ kaṇhavipāko, yaṃ tassa tamabhāvo vutto. Nibbattanatoti nibbattāpanato. Paṇḍarakanti odātaṃ, cittassa pabhassarabhāvakaranti attho. Sukkābhijātihetuto vā sukkaṃ. Tenāha ‘‘sukkavipāka’’nti. Saggūpapatti manussasobhaggiyañca sukkavipāko, yaṃ tassa jotibhāvo vutto. Ukkaṭṭhaniddesena pana ‘‘sagge nibbattanato’’ti vuttaṃ, nibbattāpanatoti attho. Missakakammanti kālena kaṇhaṃ kālena sukkanti evaṃ missakavasena katakammaṃ. Sukhadukkhavipākanti vatvā tattha sukhadukkhānaṃ pavattiākāraṃ dassetuṃ ‘‘missakakammaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Kammassa kaṇhasukkasamaññā kaṇhasukkābhijātihetutāyāti apacayagāmitāya tadubhayaviddhaṃsakassa kammakkhayakarakammassa idha sukkapariyāyopi icchitoti āha ‘‘ubhaya…pe… ayamettha attho’’ti. Tattha ubhayavipākassāti yathādhigatassa ubhayavipākassa. Sampattibhavapariyāpanno hi vipāko idha sukkaṃ sukkavipākoti adhippeto, na accantaparisuddho ariyaphalavipāko.
第二百三十二条。第四项中第一条所说之“黑暗污秽”，指的是心的不净、昏暗。这里专指业道初果，称为“十不善业道”。“黑”指黑色的原因，因此称之为“黑业果报”。在人中堕恶道称为“地狱”；为二分法中黑色的状态。灭尽、灭除也称为灭。黄色（paññara）指鲜亮光明，有净化心性的意涵。愉快果报的因是“黄色”，因此称为“黄色果报”。天道及人中善道的果报是黄色，即心明亮的状态。用上升表现比喻“生天即由灭尽而起”，灭尽即灭去的意思。所谓坏业即同时含黑与黄两面，黑者因恶缘，黄者由善缘做成善业。称此为两种相对果报之业。此中善果虽称为净，不是至净阿拉汉果报，而是俗世净果。
Saṃkhittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《简略经》注释完。
2. Vitthārasuttavaṇṇanā二、《详广经》注释
§233
233. Dutiye sabyābajjhanti vā sadukkhaṃ, attanā uppādetabbena dukkhena sadukkhanti attho, dukkhasaṃvattanikanti vuttaṃ hoti. Kāyasaṅkhārādīsu kāyadvāre gahaṇādivasena copanappattā dvādasa akusalacetanā abyābajjhakāyasaṅkhāro nāma. Vacīdvāre hanusaṃcopanavasena vacībhedappavattikā tāyeva dvādasa vacīsaṅkhāro nāma. Ubhayacopanaṃ appatvā raho cintentassa manodvāre pavattā manosaṅkhāro nāma. Iti tīsupi dvāresu kāyaduccaritādibhedā akusalā cetanāva saṅkhārāti veditabbā. Abhisaṅkharotīti āyūhati, taṃ pana āyūhanaṃ paccayasamavāyasiddhito saṅkaḍḍhitvā piṇḍanaṃ viya hoti. Sadukkhaṃ lokanti apāyalokamāha. Vipākaphassāti phassasīsena tattha vipākappavattamāha. Vemānikapetāti idaṃ bāhullato vuttaṃ, itaresampi vinipātikānaṃ kālena sukhaṃ, kālena dukkhaṃ hoti. Tassa pahānāyāti tassa yathāvuttassa kammassa anuppattidhammatāpādanāya. Yā cetanāti yā apacayagāminicetanā. Tenevāha ‘‘vivaṭṭagāminī maggacetanā veditabbā’’ti.
