7. Cittasaṃyuttaṃ · 7. 吉德相应义注
7. Cittasaṃyuttaṃ七、吉德相应
1. Saṃyojanasuttavaṇṇanā一、结经注释
§343
343. Cittasaṃyuttassa paṭhame macchikāsaṇḍeti evaṃnāmake vanasaṇḍe. Ayamantarākathā udapādīti porāṇakattherā atiracchānakathā honti, nisinnanisinnaṭṭhāne pañhaṃ samuṭṭhāpetvā ajānantā pucchanti, jānantā vissajjenti, tena nesaṃ ayaṃ kathā udapādi. Migapathakanti evaṃnāmakaṃ attano bhogagāmaṃ. So kira ambāṭakārāmassa piṭṭhibhāge hoti. Tenupasaṅkamīti ‘‘therānaṃ pañhaṃ vissajjetvā phāsuvihāraṃ katvā dassāmī’’ti cintetvā upasaṅkami. Gambhīre buddhavacaneti atthagambhīre ceva dhammagambhīre ca buddhavacane. Paññācakkhu kamatīti ñāṇacakkhu vahati pavattati.
343. 关于联结心蕴的第一点，称为“鱼虫联结”，此为一名为“林中联结”的说法。此属于中间生起的说法，乃古老长老们对随意附会的注释。因坐着坐处释疑生起，愚昧者反复发问，智者则释疑解惑，因此此说由此而起。所谓“游鹿径”即此名指自己的生活村落。据说它位于柿树园边土壤部分。于是前往靠近，思惟“释疑长老们在此结集讲法，我当与众同游现场示现。”“佛语深奥”指意义深远，亦即佛法深妙。意即智慧之眼流转展开。
2. Paṭhamaisidattasuttavaṇṇanā二、第一伊西达德经注释
§344
344. Dutiye āyasmantaṃ theranti tesu theresu jeṭṭhakaṃ mahātheraṃ. Tuṇhī ahosīti jānantopi avisāradattā na kiñci byāhari. Byākaromahaṃ bhanteti ‘‘ayaṃ thero neva attanā byākaroti, na aññe ajjhesati, upāsakopi bhikkhusaṅghaṃ viheseti, ahametaṃ byākaritvā phāsuvihāraṃ katvā dassāmī’’ti cintetvā āsanato vuṭṭhāya therassa santikaṃ gantvā evaṃ okāsamakāsi, katāvakāso pana attano āsane nisīditvā byākāsi.
344. 第二说是尊者们中最年长的大长老。他沉默寡言，即使知道也无所言说。内心思维“此长老不仅不自己辩解，也不由他人辩解，且还令在家居士对比库僧团生嫌，我当自己辩护后示现。”于是起身前往尊者处，当机立断，却得有返回自己座位的机会，而后就坐宣说。
Sahatthāti sahatthena. Santappesīti yāvadicchakaṃ dento suṭṭhu tappesi. Sampavāresīti ‘‘alaṃ ala’’nti hatthasaññāya ceva vācāya ca paṭikkhipāpesi. Onītapattapāṇinoti pāṇito apanītapattā dhovitvā thavikāya osāpetvā aṃse laggitapattāti attho.
『亲手』者，以自己之手也。『极尽供养』者，随其所欲地给予，使之充分满足也。『示意撤钵』者，以手势及言语说「足矣，足矣」，令其拒绝也。『手离钵』者，谓钵已从手中取下，洗净后置于袋中，悬挂于肩上，此即其义也。
3. Dutiyaisidattasuttavaṇṇanā三、第二伊西达德经注释
§345
345. Tatiye avantiyāti dakkhiṇāpathe avantiraṭṭhe. Kalyāṇaṃ vuccatīti ‘‘catūhi paccayehi paṭijaggissāmī’’ti vacanaṃ niddosaṃ anavajjaṃ vuccati tayā upāsakāti adhippāyena vadati.
345. 第三段，『于阿宛堤』者，于南方道上阿宛堤国也。『所言善哉』者，其意为：汝作近事男，言『我将以四种资具照料』，此语无过失、无可责也，故如此说也。
4. Mahakapāṭihāriyasuttavaṇṇanā四、大神变经注释
§346
346. Catutthe sesakaṃ vissajjethāti tassa kira therehi saddhiṃyeva kaṃsathālaṃ pamajjitvā pāyāsaṃ vaḍḍhetvā adaṃsu. So bhuttapāyāso therehiyeva saddhiṃ gantukāmo cintesi ‘‘ghare tāva upāsikā sesakaṃ vicāreti, idha panime dāsakammakārā mayā avuttā na vicāressanti, evāyaṃ paṇītapāyāso nassissatī’’ti tesaṃ anujānanto evamāha. Kuthitanti kudhitaṃ, heṭṭhā santattāya vālikāya upari ātapena ca atitikhiṇanti attho. Idaṃ pana tepiṭake buddhavacane asambhinnapadaṃ. Paveliyamānenāti paṭiliyamānena sādhu khvassa bhanteti ‘‘phāsuvihāraṃ karissāmi nesa’’nti cintetvā evamāha.
