19. Kāyagatāsativaggo · 19. 身至念品义注
19. Kāyagatāsativaggavaṇṇanā十九、身至念品释
§563
563.Cetasāphuṭoti ettha duvidhaṃ pharaṇaṃ āpopharaṇañca dibbacakkhupharaṇañca. Tattha āpokasiṇaṃ samāpajjitvā āpena pharaṇaṃ āpopharaṇaṃ nāma. Evaṃ phuṭepi mahāsamudde sabbā samuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti. Ālokaṃ pana vaḍḍhetvā dibbacakkhunā sakalasamuddadassanaṃ dibbacakkhupharaṇaṃ nāma. Evaṃ phuṭepi mahāsamudde sabbā mahāsamuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti. Antogadhā tassāti tassa bhikkhuno bhāvanāya abbhantaragatāva honti. Vijjābhāgiyāti ettha sampayogavasena vijjaṃ bhajantīti vijjābhāgiyā, vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattantītipi vijjābhāgiyā. Tattha vipassanāñāṇaṃ manomayiddhi cha abhiññāti aṭṭha vijjā, purimena atthena tāhi sampayuttadhammāpi vijjābhāgiyā. Pacchimena atthena tāsu yā kāci ekā vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyāti evaṃ vijjāpi vijjāsampayuttadhammāpi vijjābhāgiyāteva veditabbā.
所谓“Cetasāphuṭo”（心清净）时，这里包含两种释义，一为“pharaṇa”（遮蔽），二为“āpopharaṇa”（去除遮蔽）。其中“āpokasiṇa”指入定后，借水以调和称为“用水遮蔽”。心如大海，诸水流与小山沉积于其中，称为“pharaṇa”。而光明增长者，能以神眼观察整个大海，如此称为“dibbacakkhupharaṇa”（神眼遮蔽）。心亦如大海，诸水流与山沉积于底，底下沉积即为心内作用。所谓“Antogadhā tassa”是指该心之内所发生之修行。所谓“Vijjābhāgiya”是依因缘而划分智慧的分支，名为“vijjābhāgiyā”，即智慧的部分或区分。关于智慧的分类也称为“vijjābhāgiyā”，在智慧分节（vijjākoṭṭhāsa）中起作用。其中“vipassanāñāṇa”为智慧的一个阶段，属于由心所生的八种神通之第四，亦称“abhiññā”（神通）。这智慧包括前者所述的内容，即与前述智慧相联结。后者意指某一智慧或称全部智慧分支，皆属于智慧的范畴，应如此理解。
§564
564.Mahato saṃvegāyāti mahantassa saṃvegassa atthāya. Uparipadadvayepi eseva nayo. Ettha ca mahāsaṃvego nāma vipassanā, mahāattho nāma cattāro maggā, mahāyogakkhemo nāma cattāri sāmaññaphalāni. Atha vā mahāsaṃvego nāma saha vipassanāya maggo, mahāattho nāma cattāri sāmaññaphalāni, mahāyogakkhemo nāma nibbānaṃ. Satisampajaññāyāti satiyā ca ñāṇassa ca atthāya. Ñāṇadassanapaṭilābhāyāti dibbacakkhuñāṇāya. Diṭṭhadhammasukhavihārāyāti imasmiṃyeva paccakkhe attabhāve sukhavihāratthāya. Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāyāti vijjāvimuttīnaṃ phalassa paccavekkhakaraṇatthāya. Ettha ca vijjāti maggapaññā, vimuttīti taṃsampayuttā sesadhammā. Tesaṃ phalaṃ nāma arahattaphalaṃ, tassa sacchikiriyāyāti attho.
因大紧迫速行故，谓之大紧迫速行之意。二上层次亦同。此中所谓大紧迫速行者，是指正观般若；所谓大义者，是指四圣谛；所谓大修护者，是指四圣果。又或谓大紧迫速行为随顺正观道，大义为四圣果，大修护者为涅槃。所谓正念正知，是指念与智之意义。所谓智见显现，是指天眼智之显现。所谓现法乐住，是指现行世间其自性中之安乐住。所谓智慧解脱果真证，为知智慧解脱果之真实证据。此处智慧为道慧，解脱为与之相应之余法。其果即谓阿拉汉果，其真证乃为此意。
§571
571.Kāyopi passambhatīti nāmakāyopi karajakāyopi passambhati, vūpasantadaratho hoti. Vitakkavicārāpīti ete dhammā dutiyajjhānena vūpasammanti nāma, idha pana oḷārikavūpasamaṃ sandhāya vuttaṃ. Kevalāti sakalā, sabbe niravasesāti attho. Vijjābhāgiyāti vijjākoṭṭhāsiyā, te heṭṭhā vibhajitvā dassitāva.
