10. Ānāpānasaṃyuttaṃ · 10. 入出息相应复注
10. Ānāpānasaṃyuttaṃ10. 入出息相应
1. Ekadhammavaggo
第一「一法品」
1. Ekadhammasuttavaṇṇanā1. 一法经注释
§977
977.Etthāti etasmiṃ paṭhamasutte. Vuttameva, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbanti adhippāyo.
此为本卷第一经中所说。既然已述说，故当依此所说而知晓根本要义。
6. Ariṭṭhasuttavaṇṇanā6. 阿利德经注释
§982
982.No-saddo pucchāyaṃ, tasmā nūti iminā samānatthoti āha ‘‘bhāvetha nū’’ti. Kāmacchandoti vatthukāmesu icchāti āha ‘‘pañcakāmaguṇikarāgo’’ti. Dvādasasu āyatanadhammesu saparasantatipariyāpannesu. Iminā kāmacchandappahānakittanena paṭighasaññāpaṭivinayakittanena ca anāgāmimaggaṃ katheti pañcorambhāgiyasaññojanasamucchedassa byākatattā. Vipassanaṃ dassentoti ‘‘vipassanaṃ anuyuñjathā’’ti dassento.
『no-saddo』为询问，不发声也，因此借此表达同义，故言『bhāvetha nū』。『kāmacchando』意谓对色等欲境生起渴爱，故称为“五欲之根本贪爱”。于十二处诸境，持续恒常遍周旋转。由此欲贪断除之，配以恶感与反感的贬斥行为，即为断除不还圣道上五种缠缚之灭除。言『见止观修』者，即应修习“止观”之意。
8. Padīpopamasuttavaṇṇanā8. 灯喻经注释
§984
984. ‘‘Neva kāyopi kilamati na cakkhūnī’’ti aṭṭhakathāyaṃ paduddhāro kato. ‘‘Kāyopi kilamati, cakkhūnipi vihaññantī’’ti vatvā yattha yathā hoti, tāni dassetuṃ ‘‘dhātukammaṭṭhānasmiṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Cakkhūni phandanti kilamantītiādi ativelaṃ upanijjhāyane hotīti katvā vuttaṃ. Imasmiṃ pana kammaṭṭhāneti ānāpānakammaṭṭhāne. Evamāhāti ‘‘bhikkhu cepi ākaṅkheyya, neva kāyo kilameyyā’’ti evamāha.
注疏中提及「色身不堕落，眼未坏止」说，指出色身尚未堕败，眼虽损坏亦未全失，状况随缘显现，因缘法相依而有序。色身及眼乃处于眼根修处（dhātukammaṭṭhāna）之中。言“比库当愿色身不坏”，谓比库亦应求不坏身，诸义亦是。
Labbhatīti aṭṭhakathādhippāye ṭhatvā vuttaṃ, parato āgatena theravādena so anicchito. Na hi tārakarūpamuttāvaḷikādisadisaṃ nimittūpaṭṭhānākāramattaṃ khaṇamattaṭṭhāyinaṃ kasiṇanimittesu viya ugghāṭanaṃ kātuṃ sakkoti. Tenāha ‘‘na labbhatevā’’ti. Ānisaṃsadassanatthaṃ gahito, ānāpānassatisamādhismiṃ siddhe ayaṃ guṇo sukheneva ijjhatīti. Yasmā bhikkhūti imasmiṃ vāre nāgatanti yathā purimavāre ‘‘bhikkhu cepi ākaṅkheyyā’’ti āgataṃ, evaṃ idha ‘‘bhāvite kho, bhikkhave, ānāpānassatisamādhimhī’’ti āgatavāre bhikkhuggahaṇamakataṃ, tasmā ‘‘so’’ti na vuttaṃ.