346. 第四点，说“应舍弃下剩食物”。传说此长老和其他人同住时不慎忘带青铜托盘，因而未能增加米羹。心想“家中居士尚在挑剩食物，我这里家奴虽然不介意，但也不应挑剩他人食物，如此方可保全洁净饭羹。”并允许他们如是行。所谓“苦恼”指心生不悦之意；“覆盖藤蔓”指藤蔓之上被曝日晒。此皆三藏佛语中不间断出现的词句。所谓“Paveliyamānenā”指缓慢行动。长老称“我当务必行庄严礼仪”，心中依此观想而发愿。
Iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharīti adhiṭṭhāniddhiṃ akāsi. Ettha ca ‘‘mandamando sītakavāto vāyatu, abbhamaṇḍapaṃ katvā devo ekamekaṃ phusāyatū’’ti evaṃ nānāparikammaṃ – ‘‘savāto devo vassatū’’ti evaṃ adhiṭṭhānaṃ ekatopi hoti. ‘‘Savāto devo vassatūti ekatoparikammaṃ, mandamando sītakavāto vāyatu, abbhamaṇḍapaṃ katvā devo ekamekaṃ phusāyatū’’ti evaṃ nānāadhiṭṭhānaṃ hoti. Vuttanayeneva nānāparikammaṃ nānādhiṭṭhānaṃ, ekato parikammaṃ ekato adhiṭṭhānampi hotiyeva. Yathā tathā karontassa pana pādakajjhānato vuṭṭhāya kataparikammassa parikammānantarena mahaggataadhiṭṭhānacitteneva taṃ ijjhati. Okāsesīti vippakiri.
所谓“意心成就”即坚固决心成就意愿。此中有“轻风微凉吹拂，神祠建成，诸天各自前来礼拜”等多样仪轨。“诸天皆前来礼拜”即各自仪轨完整，形成统一决定。譬如行礼者从跪地起身，于手势转换中，心中生起坚固决心。所谓“Okāsesīti”意谓“相反”。
5. Paṭhamakāmabhūsuttavaṇṇanā五、第一咖玛普经注释
§347
347. Pañcame nelaṅgoti niddoso. Setapacchādoti setapaṭicchādano. Anīghanti niddukkhaṃ. Muhuttaṃ tuṇhī hutvāti tassa atthapekkhanatthaṃ tīṇi piṭakāni kaṇṇe kuṇḍalaṃ viya sañcālento ‘‘ayaṃ imassa attho, ayaṃ imassa attho’’ti upaparikkhaṇatthaṃ muhuttaṃ tuṇhī hutvā. Vimuttiyāti arahattaphalavimuttiyā. Imaṃ pana pañhaṃ kathento upāsako dukkaraṃ akāsi. Sammāsambuddho hi ‘‘passatha no tumhe, bhikkhave, etaṃ bhikkhuṃ āgacchantaṃ odātakaṃ tanukaṃ tuṅganāsika’’nti (saṃ. ni. 2.245) attano diṭṭhena kathesi. Ayaṃ pana nayaggāhena ‘‘arahato etaṃ adhivacana’’nti āha.
第三百四十七条。第五处谓无染污。所谓膜后者，即是膜之间。无烦恼谓无苦。所谓『一时寂静已』，指此念法。此是为了观察缘故，如三藏般缠绕耳边如环一样转动，说『这是此法的义，这是此法的义』，为了反复观照，一时寂静。所谓解脱者，是谓阿拉汉果的解脱。然当时讲述此疑问的居士甚为困难。正自觉者曾见自己的现观告诫：「比库们，当你们看见此比库生来体锐利鼻尖高挺时，应当知之。」（律集2.245）此语，是由其直见而宣说。此居士以名法而说：「这是阿拉汉所言」。
6. Dutiyakāmabhūsuttavaṇṇanā六、第二咖摩菩经注释
§348
348. Chaṭṭhe kati nu kho bhante saṅkhārāti ayaṃ kira, gahapati, nirodhaṃ valañjeti, tasmā ‘‘nirodhapādake saṅkhāre pucchissāmī’’ti cintetvā evamāha. Theropissa adhippāyaṃ ñatvā puññābhisaṅkhārādīsu anekesu saṅkhāresu vijjamānesupi kāyasaṅkhārādayova ācikkhanto tayo kho gahapatītiādimāha. Tattha kāyappaṭibaddhattā kāyena saṅkharīyati nibbattīyatīti kāyasaṅkhāro. Vācāya saṅkharoti nibbattetīti vacīsaṅkhāro. Cittappaṭibaddhattā cittena saṅkharīyati nibbattīyatīti cittasaṅkhāro.
第三百四十八条。第六条，何为所谓行？此乃世主人谓之断灭。故思惟曰：「于断灭根本行当提问。」长老知此意后，于诸多善业聚集及诸多行中，首先宣说身行等者是三，故谓道人等。此中身行，谓缚于身体而生；语行，谓缚于语言而灭；心得缚于心而生者，谓心行。
Katamopana bhanteti idha kiṃ pucchati? ‘‘Ime saṅkhārā aññamaññaṃ missā āluḷitā avibhūtā duddīpanā. Tathā hi kāyadvāre ādānaggahaṇamuñcanacopanāni pāpetvā uppannā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā dvādasa akusalacetanāti evaṃ kusalākusalā vīsati cetanāpi, assāsapassāsāpi kāyasaṅkhārotveva vuccanti. Vacīdvāre hanusañcopanaṃ vacībhedaṃ pāpetvā uppannā vuttappakārāva vīsati cetanāpi vitakkavicārāpi vacīsaṅkhārotveva vuccanti. Kāyavacīdvāresu copanaṃ apatvā raho nisinnassa cintayato uppannā kusalākusalā ekūnatiṃsacetanāpi, saññā ca vedanā cāti ime dve dhammāpi cittasaṅkhārotveva vuccanti. Evaṃ ime saṅkhārā aññamaññaṃ missā āluḷitā avibhūtā duddīpanā, te pākaṭe vibhūte katvā kathāpessāmī’’ti pucchi.
所谓开示，尊者啊，此处是问什么？「这些行相互混合，相互污染，不净，难以纯净。确实，身体门处有受、执、放之三种作用，因而产生八种身欲行善意，十二种不善意，诸如此类善不善共有五百二十种意念及吸呼息，俱为身行。语言门处有喉咙紧缩、语音分散等作用，因而产生所言合适与不合适的五十二种意念及思维，此为语行。身体语言门未有紧缩，隐藏而安坐思惟时，产生三十一种善不善意念及分别、感受，此两法皆名为心行。此等行相互混合，互相污染或不净难洁，今将分别了知后，详细说明。」
Kasmā pana bhanteti idha kāyasaṅkhārādināmassa padatthaṃ pucchati. Tassa vissajjane kāyappaṭibaddhāti kāyanissitā. Kāye sati honti, asati na honti. Cittappaṭibaddhāti cittanissitā. Citte sati honti, asati na honti.
为何尊者在此问身行等名称的义理？因放下身行是依身。身行依身而存，失身则无身行。心行依心，心有则心行存，心灭则无心行。
Idāni ‘‘kiṃ nu kho esa saññāvedayitanirodhaṃ valañjeti, no valañjeti, ciṇṇavasī vā tattha no ciṇṇavasī’’ti jānanatthaṃ pucchanto kathaṃ pana bhante saññāvedayitanirodhasamāpatti hotīti āha. Tassa vissajjane samāpajjissanti vā samāpajjāmīti vā padadvayena nevasaññānāsaññāyatanasamāpattikālo kathito. Samāpannoti padena antonirodho. Tathā purimehi dvīhi padehi sacittakakālo kathito, pacchimena acittakakālo.
现在，问道：「这些受想灭尽得出否、或不出、或局限于有失有得？」教授说：因放下而生与否、入不入，是结合的，因为此时非有非无与意识先境得灭的时间尚未分别。所谓『入』含义为终止。先前用两个词语分别对有心和无心的时间作说明，后面于无心时间解说。
Pubbeva tathā cittaṃ bhāvitaṃ hotīti nirodhasamāpattito pubbe addhānaparicchedakāleyeva ‘‘ettakaṃ kālaṃ acittako bhavissāmī’’ti addhānaparicchedaṃ cittaṃ bhāvitaṃ hoti. Yaṃ taṃ tathattāya upanetīti yaṃ pana evaṃ bhāvitaṃ cittaṃ, taṃ puggalaṃ tathattāya acittakabhāvāya upaneti. Vacīsaṅkhāro paṭhamaṃ nirujjhatīti sesasaṅkhārehi paṭhamaṃ dutiyajjhāneyeva nirujjhati. Tato kāyasaṅkhāroti tato paraṃ kāyasaṅkhāro catutthajjhāne nirujjhati. Tato cittasaṅkhāroti tato paraṃ cittasaṅkhāro antonirodhe nirujjhati. Āyūti rūpajīvitindriyaṃ. Viparibhinnānīti upahatāni vinaṭṭhāni.
如前所说，心前已被培养，谓入灭之现前，乃于心断时分段说『此时必无心』，即称之为心已被培养。此确实达者谓，真正被培养的心，彼者使人身心真实断灭。语言行首先灭，随余行而灭，第二禅灭尽。继后身行，四禅中灭尽。再后心行，于入灭中断灭。所谓寿者，指色命根。所言分离者，是指各类断灭无挂碍。
Tattha keci ‘‘nirodhasamāpannassa ‘cittasaṅkhāro ca niruddho’ti vacanato cittaṃ aniruddhaṃ hoti, tasmā sacittakāpi ayaṃ samāpattī’’ti vadanti. Te vattabbā – ‘‘vacīsaṅkhāropissa niruddho’’ti vacanato vācā aniruddhā hoti, tasmā nirodhasamāpannena dhammampi kathentena sajjhāyampi karontena nisīditabbaṃ siyā. Yo cāyaṃ mato kālaṅkato, tassāpi cittasaṅkhāro niruddhoti vacanato cittaