2. Vedanāsaṃyuttaṃ · 2. 受相应复注
2. Vedanāsaṃyuttaṃ二、受相应
1. Sagāthāvaggo
1. 同句品
1. Samādhisuttavaṇṇanā一、《定经》注释
§249
249.Vedanāca pajānātīti saccābhisambodhavasena vuccamānavedanānaṃ pajānanaṃ sātisayasamādhānapubbakanti bhagavatā ‘‘samāhito’’ti vuttanti āha ‘‘upacārena vā appanāya vā samāhito’’ti. Vedanāti tissopi vedanā. Dukkhasaccavasenāti dukkhasaccabhāvena, parijānanavasenāti attho. Sambhavanti samudayaṃ taṇhāvijjākammaphassādippabhedaṃ uppattikāraṇaṃ. Tenāha ‘‘samudayasaccavasena pajānātī’’ti. Yatthāti yaṃnimittaṃ, yaṃ āgamma kāmataṇhāvijjādinirodhā vedanānirodho, tesaṃ ayaṃ nirodho. Nibbānaṃ ārabbha ariyamaggappavattiyā hi nibbānaṃ vedanānirodhoti vutto. Khayaṃ gametīti khayagāmī, taṃ khayagāminaṃ. Chātaṃ vuccati taṇhā kāmānaṃ pātukāmatāvasena pavattanato, accantameva samucchinnattā natthi etasmiṃ chātanti nicchāto. Tenāha ‘‘nittaṇho’’ti. Sammasanacāravedanāti sammasanūpacāravedanā. Dvīhi padehīti ‘‘samāhito sampajāno’’ti imehi dvīhi. ‘‘Sato’’ti pana idaṃ sampajānapadasseva upabrūhananti adhippāyo. Sesehi catūhi catusaccaṃ kathitaṃ, itarehi pana dvīhi catusaccabujjhanameva kathitaṃ. Sabbasaṅgāhikoti sabbasabhāvadhammānaṃ saṅgaṇhanako. Tenāha ‘‘catubhūmakadhammaparicchedo vutto’’ti.
249. 关于“了知受”的说法，因实现真实的觉悟而称为了知受。所谓了知受，是指对感受的认识，它是依靠念与定的修习先行，故世尊称为“已安止”。又说“以近行或安止而已安止”。“感受”指的是三种感受。这是苦谛中的苦感受所具备的意义。其生起缘起，是渴爱、无明、业、触等诸因的区别及生起原因。因此谓之“了知苦集谛”。“所依止”的意思是指，借由作为缘起的某种因缘而产生的感受之断灭，即苦集的断灭。所以所说“这是对集谛的了知”。“集谛”即欲乐渴爱及无明等的断除，断灭感受，即此断灭。由此入圣道所发起者，谓之断灭了知。断灭及转向灭灭者即断灭行者。所谓“断除”，是指对欲爱极为断除，断除至极而没有余留。故称为“断尽”。“正知行感受”，即正知近行感受。此句由两个词组成，谓“已安止，具正知”，以此二者为修行要诀。除此之外，已论述了四圣谛的其余四支，尚未论述的是另外这两支，只说了对四圣谛认识之理。所谓“扫除一切杂染”，是指对所有一切法的本质加以归纳。故言“已论述四谛遍地法的总章”。
Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《定经》注释终。
2. Sukhasuttavaṇṇanā二、《乐经》注释
§250
250. Dukkhaṃ na hotīti adukkhaṃ, sukhaṃ na hotīti asukhaṃ, ma-kāro padasandhikaro. Adukkhamasukhanti vedayitasaddāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Saparasantānagate sandhāya ajjhattabahiddhāgahaṇanti āha ‘‘attano ca parassa cā’’ti. Tena sabbampi vedayitaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ . Nassanasabhāvanti ittarakhaṇatāya bhaṅgato uddhaṃ apassitabbasabhāvaṃ. Paloko bhedo etassa atthīti palokinaṃ. Tenāha ‘‘bhijjanasabhāva’’nti. Ñāṇena phusitvā phusitvāti pubbabhāge vipassanāñāṇena aniccā pabhaṅgunoti ārammaṇato, uttarakālaṃ asammohato maggaparamparāya phusitvā phusitvā vayaṃ passanto. Virajjatīti maggavirāgena virajjati. Sammasanacāravedanā kathitā āraddhavipassakānaṃ vasena desanāti. Lokiyalokuttarehi ñāṇehi yāthāvato parijānanaṃ paṭivijjhanaṃ ñāṇaphusanaṃ.
250. “苦非实有”指非苦，“乐非实有”指非乐，是不成词的连结词。苦乐是因“受”而得名，是感受的代称。谓“自他二者同在”，指内外皆包含。以此表达显出所有感受皆包含于此。此乃显示感受的本质是变易不常，不能把握，因其生灭。故称为“腐坏本质”。由智慧所触知，先由观智慧觉察无常而破坏它的根本，后期不迷惑，依次而证得诸圣法道。此“正知近行感受”指的是具正念正见之觉知感受，是依止于世间及出世间智慧正确了解的感受。
Sukhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《乐经》注释终。
3. Pahānasuttavaṇṇanā三、《断除经》注释
§251
251.Sabbampi aṭṭhasatapabhedaṃ taṇhaṃ chindi samucchedapahānavasena pajahi. Tenāha ‘‘samucchindī’’ti. Yadaggena taṇhā sabbaso samucchinnā, tadaggena sabbānipi saññojanānīti āha ‘‘dasavidhampī’’tiādi. Sammāti suṭṭhu. Pahānañca nāma upāyena ñāyena pahānanti āha ‘‘hetunā kāraṇenā’’ti. Dassanābhisamayāti asammohapaṭivedhā. Arahattamaggo hi uppajjamānova sabhāvapaṭicchādakaṃ mohaṃ viddhaṃsento eva pavattati, tena māno yāthāvato diṭṭho nāma hoti, ayamassa dassanābhisamayo. Yathā hi sūriye uṭṭhite andhakāro viddhaṃsiyamāno vihato, evaṃ arahattamagge uppajjamāne so sabbaso pahīno eva hoti, na tasmiṃ santāne patiṭṭhaṃ labhati, ayamassa pahānābhisamayo. Tena vuttaṃ ‘‘arahattamaggo hī’’tiādi. Kiccavasenāti asammohapaṭivedhasaṅkhātassa dassanakiccassa anipphādanavasena.
251. 以八百种差别断除渴爱，藉断尽灭度来舍弃欲火烦恼。故称“彻底断除者”。如果渴爱被全面斩断，则更无所有缠绕。由此称为“十种断绝者”等。‘断’和‘舍’是以方法与智慧断舍烦恼，谓之“缘起因缘法”。“见解得至”，即觉悟，指除去迷惑的境界。阿拉汉道初起时，烦恼本性随之根本灭除，如破晓时黑暗被驱散一样，烦恼全被消除，其境无所依后无再生，是境界的断除时刻。此谓“阿拉汉道起”，“断灭时机”。“断除工作”，是指除去迷惑而得到觉悟的修行功德。
Ye ime cattāro antāti sambandho. Mariyādantoti mariyādasaṅkhāto anto. Esa nayo sesattayepi. Tesūti catūsu antesu. Aduṃ catutthakoṭisaṅkhātaṃ sabbasseva vaṭṭadukkhassa antaṃ paricchedaṃ arahattamaggena mānassa diṭṭhattā pahīnattā ca akāsīti yojanā. Samussayo attabhāvo.
以上这四者互为关联。‘界限’指止境，是界限所成。此界限是指第四十万诸苦的终结，是由阿拉汉道所显现。谓界限即烦恼之除，称为厘清。‘集’即烦恼的本质，是自性的存在，与界限相对。
Na riñcatīti na viveceti na vissajjeti. Tenāha ‘‘sampajaññaṃ na jahatī’’ti, sampajaññaṃ na pariccajatīti attho. Saṅkhyaṃ nopetīti imassa ‘‘diṭṭhadhamme anāsavo’’ti imassa vasena atthaṃ vadanto ‘‘ratto duṭṭho’’ti avoca saupādisesanibbānavasena. Saṅkhyaṃ nopetīti vā diṭṭhe-dhamme anāsavo dhammaṭṭho vedagū kāyassa bhedā manusso devoti vā paññattiṃ na upetīti anupādisesanibbānavasenapi attho vattabbo. Ettha ca sukhādīsu vedanāsu yathākkamaṃ rāgānusayādayo kathitāti āha – ‘‘imasmiṃ sutte ārammaṇānusayo kathito’’ti. Yo hi rāgādi paccayasamavāye atiiṭṭhādīsu uppajjanāraho maggena appahīno, so ‘‘rāgānusayo’’tiādinā vutto, appahīnattho so maggena pahātabbo, na pariyuṭṭhānābhibhavatthoti.
“不残忍、不区别、不舍弃”，谓不轻慢正念。意指不能舍弃正念与觉知。此处“计数无限”，说明所说之“已见法性证入者”，尚存贪嗔痴含，与净尽涅槃非一。所谓“计数无限”，指在‘见法’时期，存在肉身分解时人和天人中的修行者，非无余涅槃。此中亦说，因缘随条件，烦恼习气等如数被称，而‘见法’时期有对如来入门所缘起的五烦恼习气。这便是经文中说的“此经中有关于资粮与埋藏习气”等。若过去经中说“资粮习气已破”，谓此处只指依止念所起受乐苦等感受。然而在乐受等处依习气的阐述中，所谓“此经起点为习气”，是指对依止缘生起习气的说法。若是由道起时，习气完全断除，则应舍弃，此意未经超越是不能舍的。
Pahānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 舍断经注释已毕。
4. Pātālasuttavaṇṇanā4. 深渊经注释
§252
252. Yattha patiṭṭhā natthi ekantikāti ekantikassa mahato pātassa alanti ayamettha attho adhippetoti āha ‘‘natthi ettha patiṭṭhā’’ti. Asambhūtatthanti na sambhūtatthaṃ, musāti attho. Soti assutavā puthujjano. Yaṃ taṃ udakaṃ patatīti yojanā. Yasmā samuddapiṭṭhe antarantarā verambhavātasadiso mahāvāto uṭṭhahitvā mahāsamudde udakaṃ uggacchāpeti, taṃ kadāci cakkavāḷābhimukhaṃ, kadāci sinerupādābhimukhaṃ gantvā taṃ patihanati, tasmā vuttaṃ ‘‘balavāmukhaṃ mahāsamuddassā’’tiādi. Vegena pakkhanditvāti mahatā vātavegena samuddhataṃ teneva vegena pakkhandantañca hutvā. Mahānarakapapāto viyāti yojanāyāmavitthāragambhīrasobbhapapāto viya hoti. Tathārūpānanti tattha vasituṃ samatthānaṃ. Asantanti abhūtaṃ. Atthavasena hi vācā abhūtaṃ nāma.