第二百三十三条。第二项中所说“随意不起恶作苦”，即是指以自身应当生起之苦为苦，谓之“恶苦”。所谓“恶苦生起”即是如此。肉身之业起于身门，有十二种不善意的身作用，称为身苦行。口门之业因牙咬断而起，有十二种口苦行。未满足左右两门的身口违背心意之业，起于心门，谓之心苦行。故三门中身之恶行等造作，是有意不善之行。所谓“聚合”即集结，因缘条件成熟而产生，如团团聚集。苦指恶道世界。果报之遇，是指因为接触感官门所生果报而起。所谓“极端受苦”是因长期经验说起，或时而苦时而乐。所谓“舍弃”，即断除不善业起之相应条件。所谓“意”，即造作不善业之意愿。此意谓“离染行道之心意”应当知道。
Vitthārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《详广经》注释完。
3-9. Soṇakāyanasuttādivaṇṇanā三至九、《索那咖亚那经》等注释
§234-240
234-240. Tatiye purimāni, bhante, divasāni purimatarānīti ettha hiyyo divasaṃ purimaṃ nāma, tato paraṃ purimataranti āha ‘‘atītānantaradivasato paṭṭhāyā’’tiādi. Iti imesu dvīsu pavattito yathākkamaṃ purimapurimatarabhāvo dassito. Evaṃ santepi yadettha ‘‘purimatara’’nti vuttaṃ, tato pabhuti yaṃ yaṃ oraṃ, taṃ taṃ purimaṃ. Yaṃ yaṃ paraṃ, taṃ taṃ purimataraṃ orapārabhāvassa viya purimatarabhāvassa ca apekkhāsiddhattā. Sesaṃ vuttanayameva. Catutthādīni uttānatthāneva.
第二百三十四至二百四十条。第三项中指前日与更前日的区别，此处“昨日”为前一日，“更前日”为更早之前的一天。如说‘从过去和未来的日子…’等，彰显出日子的渐进次序。若有人说“更早”，是比较时间之先后；“昨日”为一段时间的前半，“更前”为另一段时间的后半。前后日子之区分，即显现出时间的流转顺序。此章第四项及以后亦是此义。
Soṇakāyanasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 索那咖亚那经等之义疏已毕。
10-11. Samaṇasuttādivaṇṇanā10-11. 沙门经等之义疏
§241-2
241-2. Dasame sesapadesupīti ‘‘idha dutiyo samaṇo’’tiādīsu sesapadesupi. Yathā hi ‘‘vivicceva kāmehī’’ti (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.271, 287, 297; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123) ettha kato niyamo ‘‘vivicca akusalehī’’ti etthāpi katoyeva hoti sāvadhāraṇaatthassa icchitabbattā, evamidhāpīti. Tenāha ‘‘dutiyādayopi hī’’tiādi. Sāmaññaphalādhigamavasena nippariyāyato samaṇabhāvoti tesaṃ vasenettha cattāro samaṇā desitā. Imasmiñhi ṭhāne cattāro phalaṭṭhakasamaṇāva adhippetā samitapāpasamaṇaggahaṇato. Kasmā panettha mahāparinibbāne viya maggaṭṭhā tadatthāya paṭipannāpi na gahitāti? Veneyyajjhāsayato. Tattha hi maggādhigamatthāya vipassanāpi ito bahiddhā natthi, kuto maggaphalānīti dassentena bhagavatā ‘‘ñāyassa dhammassa padesavattī, ito bahiddhā samaṇopi natthī’’ti (dī. ni. 2.214) vuttaṃ. Idha pana niṭṭhānappattameva taṃtaṃsamaṇabhāvaṃ gaṇhantena phalaṭṭhakasamaṇāva gahitā, maggaṭṭhato phalaṭṭho savisesaṃ dakkhiṇeyyoti. Svāyamattho dvīsu suttesu desanābhedeneva viññāyatīti. Rittāti vivittā. Tucchāti nissārā paṭipannakasārābhāvato.
第二百四十一至二百四十二条。第十项结尾部分，以“此处说是第二比库”等语为例。正如‘已经断欲’(vivicceva kāmehī)等语出现于多处经典中，意指个别限定。此处规则也是指涉及“远离不善者”的限定意见，说明是斟酌适宜的标记。故此说“二、三项为例”等，是对比库果位的描述，指达到断烦恼的比库，归纳四种报果比库，即由有节制而得果的比库。为何此处不认为已得大般涅槃，缘由在于虽也了达道义，但未断尽诸法，因此复发忧患。正如佛言“了解法之处，外无比库”，是劝诫在家者不可妄称佛法。这里即是果位比库的总结，实指已证道而未断尽烦恼者。以二经句的差别解释为“空”与“无常”，空者谓无自身性，空无自性乃无实质；无常指生灭不住的法。故说“空”与“无常”不同，仅言“空”则无体用，与涅槃无关。
Pavadanti etehīti pavādā. Diṭṭhigatikānaṃ nānādiṭṭhidīpakasamayāti āha ‘‘cattāro sassatavādā’’tiādi. Tattha cattāro sassatavādāti lābhivasena tayo, takkivasena ekoti evaṃ cattāro sassatavādā. Pubbenivāsañāṇalābhī titthiyo mandapañño anekajātisatasahassamattaṃ anussarati, majjhapañño dasa saṃvaṭṭavivaṭṭakappāni, tikkhapañño cattālīsa saṃvaṭṭavivaṭṭakappāni, na tato paraṃ. So evaṃ anussaranto ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti abhivadati, takkī pana takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti abhivadati. Tena vuttaṃ ‘‘lābhivasena tayo, takkivasena ekoti evaṃ cattāro sassatavādā’’ti.