『得到』处，注疏立论而述，其后长老派公开质疑。非如新星、光环等光迹之矿物迹相依短促显现，犹如坐标明相于界处中之作用，无法具足显现。故言「不会得到」。《因缘显现法》说明，在如入出息念定功成就时，此结果乃难得喜乐之品。因比库于此周中不能恒得，如早前周言“比库亦当愿色身不坏”，此法亦未成就，故此未称「是」。
9. Vesālīsuttavaṇṇanā9. 韦萨离经注释
§985
985.Pākāraparikkhepavaḍḍhanenāti pākāraparikkhepena bhūmiyā vaḍḍhanena. Rājagahasāvatthiyo viya idampi ca nagaraṃ…pe… sabbākāravepullataṃ pattaṃ. Anekapariyāyenāti ettha pariyāyasaddo kāraṇavacanoti āha ‘‘anekehi kāraṇehī’’ti, ayaṃ kāyo aviññāṇakopi saviññāṇakopi evampi asubho evampi asubhoti nānāvidhehi kāraṇehīti attho. Asubhākārasandassanappavattanti kesādivasena tatthāpi vaṇṇādito asubhākārassa sabbaso dassanavasena pavattaṃ. Kāyavicchandanīyakathanti attano parassa ca karajakāye vicchandanuppādanakathaṃ. Muttaṃ vātiādinā byatirekamukhena kāyassa amanuññataṃ dasseti. Tattha ādito tīhi padehi adassanīyatāya asārakatāya ca, majjhe catūhi duggandhatāya, ante ekena lesamattenapi manuññatābhāvamassa dasseti. Atha khotiādinā anvayato sarūpeneva amanuññatāya dassanaṃ. ‘‘Kesalomādī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘yepī’’tiādi vuttaṃ.
『境界增长』者，即境界依土地增长。此处诸城王舍城、沙伐底，皆为城邑环境极为广袤。『多因多缘』即表达本句为缘起句，指“多因多缘”之意。此身虽无识亦有识，皆为非美之境。非美境成因乃由毛发等，即使颜色等非美因缘中，皆以见闻之观随现。关于身体分解说，从自己和他人身体上产生分解之观。里仅言三相以示无形无性；中以四相显臭恶；末以一相表不见腐烂亦无生坏。接着「即以」等言连贯表示显现身体本身之无知。简言毛发开头之类，谓应从分部显示具体义理，「如是」等文为归纳。
Vaṇṇentoti vitthārento. Asubhāyāti asubhamātikāya. Phātikammanti bahulīkāro. Kilesacorehi anabhibhavanīyattā jhānaṃ ‘‘cittamañjūsa’’nti vuttaṃ. Nissāyāti pādakaṃ katvā.
『称扬』者，详细阐述也。『不净』者，不净之母题也。『勤修』者，多习也。因禅那不为烦恼贼所侵夺，故称为『心之宝箧』。『依止』者，以之为基础也。
Apare pana ‘‘tasmiṃ kira addhamāse na koci buddhaveneyyo ahosi, tasmā bhagavā evamāha – ‘icchāmahaṃ, bhikkhave’tiādī’’ti vadanti. Pare kirāti kira-saddo arucisaṃsūcanattho. Tenāha ‘‘idaṃ pana icchāmatta’’nti.
他人言“据说那半个月中无人能成佛”，故世尊说“我愿意，诸比库”等以此表示愿意。另一说“kira”字为表轻视之意，故佛言“这只是欲念”。
Anekakāraṇasammissoti ettha kāraṇaṃ nāma kāyassa asuciduggandhajegucchapaṭikūlatāva. Sabbamakaṃsūti puthujjanā nāma sāvajjepi tattha anavajjasaññino hutvā karaṇakārāpanasamanuññatābhedaṃ sabbaṃ pāpaṃ akaṃsu . Kāmaṃ dasānussatiggahaṇeneva ānāpānassati gahitā, sā pana tattha sannipatitabhikkhūsu bahūnaṃ sappāyā sātthikā ca, tasmā puna gahitā. Tathā hi bhagavā tameva kammaṭṭhānaṃ imasmiṃ sutte kathesi. Āhāre paṭikūlasaññā asubhakammaṭṭhānasadisā, cattāro pana āruppā ādikammikānaṃ ayogyāti tesaṃ idha aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.
“因缘俱足”者，此处因是身不净、臭恶杂聚等事。愚夫即便无过失，却因不明执着而造恶业。因念欲取，行“入出息念”得禅定，此禅定对众多同修，有多种正法利益，故复修。“饮食不净观”为恶业处，其余四无色禅虽理应断除，然此处须知其重。
Vesāliṃ upanissāyāti vesālīnagaraṃ gocaragāmaṃ katvā. Muhuttenevāti satthari saddhamme ca gāravena upagatabhikkhūnaṃ vacanasamanantarameva uṭṭhahiṃsūti katvā vuttaṃ. Buddhakāle kira bhikkhū bhagavato sandesaṃ sirasā sampaṭicchituṃ ohitasotā viharanti.