252. “若无坚定不移之理，谓之专一。‘专一’者，于广大倒落之处无所依凭，遂称为‘无依凭’。‘无依凭’者，非真实之义；‘虚妄’者亦然。凡夫受闻若不知便称之为‘听’。水若倾注，则量以由旬计。因海岸边有间歇之风，有似大风之吹起，其风将水掀起时，将水向大海激起，时而向转轮之所，时而向澄潭之处，水皆倾落，因此称云‘风向大海之口’等。‘迅速掀动’者，谓以强劲风力掀起海水，亦以相同之力使其倾落。大恶道之沉沦，其深广绵长，重沉如狱火之降落。所谓‘诸如是’，谓能居于彼。‘不安’即非真实。语义上谓言辞本非真实。
Na patiṭṭhāsīti patiṭṭhaṃ na labhi. Anibaddhanti anibandhanatthaṃ yaṃkiñci. Dubbalañāṇoti ñāṇabalarahito. ‘‘Assutavā puthujjano’’ti vatvā ‘‘sutavā ariyasāvako’’ti vuttattā ‘‘sotāpanno dhura’’nti vuttaṃ. Itaresu ariyasāvakesu vattabbameva natthi. Tesañhi vedanā supariññātā. Balavavipassako…pe… yogāvacaropi vaṭṭati mattaso vedanānaṃ pariññātattā.
‘无依凭’，即无所得坚定之义。‘无结缚’者，谓无束缚之义。‘愚昧’者，谓无智慧者。虽谓‘凡夫因闻’者，实称‘闻圣弟子’，故言‘初果者难’，此法于他圣弟子中不可行。其感受皆为圆知。强者智慧者、内省者之修法，先以对苦受的透彻见解为根。
Pātālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 深渊经注释已毕。
5. Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā5. 应见经注释
§253
253.Vipariṇāmanavasenadukkhato daṭṭhabbāti kiñcāpi sukhā, pariṇāmadukkhatā pana sukhavedanāya ekantikāti. Vinivijjhanaṭṭhenāti pīḷanavasena attabhāvassa vijjhanaṭṭhena. Hutvāti paccayasamāgamena uppajjitvā. Tena pākabhāvapubbako attalābho vutto. Abhāvākārenāti bhaṅgupagamanākārena. Tena viddhaṃsabhāvo vutto. Ubhayena udayabbayaparicchinnatāya sikhappattaṃ aniccataṃ dasseti. Svāyaṃ hutvā abhāvākāro itarāsupi vedanāsu labbhateva, adhiko ca pana dvinnaṃ dukkhasabhāvo. Dukkhatāvasena purimānaṃ vedanānaṃ daṭṭhabbatāya dassitattā pacchimāya vedanāya evaṃ daṭṭhabbatā dassitā. Addāti ñāṇagatiyā sacchikatvā adakkhi. Ñāṇagamanañhetaṃ, yadidaṃ dukkhato dassanaṃ. Santasabhāvaṃ sukhadukkhato upasantarūpattā.
253.谓因无常变化与苦苦性，应当观察者。虽有诸乐，但因乐中有变苦，故为专一苦之感受。所谓‘觉知入处’，即以痛苦之觉知为本质。‘成为’者谓因缘和合而生起。此因果性质以前世苦果报闻故而得知。所谓‘无常之本体’，即指变化之具生灭性。以二者生灭之绝断，已至断灭证知。自性成灭之无常体，亦于他感受中得见，且较之更为显然。因由前感受之苦性显现，而后感亦显此苦性。又曰“增长”，指智慧之增长，显证苦之实相。此显苦之入处，谓苦之本性，及其安住不动之性。
Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 应见经注释已毕。
6. Sallasuttavaṇṇanā6. 箭经注释
§254
254.Dvīsu janesūti sutavantaassutavantesu dvīsu janesu. Anugatavedhanti pubbe pavattavedhassa anugatavedhaṃ. Balavatarā diguṇā viya hutvā daḷhatarapavattiyā. Evamevāti yathā viddhassa purisassa anuvedhanā balavatarā, evameva. Samādhimaggaphalāni nissaraṇaṃ vikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhivasena. Samādhisīsena hettha jhānañca gahitaṃ. So na jānāti anadhigatattā. Nissaraṇanti jānāti anissaraṇameva. Tāsaṃ samadhigatānaṃ sukhadukkhavedanānaṃ. Na vippayutto appahīnakilesattā. Saṅkhātadhammassāti saṅkhāya paññāya pariññātacatukkhandhassa. Tenāha ‘‘tulitadhammassā’’ti. Imasmimpi sutte purimasutte viya ārammaṇānusayova kathito, so pana tattha vuttanayeneva veditabbo. Anurodhavirodhapahānassa vuttattā khīṇāsavo dhuraṃ. Anāgāmīpi vaṭṭati, tassa virodhappahānaṃ labbhati.