此处说为“谤言”。因各种不同见解而分明说明，称“四种常有论”，旨在表达三男一女的说法。此四常有论有三种获得、推理一种。即前世记忆者称自己过去世及数以万计的世间事，智慧中等者记十年轮回，智慧浅薄者记四十三世，不再更远。其依推理所得者亦同此理。于是解说“四种常有论”为三种重记、推理一种之不同。此论由认知力划分为三类人，各持己见，彼此辩论。
Sattesu saṅkhāresu ca ekaccaṃ sassatanti pavatto vādo ekaccasassatavādo. So pana brahmakāyikakhiḍḍāpadosikamanopadosikattabhāvato cavitvā idhāgatānaṃ takkino ca uppajjanavasena catubbidhoti āha ‘‘cattāro ekaccasassatavādā’’ti.
在七种蕴中，有人主张恒常论，谓之“部份恒常论”。此种论者因业力、心伤、心理住处的不同而分为四类，称“四部恒常论”。由此说明四种恒常论者的次第与性质。
Cattāro antānantikāti ettha amati gacchati ettha vosānanti anto, mariyādā. Tappaṭisedhena ananto. Anto ca ananto ca antānanto sāmaññaniddesena, ekasesena vā ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’ntiādīsu (ma. ni. 3.126; udā. 1) viya. Antānantasahacarito vādo antānanto yathā ‘‘kuntā carantī’’ti. Antānantasannissayo vā yathā ‘‘mañcā ghosantī’’ti. So etesaṃ atthīti antānantikā. ‘‘Antavā attā ca loko ca, anantavā attā ca loko ca, antavā ca anantavā ca attā ca loko ca, nevantavā nānantavā’’ti evaṃ pavattavādā cattāro. Avaḍḍhitakasiṇassa taṃ kasiṇaṃ attāti ca lokoti ca gaṇhantassa vasena paṭhamo vutto, dutiyo vaḍḍhitakasiṇassa vasena vutto, tatiyo tiriyaṃ vaḍḍhetvā uddhamadho avaḍḍhitakasiṇassa, catuttho takkivasena vutto. Ettha ca yuttaṃ tāva purimānaṃ tiṇṇaṃ vādānaṃ antañca anantañca antānantañca ārabbha pavattavādattā antānantikattaṃ, pacchimassa pana tadubhayanisedhanavasena pavattavādattā kathamantānantikattanti? Tadubhayappaṭisedhanavasena pavattavādattā eva. Antānantikappaṭisedhavādopi hi antānantavisayo eva taṃ ārabbha pavattattā.
「四种终结与无终之法」者，于此处谓无死法。谓终结者为边，终结者即止境，无过失；无终者即无边无边际。终结与无终二者依一般指示法而立，或专指如『因缘名色而六处』等（参见《中部》和《乌达那》）。由此而起的终结与无终者之论，如喻『曲行者』。终结与无终依存，如喻『摇篮中响声』。此即所谓终结与无终之义也。有四种论述：终有，我与世界；无终，我与世界；终无终，我与世界；非终非无终者。就增长之遍界（kasiṇa）而言，此增长遍界及其界即为我与世界，依承载者类别区分为其第一、第二、第三、第四类。此处以往三类论者，多从终、无终及终无终起见；而后来以反对此两者论者为主，关于何为终无终？乃以反证二者而立终无终。反对终无终论者，则是从终无终对象起始而论之。
Na maratīti amarā. Kā sā? ‘‘Evantipi me no’’tiādinā (dī. ni. 1.62) nayena pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā ca. Vividho khepoti vikkhepo, amarāya diṭṭhiyā, vācāya vā vikkhepoti amarāvikkhepo, so etassa atthīti amarāvikkhepiko. Atha vā amarā nāma macchajāti, sā ummujjanādivasena udake sandhāvamānā gāhaṃ na gacchati, evamevaṃ ayampi vādo ito cito ca sandhāvati, gāhaṃ na upagacchatīti amarāvikkhepoti vuccati, so etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā. Svāyaṃ vādo musāvādānuyogachandarāgabhayamohabhāvahetukatāya catudhā pavattoti āha ‘‘cattāro amarāvikkhepikā’’ti.