所谓身亦安静，即名身亦，作业身亦安静，谓入于安静之道。是解脱于心念思维之法，此等法于第二禅中得安住。此云悉，即意谓一切，皆无余缺。所谓知分者，为知识层次，已按下文分别展示。
§574
574.Avijjāpahīyatīti aṭṭhasu ṭhānesu vaṭṭamūlakaṃ bahalandhakāraṃ mahātamaṃ aññāṇaṃ pahīyati. Vijjā uppajjatīti arahattamaggavijjā uppajjati. Asmimāno pahīyatīti asmīti navavidho māno pahīyati. Anusayāti satta anusayā. Saṃyojanānīti dasa saṃyojanāni.
所谓无明断除者，即谓于八处生起根本广大之无明而断除。所谓智慧生起者，谓阿拉汉道慧生起。所谓我执断除者，即新种类之我执断除。所谓染习者，谓七种染习。所谓结缚者，谓十结缚。
§575
575.Paññāpabhedāyāti paññāya pabhedagamanatthaṃ. Anupādāparinibbānāyāti apaccayaparinibbānassa sacchikiriyatthāya.
谓智慧差别者，意指借智慧分别而出离。谓无取般涅槃者，指无因缘涅槃之真实证悟。
§576
576.Anekadhātupaṭivedho hotīti aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ lakkhaṇapaṭivedho hoti. Nānādhātupaṭivedho hotīti tāsaṃyeva aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ nānābhāvena lakkhaṇapaṭivedho hoti. Anekadhātupaṭisambhidā hotīti iminā dhātubhedañāṇaṃ kathitaṃ. Dhātupabhedañāṇaṃ nāma ‘‘imāya dhātuyā ussannāya idaṃ nāma hotī’’ti jānanapaññā. Taṃ panetaṃ dhātubhedañāṇaṃ na sabbesaṃ hoti, buddhānameva nippadesaṃ hoti. Taṃ sammāsambuddhena sabbaso na kathitaṃ. Kasmā? Tasmiṃ kathite attho natthīti.
“Anekadhātupaṭivedho hotīti”是指对约十八界之特质有所了解与分别。“Nānādhātupaṭivedho hotīti”则是指这十八界以不同性质的分别与认识。“Anekadhātupaṭisambhidā hotīti”是说明对此种界别知识的智解分辨。所谓“Dhātupabhedañāṇaṃ”者，即由此界别知识所产生认知；这认知乃对“此界之产生”有所了解的智慧。此界别知识非普及于所有佛教教义，唯独佛陀向弟子传授。问其原因者，谓此说法无其他用途故也。
§584
584.Paññāpaṭilābhāyātiādīni soḷasa padāni paṭisambhidāmagge ‘‘sappurisasaṃsevo, saddhammasavanaṃ, yonisomanasikāro, dhammānudhammapaṭipatti. Ime kho, bhikkhave, cattāro dhammā bhāvitā bahulīkatā paññāpaṭilābhāya saṃvattanti …pe… nibbedhikapaññatāya saṃvattantī’’ti evaṃ mātikaṃ ṭhapetvā vitthāritāneva. Vuttañhetaṃ (paṭi. ma. 3.4) –
『为获得智慧』及其他共十六词，列于「辨智法门」之中，即『善人相处、正法听闻、善根正思维、依法行持』。比库们，这四法若修习并广泛涵养，即产生智慧的增长……止于『断智得成』。如此置定此表，详尽阐述之。此语出自律藏第一第3.4节。
Paññāpaṭilābhāya saṃvattantīti. ‘‘Katamo paññāpaṭilābho? Catunnaṃ maggañāṇānaṃ, catunnaṃ phalañāṇānaṃ, catunnaṃ paṭisambhidāñāṇānaṃ, channaṃ abhiññāñāṇānaṃ, tesattatīnaṃ ñāṇānaṃ, sattasattatīnaṃ ñāṇānaṃ lābho paṭilābho pattisampatti phassanā sacchikiriyā upasampadā, paññāpaṭilābhāya saṃvattantīti ayaṃ paññāpaṭilābho.