254.所谓‘二众，是谓听者及非听者中第二等之众生。‘随顺声明’，即随前所发之声明。‘比率更强’，谓其利益与成长如倍增之力一样。若对正智者之证知跟随引导亦如是。三摩地之果实往往以出离、断除、终结、安宁为特征。此有修三摩地之根者，亦得入禅之体验。但其若非得觉者，是不知无所获。犹知所谓出离者，实为不出离也。其三摩地中生之苦乐感受，不曾转乱，亦无分别息贪。‘假名法’，谓以称谓识别四圣蕴，以此言‘如等法无异’。于此经文，与先经所说同样，亦仅论取境之习气。因此应当依此语义理解。关于放弃造作及反对动机，虽言断尽使愤怒灭者，亦复如是。非回流者亦有其反对动机之放弃。
Sallasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《箭经》注释完毕。
7. Paṭhamagelaññasuttavaṇṇanā7. 《第一病经》注释
§255
255. Saddahitvā gilāne upaṭṭhātabbe maññissantīti yojanā. Tatthāti tasmiṃ ṭhāne. Kammaṭṭhānānuyogo sappāyo yesaṃ te kammaṭṭhānasappāyā, satipaṭṭhānaratāti attho. Aniccataṃ anupassantoti kāyaṃ paṭicca uppannāya vedanāya ca aniccataṃ anupassanto. Vayaṃ anupassantotiādīsupi eseva nayo. Vayanti pana tāya eva khayasaṅkhātaṃ. Virāganti virajjanaṃ. Paṭinissagganti pariccāgapaṭinissaggaṃ, pakkhandanapaṭinissaggampi vā.
255.谓若将照顾病者，盼其康复，此为由旬之义。‘彼处’意指彼地。‘业境之所聚’，谓业处及其所聚之所，称为清净边境。‘不恒常观察’，谓对缘生受及身不观其无常。‘不观察衰退’等类，亦同此理。但所有事物皆由灭尽而衰减。‘离欲’即为无染净之意。‘舍弃’即弃置放下之义，或离弃放下也。
Āgamanīyapaṭipadāti ariyamaggassa āgamanaṭṭhāniyā pubbabhāgapaṭipadā. Pubbabhāgāyeva na lokuttarā. Sampajaññaṃ pubbabhāgiyameva. Tisso anupassanā pubbabhāgāyeva vipassanāpariyāpannattā . Missakāti lokiyalokuttaramissakā. Bhāvanākālo dassito ‘‘nirodhānupassino viharato, paṭinissaggānupassino viharato rāgānusayo pahīyatī’’ti vuttattā.
所谓‘入道’，即贵圣道之入道阶段之前半部份。此之前半部非世间外之智慧，唯因明了之智慧。三种观已于此之前半部完成。‘异漏’谓世间与出世间之异漏。修道时机已现，谓住于‘灭境观察’及‘放弃境观察’，从而使贪欲根彻底断除。
Paṭhamagelaññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《第一病经》注释完毕。
8-9. Dutiyagelaññasuttādivaṇṇanā8-9. 《第二病经》等注释
§256-257
256-257.Phassaṃ paṭiccāti ettha phassasīsena phassāyatanānaṃ gahaṇaṃ. Na hi phassāyatanehi vinā phassassa sambhavo. Tenāha ‘‘kāyova hi ettha phassoti vutto’’ti, phassasīsena vuttoti adhippāyo. Navamaṃ uttānameva heṭṭhā vuttanayattā.
关于「依触」的教义，此处以『触』为中心解释触处的缔结。因为没有各种触处就不会有触的发生。故说『此处所说的触，即身触』，这里以触处作为总纲而言。第九品以上，依序从上而下宣说。
Dutiyagelaññasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 《第二病经》等注释完毕。
10. Phassamūlakasuttavaṇṇanā10. 《触为根本经》注释
§258
258. Sukhavedanāya hitaṃ sukhavedaniyaṃ. So panesa hitabhāvo paccayabhāvenāti āha ‘‘sukhavedanāya paccayabhūta’’nti. Imasmimpi suttadvayeti imasmiṃ navame dasame ca suttepi. Sammasanacāravedanāti sammasanīyavedanā eva kathitā, na lokuttarāti adhippāyo.