不死者即『不死法』。此为何义？谓如『对我如是』等语，表达见失转移及语义变化。多样动摇即为动摇，以不死之见与语为动摇，此即不死动摇者也。还有所谓不死之鱼类，因如水波纹而不入深水，如是论法亦从此诠释，不入深处者谓不生动摇，即不死动摇者。自说造语，由渴爱、怨恨、爱好、恐惧、痴迷等因缘生四种动摇，名为「四种不死动摇」者。
Adhicca yathicchakaṃ yaṃ kiñci kāraṇaṃ kassaci buddhipubbaṃ vā vinā samuppannoti attalokasaññitānaṃ khandhānaṃ adhicca pavattiākārārammaṇaṃ dassanaṃ tadākārasannissayena pavattito tadākārasahacaritatāya ca ‘‘adhiccasamuppanna’’nti vuccati yathā ‘‘mañcā ghosanti’’, ‘‘kuntā carantī’’ti ca. Taṃ etesaṃ atthīti adhiccasamuppannikā. Lābhivasena takkivasena ca ‘‘dve adhiccasamuppannikā’’ti vuttaṃ.
『超越产生』者谓无缘前因，世间五阴中，诸法超越显现所起。如语『摇篮声响』、『曲行者』，此为其意，即超越产生法。依其增长相、理路，亦曰『双重超越产生者』。
Saññīti pavatto vādo saññivādo, so etesaṃ atthīti saññivādā. Rūpicatukkaṃ ekantasukhacatukkanti imesaṃ catunnaṃ catukkānaṃ vasena soḷasa saññivādā. Imesuyeva purimānaṃ dvinnaṃ catukkānaṃ vasena aṭṭha saññivādā, aṭṭha nevasaññināsaññivādā veditabbā. Kevalañhi tattha ‘‘saññī attā’’ti gaṇhantānaṃ tā diṭṭhiyo, idha asaññīti ca nevasaññīnāsaññīti ca.
『想者论』即想集合论，是此法意也。此论以四类色想为基础，共计十六种想论。以往二十类四组论，则分为八有想论及八无想论二种。此中『有想自我』为辩论者见解，谓此有无想及无法想也。
Satta ucchedavādāti manussattabhāve kāmāvacaradevattabhāve rūpāvacarattabhāve catubbidhārūpattabhāve ca ṭhatvā sattassa ucchedapaññāpanavasena satta ucchedavādā.
『七灭论』谓人身中的欲界天、色界天、无色界天四种色界天成立，立七种灭绝论。
Pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti pañcakāmaguṇaupabhogavasena catubbidharūpajjhānasukhaparibhogavasena ca diṭṭhadhamme nibbūtipaññāpanavādā. Diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccati, tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ, imasmiṃyeva attabhāve dukkhavūpasamanti attho. Taṃ vadantīti diṭṭhadhammanibbānavādā.
『五执见涅槃论』者，即通过五欲境享受，四种色界禅定之乐等见而说涅槃现前。这所谓显现法，谓每一法皆有面相，故名。所谓显现法涅槃，即指此法境涅槃，此乃于此意义上言涅槃。故此名曰显现法涅槃论。
Ñāyati kamati paṭivijjhatīti ñāyo, so eva nibbānasampāpakahetutāya dhammoti āha ‘‘ñāyassa dhammassā’’ti. Ito bahiddhā samaṇopi natthītiādīsu kasmā panete aññattha natthīti? Akkhettatāya. Yathā hi na āragge sāsapo tiṭṭhati, na udakapiṭṭhe aggi jalati, na piṭṭhipāsāṇe bījāni viruhanti, evamevaṃ bāhiresu titthāyatanesu na ime samaṇā uppajjanti, imasmiṃyeva sāsane uppajjanti. Kasmā? Sukkhettatāya. Sā pana nesaṃ akkhettatā sukkhettatā ca ariyamaggassa abhāvato bhāvato ca veditabbā. Tenāha bhagavā –
「识。」意谓作知、知晓，亦谓明了。因此称为『识』，乃因为它是涅槃得成的原因法，故称为『识法』。由此而观之，外方并无沙门等类为何谓非此义者？此乃因无界限之故。譬如砍柴者并不立在水面，火也不燃于水中，树种不萌于石头中；亦复如是，外方诸处不生此类沙门，唯于此教法中生起。为何？因为有界限。且此等乃无界与有界亦应理解为圣道之无有或有有也。故世尊言：「舍卫城，苏跋提，须拔陀，彼处若不见圣八正道不现，沙门亦不现；二次，三次，四次亦然；惟若圣八正道现，彼处沙门亦现，二次、三次、四次沙门皆现。唯此教法中，沙门出现，外方沙门空无他见。」
‘‘Yasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo na upalabbhati, samaṇopi tattha na upalabbhati, dutiyopi tattha samaṇo na upalabbhati, tatiyopi tattha samaṇo na upalabbhati, catutthopi tattha samaṇo na upalabbhati. Yasmiñca kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati, samaṇopi tattha upalabbhati, dutiyopi tattha… tatiyopi tattha… catutthopi tattha samaṇo upalabbhati. Imasmiṃ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati. Idheva, subhadda, samaṇo, idha dutiyo samaṇo, idha tatiyo samaṇo, idha catuttho samaṇo, suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (dī. ni. 2.214).
