(8) 3. Ānandavaggo · (8) 3. 阿难品复注
(8) 3. Ānandavaggo（8）第三 阿难品
1. Channasuttavaṇṇanā一、《阐那经》注释
§72
72. Tatiyassa paṭhame channaparibbājakoti na naggaparibbājako. Bāhirakasamayaṃ luñcitvā harantoti bāhirakānaṃ samayaṃ nisedhetvā āpanno.
72. 第三品第一节，所谓遮盖游方者，并非裸体游方者。谓其外在的时候覆盖住，不使外在的时相显露，在此处使用遮盖而进入。
Paññācakkhussa vibandhanato andhaṃ karotīti andhakaraṇoti āha ‘‘yassa rāgo uppajjatī’’tiādi. Acakkhukaraṇoti asamatthasamāsoyaṃ ‘‘asūriyapassāni mukhānī’’tiādīsu viyāti āha ‘‘paññācakkhuṃ na karotīti acakkhukaraṇo’’ti. Paññānirodhikoti anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na deti, lokiyapaññaṃ pana aṭṭhasamāpattipañcābhiññāvasena uppannampi samucchinditvā khipatīti paññānirodhikoti evampettha attho daṭṭhabbo. Anuppannānuppādauppannaparihāninimittatāya hi paññaṃ nirodhetīti paññānirodhiko. Vihanati vibādhatīti vighāto, dukkhanti āha ‘‘dukkhasaṅkhātassa vighātassā’’ti. Kilesanibbānanti iminā asaṅkhatanibbānameva vadati. Asaṅkhatañhi nibbānaṃ nāma, taṃ paccakkhaṃ kātuṃ na detīti anibbānasaṃvattaniko. Lokuttaramissako kathito pubbabhāgiyassapi ariyamaggassa kathitattā.
五眼者，由于束缚而使盲，称为盲眼，是谓“由染欲生起”等诸义。未成眼者谓无能聚集，是谓“无日可视之口”等义，称为无眼者。关于慧的消灭，谓未生的世间世间超世间的慧不能生起。现世智慧虽然由八禅八定和五种神通生起，但亦迅速被斩断，这即慧的消灭。在此应解为，由未生而破坏生起，由生起而消灭慧的缘故故慧得被止息。破坏谓扰乱，谓苦集之扰乱。烦恼灭者，指无漏涅槃。谓涅槃名为无为，不允许近因现起故称不灭。世间外者，指已曾讲说圣道初部分。
Channasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《阐那经》注释完毕。
2. Ājīvakasuttavaṇṇanā二、《活命外道经》注释
§73
73. Dutiye na aññātukāmoti na ājānitukāmoyevāti attho. Tenāha ‘‘pariggaṇhanatthaṃ pana āgato’’ti, paññāya paricchinditvā upaparikkhitvā gaṇhanatthanti attho. Kāraṇāpadesoti kāraṇaniddeso. Sesamettha uttānameva.
73. 第二品中“不想知欲”，意即“连知欲亦不生”。因此说“为计量而来”，谓慧已被割断、深入观察后，谓为计量之意。因缘指因缘义，此处终究仅为名称。
Ājīvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《活命外道经》注释完毕。
3. Mahānāmasakkasuttavaṇṇanā三、《大名释迦族经》注释
§74
74. Tatiye gilānassa bhāvo gelaññanti āha ‘‘gilānabhāvato’’ti. Dīpetīti desanākkameneva paññāpeti. Paṭhamañhi sekhasīlasamādhipaññāyo vatvā pacchā asekhasīlādīni vadanto imamatthaṃ dīpeti.
74. 第三品中“病之体”，谓病之性质，称为“病之状态”。词“点燃”用作说法来引发觉悟。首先论及戒定慧三学的次第，后言戒之外等，此处义为引导发明道理。
Mahānāmasakkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 大名萨咖经注释完毕。
4. Nigaṇṭhasuttavaṇṇanā4. 尼干陀经注释
§75
75. Catutthe haṃsavaṭṭakacchannenāti haṃsavaṭṭakaparicchannena, haṃsamaṇḍalākārenāti attho. Natthi etassa parisesanti aparisesaṃ. Tenāha ‘‘appamattakampi asesetvā’’ti. Aparisesadhammajānanato vā aparisesasaṅkhātaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānātīti evampettha attho daṭṭhabbo. Satatanti niccaṃ. Samitanti tasseva vevacananti āha ‘‘satataṃ samitanti sabbakālaṃ nirantara’’nti. Atha vā niccaṭṭhena satata-saddena abhiṇhappavatti jotitā siyāti ‘‘samita’’nti vuttaṃ. Tena nirantarappavattiṃ dassetīti āha ‘‘sabbakālaṃ nirantara’’nti.