关于「乐受」，即有利于乐受之意。此处说此利有依缘的性质，因此言『因乐受而生』。这在此部两经中皆有所说，分别为第九品与第十品。所谓正受，就是正确称说的受，非指超世间的受，这是总纲。
Phassamūlakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 触根经注释完毕。
Sagāthāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 有偈品注释完毕。
2. Rahogatavaggo
第二品 密藏品
1. Rahogatasuttavaṇṇanā一、独坐经注释
§259
259.Yaṃkiñci vedayitanti ‘‘sukhaṃ dukkhaṃ adukkhamasukha’’nti vuttaṃ vedayitaṃ dukkhasmiṃ antogadhaṃ, dukkhanti vattabbataṃ labhati pariyāyenāti attho. Tenāha ‘‘taṃ sabbaṃ dukkhanti attho’’ti. Yā esātiādīsu yo saṅkhārānaṃ aniccatāsaṅkhāto hutvā abhāvākāro, yā khayasabhāvatā vinassanasabhāvatā jarāya maraṇena cāti dvidhā vipariṇāmanasabhāvatā, etaṃ sandhāya uddissa sabbaṃ vedayitaṃ dukkhanti mayā vuttanti ayaṃ saṅkhepattho. Sāti saṅkhārānaṃ aniccatā . Vedanānampi aniccatā eva saṅkhārasabhāvattā. Tāsaṃ aniccatā ca nāma maraṇaṃ bhaṅgoti katvā tato uttari dukkhaṃ nāma natthīti sabbā vedanā ‘‘dukkhā’’ti vuttā, yathā ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti ca, ‘‘pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti ca vuttaṃ. Idaṃ suttapadaṃ. Cattāro āruppāti catasso arūpasamāpattiyo. Etthāti ca etasmiṃ paṭippassaddhivāre.
不论何种感受，皆称为苦与乐及非苦非乐的感受。此处说苦受本质为内在苦，苦作为必然性的事实，是理应受持的事实。因之说『这整体都是苦的本质』。所谓『是』从『诸有为法因无常，从无常得生必灭，从灭得生老死』等两种相反变化而成。从此观念为出发点，故言诸感受皆为苦受，这是浓缩的意思。诸行无常，同时诸感受亦无常，因感受属于有为法本性。其无常即别名为死亡、断灭。根据此故，言诸苦受即无，继而表出苦受之无常，所以诸感受皆称为苦，如‘因无常故是苦’、‘五取蕴皆苦’所说者，即此意。这是经文原文。四无色界指四无色定境，即四种无色所成的禅定境界。此处是第一尊者品中现起的现证。
Rahogatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 独坐经注释完毕。
4. Agārasuttavaṇṇanā四、家经注释
§262
262.Puratthimāti vibhattilopena niddeso, nissakke vā etaṃ paccattavacanaṃ. Paṭhamajjhānādivasenāti paṭhamadutiyajjhānavasena. Anussativasenāti nidassanamattaṃ aññassapi upacārajjhānaggahitassa savitakkacārassa nirāmisassa sukhassa labbhanato. Tassapi vā paṭhamajjhānādīti ettha ādi-saddena saṅgaho daṭṭhabbo. Kāmahetu dukkhappattānaṃ dukkhavedanā kāmāmisena sāmisā vedanā. Anuttaravimokkhā nāma arahattaphalaṃ. ‘‘Kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmī’’ti evaṃ pihaṃ upaṭṭhāpayato tasmiṃ anijjhamāne pihappaccayā uppannadomanassavedanā. Nekkhammanissitā upekkhāvedanā nirāmisā adukkhamasukhā nāma. Savisesaṃ pana dassetuṃ ‘‘catutthajjhānavasena uppannā adukkhamasukhavedanā’’ti vuttaṃ.
所谓前者，是用分解消失来表示，或作为前提，是个人的当面语。依次述及初禅第二禅的状态。所谓回忆，是指仅阐释他人辅助入定的清净、心无杂念、安乐所获得的功德。此处根于初禅等作为开端，应予统摄。欲界原因是生苦受之因，所谓苦受是因欲界爱欲种子所生的杂受。阿拉汉果即无上解脱。『我那时入此处所住』，表示当时临近入定时，因肢体不安讨厌而生起忧愁之苦感。出家人专心修习寂静而生无扰障、无苦乐等受。特别说明『第四禅所生的是无苦乐受』。
Agārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 家经注释完毕。
5-8. Paṭhamaānandasuttādivaṇṇanā5-8. 第一阿难经等之解释
§263-266
263-266.Heṭṭhā kathitanayāneva, veneyyajjhāsayato pana tesaṃ desanāti daṭṭhabbaṃ. Etthāti etesu catūsu suttesu. Purimāni dve ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa vācā paṭippassaddhā hotī’’tiādinā nayena yāva khīṇāsavassa kilesapaṭippassaddhi, tāva desanāya pavattattā ‘‘paripuṇṇapassaddhikānī’’ti vuttāni. Tāva paripūraṃ katvā adesitattā ‘‘pacchimāni upaḍḍhapassaddhikāni, desanāyā’’tiādi vuttaṃ.
