3. Bālavaggo · 3. 愚者品义注
1. Bālavaggo1. 愚者品
1. Bhayasuttavaṇṇanā1. 怖畏经注释
§1
1. Tikanipātassa paṭhame bhayānītiādīsu bhayanti cittutrāso. Upaddavoti anekaggatākāro. Upasaggoti upasaṭṭhākāro tattha tattha lagganākāro.
第一，关于 Tikānipāta 的开头“恐怖”等词，是指心中有恐惧和惊恐之意。所谓“upaddava”是多种异相的形态；“upasagga”则是靠近、接触的形态；其中又各各依附着（laggana）的形态。
Tesaṃ evaṃ nānattaṃ veditabbaṃ – pabbatavisamanissitā corā janapadavāsīnaṃ pesenti – ‘‘mayaṃ asukadivase nāma tumhākaṃ gāmaṃ paharissāmā’’ti. Te taṃ pavattiṃ sutakālato paṭṭhāya bhayaṃ santāsaṃ āpajjanti. Ayaṃ cittutrāso nāma. ‘‘Yathā no te corā kupitā anatthampi āvaheyyu’’nti hatthasāraṃ gahetvā dvipadacatuppadehi saddhiṃ araññaṃ pavisitvā tattha tattha bhūmiyaṃ nipajjanti ḍaṃsamakasādīhi khajjamānā, gumbantarāni pavisantā khāṇukaṇṭake maddanti. Tesaṃ evaṃ vicarantānaṃ vikkhittabhāvo anekaggatākāro nāma. Tato coresu yathāvutte divase anāgacchantesu ‘‘tucchakasāsanaṃ bhavissati, gāmaṃ pavisissāmā’’ti saparikkhārā gāmaṃ pavisanti. Atha tesaṃ paviṭṭhabhāvaṃ ñatvā gāmaṃ parivāretvā dvāre aggiṃ datvā manusse ghātetvā corā sabbaṃ vibhavaṃ vilumpitvā gacchanti. Tesu ghātitāvasesā aggiṃ nibbāpetvā koṭṭhakacchāyābhitticchāyādīsu tattha tattha laggitvā nisīdanti naṭṭhaṃ anusocamānā. Ayaṃ upasaṭṭhākāro lagganākāro nāma.
对此应了解它们皆有不同。比方说，在山林中盗贼仗势欺凌村民，彼此嘱咐说：“到了不利之日，我们要来攻打你们的村庄。”盗贼们听到消息后，因恐惧而心生慌乱，这便是所谓心的惊恐。他们又说：“若盗贼们愤怒，将招致祸患。”于是带着武器用步行跋涉，进入森林，时而蹲伏于地，身体被蚂蚁等小虫咬噬，进出洞穴折磨荆棘。此时他们因为游动不安、心慌意乱，是多重异相的表现。之后夜间，盗贼们不来，心怀侥幸说：“法将无效，我们将入村。”于是带着装备进入村庄。盗贼得知盗贼已入村，便关门围守，放火并杀害人命，掠夺一切财富后离去。遇害者则扑灭火焰，徘徊于篝火荫蔽之处，悲伤痛哭。这就是所谓接近形态和依附形态的表现。
Naḷāgārāti naḷehi channapaṭicchannaagārā. Sesasambhārā panettha rukkhamayā honti. Tiṇāgārepi eseva nayo. Kūṭāgārānīti kūṭasaṅgahitāni agārāni. Ullittāvalittānīti anto ca bahi ca littāni. Nivātānīti nivāritavātappavesāni. Phusitaggaḷānīti chekehi vaḍḍhakīhi katattā piṭṭhasaṅghāṭamhi suṭṭhu phusitakavāṭāni. Pihitavātapānānīti yuttavātapānāni. Iminā padadvayena kavāṭavātapānānaṃ niccapihitataṃ akathetvā sampattiyeva kathitā. Icchiticchitakkhaṇe pana tāni pidhīyanti ca vivarīyanti ca.