75. 第四品中“以天鹅羽披盖”，谓以天鹅羽毛制成的披盖，呈天鹅环状。有无边界之别，所谓无边界者。故说“虽少亦不留”。由无边界之正知得知无边界之知识仪相，应如是理解。恒常者为常，谨慎者言语，谓“恒常谨慎，常时不间断”等文。或称“以恒常之语发光”，谓“谨慎”之义。此言当显其连续不断，谓“常时不间断”。
Visuddhisampāpanatthāyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi ca upakkiliṭṭhacittānaṃ sattānaṃ visuddhipāpanatthāya. Samatikkamanatthāyāti sokassa ca paridevassa ca pahānatthāya. Atthaṃ gamanatthāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamanāya, nirodhāyāti attho. Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ. Taṃ vā ñāyati paṭivijjhati etenāti ñāyo, ariyamaggoti āha ‘‘maggassa adhigamanatthāyā’’ti. Apaccayanibbānassa sacchikaraṇatthāyāti paccayarahitattā apaccayassa asaṅkhatassa taṇhāvānavirahitattā nibbānanti laddhanāmassa amatassa sacchikiriyāya, attapaccakkhatāyāti vuttaṃ hoti. Phusitvā phusitvāti patvā patvā. Sesamettha suviññeyyameva.
谓为净化成就之意，为由贪爱等污秽、贪妒嗔恨等污染心众生得净化成就之义。谓为超越苦恼、忧愁而去之义。谓用于断除身心苦、心灵忧愁之二者作用，谓断灭之义。故圣谛确定涅槃，谓成就圣道。谓为“为成就道故”言之。谓为达成无退转涅槃般涅槃，因无条件、无漏、无欲之涅槃，故名得生涅槃即无生之实、无灭之真实；谓修行者自体之真实证出。谓反复体证、证究其义。此义明说无疑，谓为认识，故名圣道、“为证道故”。谓“为证无退转涅槃”缘之无漏、无条件、无欲之涅槃实证，谓名无生之真实实现。谓自己体证，谓已获之义。词皆须详究方便解释。
Nigaṇṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 尼干陀经注释完毕。
5. Nivesakasuttavaṇṇanā5. 尼韦萨咖经注释
§76
76. Pañcame kiccakaraṇīyesu sahabhāvaṭṭhena amā hontīti amaccā. ‘‘Ayaṃ ajjhattiko’’ti evaṃ jānanti, ñāyanti vāti ñātī. Sassusasurapakkhikāti sassusasurā ca tappakkhiko ca sassusasurapakkhikā. Lohitena sambaddhāti sālohitā. Pitupakkhikā vā ñātī, mātupakkhikā sālohitā. Mātupitupakkhikā vā ñātī, sassusasurapakkhikā sālohitā. Avecca ratanassa guṇe yāthāvato ñatvā pasādo aveccappasādo. So pana yasmā maggenāgatattā kenaci akampanīyo ca appadhaṃsiyo ca hoti, tasmā evaṃ vuttaṃ ‘‘acalappasādo’’ti. Bhāvaññathattanti sabhāvassa aññathattaṃ.
第七十六条 共同存在于第五类必须作业者中者被称为“无我”，这称为同族亲属。所谓同族，谓“此为内因”者，即此理自知、理解者。所谓亲属，分为葭藻、栗谷之类；葭藻与栗谷同属翼类；“葭藻”者，系指红翅鸟。红翅者乃“红羽”之意。亲属中若属父翼者，则称为栗谷；若属母翼者，则称为葭藻。若父母翼俱为亲属者，则父翼诸亲属为栗谷，母翼诸亲属为葭藻。理知宝玉之德，通达其真实后，称为理智宝玉。此宝玉因所由缘而稳固不摇动且苦难不能动摇，故名“不动宝玉”。所谓“有别性的存在”，即指其本质具有不同之特性。
Vīsatiyā koṭṭhāsesūti kesādimatthaluṅgapariyantesu. Dvādasasu koṭṭhāsesūti pittādimuttapariyantesu. Catūsu koṭṭhāsesūti ‘‘yena ca santappati, yena ca jīrīyati, yena ca paridayhati, yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 1.304) evaṃ vuttesu catūsu koṭṭhāsesu. Chasu koṭṭhāsesūti ‘‘uddhaṅgamā vātā, adhogamā vātā, kucchisayā vātā, koṭṭhāsayā vātā, aṅgamaṅgānusārino vātā, assāso passāso’’ti (ma. ni. 2.305) evaṃ vuttesu chasu koṭṭhāsesu. Vitthambhanaṃ sesabhūtattayasanthambhitatāpādanaṃ, ‘‘upakīḷana’’nti eke. Sesaṃ suviññeyyameva.
关于二十藏：谓毛及各类长短环绕成藏；谓十二藏：谓随热病等生病之藏；谓四藏：谓有疲顿、衰弱、颓坏、颜色变暗等四种变化，该四藏内容如《中部·卷一三〇四》中所述；谓六藏：谓六种流动气，分别为上走风、下走风、弓背风、腹风、沿体风及吸呼风，详见《中部·卷二三〇五》。所谓膨胀状态及剩余部分之存在，其阻碍支撑的状态称为“破坏”，是其中一种。剩余部分应当详察。
Nivesakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 尼韦萨咖经注释完毕。
6-7. Paṭhamabhavasuttādivaṇṇanā6-7. 第一有经等注释
§77-78
77-78. Chaṭṭhe abhisaṅkhāraviññāṇanti kammasahajātaṃ viññāṇaṃ. Sesamettha suviññeyyameva. Sattame natthi vattabbaṃ.
第七十七至七十八条 第六者称为业生识，谓与行为共同生起的识。此处的剩余部分应当详察。第七者无须论述。
Paṭhamabhavasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 初有经等之注释已毕。
8. Sīlabbatasuttavaṇṇanā八、戒禁经之注释
§79
79. Aṭṭhame dukkarakārikānuyogoti dukkarakiriyāya anuyogo. Upaṭṭhānena sāranti upaṭṭhānākārena sāraṃ. ‘‘Idaṃ vara’’ntiādinā upaṭṭhānākāraṃ vibhāveti. Etthāti etasmiṃ satthārā pucchite pañhe.
第七十九条 第八称难作业的连结，谓对难行之业的连结。通过施事而成立，施事者为核心。“这是优秀”诸语用以说明施事的性质。此处所谓“如此”者，为向师问及问题时所用语。
Sīlabbatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 戒禁经之注释已毕。
9. Gandhajātasuttavaṇṇanā九、香生经之注释
§80
80. Navame mūle, mūlassa vā gandho mūlagandhoti āha ‘‘mūlavatthuko gandho’’ti. Mūlaṃ vatthu etassāti mūlavatthuko. Idāni mūlaṃ gandhayogato gandhoti imamatthaṃ dassento ‘‘gandhasampannaṃ vā mūlameva mūlagandho’’ti āha. Pacchimoyevettha atthavikappo yuttataroti dassetuṃ ‘‘tassa hi gandho’’tiādimāha. Vassikapupphādīnanti sumanapupphādīnaṃ.
第八十条 第九称根，谓根的气味称为根味，即“根基的气味”。“根本的根基”即指此地。现今谓“根”者，指与气味结合之气味体，因表现为“气味具足之根本气味”，故称之。此处刻意设义，意在表明“其气味”存在。如云“其香气”，暗指本身存在的气味。夏季花卉等称为殊胜花。
Gandhajātasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 香生经之注释已毕。
10. Cūḷanikāsuttavaṇṇanā十、小尼咖经之注释
§81
81. Dasame aruṇavatisuttantaaṭṭhuppattiyanti ‘‘bhūtapubbaṃ, bhikkhave, rājā ahosi aruṇavā nāma. Rañño kho pana, bhikkhave, aruṇavato aruṇavatī nāma rājadhānī ahosi. Aruṇavatiṃ kho pana, bhikkhave, rājadhāniṃ sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho upanissāya vihāsi. Sikhissa kho pana, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa abhibhūsambhavaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Atha kho, bhikkhave, sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho abhibhuṃ bhikkhuṃ āmantesī’’tiādinā brahmasaṃyutte (saṃ. ni. 1.185) āgatassa aruṇavatisuttantassa aṭṭhuppattiyaṃ. Atippagoti ativiya pago, ativiya pātoti attho, na tāva kulesu bhattaṃ niṭṭhātīti vuttaṃ hoti.