以下是下文所说内容，吾人应注意各禅那法门的区别。所谓之四经卷。以前有二经述及『初禅已成，口能现出平静』之理，乃至净除烦恼、烦恼净除的清净状态辩证中间，指导教义发展，到达『圆满平静者』的说法。及至圆满后，未被教导、未被成就之修行者，称为『后禅未被制伏者』。此即教义中的『西方后禅的平静』诸语。
Paṭhamaānandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 第一阿难经等之解释已毕。
9-10. Pañcakaṅgasuttādivaṇṇanā9-10. 五支经等之解释
§267-268
267-268.Daṇḍamuggaraṃ aggasoṇḍamuggaraṃ. Kāḷasuttapakkhipanaṃ kāḷasuttanāḷi. Vāsiādīni pañca aṅgāni assāti pañcakaṅgo. Vatthuvijjāya vuttavidhinā kattabbanissayāni ṭhapetīti thapati. Paṇḍitaudāyitthero, na lāḷudāyitthero. Dvepānandāti aṭṭhakathāya paduddhāro kato – ‘‘dvepi mayā ānandā’’ti pana pāḷiyaṃ. Pasādakāyasannissitā kāyikā, cetosannissitā cetasikā. Ādhipaccaṭṭhena sukhameva indriyanti sukhindriyaṃ. Upavicāravasenāti rūpādīni upecca vicaraṇavasena. Atīte ārammaṇe. Paccuppanneti addhāpaccuppanne. Evaṃ aṭṭhādhikaṃ sataṃ aṭṭhasataṃ.
267-268。杖刺指向头顶的杖刺。黑线穿刺黑线钉。由排泄物和其它组成五个部分，称为五个部位。根据物相学所说，按照既定的方法，必须设立条件，这样才能成立。长老潘迪陀乌大伊，非懒惰乌大伊。关于“双喜”这个词，注疏中提出：“我也有双喜。”这是巴利文说法。依赖于安稳身的称为身安，依赖于心的称为心安。因安乐而主宰的感官乃是安乐感官。因专注于出入等故而审察诸色等。指向过去的对象称为“于昔所起”，指向现在的则称为“现在所起”。如是，上述八种百位可组成八百。
Pāṭiyekko anusandhīti pucchānusandhiādīhi visuṃ tehi asammisso eko anusandhi. Ekāpi vedanā kathitā ‘‘tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvako’’ti āharitvā ‘‘phassapaccayā vedanā’’ti. Yasmā bhagavā catutthajjhānupekkhāvedanaṃ vatvā – ‘‘atthānanda, etasmā sukhā aññaṃ sukha’’ntiādiṃ vadanto thapatino vādaṃ upatthambheti nāma. Tena hi upekkhāvedanā ‘‘sukha’’nteva vuttā santasabhāvattā. Abhikkantataranti ativiya kantataraṃ manoramataraṃ. Tenāha ‘‘sundaratara’’nti. Paṇītataranti padhānabhāvaṃ nītatāya uḷārataraṃ. Tenāha ‘‘atappakatara’’nti. Sukhanti vuttā paṭipakkhassa suṭṭhu khādanena, sukaraṃ okāsadānamassāti vā. Nirodho sukhaṃ nāma sabbaso udayabbayābhāvato. Tenāha ‘‘niddukkhabhāvasaṅkhātena sukhaṭṭhenā’’ti.
单一独特的追忆称为询问追忆等，是由八分法中唯一不含杂质的一种追忆。即便仅一受苦也讲解说：“比库们，于彼，听闻过圣道的弟子们。”并引出“因触而生的感受”说法。因世尊讲述第四念处中观受，言及“内心安乐，是别种安乐”等，因此调正论者提出反对意见。由此，无分别的平常心受即称为“乐”。其乐胜出，美妙非凡。故称为“最美”。又称之为“最纯净”，对比倒是较为辛苦的。乐指对立者能适当食用，是难得的馈赠。灭则是由一切生灭无有故称为乐。故称“由无苦状态而成的乐所依处”。
Sukhasmiṃyevāti sukhamicceva paññapeti. Nirodhasamāpattiṃ sīsaṃ katvāti nirodhasamāpattidesanāya sīsaṃ uttamaṃ katvā. Desanāya uddesādhimutte uṭṭhāpetvā vitthāritattā ‘‘neyyapuggalassa vasenā’’ti vuttaṃ. Dasamaṃ anantarasutte vuttanayattā uttānatthameva.
于乐之境意指乐本身显现之意。把断灭境的到达视为顶峰，意指断灭境到达的教义已被充分阐释。为达传法目的，详尽说明“针对必须遗弃之人”的教说。此义见于第十无间经，意在解说高级义理。
Pañcakaṅgasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 五支经等之解释已毕。
Rahogatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 独坐品之解释已毕。
3. Aṭṭhasatapariyāyavaggo
3. 八百章节
1. Sīvakasuttavaṇṇanā1. 西瓦咖经之解释
§269
269. Cūḷā pana assa mahatī atthi savisesā, tasmā ‘‘moḷiyasīvako’’ti vuccati. Channaparibbājakoti kambalādinā kopīnapaṭicchādakaparibbājako. Pittapaccayānīti pittahetukāni . ‘‘Tisso vedanā’’ti vatvā tāsaṃ sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Kusalavedanā uppajjati pittapaccayā. Pittabhesajjaṃ karissāmīti bhesajjasambharaṇatthañceva tadatthaṃ āmisakiñjakkhasambharaṇatthañca pāṇaṃ hanatīti yojanā. Majjhatto bhesajjakaraṇe udāsīno.