所谓『生于智慧获益』，是指何种智慧获益？即『四种道智、四种果智、四种辨解智、隐藏的神通智慧』，这共三十七种智慧中，对象的获得、成就、亲近、现证与证悟等均成就，这便是生于智慧获益。
Paññāvuddhiyāsaṃvattantīti. ‘‘Katamā paññāvuddhi? Sattannañca sekkhānaṃ puthujjanakalyāṇakassa ca paññā vaḍḍhati, arahato paññā vaḍḍhitavaḍḍhanā, paññāvuddhiyā saṃvattantīti ayaṃ paññāvuddhi.
所谓『生于智慧增长』者，是指什么智慧增长？因七类在学比库及俗人善恶成就者的智慧增长，而阿拉汉智慧获得更大增长，故谓生于智慧增长。
Paññāvepullāyasaṃvattantīti. ‘‘Katamaṃ paññāvepullaṃ? Sattannañca sekkhānaṃ puthujjanakalyāṇakassa ca paññā vepullaṃ gacchati, arahato paññā vepullaṃ gatā, paññāvepullāya saṃvattantīti idaṃ paññāvepullaṃ.
所谓『生于智慧充满』，是指哪种智慧充满？七类在学比库及俗人善根成熟者的智慧充满，阿拉汉智慧已完满，故谓生于智慧充满，此即智慧充满所成。
Mahāpaññatāya saṃvattantīti. ‘‘Katamā mahāpaññā? Mahante atthe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante dhamme…pe… mahantā niruttiyo, mahantāni paṭibhānāni, mahante sīlakkhandhe, mahante samādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanakkhandhe, mahantāni ṭhānāṭṭhānāni, mahantā vihārasamāpattiyo, mahantāni ariyasaccāni, mahante satipaṭṭhāne, sammappadhāne, iddhipāde, mahantāni indriyāni, mahantāni balāni, mahante bojjhaṅge, mahante ariyamagge, mahantāni sāmaññaphalāni, mahābhiññāyo , mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahāpaññatāya saṃvattantīti ayaṃ mahāpaññā.
所谓『生于广大智慧』，者谓何智慧广大耶？谓于自体广大、法广大、殊胜辞句广大、神通演说广大、戒集广大、定慧解脱知识见广大、位位广大、住处广大、修行之所广大、圣谛广大、念处广大、正勤广大、神通根广大、力量广大、觉支广大、圣道广大、普遍果报广大、大神通广大、究极涅槃广大等皆周越，即谓广大智慧，此即生于广大智慧。
Puthupaññatāya saṃvattantīti. ‘‘Katamā puthupaññā? Puthu nānākkhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā. Puthu nānādhātūsu, puthu nānāāyatanesu, puthu nānāpaṭiccasamuppādesu, puthu nānāsuññatamanupalabbhesu, puthu nānāatthesu, dhammesu, niruttīsu, paṭibhānesu, puthu nānāsīlakkhandhesu, samādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanakkhandhesu, puthu nānāṭhānāṭṭhānesu, puthu nānāvihārasamāpattīsu, puthu nānāariyasaccesu, puthu nānāsatipaṭṭhānesu, sammappadhānesu, iddhipādesu, indriyesu, balesu, bojjhaṅgesu, puthu nānāariyamaggesu, puthu nānāsāmaññaphalesu, puthu nānāabhiññāsu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā. Puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā. Puthupaññatāya saṃvattantīti ayaṃ puthupaññā.
所谓『生于新颖智慧』，者为何智慧耶？谓于新异种种蕴界、界、缘起、空性观察、义理、辞句、神通、戒定解脱知识见等处，及新异位位、住处、修行之所、圣谛、念处、正勤、神通根、力量、觉支、圣道、普遍果报及诸神通等皆有新异智慧呈现；同时能超越世俗众生，获得究竟涅槃智慧，即谓新颖智慧，此即生于新颖智慧。
Vipulapaññatāyasaṃvattantīti. ‘‘Katamā vipulapaññā? Vipule atthe parigaṇhātīti vipulapaññā…pe… vipulaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ parigaṇhātīti vipulapaññā, vipulapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ vipulapaññā.
广博智慧是指什么？所谓广博智慧，即在广大的意义上涵摄之智慧……广博智慧即涵摄广大的究竟意义的涅槃之智慧，由此而生称为广博智慧。
Gambhīrapaññatāya saṃvattantīti. ‘‘Katamā gambhīrapaññā? Gambhīresu khandhesu ñāṇaṃ pavattatīti gambhīrapaññā. Puthupaññāsadiso vitthāro. Gambhīre paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti gambhīrapaññā, gambhīrapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ gambhīrapaññā.