第八十一条 关于红罌苏氏经开端之事：佛告比库们，过去曾有王名曰红罌苏。王有一都城，亦名红罌苏。佛陀阿拉汉正自觉者曾凭倚此都城红罌苏而住。佛陀阿拉汉正自觉者弟子众中，有一名为领军精锐的弟子时代。接着，阿拉汉正自觉者曾宣教一名住持阿拉汉，名曰领军弟子。上述内容出自《梵语和合经》(集释卷一八五)中记述红罌苏经开端的八条。所谓过度，谓超过，一切众生无以支撑安顿之义，故称此语。
Ujjhāyantīti avajhāyanti, heṭṭhā katvā cintenti, lāmakato cintenti. Anekavihitaṃ iddhivikubbanaṃ katvāti ‘‘pakativaṇṇaṃ vijahitvā nāgavaṇṇaṃ vā dasseti, supaṇṇavaṇṇaṃ vā dassetī’’tiādinā (paṭi. ma. 3.13) nayena āgataṃ anekappakāraṃ iddhivikubbanaṃ katvā. Sahassilokadhātunti cakkavāḷasahassaṃ. Gāthādvayaṃ abhāsīti thero kira ‘‘kathaṃ desitā kho dhammadesanā sabbesaṃ piyā manāpā’’ti cintetvā ‘‘sabbepi pāsaṇḍā sabbe devamanussā attano attano samaye purisakāraṃ vaṇṇayanti, vīriyassa avaṇṇavādī nāma natthi, vīriyappaṭisaṃyuttaṃ katvā desessāmi. Evamassa dhammadesanā sabbesaṃ piyā bhavissati manāpā’’ti ñatvā tīsu piṭakesu vicinitvā ‘‘ārambhatha nikkamathā’’ti (saṃ. ni. 1.186) idaṃ gāthādvayaṃ abhāsi.
“Ujjhāyanti”是「点燃」的意思，「avajjhāyanti」是「熄灭」之义，谓将火堆点燃与熄灭；「heṭṭhā katvā cintenti」指的是向下进行思惟；「lāmakato cintenti」谓沉迷于思惟。此处所说的「多种法施行神通魔障」以此类推，指根据《巴利文大注疏》第三卷第十三节之解说。此中“pakativaṇṇaṃ vijahitvā nāgavaṇṇaṃ vā dasseti, supaṇṇavaṇṇaṃ vā dassetī”等词句是比喻说首先显现金色（佛法成就之德象征）、龙色、神鸟色，形容多种不同神通异相的变化。由此类推，因文献依据而来，说明多样神通魔障的施行。据此说，所谓「千重世界界」便是一千个世界轮回。在这两句偈颂中，一位长老说道：「世间法的宣说，怎能不令众生皆生欢喜悦纳？」心念如此，进而思惟：「所有的邪见尽皆排除，诸天人皆在适时评价自己品行；不存在懈怠者；我将依靠精进，宣说诸法。」了知此理，遍观三藏，发起正行，由“起始，实行，离去”逐步修习。此两偈句如是表达。
Kiṃ āloko ayanti kassa nu kho ayaṃ ālokoti. Vicinantānanti cintentānaṃ. Sabbeti lokadhātuyaṃ sabbe devā ca manussā ca. Osaṭāya parisāyāti dhammassavanatthaṃ samosaṭāya parimitaparicchinnāya parisāya. Atthopi nesaṃ pākaṭo ahosīti na kevalaṃ te saddameva assosuṃ, atha kho atthopi tesaṃ pakatisavanūpacāre viya pākaṭo ahosi. Tena sahassaṃ lokadhātuṃ viññāpetīti adhippāyo.
