10. Ānāpānasaṃyuttaṃ · 10. 入出息相应义注
10. Ānāpānasaṃyuttaṃ10. 入出息相应
1. Ekadhammavaggo
1. 一法品
1. Ekadhammasuttavaṇṇanā1. 一法经注释
§977
977. Ānāpānasaṃyuttassa paṭhame ekadhammoti eko dhammo. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ sabbākārena visuddhimagge (visuddhi. 1.215) ānāpānassatikammaṭṭhānaniddese vuttameva.
在【入出息相应经】第一品中记载「一法」者，即是一法。此处应通篇解释之内容，皆如《清净道论》（清净道，第一卷第215页）中关于入出息念业处所说的相应而已。
6. Ariṭṭhasuttavaṇṇanā6. 阿利德经注释
§982
982. Chaṭṭhe bhāvetha noti bhāvetha nu. Kāmacchandoti pañcakāmaguṇikarāgo. Ajjhattaṃ bahiddhā ca dhammesūti ajjhattikabāhiresu dvādasasu āyatanadhammesu . Paṭighasaññā suppaṭivinītāti paṭighasampayuttasaññā suṭṭhu paṭivinītā, samucchinnāti attho. Iminā attano anāgāmimaggaṃ katheti. Idāni arahattamaggassa vipassanaṃ dassento so satova assasissāmītiādimāha.
第六条【或】是不能或是能？「欲欲」者，为五欲根本烦恼之贪欲。「内外诸法」者，指内外十二处诸法。称为「能分别触痛苦之识」，谓此识由触痛苦而生，故善别了之。『断』之意即是断除。以此理说者，是指此乃自证无余涅槃的道果。此时阿拉汉之道中显现观见，则谓「既为足，呼吸安稳」等语。
7. Mahākappinasuttavaṇṇanā7. 玛哈咖毕那经注释
§983
983. Sattame iñjitattaṃ vā phanditattaṃ vāti ubhayenapi calanameva kathitaṃ.
第七条称「服从」还是「捉持」？此处二者皆可，但总之是指身心运动之意。
8. Padīpopamasuttavaṇṇanā8. 灯喻经注释
§984
984. Aṭṭhame neva kāyopi kilamati na cakkhūnīti aññesu hi kammaṭṭhānesu kammaṃ karontassa kāyopi kilamati, cakkhūnipi vihaññanti. Dhātukammaṭṭhānasmiñhi kammaṃ karontassa kāyo kilamati, yante pakkhipitvā pīḷanākārappatto viya hoti. Kasiṇakammaṭṭhāne kammaṃ karontassa cakkhūni phandanti kilamanti, nikkhamitvā patanākārappattāni viya honti. Imasmiṃ pana kammaṭṭhāne kammaṃ karontassa neva kāyo kilamati, na akkhīni vihaññanti. Tasmā evamāha.
第八条说「身乃不起烦恼、眼亦不起烦恼」者，因于他业处起作业行为者，其身尚有烦恼，眼亦有恼乱。因十二界中作业，身必烦恼，如投入悲痛痛苦之物；至于等候修行界中，作业者眼触扰乱，形体起动摇，仿若蹒跚跌倒。然于此入息处作业者，其身不起烦恼，眼亦无恼乱。故如是说。
Sabbasorūpasaññānantiādi kasmā vuttaṃ, kiṃ ānāpāne kasiṇugghāṭanaṃ labbhatīti? Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha – ‘‘yasmā ānāpānanimittaṃ tārakarūpamuttāvalikādisadisaṃ hutvā paññāyati, tasmā tattha kasiṇugghāṭanaṃ labbhatī’’ti. Tipiṭakacūḷanāgatthero ‘‘na labbhatevā’’ti āha. Alabbhante ayaṃ ariyiddhiādiko pabhedo kasmā gahitoti? Ānisaṃsadassanatthaṃ. Ariyaṃ vā hi iddhiṃ cattāri vā rūpāvacarajjhānāni catasso vā arūpasamāpattiyo nirodhasamāpattiṃ vā patthayamānena bhikkhunā ayaṃ ānāpānassatisamādhi sādhukaṃ manasikātabbo. Yathā hi nagare laddhe yaṃ catūsu disāsu uṭṭhānakabhaṇḍaṃ, taṃ catūhi dvārehi nagarameva pavisatīti, janapado laddho ca hoti. Nagarasseva heso ānisaṃso. Evaṃ ānāpānassatisamādhibhāvanāya ānisaṃso esa ariyiddhiādiko pabhedo, sabbākārena bhāvite ānāpānassatisamādhismiṃ sabbametaṃ yogino nipphajjatīti ānisaṃsadassanatthaṃ vuttaṃ. Sukhañceti ettha soti kasmā na vuttaṃ? Yasmā bhikkhūti imasmiṃ vāre nāgataṃ.