“依靠韦萨里”者，意指依止韦萨里城及其农牧乡村。“转瞬即来”者，佛教导师们怀尊敬信诚，话语刚毕即起身离去。释迦时代，诸比库专心聆听佛陀教诲，默记于心。
Ānāpānapariggāhikāyāti assāsapassāse pariggaṇhanavasena pavattāya satiyā. Sampayutto samādhīti tāya sampayuttaaññamaññapaccayabhūtāya uppanno samādhi. Ānāpānassatiyaṃ vā samādhīti iminā upanissayapaccayasabhāvampi dasseti, ubhayatthāpi sahajātādīnaṃ sattannampi paccayānaṃ vasena paccayabhāvaṃ dasseti. ‘‘Yathāpaṭipannā me sāvakā cattāro satipaṭṭhāne bhāventī’’tiādīsu uppādanavaḍḍhanaṭṭhena bhāvanāti vuccatīti tadubhayavasena atthaṃ dassento ‘‘bhāvitoti uppādito vaḍḍhito vā’’ti āha. Tattha bhāvaṃ vijjamānataṃ ito gatoti bhāvito, uppādito paṭiladdhamattoti attho. Uppanno pana laddhāsevano bhāvito, paguṇabhāvaṃ āpādito vaḍḍhitoti attho. Bahulīkatoti bahulaṃ pavattito. Tena āvajjanādivasībhāvappattimāha. Yo hi vasībhāvamāpādito, so icchiticchitakkhaṇe samāpajjitabbato punappunaṃ pavattissati. Tena vuttaṃ ‘‘punappunaṃ kato’’ti. Yathā ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241), vivicceva kāmehī’’ti (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.271; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123) ca evamādīsu paṭhamapade vutto eva-saddo dutiyādīsupi vuttoyeva hoti, evamidhāpīti āha ‘‘ubhayattha evasaddena niyamo veditabbo’’ti. Ubhayattha niyamena laddhaguṇaṃ dassetuṃ ‘‘ayaṃ hī’’tiādi vuttaṃ.
“入出息念用身体计算”，指透过观息的呼吸长短产生念念相续。所谓“和合定”，是由这念定成立彼定，是依赖入出息念而生。此定反映两者互为因缘之性，且支持诸根本禅等七种因缘。佛言“我弟子修习四念处”等，于此说明“修习”是“生起”“增长”之义。“bhāva”指从已建立离去到现在之修习状态，“uppādana”是起初生发，“laddhāsevana”即习得享受，“āpādita”是增长增进。广泛修行称为“bahulīkato”。“āvajjanādi”即起发等涵义。若获得广泛修行者，随时随地会再进定修习，故说“反复修习”。例如：“比库啊，沙门独处不被欲染”，有关经文首末段相符，故称“依两处词义，须解此法”。最后指出依两面词义，须当明其法度。
Asubhakammaṭṭhānanti asubhārammaṇaṃ jhānamāha. Tañhi asubhesu yogakammabhāvato yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ca ‘‘asubhakammaṭṭhāna’’nti vuccati. Kevalanti iminā ārammaṇaṃ nivatteti. Paṭivedhavasenāti jhānapaṭivedhavasena. Jhānañhi bhāvanāvisesena ijjhantaṃ attano visayaṃ paṭivijjhantameva pavattati yathāsabhāvato paṭivijjhiyati cāti paṭivedhoti vuccati. Oḷārikārammaṇattāti bībhacchārammaṇattā. Paṭikūlārammaṇattāti jigucchitabbārammaṇattā. Pariyāyenāti kāraṇena, lesantarena vā. Ārammaṇasantatāyāti anukkamena vicitabbataṃ pattārammaṇassa paramasukhumataṃ sandhāyāha. Santehi sannisinne ārammaṇe pavattamāno dhammo sayampi sannisinnova hoti. Tenāha ‘‘santo vūpasanto nibbuto’’ti, nibbutasabbapariḷāhoti attho. Ārammaṇasantatāya tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ santatā lokuttaradhammārammaṇāhi paccavekkhaṇāhi veditabbā.