所谓仓库屋（Naḷāgāra），是用竹子搭盖而成的屋子，余下的建筑多是树木建成。同样，茅草仓库也是如此。所谓茅庐屋（Kūṭāgāra），是指由茅草堆聚而成的屋舍。隆起合拢，是内部和外部都被茅草包覆的。所谓避风处，是指防止风吹入的结构。所谓免蟑螂蚁蟹虫侵扰，是指用青藤等物结织成的墙壁，构筑得严密不让害虫进入。所谓严密防风，是说屋子设计得适合抵御风寒。以此两词组合，说明门窗通风不严密且关闭与开启皆有，形状允许居住者自由开合。
Bālato uppajjantīti bālameva nissāya uppajjanti. Bālo hi apaṇḍitapuriso rajjaṃ vā oparajjaṃ vā aññaṃ vā pana mahantaṃ ṭhānaṃ patthento katipaye attanā sadise vidhavaputte mahādhutte gahetvā ‘‘etha ahaṃ tumhe issare karissāmī’’ti pabbatagahanādīni nissāya antamante gāme paharanto dāmarikabhāvaṃ jānāpetvā anupubbena nigamepi janapadepi paharati. Manussā gehāni chaḍḍetvā khemaṭṭhānaṃ patthayamānā pakkamanti. Te nissāya vasantā bhikkhūpi bhikkhuniyopi attano attano vasanaṭṭhānāni pahāya pakkamanti. Gatagataṭṭhāne bhikkhāpi senāsanampi dullabhaṃ hoti. Evaṃ catunnampi parisānaṃ bhayaṃ āgatameva hoti. Pabbajjitesupi dve bālā bhikkhū aññamaññaṃ vivādaṃ paṭṭhapetvā codanaṃ ārabhanti. Iti kosambivāsikānaṃ viya mahākalaho uppajjati. Catunnaṃ parisānaṃ bhayaṃ āgatameva hotīti evaṃ yāni kānici bhayāni uppajjanti, sabbāni tāni bālato uppajjantīti yathānusandhinā desanaṃ niṭṭhapesi.
所谓因愚人而生，是指完全依赖愚人而起。愚者即无智慧的人，无论是国王、地方官或其他显要之地，愿意依附于自己亲族或有权有势者，乃至领有遗产之大户，彼等自称“我将为你们作主人”，依托山谷深处或村庄边缘安身，表现出守护之态。渐渐地在乡村城镇潜伏，逐步占据。人们远离其居所，寻找安全之地而迁徙。依附之人居住时，僧伽、比库、比库尼纷纷舍弃自所栖居之处离开。路途辗转间，乞食场所和住处皆变得难寻，四众僧团因此生起恐惧。就如同四众中的愚者比库相互争辩，互相指责，争端由此产生。正如萨伽比县中发生的大骚乱一样，四众恐惧由此生起。所有这些恐惧皆因愚人而起，依理据以证实，佛陀圆满阐述此法。
2. Lakkhaṇasuttavaṇṇanā2. 相经注释
§2
2. Dutiye kāyadvārādipavattaṃ kammaṃ lakkhaṇaṃ sañjānanakāraṇaṃ assāti kammalakkhaṇo. Apadānasobhanī paññāti yā paññā nāma apadānena sobhati, bālā ca paṇḍitā ca attano attano cariteneva pākaṭā hontīti attho. Bālena hi gatamaggo rukkhagacchagāmanigamādīni jhāpetvā gacchantassa indaggino gatamaggo viya hoti, jhāmaṭṭhānamattameva aṅgāramasichārikāsamākulaṃ paññāyati. Paṇḍitena gatamaggo kusobbhādayo pūretvā vividhasassasampadaṃ āvahamānena catudīpikameghena gatamaggo viya hoti. Yathā tena gatamagge udakapūrāni ceva vividhasassaphalāphalāni ca tāni tāni ṭhānāni paññāyanti, evaṃ paṇḍitena gatamagge sampattiyova paññāyanti no vipattiyoti. Sesamettha uttānatthameva.
第二，所谓从身口意所发之业行为，导致显现业的特征者，此即所谓业相。胜义言，能引领庄严之慧，即被称为“光明”的智慧，令人荣显。愚者与智者各如其行，显现其本性。愚者就如同失路的旅人，放弃家乡，游走山林村落之间，其行为显露为束手无策的困顿之象，智慧如燃烧的灰烬，昏暗无光。相对而言，智者则犹如大道，由明亮的灯光照亮，聚集繁盛荣华与财富。世间各处象征着水源果实丰饶，应验此义。此处言略指向上述要义，不用赘述。
3. Cintīsuttavaṇṇanā3. 思惟经注释
§3
3. Tatiye bālalakkhaṇānīti ‘‘bālo aya’’nti etehi lakkhīyati ñāyatīti bālalakkhaṇāni. Tānevassa sañjānanakāraṇānīti bālanimittāni. Bālāpadānānīti bālassa apadānāni. Duccintitacintīti cintayanto abhijjhābyāpādamicchādassanavasena duccintitameva cinteti. Dubbhāsitabhāsīti bhāsamānopi musāvādādibhedaṃ dubbhāsitameva bhāsati. Dukkaṭakammakārīti karontopi pāṇātipātādivasena dukkaṭakammameva karoti. Paṇḍitalakkhaṇānītiādi vuttānusāreneva veditabbaṃ. Sucintitacintītiādīni cettha manosucaritādīnaṃ vasena yojetabbāni.