深邃智慧是指什么？所谓深邃智慧，即于深邃的蕴中生起的知识。此知识如刚展开的智慧，深邃而细致。于深邃的究竟意义涅槃中知识得生起，即此称为深邃智慧。
Asāmantapaññatāyasaṃvattantīti. ‘‘Katamā asāmantapaññā? Yassa puggalassa atthavavatthānato atthapaṭisambhidā adhigatā hoti sacchikatā phassitā paññāya. Dhammaniruttipaṭibhānavavatthānato paṭibhānapaṭisambhidā adhigatā hoti sacchikatā phassitā paññāya, tassa atthe ca dhamme ca niruttiyā ca paṭibhāne ca na añño koci sakkoti abhisambhavituṃ, anabhisambhavanīyo ca so aññehīti asāmantapañño.
不共智慧是指什么？谓某一人于义理的解说、义理的分别中而得成就、证知、了知之智慧。于法之言说、义理之表显上也得成就、证知、了知之智慧。其于义、法及言说表显上无有他人能与其相抗衡、相依存，亦无他人能够并立、共存者，故曰不共智慧者。
Puthujjanakalyāṇakassa paññā aṭṭhamakassa paññāya dūre vidūre suvidūre na santike na sāmantā, puthujjanakalyāṇakaṃ upādāya aṭṭhamako asāmantapañño. Aṭṭhamakassa paññā sotāpannassa paññāya dūre…pe… aṭṭhamakaṃ upādāya sotāpanno asāmantapañño. Sotāpannassa paññā sakadāgāmissa paññāya. Sakadāgāmissa paññā anāgāmissa paññāya. Anāgāmissa paññā arahato paññāya. Arahato paññā paccekabuddhassa paññāya dūre vidūre suvidūre na santike na sāmantā, arahantaṃ upādāya paccekabuddho asāmantapañño. Paccekabuddhañca sadevakañca lokaṃ upādāya tathāgato arahaṃ sammāsambuddho aggo asāmantapañño.
凡夫善知识之智慧与第八禅者的智慧相去甚远，亦非相近。以凡夫善知识为所依者，第八禅者称为不共智慧。以第八禅者智慧为所依者，初果圣者称为不共智慧。初果以智慧为依者，二果圣者称为不共智慧。二果以智慧为依者，三果圣者称为不共智慧。三果以智慧为依者，阿拉汉称为不共智慧。阿拉汉智慧与辟支佛之智慧相去甚远，亦非相近。以阿拉汉为所依者，辟支佛称为不共智慧。辟支佛及天神以世尊如来阿拉汉正觉为依者，尊为不共智慧。
Paññāpabhedakusalo pabhinnañāṇo…pe… te pañhaṃ abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā tathāgataṃ upasaṅkamitvā pucchanti gūḷhāni ca paṭicchannāni ca, kathitā visajjitā ca te pañhā bhagavatā honti niddiṭṭhakāraṇā, upakkhittakā ca te bhagavatā sampajjanti. Atha kho bhagavā tattha atirocati yadidaṃ paññāyāti aggo asāmantapañño, asāmantapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ asāmantapaññā.
智慧分别善巧、知识不同……诸比库等反复思惟诸难解隐藏之问，至佛前问之。所问之问经佛广说、明了而了知。佛今于此发言称：此为智慧第一不共智慧，依不共智慧而生，称为不共智慧。
Bhūripaññatāyasaṃvattantīti. ‘‘Katamā bhūripaññā? Rāgaṃ abhibhuyyatīti bhūripaññā, abhibhavitāti bhūripaññā. Dosaṃ, mohaṃ, kodhaṃ, upanāhaṃ, makkhaṃ, palāsaṃ, issaṃ, macchariyaṃ, māyaṃ, sāṭheyyaṃ, thambhaṃ, sārambhaṃ, mānaṃ, atimānaṃ, madaṃ, pamādaṃ, sabbe kilese, sabbe duccarite, sabbe abhisaṅkhāre, sabbe bhavagāmikamme abhibhuyyatīti bhūripaññā, abhibhavitāti bhūripaññā . Rāgo ari, taṃ ariṃ maddanipaññāti bhūripaññā, doso, moho…pe… sabbe bhavagāmikammā ari, taṃ ariṃ maddanipaññāti bhūripaññā. Bhūri vuccati pathavī, tāya pathavisamāya vitthatāya vipulāya paññāya samannāgatoti bhūripañño. Apica paññāya etaṃ adhivacanaṃ bhūri medhā pariṇāyikāti, bhūripaññatāya saṃvattantīti ayaṃ bhūripaññā.