“不美业处”即“恶净观”禅定。因其包含觉行者的业行，诸行中带有安乐因缘，故称“不美业处”。“kevala”者，意谓止于此净观。所谓“直入通达”，意即禅修中，心意专注于所缘，即自然洞察。诸如厌恶或恶心缘等，谓之覆盖相对缘。“anupāya”者，指缘境精细细致，浑然相续。仅此境界，即可成就“安住”“息灭”的涅槃境。安住之法，当视观境是否符合世出世法之相续为准。
Nāssa santapaṇītabhāvāvahaṃ kiñci secananti asecanako. Asecanakattā anāsittako, anāsittakattā eva abbokiṇṇo, asammisso parikammādinā. Tato eva pāṭiyekko visuṃyeveko. Āveṇiko asādhāraṇo. Sabbametaṃ sarasato eva santabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ, parikammaṃ vā santabhāvanimittaṃ. Parikammanti ca kasiṇakaraṇādinimittuppādapariyosānaṃ, tādisaṃ ettha natthīti adhippāyo. Tadā hi kammaṭṭhānaṃ nirassādattā asantaṃ appaṇītaṃ siyā. Upacāre vā natthi ettha santatāti yojanā. Yathā upacārakkhaṇe nīvaraṇādivigamena aṅgapātubhāvena ca paresaṃ santatā hoti, na evamimassa. Ayaṃ pana ādisamannā…pe… paṇīto cāti yojanā. Kecīti uttaravihāravāsino. Anāsittakoti upasecanena anāsittako. Tenāha – ‘‘ojavanto’’ti ojavantasadisoti attho. Madhuroti iṭṭho. Cetasikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ tikacatukkajjhānavasena, upekkhāya vā santabhāvena sukhagatikattā sabbesampi jhānānaṃ vasena veditabbaṃ. Jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhasarīratāvasena pana kāyikasukhapaṭilābhasaṃvattanaṃ daṭṭhabbaṃ, tañca kho jhānato vuṭṭhitakāle. Imasmiṃ pakkhe ‘‘appitappitakkhaṇe’’ti idaṃ hetumhi bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.
不存在焚烧与不焚烧的性质，也没有浇洒、未浇洒之分。因未浇洒而称为未沾污者，因未沾污而称为清净无染，而非杂染。由此乃是一种孤立、纯粹、超凡的境界。以上诸法皆被称为清净境界，其因缘则为诸行为业的缘故。所谓行为是指发挥遍照器械等所产生的缘尽，此处无此意。因为若业场（修行处所）不具备清净性，则必然不安住且不善成立。所谓辅助亦无常续，此为约定。比如辅助阶段能除烦恼等障，则他人能具常续功用，然此处非如此。所谓初始具足……称为到彼岸善巧。部分是指出外行住者。未沾污意指因未浇洒故未沾污。据此释义「精进者」意即等同精进者。甜美者意谓可爱。心行乐感等促进三昧内的三禅四禅境界，以及以舍为清净境界的安乐境界，当以此判断所有禅定。禅起时伴随因善根成就之身体乐感，亦应见为身体安乐之得，且发生于禅定起时。此处说「苦乐难辨之时」是说就此因缘而言，应观察四念处教导中的基础词句。
Avikkhambhiteti jhānena sakasantānato anīhate appahīne. Akosallasambhūteti akosallaṃ vuccati avijjā, tato sambhūte. Avijjāpubbaṅgamā hi sabbe pāpadhammā. Khaṇenevāti attano pavattikkhaṇeneva. Antaradhāpetīti ettha antaradhāpanaṃ vināsanaṃ, taṃ pana jhānakattukaṃ idhādhippetanti pariyuṭṭhānappahānaṃ hotīti āha – ‘‘vikkhambhetī’’ti. Vūpasametīti visesena upasameti. Visesena upasamanaṃ pana sammadeva upasamanaṃ hotīti āha ‘‘suṭṭhu upasametī’’ti. Sāsanikassa jhānabhāvanā yebhuyyena nibbedhabhāgiyā hotīti āha ‘‘nibbedhabhāgiyattā’’ti. Ariyamaggassa pādakabhūto ayaṃ samādhi anukkamena vaḍḍhitvā ariyamaggabhāvaṃ upagato viya hotīti āha ‘‘anupubbena ariyamaggavuḍḍhippatto’’ti. Ayaṃ panattho virāganirodhapaṭinissaggānupassanānaṃ vasena sammadeva yujjati. Sesaṃ suviññeyyameva.