269。小部经中有一段重要且特殊的内容，故名“莫里雅悉瓦卡”。被称为蒙蓋游方者，即披毡布等粗布，身带污秽的苦行游方者。色之因，即导致色的原因。“三种感受”说法为演示其发生方式的论述之一，故称“如何发生”等。善感受因色之因产生。色的药物制备包含药材、蜂蜜等，也包括农具与蛇之类采集用的器具和捕杀工具。这些以中间制药人身份而出现者较为冷漠。
Tasmāti yasmā pittādipaccayahetukanti attano ca lokassa ca paccakkhaṃ atidhāvanti ye samaṇā vā brāhmaṇā vā, tasmā tesaṃ micchā. Pittādīnaṃ tiṇṇampi samodhānasannipāte jātāni sannipātikāni. Purimautuno visadiso utuvipariṇāmoti āha ‘‘visabhāgaututo jātānī’’ti . Anudako thaddhalūkhabhūmivibhāgo jaṅgaladeso, vuttavipariyāyena anupadeso veditabbo. Malayaṃ himasītabahulo, itaro uṇhabahulo.
由此，因色及其及其他因缘关系直接体认自身及世间之真理的是诸沙门婆罗门，然其也误入歧途。这些因色而成的集合其最终产物称为聚合体。古代异物论讲解四季更替之因，称之为“分散之异物”。水为缓慢流动之大地之别称，且因流动无常应被认知为无常。山中多雪，其他地方多炎热。
Attano pakaticariyānaṃ visamaṃ kāyassa pariharaṇavasena, jātāni pana asayhasahanaadesaakālacaraṇādinā veditabbānīti āha ‘‘mahābhāravahanā’’tiādi. Parassa upakkamato nibbattāni opakkamikānīti āha – ‘‘ayaṃ coro vā’’tiādi. Kevalanti bāhirapaccayaṃ anapekkhitvā kevalaṃ teneva. Tenāha ‘‘kammavipākatova jātānī’’ti. Sakkā paṭibāhituṃ patīkārena. Lokavohāro nāma kathito pittasamuṭṭhānādisamaññāya lokasiddhattā. Kāmaṃ sarīrasannissitā vedanā kammanibbattāva, tassā pana paccuppannapaccayavasena evamayaṃ lokavohāroti vuttañceva gahetvā paravādapaṭisedho katoti daṭṭhabbaṃ.
关于自身出生行为所显不正的身体照护，以及由已生种种不善忍受、苦恼、不调时节的境遇等所应认识的，故称为「大负重」。因他人的侵害而生起的则称为「牵累恶行」，又称这类为「这盗贼」等。对于纯粹外因而不依赖于他缘者，称为「单独此因」，以此为「业与其果报所成的出生」。可以用依近释义来理解。所谓世界运行，乃因如怒火聚集等世俗说法而被确认为世界真理。身体所依的欲受，因业果报而生起，且由此果缘相续变现，如此的世界运行已被宣说，因此对他责难时应加以察知拒斥。
Sīvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《西瓦咖经》注释终了。
2-10. Aṭṭhasatasuttādivaṇṇanā二至十、《八百经》等注释
§270-278
270-278. Vedanānaṃ aṭṭhādhikaṃ sataṃ, tassa aṭṭhasatassa tabbhāvassa pariyāyo kāraṇaṃ ettha atthīti aṭṭhasatapariyāyo, suttaṃ. Tenāha ‘‘aṭṭhasatassa kāraṇabhūta’’nti. Dhammakāraṇanti pariyattidhammabhūtaṃ kāraṇaṃ. Kāyikāti pañcadvārakāyikā. Tenāha ‘‘kāmāvacareyeva labbhantī’’ti, kāmabhūmikāti attho. Arūpāvacare natthi, tibhūmikāti attho. Tenāha – ‘‘arūpe tikacatukkajjhānaṃ uppajjati, tañca kho lokuttaraṃ, na lokiya’’nti. Itarā upekkhāvedanā. Upavicaranti upecca pajjantīti attho. Taṃsampayuttānanti vicārasampayuttānaṃ.
270-278节说：感受有八十八种，而其中八十种的变相原因在此，以八十种的变相举例，说为『八十种的原因所在』。所谓法之原因，是指形成说法的本质之因。身体方面是五门所根摄，故说『仅在欲界中得见』，所谓欲界，是境界的意思。无色界不包含此，所以三种境界意谓此。言『无色界中生起三昧四禅等诸禅定，其非出世间，非世俗之法』。其馀乃为无记感受，谓在修行时念起思念而专注，此等感受即连结于思虑的合和感受。
Paṭilābhatoti paṭiladdhabhāvato. Samanupassatoti paccavekkhato passato. Atītaṃ khaṇattayātikkamena atikkantaṃ, niruddhappattiyā niruddhaṃ, pakativijahanena vipariṇataṃ. Samanussaratoti cintayato. Gehassitanti kāmaguṇanissitaṃ. Kāmaguṇā hi idha gehanissitadhammena gehapariyāyena vuttā.