问为何说诸色受想等皆有，但入息处可以得离欲火？对此，长老律藏师曰：『因入息相可见如明星光、露珠等，乃智慧生故，可得离欲火境。』而长老律藏师又言『无此境』。此二者不同，如何理解？为证得因缘。诚然，圣者因四色禅定、四无色定与涅槃入定，修入息念定，乃当谨慎。譬如城中得一横断道路，从四门通入即是通往城中，故城为通路。若如此，入息念禅中之缘，即阿拉汉成就之圣异通力，皆完全显现，修习入息念定的瑜伽士皆由此得成。为何不说「乐」？因比库于此处禅定尚无厌弃之患故也。
9. Vesālīsuttavaṇṇanā9. 韦萨离经注释
§985
985. Navame vesāliyanti evaṃnāmake itthiliṅgavasena pavattavohāre nagare. Tañhi nagaraṃ tikkhattuṃ pākāraparikkhepavaḍḍhanena visālībhūtattā vesālīti vuccati. Idampi ca nagaraṃ sabbaññutaṃ patteyeva sammāsambuddhe sabbākāravepullataṃ pattanti veditabbaṃ. Evaṃ gocaragāmaṃ dassetvā nivāsaṭṭhānamāha mahāvane kūṭāgārasālāyanti. Tattha mahāvanaṃ nāma sayaṃjātaṃ aropimaṃ saparicchedaṃ mahantaṃ vanaṃ. Kapilavatthusāmantā pana mahāvanaṃ himavantena saha ekābaddhaṃ aparicchedaṃ hutvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitaṃ. Idaṃ tādisaṃ na hoti, saparicchedaṃ mahantaṃ vananti mahāvanaṃ. Kūṭāgārasālā pana mahāvanaṃ nissāya kate ārāme kūṭāgāraṃ antokatvā haṃsavaṭṭakacchannena katā sabbākārasampannā buddhassa bhagavato gandhakuṭīti veditabbā.
第九，称为韦萨里耶，依女子性别名义而行的俗称，此地为城市。因为此城筑有三重城墙与围垣，规模广大，于是称为韦萨利城。须知此城是为证得完全智慧的正觉者所现起，其各处建筑皆具备应有的特质。如此有牧牛人聚居之村落，担任车马居所的称为大林宿舍处。所谓大林，即指自然成就、多围垣环绕的广大森林。迦毗罗卫都附近，有一大片大林，与喜马拉雅山相连，无隔断，向印度洋延伸而立。非此类完全隔绝而成者，即大林之谓。建于大林上的为宿舍，屋顶用天鹅羽毛装饰，四周筑成屋舍，遍布各种建筑物。佛陀于其中居住之处称作香台，应知之。
Anekapariyāyena asubhakathaṃ kathetīti anekehi kāraṇehi asubhākārasandassanappavattaṃ kāyavicchandanīyakathaṃ katheti. Seyyathidaṃ – atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā…pe… muttanti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Bhikkhave, imasmiṃ byāmamatte kaḷevare sabbākārenapi vicinanto na koci kiñci muttaṃ vā maṇiṃ vā veḷuriyaṃ vā agaruṃ vā candanaṃ vā kuṅkumaṃ vā kappuraṃ vā vāsacuṇṇādiṃ vā aṇumattampi sucibhāvaṃ passati, atha kho paramaduggandhaṃ jegucchaassirikadassanaṃ kesalomādinānappakāraṃ asucimeva passati, tasmā na ettha chando vā rāgo vā karaṇīyo. Yepi uttamaṅge sirasi jātā kesā nāma, tepi asubhā ceva asucino ca paṭikūlā ca. So ca nesaṃ asubhāsucipaṭikūlabhāvo vaṇṇatopi saṇṭhānatopi gandhatopi āsayatopi okāsatopīti pañcahākārehi veditabbo. Evaṃ lomādīnampīti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.307) vuttanayeneva veditabbo. Iti bhagavā ekamekasmiṃ koṭṭhāse pañcapañcappabhedena anekapariyāyena asubhakathaṃ katheti.
佛陀以多种比喻分别阐述不净法，乃因多种缘故，使观者生起对身体不洁之观感。譬如此：此身具发、毛、指甲、牙齿等污秽，何等状况？比库们，于此身体如泥垢污浊之处，细察未见有任何宝石、珍珠、玛瑙、檀香、朱砂、乳香、矿物颜料等丝毫清净美好之色相，反而观见极恶臭、疥癣疮疡、毛发脓血等种种不洁之相，故于此无应起爱恋欲望。即使头上曾生发之毛发，本质亦为不净而恶臭。其不净的性质，在色相、组织结构、气味等五个方面当知如此。此谓毛发等略说，不净法义之详尽应依清净之道卷一三〇七所述理义体会。世尊于一处经卷中，以五分比照，透彻阐释多种不净法。
Asubhāya vaṇṇaṃ bhāsatīti uddhumātakādivasena asubhamātikaṃ nikkhipitvā padabhājanīyena taṃ vibhajanto vaṇṇento asubhāya vaṇṇaṃ bhāsati. Asubhabhāvanāya vaṇṇaṃ bhāsatīti yā ayaṃ kesādīsu vā uddhumātakādīsu vā ajjhattabahiddhāvatthūsu asubhākāraṃ gahetvā pavattassa cittassa bhāvanā vaḍḍhanā phātikammaṃ, tassā asubhabhāvanāya ānisaṃsaṃ dassento vaṇṇaṃ bhāsati, guṇaṃ parikitteti. Seyyathidaṃ – ‘‘asubhabhāvanābhiyutto, bhikkhave, bhikkhu kesādīsu vā vatthūsu uddhumātakādīsu vā pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ paṭhamajjhānaṃ paṭilabhati. So taṃ paṭhamajjhānasaṅkhātaṃ cittamañjūsaṃ nissāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā uttamatthaṃ arahattaṃ pāpuṇātī’’ti.
谈及不净色，如秽耻疮痍等现象，就是将秽物诸色随大致类包摭，再以部位分割说出故言论不净色。述论不净法者，即示现取诸发毛等内外处所不净之相，促使出世心成长及破除烦恼之作用，故称不净法之色。譬如说：『具足不净观之比库，于头发等污秽处所，舍去五根杂染，具足五术（三善行）与三十六妙相，得初禅名色清净心。彼依此初禅清净心，修习观照，增长正觉义，终证阿拉汉果位。』
Icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyitunti ahaṃ, bhikkhave, ekaṃ aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyituṃ nilīyituṃ ekakova hutvā viharituṃ icchāmīti attho. Nāmhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenāti yo attanā payuttavācaṃ akatvā mamatthāya saddhesu kulesu paṭiyattapiṇḍapātaṃ nīharitvā mayhaṃ upanāmeti, taṃ piṇḍapātanīhārakaṃ ekaṃ bhikkhuṃ ṭhapetvā nāmhi aññena kenaci bhikkhunā vā gahaṭṭhena vā upasaṅkamitabboti.