第三，所谓愚人之特征者，谓以“愚人”之名标志其特性，即愚人之相。又谓此等是识别愚人的缘由，即愚人之缘。所谓愚人之恶行，是指其恶业。譬如心存恶念，常怀妄想、嫉妒、憎恨与错误见解，名为“恶念”；口出坏语，即说谎、恶语、离间语、粗恶语、杂秽语，皆属“恶语”；行恶业者，如杀生盗取等，称为恶行。智者的特质等按前论说，应当如此理解。此处所言的是，理当结合心念清净等相来综合判别。
4. Accayasuttavaṇṇanā4. 过失经注释
§4
4. Catutthe accayaṃ accayato na passatīti attano aparādhaṃ aparādhato na passati. Accayato disvā yathādhammaṃ nappaṭikarotīti ‘‘aparaddhaṃ mayā’’ti ñatvāpi yo dhammo, taṃ na karoti, daṇḍakammaṃ āharitvā accayaṃ na deseti nakkhamāpeti. Accayaṃ desentassa yathādhammaṃ nappaṭiggaṇhātīti parassa ‘‘viraddhaṃ mayā’’ti ñatvā daṇḍakammaṃ āharitvā khamāpentassa nakkhamati. Sukkapakkho vuttapaṭipakkhato veditabbo.
第四义：因果上不见过失者，不见其过失。此义意指自己之过失不被见知。虽然已知自己有所过失，然而不依正法加以改正，则不作随喜承受。因持有恶行故，不宣讲因果法，不开示教法。若有人诵持因果法而未照法受持，认识别人有所增恶，虽导以因果法劝解，仍然不悔罪者，则会断绝其教化。依教理对乐、悲两方均应作出辨别判断。
5. Ayonisosuttavaṇṇanā5. 非如理经注释
§5
5. Pañcame ayoniso pañhaṃ kattā hotīti ‘‘kati nu kho, udāyi, anussatiṭṭhānānī’’ti vutte ‘‘pubbenivāso anussatiṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti cintetvā lāḷudāyitthero viya anupāyacintāya apañhameva pañhanti kattā hoti. Ayoniso pañhaṃ vissajjetā hotīti evaṃ cintitaṃ pana pañhaṃ vissajjentopi ‘‘idha, bhante, bhikkhu anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ, ekampi jāti’’ntiādinā nayena soyeva thero viya ayoniso vissajjetā hoti, apañhameva pañhanti katheti. Parimaṇḍalehi padabyañjanehīti ettha padameva atthassa byañjanato padabyañjanaṃ. Taṃ akkharapāripūriṃ katvā dasavidhaṃ byañjanabuddhiṃ aparihāpetvā vuttaṃ parimaṇḍalaṃ nāma hoti, evarūpehi padabyañjanehīti attho. Siliṭṭhehīti padasiliṭṭhatāya siliṭṭhehi. Upagatehīti atthañca kāraṇañca upagatehi. Nābbhanumoditāti evaṃ yoniso sabbaṃ kāraṇasampannaṃ katvāpi vissajjitaṃ parassa pañhaṃ nābhinumodati nābhinandati sāriputtattherassa pañhaṃ lāḷudāyitthero viya. Yathāha –
第五义：不合乎理的疑问的提出者，如同不正思考者。譬如问：“究竟过去世诸基本所在为几何？”然后思惟“必有前生之所在”，顽固不改，如同长老拉鲁达伊，因思虑偏执，疑问不解，遂生不善之行为。所谓外围、字音抑扬，指字词正义中的表音处理。经过详尽正音、十种音变不变的学说体现为外围之名。崩坏，指词义崩坏。到达，指义与因缘俱到。“不随顺赞同”，意即虽因缘俱足而不承认他人疑问，不随顺赞同，不依张维萨长老之疑问。譬如云：
‘‘Aṭṭhānaṃ kho etaṃ, āvuso sāriputta, anavakāso, yaṃ so atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi, natthetaṃ ṭhāna’’nti (a. ni. 5.166).