无间断者即禅定状态中心识连续不断，不中断且不失之意。无恶习生者中，恶习指无明。从无明产生诸烦恼业。诸恶行乃无明所先导。瞬间取证，意指当下行为瞬时发生。毁灭意指摧毁，此处谓禅定修习者断除诸不善烦恼。故说“断除”即止诤之义。本字“止诤”亦含示意安稳安止之意。这里的止定乃确实障除诸恶恒寂境界，故称“止诤”者。如法禅修能断尽烦恼，是圣道的基础。此止定正是圣道萌发之初步，即渐次增长圣道的表现。此法门依无欲无染弃执之观察摄持而成立，实为善巧之正修。具体义理可详加体认。结论是此止定不可不明了。
10. Kimilasuttavaṇṇanā10. 基米喇经注释
§986
986.Theroti ānandatthero. Ayaṃ desanāti ‘‘kathaṃ vibhāvito nu kho kimilā’’tiādinā pavattā desanā. Kāyaññataranti rūpakāye aññatarakoṭṭhāse. Evanti yathā ānāpānaṃ anussaranto bhikkhu kāye kāyānupassī jāto, evaṃ sabbattha vāresu vedanānupassītiādi attho veditabbo.
“长老”意指阿难长老。此处“讲说”，乃指如“如何解说”“事情如何”等因缘流转之后的话语。身体的一部分，乃是指形体某一类别部位。譬如当比库观想入出息时，从所念息根续入体察身法，依此类推，于诸处等应当了达，如感受受法等意义。
Desanāsīsanti desanāpadesaṃ. Manasikārapadesena vedanā vuttāti taṃ sabbaṃ sarūpato aññāpadesato apadisati. Yatheva hītiādinā tattha nidassanaṃ dasseti. Cittasaṅkhārapadadvayeti ‘‘cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī passambhayaṃ cittasaṅkhāra’’nti etasmiṃ padadvaye.
“讲说意义”指传达教法含义。以心念专注表示感受苦乐之境，谓能适切说明受法的性质，故此词别具其义。以比如句中“如是”的用法作示例。心行依止两词，意指受心行影响而生之感受专注心的安稳。
Evaṃ santepīti pītimanasikāracittasaṅkhārapadesena yadi vedanā vuttā, evaṃ santepi. Esā yathāvuttā vedanā ārammaṇaṃ na hoti. Vedanārammaṇā ca anupassanā, tasmā vedanānupassanā na yujjati. Yadi evaṃ mahāsatipaṭṭhānādīsu ‘‘vedanā vediyatī’’ti vuttaṃ, taṃ kathanti āha – ‘‘mahāsatipaṭṭhānādīsupī’’tiādi. Tattha sukhādīnaṃ vatthunti sukhādīnaṃ uppattiyā vatthubhūtaṃ rūpasaddādiṃ ārammaṇaṃ katvā vedanā vediyati, na puggalo puggalasseva abhāvato. Vedanāppavattiṃ upādāya nissāya yathā ‘‘puggalo vedanaṃ vediyatī’’ti vohāramattaṃ hoti. Evaṃ idhāpi vedanāya assāsapassāse ārabbha pavatti, tathā pavattamanasikārasīsena ‘‘vedanāsu vedanānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatī’’ti vutto. Taṃ sandhāyāti taṃ vedanāya ārammaṇabhāvaṃ sandhāya . Ādīnaṃ padānaṃ. Etassa ‘‘vedanānupassanā na yujjatī’’ti vuttaanuyogassa.
“如此存在”，意指若以喜乐感受心行之词说明受法，则谓“如此存在”。此受为所缘法，不是对象。受所缘令不了解心受之缘故存在，以故不能被称为“受所缘”。若说“四念处”等中“受能被知晓”，其宗旨是指“四念处”等所依而得观知之受的存在。因藉由诸缘生起受法，如说非独存己，非单一存在之受法而已。受之发生乃依止因缘，非单独一“人”作主。此处受法之起始，乃由呼吸吸入时而生，故说能随气息起受。关此语句所说明之受法所缘，即是受所缘存在。此乃所论句子中所述“受法不宜观察”的教义。
Sappītike dve jhāne samāpajjatīti pītisahagatāni paṭhamadutiyajjhānāni paṭipāṭiyā samāpajjati. Tassāti tena. Paṭisaṃviditasaddāpekkhāya hi kattuatthe etaṃ sāmivacanaṃ. Samāpattikkhaṇeti samāpajjanakkhaṇe. Jhānapaṭilābhenāti jhānena samaṅgībhāvena. Ārammaṇatoti ārammaṇamukhena tadārammaṇajhānapariyāpannā pīti paṭisaṃviditā hoti, ārammaṇassa paṭisaṃviditattāti vuttaṃ hoti. Yathā nāma sappapariyesanaṃ carantena tassa āsaye paṭisaṃvidite sopi paṭisaṃvidito hoti mantāgadabalena tassa gahaṇassa sukarattā, evaṃ pītiyā āsayabhūte ārammaṇe paṭisaṃvidite sā pīti paṭisaṃviditāva hoti salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca tassā gahaṇassa sukarattā. Vipassanakkhaṇeti vipassanāpaññāya tikkhavisadabhāvappattāya visayato dassanakkhaṇe. Lakkhaṇappaṭivedhenāti pītiyā salakkhaṇassa sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanena. Yañhi pītiyā visesato sāmaññato ca lakkhaṇaṃ, tasmiṃ vidite sā yāthāvato viditā eva hoti. Tenāha ‘‘asammohato pīti paṭisaṃviditā hotī’’ti.
修习第一禅至第二禅时，随之而成之安乐俱足第一及第二禅。此“其”即是第三人称代词。考虑语境含义，此处是泛指。达成之际，指进入禅定之瞬时。由禅定产生具一体性之状态。由所缘明了意，谓当时所缘的乐感得以明了。禅所在逐渐清除恶缘故而使心身稳定，如渔夫钓鱼般依诸因缘而得知内心的安乐，这是安乐状态先行现起。观察智慧领悟到对诸境界之深入观察，谓见所得观。识别安乐之特征及共通特质，藉观察得以确立。得知所谓之特有与共通证识，因此可言“于未迷惑时，安乐果然得知”。
Idāni tamatthaṃ pāḷiyā eva vibhāvetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādimāha. Tattha dīghaṃ assāsavasenāti dīghassa assāsassa ārammaṇabhūtassa vasena. Pajānato sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānatoti jhānapariyāpannaṃ ‘‘avikkhepo’’ti laddhanāmaṃ cittassekaggataṃ taṃsampayuttāya paññāya pajānato. Yathā hi ārammaṇamukhena pīti paṭisaṃviditā hoti, evaṃ taṃsampayuttadhammāpi ārammaṇamukhena paṭisaṃviditā eva hontīti. Sati upaṭṭhitā hotīti dīghaṃ assāsavasena jhānasampayuttā sati tasmiṃ ārammaṇe upaṭṭhitā ārammaṇamukhena jhānepi upaṭṭhitā nāma hoti. Tāya satiyāti evaṃ upaṭṭhitāya tāya satiyā yathāvuttena tena ñāṇena suppaṭividitattā ārammaṇassa tassa vasena tadārammaṇā sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Dīghaṃ passāsavasenātiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Tena vuttaṃ ‘‘eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbānī’’ti.
此时当依巴利语本义分别说明“vuttañheta”等词。所谓“dīghaṃ assāsavasena”，意指以“长时呼吸”为依止。由此可理解“pīti”（喜乐）是因缘和合所得之受，即存在相应的联系。所谓“不散乱之心”，是指了解禅定成就中，心念的一境不乱。因心集中而得此名。正如“因缘“引发“喜乐”，同样此相应之缘亦以因缘为依止会相应生起。所谓“sati upaṭṭhitā”（正念立起），即借助长时呼吸这因缘，与禅定相应的正念于当下因缘中立起，也就是说禅定中正念的立现。由此“sati yāti”，以此正念正作因缘，凭此智慧真切明了而获得相应的喜乐。又“dīghaṃ passāsavasena”及类似词句，亦当依此理理解。故经文称“以此因缘，应知余余解脱之处亦当如此而知”。
Yathevātiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – jhānapaṭilābhena yathā ārammaṇato pītiādayo paṭisaṃviditā honti tena vinā tesaṃ appavattanato. Evaṃ jhānasampayuttena taṃpariyāpannena vedanāsaṅkhātamanasikārapaṭilābhena ārammaṇato vedanā paṭisaṃviditā hoti aruṇuggamena viya sūriyassa tena vinā vedanāya appavattanato. Tasmā vuttanayena atisayappavatti vedanā suppaṭividitā, tasmā suvuttametanti pubbe vuttacodanaṃ nirākaroti.