丰饶智慧是指什么？谓贪欲被克服者称为丰饶智慧，谓被克服者称为丰饶智慧。诸恶烦恼、烦恼毒、嗔恨、瞋恚、贪恋、欺佞、转诳、骄慢、狂妄、妄念、疏慢、傲慢、傲欲、狂心、忿怒、懈怠、诸业习气、诸世界迁移行为，皆被克服即称丰饶智慧。贪欲为敌，此敌须被调伏即丰饶智慧，瞋恚、痴惑……诸世界迁移行为之敌须被调伏即此丰饶智慧。称“丰饶”如大地，其广阔不平之展布意，具足广大智慧。又智慧此称谓为丰饶之才智、成熟之意，依此称为丰饶智慧。
Paññābāhullāya saṃvattantīti. ‘‘Katamaṃ paññābāhullaṃ? Idhekacco paññāgaruko hoti paññācarito paññāsayo paññādhimutto paññādhajo paññāketu paññādhipateyyo vicayabahulo pavicayabahulo okkhāyanabahulo samokkhāyanabahulo sampekkhāyanadhammo vibhūtavihārī taccarito taggaruko tabbahulo tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadādhipateyyo, yathā gaṇagaruko vuccati gaṇabāhulikoti, cīvaragaruko pattagaruko senāsanagaruko vuccati senāsanabāhulikoti, evamevaṃ idhekacco paññāgaruko hoti paññācarito…pe… tadādhipateyyo, paññābāhullāya saṃvattantīti idaṃ paññābāhullaṃ.
所谓智慧广大而增长，意指何等智慧广大？在此，有的人智慧根深，具足智慧行为，拥有智慧心念，已得智慧解脱，智慧火种，智慧旗帜，智慧主宰，善于探究、善于深入察察、善于明晰、善于全面观察，具足智慧神通，行持讲说智慧，智慧根深且多，因而智慧饱满，其地位尊崇，如称法众之主为众多之法王，衣物众多者为衣众多者，住处众多者为住处众多者。如此此人智慧根深，智慧行为……其智慧主宰，便得智慧广大而增长。此即为智慧广大之义。
Sīghapaññatāya saṃvattantīti. ‘‘Katamā sīghapaññā? Sīghaṃ sīghaṃ sīlāni paripūretīti sīghapaññā. Sīghaṃ sīghaṃ indriyasaṃvaraṃ, bhojane mattaññutaṃ, jāgariyānuyogaṃ, sīlakkhandhaṃ, samādhi-paññā-vimutti-vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti sīghapaññā. Sīghaṃ sīghaṃ ṭhānāṭṭhānāni paṭivijjhati. Vihārasamāpattiyo paripūreti. Ariyasaccāni paṭivijjhati. Satipaṭṭhāne bhāveti. Sammappadhāne iddhipāde indriyāni balāni bojjhaṅge ariyamaggaṃ bhāvetīti sīghapaññā. Sīghaṃ sīghaṃ sāmaññaphalāni sacchikarotīti sīghapaññā. Sīghaṃ sīghaṃ abhiññāyo paṭivijjhatīti sīghapaññā. Sīghaṃ sīghaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti sīghapaññā, sīghapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ sīghapaññā.
所谓速成智慧，意指何为速成智慧？速速地充满戒行，此即速成智慧。速速地防护根路饮食适度，勤于觉醒，具戒蕴，充满定慧解脱和解脱知识见解蕴，此即速成智慧。速速地遍历多处地，完成各处修行，洞见圣谛，勤修念处，依正努力修习觉支与圣道，此乃速成智慧。速速实现出家果，证得超凡通，得见真谛涅槃，此皆速成智慧。故称得速成智慧者，即为此义。
Lahupaññatāyasaṃvattantīti. ‘‘Katamā lahupaññā? Lahuṃ lahuṃ sīlāni paripūretīti lahupaññā…pe… lahupaññatāya saṃvattantīti ayaṃ lahupaññā.
所谓轻薄智慧，意指何为轻薄智慧？稍稍地充满戒行，此即轻薄智慧……其义同上，谓轻薄智慧而增长者，即是此轻薄智慧。
Hāsapaññatāya saṃvattantīti. ‘‘Katamā hāsapaññā? Idhekacco vedabahulo tuṭṭhibahulo hāsabahulo pāmojjabahulo sīlāni paripūretīti hāsapaññā…pe… paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā, hāsapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ hāsapaññā.
所谓欢喜智慧，意指何为欢喜智慧？此处有的人多闻清净，喜乐满足，欢喜欢乐，恭敬礼拜诸戒行，此即欢喜智慧……同样，证得真谛涅槃，此皆欢喜智慧。故称欢喜智慧增长者，即此欢喜智慧。
Javanapaññatāya saṃvattantīti. ‘‘Katamā javanapaññā? Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ , yā kāci vedanā, yā kāci saññā, ye keci saṅkhārā, yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā, dukkhato, anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato, dukkhato, anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā…pe… jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā, javanapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ javanapaññā.
所谓速疾智慧，意指何为速疾智慧？诸色法无论过去、现在、未来，诸感受，诸想象，诸行法，诸识法无论过去、现在、未来，内外无论粗重细微，无论善恶，无论远近，诸识皆为无常，迅速变化，此即速疾智慧。无常、苦、无我迅速变化皆为速疾智慧。眼、耳、鼻、舌、身、意诸根……类推到老死，过去、现在、未来皆为无常苦无我，迅速变化，此即速疾智慧。对于色法，及老死的终止涅槃，亦分别加以比较、断别、观察、证悟，快速成就者，谓速疾智慧。故称速疾智慧增长者，即为此速疾智慧。
Tikkhapaññatāya saṃvattantīti. ‘‘Katamā tikkhapaññā? Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā. Uppannaṃ kāmavitakkaṃ, vyāpādavitakkaṃ, vihiṃsāvitakkaṃ uppannuppanne pāpake akusale dhamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā. Uppannaṃ rāgaṃ, dosaṃ, mohaṃ…pe… sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā. Ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā cattāri sāmaññaphalāni catasso paṭisambhidāyo cha abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā phassitā paññāyāti tikkhapaññā, tikkhapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ tikkhapaññā.
所谓锐利智慧，意指何为锐利智慧？迅速切断烦恼，即为锐利智慧。现起瞋念、恨念、害念等恶心，迅速不使侵染，舍除断除，令其消失，不现前即称锐利智慧。贪欲、嗔恚、痴等烦恼，及一切世间行为之根本恶，均不受染，舍除断除，令其绝灭不现，此即锐利智慧。有时一处静坐，证得四圣道，四出离果，四正断，六通，七觉支，皆已修得实证具足被触知悉，此称锐利智慧。故称锐利智慧增长者，即为此锐利智慧。
Nibbedhikapaññatāyasaṃvattantīti. ‘‘Katamā nibbedhikapaññā? Idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu, anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā, anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ, mohakkhandhaṃ, kodhaṃ, upanāhaṃ…pe… sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā, nibbedhikapaññatāya saṃvattantīti ayaṃ nibbedhikapaññā’’.
所谓“导灭慧随顺”，是指什么导灭慧呢？在此，有某些现象中诸行对诸行常起烦恼，诸行现起振作、焦躁、憎恶、不安，而对诸行不欢喜，转向外境而不自乐，于一切诸行中，从未感到厌烦，亦未消除，恰如刚被触怒的贪欲蕴，因触怒而消沉的贪欲蕴被导灭，这便是导灭慧。导灭慧亦是指未消灭前、已消灭后的瞋恚蕴、痴蕴，即恼怒、怨恨、斗争等——所有此等世间烦恼业行均被导灭，如此导灭慧的成就故称为“导灭慧”。
Evaṃ paṭisambhidāmagge vuttanayenevettha attho veditabbo. Kevalañhi tattha bahuvacanaṃ, idha ekavacananti ayameva viseso. Sesaṃ tādisamevāti. Imā ca pana soḷasa mahāpaññā lokiyalokuttaramissakāva kathitā.
以上就是在《分辨道论》中所说的义理，应当这样理解。唯独此处用了复数，此处的单数是指此处的特殊含义，其余皆同此理。此处所述的十六种大慧为世间及出世间的最终真智法门。
Kāyagatāsativaggavaṇṇanā. · 身至念品释。