「八依，是，梵友沙利长老，无缺之所，超越地狱黑暗恶食多烦恼之天同居众天之一，有他他心造形身，得生灭止，或灭退，非此处所」(小部集论5.166) 。
Yoniso pañhaṃ kattātiādīsu ānandatthero viya yonisova pañhaṃ cintetvā yoniso vissajjitā hoti. Thero hi ‘‘kati nu kho, ānanda, anussatiṭṭhānānī’’ti pucchito ‘‘ayaṃ pañho bhavissatī’’ti yoniso cintetvā yoniso vissajjento āha – ‘‘idha, bhante, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… catutthajjhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ, bhante, anussatiṭṭhānaṃ evaṃbhāvitaṃ evaṃbahulīkataṃ diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattatī’’ti. Abbhanumoditā hotīti tathāgato viya yoniso abbhanumoditā hoti. Tathāgato hi ānandattherena pañhe vissajjite ‘‘sādhu sādhu, ānanda, tena hi tvaṃ, ānanda, imampi chaṭṭhaṃ anussatiṭṭhānaṃ dhārehi. Idhānanda, bhikkhu satova abhikkamati satova paṭikkamatī’’tiādimāha. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva.
合乎理的疑问提出者，如同长老阿难，合乎理地思考疑问而依正法放弃之。长老问：“阿难，诸基本之所在数量几何？”合乎理思维后弃疑失执而说：“尊者，若比库独处断欲，入第四禅定，此则为基本所在之真实显现，广为修习，为内证乐住。”对此合乎理疑问，犹如世尊默然赞许。世尊谓阿难：甚善，阿难，应守持六种基本所在。六种所说皆指修行正处境界。
9. Khatasuttavaṇṇanā九、《毁损经》注释。
§9
9. Navame sukkapakkho pubbabhāge dasahipi kusalakammapathehi paricchinno, upari yāva arahattamaggā labbhati. Bahuñca puññaṃ pasavatīti ettha lokiyalokuttaramissakapuññaṃ kathitaṃ.
第九义：外围中之乐方，前部分列举十种善行路径所成，直到得阿拉汉道。多以善业之积聚论述，涵盖初世俗及超世俗善业。
10. Malasuttavaṇṇanā十、《垢经》注释。
§10
10. Dasame dussīlabhāvo dussīlyaṃ, dussīlyameva malaṃ dussīlyamalaṃ. Kenaṭṭhena malanti? Anudahanaṭṭhena duggandhaṭṭhena kiliṭṭhakaraṇaṭṭhena ca. Tañhi nirayādīsu apāyesu anudahatīti anudahanaṭṭhenapi malaṃ. Tena samannāgato puggalo mātāpitūnampi santike bhikkhusaṅghassāpi antare bodhicetiyaṭṭhānesupi jigucchanīyo hoti, sabbadisāsu cassa ‘‘evarūpaṃ kira tena pāpakammaṃ kata’’nti avaṇṇagandho vāyatīti duggandhaṭṭhenapi malaṃ. Tena ca samannāgato puggalo gatagataṭṭhāne upatāpañceva labhati, kāyakammādīni cassa asucīni honti apabhassarānīti kiliṭṭhakaraṇaṭṭhenapi malaṃ. Apica taṃ devamanussasampattiyo ceva nibbānasampattiñca milāpetīti milāpanaṭṭhenapi malanti veditabbaṃ. Issāmalamaccheramalesupi eseva nayo.
第十义：恶戒之性，即恶戒为垢恶之根。何以为垢？由嗅恶臭，声闻恶臭，作恶之因等。因而于地狱等恶趣生起恶臭。具此恶臭之人即使亲近父母、僧团及成佛净地亦生厌恶感，周遭众人皆言“此必有恶行”，气味为恶臭。具此相状之人往来处所多受厌弃，身业淤垢不净、不光明，由于恶因缘所致。且天地人间之福乐及涅槃果乐与恶垢分合，合此则垢生。嫉妒、垢污、糟粕之类亦有同理。
Bālavaggo paṭhamo. · 愚品第一。