“Yatheva”等语表达的是总结意旨——如同禅定获得时，由于因缘的生起，喜乐等感受是相应而显现的，这些感受不可无因缘而起。正如借由日光南北升起，感受光亮，若无此太阳光，则感受昏暗。故以此说法说明：感受之无明灭起，皆是因缘真实现现，故经文未曾否定此前所说之义。
Ārammaṇeti assāsapassāsanimittaṃ vadati. Cittānupassīyeva nāmesa hoti asammohato cittassa paṭisaṃviditattā. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Cittapaṭisaṃviditavasenāti ādi-saddena itarā tissopi cittānupassanā saṅgaṇhāti.
“Ārammaṇeti”指呼吸之起伏为因缘。此处指观察内心，明知不迷惑之心的显现。由此诵有“tasmā”等经句。以明知心之因缘为名，表示其观察心念的作用。故称为“cittapaṭisaṃviditavasena”，意即有别其他三种观察方法，通过根本观察心住部分。
Soti dhammānupassanaṃ anuyutto bhikkhu. Yaṃ taṃ pahānaṃ pahāyakañāṇaṃ. Paññāyāti aparāya vipassanāpaññāya aniccavirāgādito disvā duvidhāyapi ajjhupekkhitā hoti. Idañhi catukkanti aniccānupassanādivasena vuttaṃ catukkaṃ. Tassāpi dhammānupassanāya. Pajahatīti pahānanti āha ‘‘niccasaññaṃ…pe… pahānakarañāṇaṃ adhippeta’’nti. Vipassanāparamparanti paṭipāṭiyā vipassanamāha. Pathapaṭipannaṃ ajjhupekkhatīti majjhimāya paṭipattiyā sammadeva vīthipaṭipannaṃ bhāvanācittaṃ paggahaniggahānaṃ akaraṇena ajjhupekkhati. Ekato upaṭṭhānanti yasmā majjhimasamathavīthinātivattiyā tattha ca pakkhandanena indriyānaṃ ekarasabhāvena, tatramajjhattatāya bhāvato avisesaṃ ekaggabhāvūpagamanena ekantato upaṭṭhāti, tasmā na tattha kiñci kātabbanti ajjhupekkhati. Tatthāti evaṃ ajjhupekkhane. Sahajātānampi ajjhupekkhanā hoti tesaṃ pavattanākārassa ajjhupekkhanato. ‘‘Paññāya disvā’’ti vuttattā ārammaṇaajjhupekkhanā adhippetā. Na kevalaṃ nīvaraṇādidhamme ajjhupekkhitā, atha kho abhijjhā …pe… paññāya disvā ajjhupekkhitā hotīti yojanā.
和尚勤修法门，称为“dhammānupassanaṃ anuyutto”，即随行法门观察者。所谓“pahāyakañāṇaṃ”，是指断除贪欲等烦恼之智慧。此智慧的表现可分两种：一是慧眼见诸法无常而生厌离，二是以般若观察而放心平等离忧。四念处即是无常等观的主要修习方法。由此弃除一切执著而生智慧，故经言“毗婆舍那”为次第层次的修习过程。所谓“ajjhupekkhatīti”是指出离烦恼之正念留持。中道之修亦必如是，以持正念，故身心调摄称为“ajjhupekkhati”，即不生邪念正住一心。由于依此不放逸内心，故不作不善业。此乃中道般若修习真正根本。此义称为“ajjupekkhane”，即于此正念状态下的观察。当此观察为本性时，亦称为“sahajātā”，意即天生具足的正念。闻智慧之力生起，对“arammaṇa”保持正理智。并非仅于遮蔽烦恼而已；但见贪欲嗔恨并智慧深明故，方生起此观。
Paṃsupuñjaṭṭhāniyassa kilesassa uppattiṭṭhānadassanatthaṃ ‘‘catumahāpatho viya cha āyatanāni’’icceva vuttaṃ. Kāyādayo cattāro ārammaṇasatipaṭṭhānā. Catūsu ārammaṇesūti kāyādīsu catūsu ārammaṇesu pavattācattāro satipaṭṭhānā paṃsupuñjaṭṭhāniyassa kilesassa upahananato.