我欲独修闭关苦行半个月。此处所言，我欲独处闭关半个月，即一人独自居止于一处之意。如有他人须来，应由唯一托钵乞食之比库迎接，因他人未承诺同行，故将他人之供养拒绝，引入己身，此托钵乞食之比库列为唯一，其他人或比库尼、居家居士不得前来。
Kasmā pana evamāhāti? Atīte kira pañcasatā migaluddakā mahatīhi daṇḍavāgurādīhi araññaṃ parikkhipitvā haṭṭhatuṭṭhā ekatoyeva yāvajīvaṃ migapakkhighātakammena jīvikaṃ kappetvā niraye uppannā. Te tattha paccitvā pubbe katena kenacideva kusalakammena manussesu uppannā kalyāṇūpanissayavasena sabbepi bhagavato santike pabbajjañca upasampadañca labhiṃsu. Tesaṃ tato mūlākusalakammato avipakkavipākā aparāparacetanā tasmiṃ aḍḍhamāsabbhantare attūpakkamena ca parūpakkamena ca jīvitūpacchedāya okāsamakāsi. Taṃ bhagavā addasa. Kammavipāko ca nāma na sakkā kenaci paṭibāhituṃ. Tesu ca bhikkhūsu puthujjanāpi atthi, sotāpannasakadāgāmianāgāmikhīṇāsavāpi. Tattha khīṇāsavā appaṭisandhikā, itare ariyasāvakā niyatagatikā sugatiparāyaṇā, puthujjanānaṃ gati aniyatā.
何故世尊说此语？昔有约五百猎人，以长戟长矛等武器，环绕森林，终日以捕猎为生，遂堕恶趣。后有缘起，彼等因某善业胎生于人，得业缘力，皆得于佛所受具戒、出家及受具戒法。于是，由根本善业所生，未逆恶果，分别以不同心志，或寿命渐减，或寿命渐长，令生命终结。世尊见此，知业报不可抗拒。于其中，亦有比库属于声闻、初果阿拉汉、随顺修学的圣弟子，寿命已尽者甚少，其他为有规律行进往善处，余为未定之流。
Atha bhagavā cintesi – ‘‘ime attabhāve chandarāgena maraṇabhayabhītā na sakkhissanti gatiṃ visodhetuṃ, handa nesaṃ chandarāgappahānāya asubhakathaṃ kathemi. Taṃ sutvā attabhāve vigatacchandarāgatāya gativisodhanaṃ katvā sagge paṭisandhiṃ gaṇhissanti, evaṃ tesaṃ mama santike pabbajjā sātthikā bhavissatī’’ti. Tato tesaṃ anuggahāya asubhakathaṃ kathesi kammaṭṭhānasīsena, no maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇanādhippāyena. Kathetvā ca panassa etadahosi – ‘‘sace imaṃ aḍḍhamāsaṃ maṃ bhikkhū passissanti, ‘ajja eko bhikkhu mato, ajja dve…pe… ajja dasā’ti āgantvā ārocessanti, ayañca kammavipāko na sakkā mayā vā aññena vā paṭibāhituṃ, svāhaṃ taṃ sutvāpi kiṃ karissāmi, kiṃ me anatthakena anayabyasanena sutena, handāhaṃ bhikkhūnaṃ adassanaṃ upagacchāmī’’ti. Tasmā evamāha – ‘‘icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyituṃ, nāmhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenā’’ti.
于是世尊思惟：『这些身心，因贪著及对死亡之恐惧，不能成就解脱净化之行。为令其放弃爱贪，故我当作不净法的说教。听闻此教，身心得净者生天得再受生，也将在我面前得真义出家。』于是，世尊皈依领域演说不净法，非描摹死亡情景。世尊言说后发生此事：『假使在这半个月期间，比库们见我一人踽踽独行、二人……至十人来度，皆为我业报所致，非可抗拒。既听此，我将作何？何必因无益之所闻而烦恼？我宁亲临比库们而说教。』是故，世尊说：『我欲闭关苦修半个月，期间仅一支托钵乞食，应有唯一一人接待。』
Apare panāhu – ‘‘parūpavādavivajjanatthaṃ evaṃ vatvā paṭisallīno’’ti. Pare kira bhagavantaṃ upavadissanti – ‘‘ayaṃ ‘sabbaññū ahaṃ saddhammavaracakkavattī’ti paṭijānamāno attanopi sāvake aññamaññaṃ ghātente nivāretuṃ na sakkoti, kiṃ aññaṃ sakkhissatī’’ti? Tatra paṇḍitā vakkhanti – ‘‘bhagavā paṭisallānamanuyutto na imaṃ pavattiṃ jānāti, kocissa ārocayitāpi natthi , sace jāneyya addhā nivāreyyā’’ti. Idaṃ pana icchāmattaṃ, paṭhamamevettha kāraṇaṃ. Nāssudhāti ettha assudhāti padapūraṇamatte avadhāraṇatthe vā nipāto, neva koci bhagavantaṃ upasaṅkamīti attho.