「何谓光明」？对此有所思虑者问「谁见此光明？」文中「vicinantān」意为思虑、推究。其«sabbeti lokadhātuyaṃ»，即「世界界」意指一切天人及人类。词「osaṭāya parisāyāti」指为听法利益而聚集的相聚团体，其为限定有界限而非广大无边的团体。意旨是，不仅众生仅闻其声，且对其义理依据深入了解，因故广大明显。故而是数以千计的世界界宣说之意。
Pariharantīti sineruṃ dakkhiṇato katvā parivattenti. Virocamānāti attano jutiyā dibbamānā, sobhamānā vā. Tāva sahassadhā lokoti yattako candimasūriyehi obhāsiyamāno lokadhātusaṅkhāto ekeko loko, tattakena pamāṇena sahassadhā loko, iminā cakkavāḷena saddhiṃ cakkavāḷasahassanti attho. Kasmā panesā ānītāti esā cūḷanikā lokadhātu kasmā bhagavatā ānītā, desitāti attho. Majjhimikāya lokadhātuyā paricchedadassanatthanti dvisahassilokadhātuyā parimāṇadassanatthaṃ.
「Pariharantīti」指从南方望去，火焰如虹转动。「Virocamānāti」谓自慧火光芒四射、庄严。所谓百千世界，是指在日月星辰辉耀的天空间出现的诸多世界，共计千百千个世界。由此推算，世界界即以此“百千世界”为量。此如同「用两千世界为中量的观察」，略示大小范围。所谓“小剎那”世界界，是佛陀所显示的大小世界见证。
Sahassilokadhātuyā sahassī dvisahassilokadhātu, sā cakkavāḷagaṇanāya dasasatasahassacakkavāḷaparimāṇā. Tenāha ‘‘sahassacakkavāḷāni sahassabhāgena gaṇetvā’’tiādi. Kampanadevatūpasaṅkamanādinā jātacakkavāḷena saha yogakkhemaṃ ṭhānaṃ jātikkhettaṃ. Tattakāya eva jātikkhettabhāvo dhammatāvaseneva veditabbo, ‘‘pariggahavasenā’’ti keci. Sabbesampi buddhānaṃ evaṃ jātikkhettaṃ tannivāsīnaṃyeva ca devatānaṃ dhammābhisamayoti vadanti. Paṭisandhiggahaṇādīnaṃ sattannaṃyeva gahaṇaṃ nidassanamattaṃ mahābhinīhārādikālepi tassa pakampanassa labbhanato.
「千重世界界」意为千倍多倍的世界界；「千界」见于以千万个世界界为数。文中曰「千界计数为一万亿千界」。由此解释「以千个千界相加」的说法。以震动诸神诸天的因缘、出生界缘应、一切诸佛之出生界，即是出生地，视为由种种福德贯注成就。又称其乃「持有者之地」，即住持世界之神灵所依存之物。诸佛皆将出生界视为彼住处及诸神依止之德法。因彼时震动，也能知诸佛此出生界的真实性。
Sahassaṃ sahassadhā katvā gaṇitaṃ majjhimikantiādinā majjhimikāya lokadhātuyā sahassaṃ tisahassilokadhātu, sāyeva ca mahāsahassilokadhātūti dasseti. Saraseneva āṇāpavattanaṃ āṇākkhettaṃ, yaṃ ekajjhaṃ saṃvaṭṭati vivaṭṭati ca. Āṇā pharatīti tannivāsidevatānaṃ sirasā sampaṭicchanena vattati, tañca kho kevalaṃ buddhānubhāveneva, adhippāyavasena ca pana ‘‘yāvatā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) vacanato buddhānaṃ avisayo nāma natthi, visayakkhettassa pamāṇaparicchedo nāma natthi. Visamoti sūriyuggamanādīnaṃ visamabhāvato visamo. Tenevāha ‘‘ekasmiṃ ṭhāne sūriyo uggato hotī’’tiādi. Sesamettha suviññeyyameva.
文中在论述「千重至数千世界界」之计量；显明以中量名义，故题称「中量世界界」。所说乃广大宏丰的千万世界界。『āṇā』是「环绕者」或「境界」之意，同时指一周相绕之界。乃自然界运行之理，亦为绕行、展开与收缩之有序运动。此运动称「āṇāpharati」，即诸神界之顶端贯通关联，唯依佛之功德力得以成就。「ākaṅkheyyā」谓言佛无有离世间之外之地区，佛法无所不包。所谓「境界分量不应设限」之意。「Visamo」引申为「不同」，是说因太阳升起时刻不同而世界不同时。此说以「某处日出」为喻，提示变异与差异是一切现象中须达到明了认识之处。
Cūḷanikāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《小千世界经》注释结束。
Ānandavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《阿难品》注释结束。