世尊对须跋陀言：「在尸尸别院中，若不现圣八正道，沙门不能现；第二、第三、第四次亦无沙门。若圣八正道现，沙门则现；第二、第三、第四次沙门亦随现。唯此教法中圣八正道现。此处须跋陀，第一、第二、第三、第四次沙门，其余诸教沙门无异见。」
Ariyamaggassa ca abhāvo bhāvo ca suparisuddhassa sīlassa suparisuddhāya samathavipassanābhāvanāya abhāvato bhāvato ca veditabbo. Tadubhayañca durakkhātasvākkhātabhāvahetukaṃ . So ca asammāsambuddhappaveditattā. Yasmā titthāyatanaṃ akkhettaṃ, sāsanaṃ khettaṃ, tasmā yathā surattahatthapādo bhāsurakesarabhāro sīho migarājā na susāne vā saṅkārakūṭe vā paṭivasati, tiyojanasahassavitthataṃ pana himavantaṃ ajjhogāhetvā maṇiguhāyameva vasati, yathā ca chaddanto nāgarājā na gocariyahatthikulādīsu navasu kulesu uppajjati, yathā ca valāhako assarājā na gadrabhakule vā ghoṭakakule vā uppajjati, sindhutīre pana sindhavakuleyeva uppajjati, yathā ca sabbakāmadadaṃ manoharaṃ maṇiratanaṃ na saṅkārakūṭe vā paṃsupabbatādīsu vā uppajjati, vipulapabbatabbhantareyeva uppajjati, yathā ca timirapiṅgalo maccharājā na khuddakapokkharaṇīsu uppajjati, caturāsītiyojanasahassagambhīre mahāsamuddeyeva uppajjati, yathā ca diyaḍḍhayojanasatiko supaṇṇarājā na gāmadvāre eraṇḍavanādīsu paṭivasati, mahāsamuddaṃ pana ajjhogāhetvā simbalidahavaneyeva paṭivasati, yathā ca dhataraṭṭho suvaṇṇahaṃso na gāmadvāre āvāṭakādīsu paṭivasati, navutihaṃsasahassaparivāro pana hutvā cittakūṭeyeva paṭivasati, yathā ca catuddīpissaro cakkavattirājā na nīcakule uppajjati, asambhinnajātiyakhattiyakuleyeva pana uppajjati, evamevaṃ imesu samaṇesu ekasamaṇopi na aññattha titthāyatane uppajjati, ariyamaggaparikkhate pana buddhasāsaneyeva uppajjati. Tenāha bhagavā – ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo…pe… suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (ma. ni. 1.139-140; a. ni. 4.241). Ekādasame natthi vattabbaṃ.
圣道之无有与其存在，及纯净戒律，和善修止观之无有与其存在，当知此二俱是不良而闻之性质所致。此理唯正觉佛所知。因为沙门处为无界限、教法为界限，故如猛虎虽威猛不住芦苇堆与树丛，而藏于狮穴宝窟中；如遮蔽龙王不兴于牧牛之地及壹百新族中；如火焰龙王不成长于捕牛族及瓮族，而生于海滨海族；如珍宝不珍于山丘及尘丘，而生于广大山岭之间；如黑蚊王不住于小池塘，而生于广大深海；如金翅鸟王不栖乡村门口庄园林宅，而隐于大海之狮子山洞；如金雁王不住乡村门口篱舍，而众雁亲集栖于心山；如四岛统治王不生贱族，而现于非亲生劫土贵族中。亦如是，此沙门中无一沙门于他方立教场中出现，皆限于圣道界域之教法中。故世尊说：「汝等比库，唯此沙门…诸沙门皆无他见。」此说不容异议。
Samaṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 沙门经等之义疏已毕。
Kammavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 业品之义疏已毕。