又有他人此时这样说：“为了拆毁别人妄语的目的，如此称说自己隐退修行。”有人则向世尊称述：“此人自称‘我通达一切，信受正法，转轮圣王’，相互之间还互相残害，不能阻止对方，别人又能阻止他吗？”对此，有智者说：“世尊隐退修行者，未曾知晓此等事情，也无人向他禀告；若知道，定能制止。”此说纯属主观愿望，这是一切因由的最初缘起之义。此处‘无疾’字，乃词义填补或用于细微断句之助词，无人谓之世尊前来此处，此为文义所不及。
Anekehi vaṇṇasaṇṭhānādīhi kāraṇehi vokāro assāti anekākāravokāro. Anekākāravokiṇṇo anekākārena sammissoti vuttaṃ hoti. Ko so? Asubhabhāvanānuyogo, taṃ anekākāravokāraṃ. Asubhabhāvanānuyogamanuyuttā viharantīti yuttappayuttā viharanti. Aṭṭīyamānāti tena kāyena aṭṭā dukkhitā honti. Harāyamānāti lajjamānā. Jigucchamānāti jigucchaṃ uppādayamānā. Satthahārakaṃ pariyesantīti jīvitaharaṇakasatthaṃ pariyesanti. Na kevalañca te satthaṃ pariyesitvā attanā vā attānaṃ jīvitā voropenti, migalaṇḍikampi pana samaṇakuttakaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘sādhu no, āvuso, jīvitā voropehī’’ti vadanti. Ettha ca ariyā neva pāṇātipātaṃ kariṃsu, na samādapesuṃ, na samanuññā ahesuṃ. Puthujjanā pana sabbamakaṃsu.
因多种词汇组合及因缘，动词‘颠倒’为‘颠倒’之多种形态。从而引申为‘多种形态的颠倒’。所谓‘多形态的颠倒’指多种不同的颠倒状态。何谓此者？乃恶行习气的依止者，即此多形态的颠倒。依止恶行习气者，即依止恶行境界而行。所谓‘身既颠倒’者，乃其身心烦恼痛苦之现起；‘羞愧'则是感到羞耻；‘憎恶’即生起反感之意。寻求教师者，亦即寻求生命掠夺者为目的。彼等并非仅仅寻求教师，而意图掠夺自我或他人之生命。即使萨玛那库陀迦也曾到来，道：“善哉，朋友，放弃掠夺生命吧！”然圣人们不杀生、不因杀生而望重，亦无施以怜悯，而凡夫则尽行此恶。
Paṭisallānā vuṭṭhitoti tesaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ jīvitakkhayappattabhāvaṃ ñatvā tato ekībhāvato vuṭṭhito jānantopi ajānanto viya kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi. Kiṃ nu kho, ānanda, tanubhūto viya bhikkhusaṅghoti ito, ānanda, pubbe bahū bhikkhū ekato upaṭṭhānaṃ āgacchanti, uddesaṃ paripucchaṃ gaṇhanti, sajjhāyanti, ekapajjoto viya ārāmo dissati. Idāni pana aḍḍhamāsamattassa accayena tanubhūto viya tanuko mando appako viraḷo viya jāto bhikkhusaṅgho. Kiṃ nu kho kāraṇaṃ? Kiṃ disāsu pakkantā bhikkhūti?
隐退修行者因知晓五比库阶层生命终结之情况，遂由此同一原则发起。就如既知而不知之人，起意与之作相对之言说，为令具寿比库阿难开示。阿难，现今比库僧团犹如儿子般团结一致，此事亦已发生。在往昔，诸多比库集中而来护持，彼此劝诫，犹如一体，显现如同一个寺院。现今因过半年的缺失，上述团结如儿子般稀少、薄弱、罕见。问曰原因如何？因比库迁往何方？
Athāyasmā ānando kammavipākena tesaṃ jīvitakkhayappattiṃ asallakkhento asubhakammaṭṭhānānuyogapaccayā pana sallakkhento tathā hi pana, bhante bhagavātiādiṃ vatvā bhikkhūnaṃ arahattappattiyā aññaṃ kammaṭṭhānaṃ yācanto, sādhu, bhante, bhagavātiādimāha. Tassattho – sādhu, bhante, bhagavā aññaṃ kāraṇaṃ ācikkhatu, yena bhikkhusaṅgho arahatte patiṭṭhaheyya . Mahāsamuddaṃ orohaṇatitthāni viya aññānipi dasānussati, dasakasiṇa, catudhātuvavatthāna, brahmavihāra, ānāpānassatipabhedāni bahūni nibbānorohaṇakammaṭṭhānāni santi, tesu bhagavā bhikkhū samassāsetvā aññataraṃ kammaṭṭhānaṃ ācikkhatūti adhippāyo.
当时具寿阿难虽不明了比库生命终结之现象缘起，未曾注意其中的因缘，但因观察恶习修行之所依条件之缘，遂注意。乃以“世尊如此称说……”等语，向比库乞求指示其他修行法门。得闻此言，遂请世尊为众人开示他因，以使比库僧团坚立于阿拉汉果。世尊答曰，比库僧团犹如登大海渡船之上者，每人应忆持十种回忆法、十种光轮禅、四界所涵之理、梵行及入出息念之分别等众多涅槃登岸修行法门，世尊为众比库综合开示其中一修行法门，这便是教训。
Atha bhagavā tathā kātukāmo theraṃ uyyojento tenahānandātiādimāha. Tattha vesāliṃ upanissāyāti vesāliyaṃ upanissāya samantā gāvutepi aḍḍhayojanepi yāvatikā viharanti, te sabbe sannipātehīti attho. Sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātetvāti attanā gantuṃ yuttaṭṭhānaṃ sayaṃ gantvā aññattha daharabhikkhū pahiṇitvā muhutteneva anavasese bhikkhū upaṭṭhānasālāyaṃ samūhaṃ katvā. Yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatīti ettha ayamadhippāyo – bhagavā bhikkhusaṅgho sannipatito, esa kālo bhikkhūnaṃ dhammakathaṃ kātuṃ, anusāsaniṃ dātuṃ, idāni yassa tumhe kālaṃ jānātha, taṃ kātabbanti.