欲知生起烦恼（烦恼的根源与基础）的因缘，譬喻为“四大路径，如同六识根所依住之处（六处）」。所谓“kāyādayo cattāro ārammaṇasatipaṭṭhānā”，即身、触、受、心四种是现前的正念所对治对象。于这四种正念住处，四念处依次展开，故称此为“烦恼根源恶性依止”的解脱法门。
Ekadhammavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 一法品释毕。
2. Dutiyavaggo
第二「第二品」
1-2. Icchānaṅgalasuttādivaṇṇanā一至二、欲锄经等释
§987-988
987-988.Kasmātiādi vihārasamāpattiācikkhaṇe kāraṇaṃ vibhāvetuṃ āraddhaṃ.
关于987至988节“从何起等安居实现时的考察原因”，应着手区分说明原因。
Eva-vākāroti eva-kāro vā-kāro ca. Ekantasantattā ekantena santamanasikārabhāvato. Sekkhavacaneneva tesaṃ sikkhitabbassa atthibhāve siddhepi sikkhitabbarahitesu tesupi sekkhapariyāyassa vuccamānattā sikkhitabbasaddena sekkhe visesetvā vuttā. Āsavakkhayatthaṃ sikkhitabbassa abhāvepi diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ jhānādisikkhanena vinā sikkhitabbābhāvā ‘‘asekkhā nāmā’’ti vuttā. Buddhānaṃ pana sabbaso sammadeva pariniṭṭhitasikkhattā ‘‘sikkhāmī’’ti na vuttaṃ. Ānāpānajjhānaphalasamāpatti tathāgatavihāro.
“Eva-vākāroti”是指“仅仅、完全的行为”。意谓专注连续，即心专一而不断续。以教学语而言，此处述及应当教授者之含义中，即便证得，应教与不教之境亦属教学过程，故称之为“应教学之辞”，是在“教学连续”的意义上特别指称。关于断除烦恼所应教授者缺失时，亦于现法受乐的禅定修习中，因无修习，故称为“非修习者”。但佛所教者，皆为正法完备之时，非称为“我在修习”。入出息念禅定之功果即为如来所居之境。
3-10. Paṭhamaānandasuttādivaṇṇanā三至十、第一阿难经等释
§989-996
989-996.Aniccādivasenāti aniccadukkhānattavasena. Pavicinati pakārehi vicinati. Nikkilesāti apagatakilesā vikkhambhitakilesā. Pītisambojjhaṅgo, passaddhisambojjhaṅgoti pāṭho.
『以无常等』者，以无常、苦、无我之方式也。『逐一审察』者，以种种方式审察也。『无烦恼』者，烦恼已去除、烦恼已被镇伏也。此处读文为：喜觉支、轻安觉支。
Yāya anosakkanaṃ anativattanañca hoti, ayaṃ tatramajjhattupekkhā majjhattākāroti vuttā. Ekacittakkhaṇikāti ekacittuppādapariyāpannattā.
言“此处有不加速亦不延迟之状态”，此谓中道之正观，称为“中道形式”。“Ekacittakkhaṇikāti”意指“一心生起及现行之连贯状态”。
Cattunnaṃ catukkānaṃ vasena soḷasakkhattukā. Ānāpānasannissayena pavattattā ārammaṇavasena pavattā ānāpānārammaṇāpi aparabhāge sati ānāpānassatīti pariyāyena vattabbataṃ arahatīti ‘‘ānāpānassati missakā kathitā’’ti vuttaṃ. Ānāpānamūlakāti ānāpānasannissayena pavattā satipaṭṭhānā. Tesaṃ mūlabhūtāti tesaṃ satipaṭṭhānānaṃ mūlakāraṇabhūtā. Bojjhaṅgamūlakāti bojjhaṅgapaccayabhūtā. Tepi bojjhaṅgāti ete vīsati satipaṭṭhānahetukā bojjhaṅgā. Vijjāvimuttipūrakāti tatiyavijjāya tassa phalassa ca paripūraṇavasena pavattā bojjhaṅgā. Phalasampayuttāti catutthaphalasampayuttā, catubbidhaphalasampayuttā vā.
“依止四正勤已有十六种”，由入出息息为缘而发起，因缘境界发生，共同依止入出息之境，于合诸处之始端称为“入出息念”。此处以转述而言称“阿拉汉已言入出息念误说”。“入出息根本”，谓依止入出息而起的念处法，此等根本皆为正念的根本因。称为觉支之根本，是依正觉支得以产生之因。三支觉支指此处二十种正念之因缘觉支。 “知识解脱充满”，谓第三种知识及其果实圆满，由此而起觉支。 “果联系”，谓第四种与果报相应相续。
Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 第二品释毕。
Ānāpānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 入出息相应释毕。