「得」者，为所获之意。「观察」者，为审察瞻视。本句指超越过往的时间点，已被压制的已压制，因行为偏移而转变的。回忆者谓思惟所感。所寓者谓依赖欲性而生，因肉身之缘而形成。因身体之性质，欲性成为身体所依之实体，此即肉身缘起说。
Vipariṇāmavirāganirodhanti vipariṇāmanaṃ virajjanalakkhaṇaṃ nirujjhanañca viditvā. Pubbeti atīte. Etarahīti idāni vattamānā. Sammappaññāya passatoti vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya ca yāthāvato passato. Ussukkāpetunti vipassanaṃ paṭṭhapetvā maggapaṭivedhaṃ pāpetuṃ. Nibbānaṃ uddissa pavattitattā nekkhammassitasomanassāni nāma. Lokāmisapaṭisaṃyuttānanti kāmaguṇanissitānaṃ. Tadāyatananti taṃ āyatanaṃ taṃ kāraṇaṃ arahattaṃ. Anuttaresu vimokkhesūti ariyaphaladhammesu. Pihanti adhigamicchaṃ.
所谓无常变化、无爱无嗔等，是指无常的特征发生并消亡已为明知。此前谓过去，彼时谓现在。善慧明了是指由观慧、修慧、通达正见所得的相应明了。欲令修观增长明了，建立观慧而达明慧境界。为达涅槃故而发起，其名为欲望、愉悦的禅悦。由欲望之处生起的相关情境，因此由此境界作因，成就阿拉汉果，是出世间无上解脱。此境乃最胜果位，故应受护持与具足。
Upekkhāti somanassarahitaaññāṇupekkhā. Bālyayogato bālassa, tato eva mūḷhassa puthujjanassa. Kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā anodhijinassa. Sattamabhavādito uddhaṃ pavattanavipākassa ajitattā avipākajinassa. Anekādīnave vaṭṭe ādīnavassa ajānanena anādīnavadassāvino. Paṭipattipaṭivedhabāhusaccābhāvena assutavato puthujjanassa. Rūpaṃ sā nātivattati na atikkamati ñāṇasampayuttābhāvato. Sabbasaṅgāhakoti sabbadhamme saṅgaṇhanako. Tatiyādīni yāva dasamā heṭṭhā vuttanayattā uttānatthāneva.
「无欲」谓无染净平等之智慧平观。由幼稚的执着产生幼稚的行为，此为愚痴外行的现象。执著烦恼之主导行有不胜、不担、不流亡、无忧的状态。由不识之因及诸逆境所成，乃无障碍的见解。由修行及多种差别思辩，善闻外行者学得多辨。未超越烦恼，缺乏慧力勘察，则未能超出色界。诸集合者宣示诸行聚合。此处述及三至十处，由下而上依次修习。
Aṭṭhasatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 《八百经》等注释终了。
11. Nirāmisasuttavaṇṇanā十一、《无染经》注释
§279
279. Ārammaṇato sampayogato ca kilesāmisena sāmisā. Nirāmisāyāti nissakkavacanaṃ. Nirāmisatarāvāti ekaṃsavacanaṃ tassā tathā nissametabbatāya. Sā hi pīti sabbaso santakilesāmise santāne pavattiyā accantasabhāvadhammārammaṇavisayatāya sayampi sātisayaṃ santasabhāvākārena pavattiyā nirāmisāyapi nirāmisatarā vuttā. Tenāha ‘‘nanu cā’’tiādi. Idāni tamatthaṃ upamāya sādhetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Appaṭihārikanti paṭiharaṇarahitaṃ appaṭihāraṃ, kenaci anāvaṭanti attho. Sesavāresūti sukhavāraupekkhāvāresu.
279节谓：由所缘与接触而生烦恼之染者，为被缠染之义。无缠染者为否定缠缚之辞。无缠性谓单数，表此无缠绕之性质。彼喜乐虽然遍于烦恼之集，又因烦恼聚合性，生起知见之所缘，即使由安稳的愉悦所生起，依旧被称为无缠性，有时称为无缠本质。故说『岂非…』诸文。今乃喻以其本质作为类比，引之为“如是”之言。所谓无障碍者为无阻碍无损伤，谓无阻碍之意。在余余障碍处，即为安稳平静的环境。
Vimokkhavāro pana na atidiṭṭho itarehi visadisattā. Tenāha ‘‘vimokkhavāre panā’’tiādi. Rūpapaṭisaṃyuttoti bhāvitarūpapaṭisaṃyutto. Sāmiso nāma yasmā sāmisarūpapaṭibaddhavutti ceva sāmisarūpapaṭibhāgañca , tasmā ‘‘rūpāmisa’’nti vuccati, tena rūpāmisena sāmiso nāma. Arūpāmisassa abhāvato arūpapaṭisaṃyutto vimokkho nirāmiso nāma.
解脱处并非被他人所先见而已，而是因他人得以明了清晰。因此说『于解脱处』等等。与色相应者，是指同具所依色相。所谓『色伴』，是因与伴色相所连结之现现行止，亦含伴色相之各部分，故称为『色伴』，以此色伴称为伴色。因无非色伴故，非色相应之解脱称为无伴解脱。
Nirāmisasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《无染经》注释终了。
Aṭṭhasatapariyāyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《八百门品》注释终了。
Vedanāsaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 受相应的注释完毕。