于是世尊欲要钦定长老，告诫阿难等。所谓“因缘于维萨离”，即诸多比库广泛汇聚维萨离，为何？彼等皆在同一准备场所集中，彼此亲近，意在奉行职责。此诸众比库即奉持此约——世尊与比库僧团相聚此时即为比库众讲授佛法、布施教令之时。尔时，世尊以此教诲为谕令，令比库若知时，即应行之。
Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi, ayampi kho, bhikkhaveti. Āmantetvā ca pana bhikkhūnaṃ arahattappattiyā pubbe ācikkhitaasubhakammaṭṭhānato aññaṃ pariyāyaṃ ācikkhanto ānāpānassatisamādhītiādimāha. Tattha ānāpānassatisamādhīti ānāpānapariggāhikāya satiyā saddhiṃ sampayutto samādhi, ānāpānassatiyaṃ vā samādhi, ānāpānassatisamādhi. Bhāvitoti uppādito vaḍḍhito vā. Bahulīkatoti punappunaṃ kato. Santo ceva paṇīto cāti santo ceva paṇīto ceva. Ubhayattha evasaddena niyamo veditabbo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ayañhi yathā asubhakammaṭṭhānaṃ kevalaṃ paṭivedhavasena santañca paṇītañca, oḷārikārammaṇattā pana paṭikūlārammaṇattā ca ārammaṇavasena neva santaṃ na paṇītaṃ, na evaṃ kenaci pariyāyena asanto vā appaṇīto vā, apica kho ārammaṇasantatāyapi santo vūpasanto nibbuto, paṭivedhasaṅkhātāya aṅgasantatāyapi, ārammaṇapaṇītatāya paṇīto atittikaro, aṅgapaṇītatāyapīti. Tena vuttaṃ ‘‘santo ceva paṇīto cā’’ti.
于是世尊召集众比库说：“这即是，比库众啊！”召唤众比库后，述说比库阿拉汉果成就以前所宣说的恶修行法门之外的其他法门，例如“入出息念正定”等。所谓入出息念正定，乃与观息保持在一起的定，或仅是入出息念的定，或入出息念与正定相应的合用。所谓修持，即其生起与增长。所谓多修，即反复多次修习。有时纯净，有时与世俗相应。有时同时是清净与成熟者。二者如同字义，皆须明了适用之法。释义云：如同仅仅以止恶修行为缘，淨而成熟者；因有粗恶所聚之缘，非净非成熟者；若依其他缘起，亦非净亦非不净，亦非成熟亦非不成熟。又有因止恶恒常缘起者，虽净而成熟开显；因身体成熟而显者为成熟由来。故曰“既净且成熟”。
Asecanakoca sukho ca vihāroti ettha pana nāssa secananti asecanako, anāsittako abbokiṇṇo pāṭiyekko āveṇiko, natthi ettha parikammena vā upacārena vā santatā, ādisamannāhārato pabhuti attano sabhāveneva santo ca paṇīto cāti attho. Keci ‘‘asecanako’’ti anāsittako ojavanto, sabhāveneva madhuro’’ti vadanti. Evamayaṃ asecanako ca appitappitakkhaṇe kāyikacetasikasukhappaṭilābhāya saṃvattanato sukho ca vihāroti veditabbo.
此处所说的『无烦恼者』及『安乐者』，意指在此教法中，虽说没有烦恼者，但非谓无念无行者，也非无戒无律者，或孤行者、非归依者，并非无修持、无勤勉、无方便者。所谓无烦恼者，无指恒常迷乱，而是自觉于自身本性的宁静与调柔。有学者言“无烦恼者”为无迷惑、有活力，且在本性中甘美。故此无烦恼者，即是在身心片刻安乐聚集获利之时所常随行的安乐生活，实当明了。
Uppannuppanneti avikkhambhite. Pāpaketi lāmake. Akusale dhammeti akosallasambhūte dhamme. Ṭhānaso antaradhāpetīti khaṇeneva antaradhāpeti vikkhambheti. Vūpasametīti suṭṭhu upasameti, nibbedhabhāgiyattā anupubbena ariyamaggavuddhippatto samucchindati, paṭippassambhetīti vuttaṃ hoti. Gimhānaṃ pacchime māseti āsāḷhamāse. Ūhataṃ rajojallanti aṭṭha māse vātātapasukkhāya gomahiṃsādipādappahārasambhinnāya pathaviyā uddhaṃ hataṃ ūhataṃ ākāse samuṭṭhitaṃ rajañca reṇuñca. Mahā akālameghoti sabbaṃ nabhaṃ ajjhottharitvā uṭṭhito āsāḷhajuṇhapakkhe sakalaṃ aḍḍhamāsaṃ vassanakamegho. So hi asampatte vassakāle uppannattā akālameghoti idha adhippeto. Ṭhānaso antarādhāpeti vūpasametīti khaṇeneva adassanaṃ neti pathaviyaṃ sannisīdāpeti. Evameva khoti opammanidassanametaṃ. Tato paraṃ vuttanayameva.
“已生未生”意为尚未颠倒混乱。“恶”是指不善法。“不善法”是由不洁净心所生的法。所谓“位置突然消失”意即一瞬间消散，所谓“移转”则为突然消失。所谓“调伏”是指正当摄持，因渐次契入圣道而获得增长，继之断尽故名“调伏”。八月称为“鹹月”，是湿热风的时节，地面因牛马众多践踏而被打湿，尘土上升于空中。所谓“大非时云”，就是指整个天空被扬起的尘埃遮蔽，升起于半夏月。秉此意义，所有非时降云即被称为“非时云”。所谓“位置突然消失”是指一瞬间看不见，是地上尘土消散的现象。此即病象之表征。之后复言如下。
10. Kimilasuttavaṇṇanā第十，《基米拉经》注释。
§986
986. Dasame kimilāyanti evaṃnāmake nagare. Etadavocāti thero kira cintesi – ‘‘ayaṃ desanā na yathānusandhikā katā, yathānusandhiṃ gamessāmī’’ti desanānusandhiṃ ghaṭento etaṃ avoca. Kāyaññataranti pathavīādīsu kāyesu aññataraṃ vadāmi vāyokāyaṃ vadāmīti attho. Atha vā cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāroti pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā rūpakāyo nāma, tesu ānāpānaṃ phoṭṭhabbāyatane saṅgahitattā kāyaññataraṃ hoti, tasmāpi evamāha. Tasmātihāti yasmā catūsu kāyesu aññataraṃ vāyokāyaṃ, pañcavīsati koṭṭhāse vā rūpakāye aññataraṃ ānāpānaṃ anupassati, tasmā kāye kāyānupassīti attho. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Vedanāññataranti tīsu vedanāsu aññataraṃ, sukhavedanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
986. 达撒缉拉城其名即是如此。对此，一尊长老思惟：『此处说法未能与前文相续，我们应接续作讲』，遂接续讲述。所谓“身体某一”，即身体诸处之中某一部位，或谓空气。继而说及“眼根”等，合共二十五块色法，所谓“色身”，其内以入出息为触处以汇集身体各部分，因而有此说。故云“身体即对身行观”，应如是测知。所谓“感觉某一”，即三种感觉中某一者，以受苦感为主要。此义应知，已说明之处。
Sādhukaṃ manasikāranti pītipaṭisaṃveditādivasena uppannaṃ sundaraṃ manasikāraṃ. Kiṃ pana manasikāro sukhā vedanā hotīti? Na hoti, desanāsīsaṃ panetaṃ. Yatheva hi ‘‘aniccasaññābhāvanānuyogamanuyuttā’’ti (ma. ni. 3.147) ettha saññānāmena paññā vuttā, evamidhāpi manasikāranāmena jhānavedanā vuttāti veditabbā. Etasmiñhi catukke paṭhamapade pītisīsena vedanā vuttā, dutiyapade sukhanti sarūpeneva vuttā. Cittasaṅkhārapadadvaye ‘‘saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittappaṭibaddhā cittasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.174) vacanato ‘‘vitakkavicāre ṭhapetvā sabbepi cittasampayuttakā dhammā cittasaṅkhāre saṅgahitā’’ti vacanato cittasaṅkhāranāmena vedanā vuttā. Taṃ sabbaṃ manasikāranāmena saṅgahetvā idha ‘‘sādhukaṃ manasikāra’’nti āha.
所谓好意念，是通过喜悦及其对感应的反应，所起的美好意念。那末，意念是否即是快乐感觉呢？并非如此，此乃说法开端。正如《大念处经释》所言：“因无常觉察生起念作”，此处以“念”为名，乃以观禅感受为义，应了知也。在四项中，第一步是以喜悦感受，第二步是如实称为快乐。于心行支诸项中，《大事文》中云：“想与感觉皆为心所缠之意志行”，且云：“分别敷设之后，诸法皆与心相属，此谓意志行［心行］”。因而统称为“意念”。此处合摄而称“好意念”。
Evaṃ santepi yasmā esā vedanā ārammaṇaṃ na hoti, tasmā vedanānupassanā na yujjatīti. No na yujjati, mahāsatipaṭṭhānādīsupi hi taṃ taṃ sukhādīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanā vedayati, taṃ pana vedanāpavattiṃ upādāya ‘‘ahaṃ vedayāmī’’ti vohāramattaṃ hoti, taṃ sandhāya ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’tiādi vuttaṃ. Apica ‘‘pītippaṭisaṃvedī’’tiādīnaṃ atthavaṇṇanāyametassa parihāro vuttoyeva. Vuttañhetaṃ visuddhimagge –
即使如此，由于该感觉非依于缘起，故不当作感觉观。然则非也，在大念处等经中，亦取彼种种快乐诸缘作缘起，观察其为感觉。彼时，由于妄执“我觉受”而造业，是谓错误观解。故此，净道中亦有说：
‘‘Dvīhākārehi pīti paṭisaṃviditā hoti – ārammaṇato ca asammohato ca. Kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhena ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Kathaṃ asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttapītiṃ khayato vayato sammasati, tassa vipassanākkhaṇe lakkhaṇappaṭivedhena asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.172) ‘‘‘dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti, tāya satiyā tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hotī’ti. Eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbānī’’ti.
“喜悦体验有二种形态，即缘起于根器而不迷惑。如何依缘起而感知喜悦？精进者得二禅，禅果现前缘起而得喜悦体验，此谓缘起之喜悦体验。如何不迷惑而得喜悦体验？已证得两个禅而出，禅悦消失时，止观相应，自觉现前，正念觉知以此喜悦体验。正如《大事文》所述：“长期有漏心得专一不散，正念调护得知此喜悦”，应当用此理会正确，乃至灭谤之处亦应如是明白。”
Iti yatheva jhānapaṭilābhena ārammaṇato pītisukhacittasaṅkhārā paṭisaṃviditā honti, evaṃ imināpi jhānasampayuttena vedanāsaṅkhātamanasikārapaṭilābhena ārammaṇato vedanā paṭisaṃviditā hoti. Tasmā suvuttametaṃ ‘‘vedanāsu vedanānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatī’’ti.
如同借助入禅禅定的获得而能够生起由欢喜与安乐等心所形成的心行能被观察到一样，借助与禅定相应的对受心所获得而生起的专注，也能够观察到受。故此，有善说云：「于受中观察受者， 比库于当时住于此。」
Nāhaṃ, ānanda, muṭṭhassatissa asampajānassāti ettha ayamadhippāyo – yasmā ‘‘cittapaṭisaṃvedī assāsissāmī’’tiādinā nayena pavatto bhikkhu kiñcāpi assāsapassāsanimittamārammaṇaṃ karoti, tassa pana cittassa ārammaṇe satiñca sampajaññañca upaṭṭhāpetvā pavattanato citte cittānupassīyeva nāmesa hoti. Na hi muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpānassatisamādhibhāvanā atthi, tasmā ārammaṇato cittapaṭisaṃviditavasena ‘‘citte cittānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatī’’ti.
阿难，我不说这是什么愚昧无知的死心眼之说。这里的要旨是：有修学者因由“心所感知呼吸”之故而起立关注某呼吸或内在标相时，于心之所摄受，并有念知和正明护持，故此心的观察名为“心所观察心”。若无死心和无明，则不可能有呼吸念定之修；因此因观察而心被观察是合宜的，有说：「于心中观察心者，比库于当时住于此。」
So yaṃ taṃ hoti abhijjhādomanassānaṃ pahānaṃ, taṃ paññāya disvā sādhukaṃ ajjhupekkhitā hotīti ettha abhijjhā kāmacchandanīvaraṇameva, domanassavasena byāpādanīvaraṇaṃ dassitaṃ. Idañhi catukkaṃ vipassanāvaseneva vuttaṃ, dhammānupassanā ca nīvaraṇapabbādivasena pañcavidhā hoti, tassā nīvaraṇapabbaṃ ādi, tassāpi idaṃ nīvaraṇadvayaṃ ādi. Iti dhammānupassanāya ādiṃ dassetuṃ abhijjhādomanassānanti āha. Pahānanti aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatīti evaṃ pahānakarañāṇaṃ adhippetaṃ. Taṃ paññāya disvāti taṃ aniccavirāganirodhapaṭinissaggañāṇasaṅkhātaṃ pahānañāṇaṃ aparāya vipassanāpaññāya, tampi aparāyāti evaṃ vipassanāparamparaṃ dasseti . Ajjhupekkhitā hotīti yañcassa pathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, yañca ekato upaṭṭhānaṃ ajjhupekkhatīti dvidhā ajjhupekkhati nāma. Tattha sahajātānampiajjhupekkhanā hoti ārammaṇassāpi ajjhupekkhanā. Idha ārammaṇa ajjhupekkhanā adhippetā. Tasmātihānandāti yasmā ‘‘aniccānupassī assāsissāmī’’tiādinā nayena pavatto na kevalaṃ nīvaraṇādidhamme, abhijjhādomanassasīsena pana vuttānaṃ dhammānaṃ pahānakarañāṇampi paññāya disvā ajjhupekkhitā hoti, tasmā dhammesu dhammānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatīti veditabbo.
所谓他者便是，对贪与嗔的舍弃，经由智慧显现而庄重平等视之。这里之贪欲即为欲爱之障，嗔恚即为嗔恨之障，且对此两障的破除，即四念处之观法被说明；法之观察有五种方法，用以观察诸障的先因：这其中，先观察的障碍正是贪嗔障这对障碍。故此，于法之观察首说舍弃贪嗔障。所谓舍弃，即以无常观弃绝常见。舍弃是以智慧而明了无常无着之舍弃之智；此乃后续的观慧所成之舍弃。庄重平等视者，是指修习者对所修行法路径能够庄重而平等地观察，庄平视即是对所观法生起正直不偏之持守。此处有二种庄重平等视：其一为道中行中庄重平等视，其二为专注于现前庄重平等视。此时因贪欲嗔恚的断除而庄严注视内境故名庄重平等视。阿难，因此由「无常观呼吸」等说知，彼修行者不但断绝诸障，而是观察已断障的法门，并由此观察故生庄重平等视，故说于法中观察法者比库于当时住于彼处。
Evameva khoti ettha catumahāpatho viya cha āyatanāni daṭṭhabbāni. Tasmiṃ paṃsupuñjo viya chasu āyatanesu kilesā. Catūhi disāhi āgacchantā sakaṭarathā viya catūsu ārammaṇesu pavattā cattāro satipaṭṭhānā. Ekena sakaṭena vā rathena vā paṃsupuñjassa upahananaṃ viya kāyānupassanādīhi pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ upaghāto veditabboti.
同理，如同四大圣道观察四处境相。诸取境中，犹如尘埃团般染污杂染遍布六根境界。四方来临，犹如轮车之四轮对四处染污，则四念处皆为此污垢轮车之轴心。以此一轮车或轴轮压住如尘埃堆般染污，则可断见染污恶行之损害，正如身观等所显不善不净之所害。
Ekadhammavaggo paṭhamo. · 第一品：一法品。
2. Dutiyavaggo
2. 第二品
1-2. Icchānaṅgalasuttādivaṇṇanā第一至第二，《伊差能伽罗经》等的注释。
§987-988
987-988. Dutiyavaggassa paṭhame evaṃ byākareyyāthāti kasmā attano vihārasamāpattiṃ ācikkhati? Upārambhamocanatthaṃ. Sace hi te ‘‘na jānāmā’’ti vadeyyuṃ, atha nesaṃ titthiyā ‘‘tumhe ‘asukasamāpattiyā nāma no satthā temāsaṃ vihāsī’tipi na jānātha, atha kasmā naṃ upaṭṭhahantā viharathā’’ti upārambhaṃ āropeyyuṃ, tato mocanatthaṃ evamāha.
987-988。在第二品第一品中，应作如是解释：何以说明他人所得禅定？其因是起始建议。若彼等言“未知”，则彼外道便可诘难曰：“汝等不知所谓不善定法者何手段耶？汝等何以未闻佛出世而由此相应住？”因此设立起始建议，目的是予以松解。
Atha kasmā yathā aññattha ‘‘satova assasati, dīghaṃ vā assasanto’’ti (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107; saṃ. ni. 5.977) eva-vākāro vutto. Evaṃ idha na vuttoti? Ekantasantattā. Aññesañhi assāso vā pākaṭo hoti passāso vā, bhagavato ubhayampetaṃ pākaṭameva niccaṃ upaṭṭhitassatitāyāti ekantasantattā na vutto. Atha ‘‘sikkhāmī’’ti avatvā kasmā ‘‘assasāmī’’ti ettakameva vuttanti? Sikkhitabbābhāvā. Satta hi sekhā sikkhitabbabhāvā sekhā nāma, khīṇāsavā sikkhitabbābhāvā asekhā nāma, tathāgatā asikkhitabbā asekkhā nāma natthi tesaṃ sikkhitabbakiccanti sikkhitabbābhāvā na vuttaṃ. Dutiyaṃ uttānameva.
于是，于何故如他所说『实知则呼吸，长久而呼吸』，此语式样乃被言出（经文出处︰中部尼柯耶2.374；大部尼柯耶1.107；增支部尼柯耶5.977）。若此处不谓「如此」乎？此即单一连贯。然他处则显然有呼吸或显或隐之分别，世尊二者俱现，显而恒常于不退转者前显现者，非谓单一连贯。又“学习者”称时，为何“呼吸者”言仅此？因无须学习。修习者共七类，学习者名为需修习，已证断染者名为无须修习，如来名为不应修习，无此修习义务者，故未言有无须修习。此为第二项解释。
3-10. Paṭhamaānandasuttādivaṇṇanā第三至第十，《第一阿难经》等的注释。
§989-996
989-996. Tatiye pavicinatīti aniccādivasena pavicinati. Itaraṃ padadvayaṃ etasseva vevacanaṃ. Nirāmisāti nikkilesā kāyikacetasikadarathapaṭipassaddhiyā kāyopi cittampi passambhati. Samādhiyatīti sammā ṭhapiyati, appanācittaṃ viya hoti. Ajjhupekkhitā hotīti sahajātaajjhupekkhanāya ajjhupekkhitā hoti.
989-996。因无常等诸法故而详细说明。此二词组合为一句。无染即指无烦恼，因身心业及心境安静，身体及心识变得宁静安稳。专注即是正确安住，犹如心入止境一般。生起同情心故得此专注。
Evaṃ cuddasavidhena kāyapariggāhakassa bhikkhuno tasmiṃ kāye sati satisambojjhaṅgo, tāya satiyā sampayuttañāṇaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo, taṃsampayuttameva kāyikacetasikavīriyaṃ vīriyasambojjhaṅgo, pītipassaddhicittekaggatā pītipassaddhisamādhisambojjhaṅgā, imesaṃ channaṃ bojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo. Yatheva hi samappavattesu assesu sārathino ‘‘ayaṃ olīyatī’’ti tudanaṃ vā, ‘‘ayaṃ atidhāvatī’’ti ākaḍḍhanaṃ vā natthi, kevalaṃ evaṃ passamānassa ṭhitākārova hoti, evameva imesaṃ channaṃ bojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo nāma hoti. Ettāvatā kiṃ kathitaṃ? Ekacittakkhaṇikā nānāsarasalakkhaṇā vipassanābojjhaṅgā nāma kathitā.
如是，于无三毒之比库身上具足身念处觉支，其中念者，继发了悟觉知法之觉支，携带此觉支的身体心意精进觉支，欢喜清净一境性欢喜清净定觉支，此五觉支之下微妙不显之平等心觉支。犹如驾车者悦意以鞭策,言『这匹马慢了』或『那匹马快了』而无出鞭轭者，一味平视马匹行走姿态，此正是上述诸觉支中微妙不显不偏不倚之中道觉支。如此释已，何所说？谓当下心念多种色相变化之慧观觉支已证。
Vivekanissitantiādīni vuttatthāneva. Ettha pana soḷasakkhattukā ānāpānassati missakā kathitā, ānāpānamūlakā satipaṭṭhānā pubbabhāgā , tesaṃ mūlabhūtā ānāpānassati pubbabhāgā. Bojjhaṅgamūlakā satipaṭṭhānā pubbabhāgā, tepi bojjhaṅgā pubbabhāgāva. Vijjāvimuttipūrakā pana bojjhaṅgā nibbattitalokuttarā, vijjāvimuttiyo ariyaphalasampayuttā. Vijjā vā catutthamaggasampayuttā, vimutti phalasampayuttāti. Catutthapañcamachaṭṭhānipi imināva samānaparicchedāni. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
关于须专修遣离论中诸义说法。此处详细论说六十余法中入出息念，即是入出息念修之所缘，正念所依根本，三念处基础。觉支所依根本三念处之前段也。觉支中以智慧解脱满盈，来源天上龙象之世。智慧解脱正配圣果，智慧对应第四圣道，智慧对应解脱果。第四与第五、第六包括于此同类说明。剩余诸义俱于此被说足矣。
Ānāpānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《入出息相应》注释完毕。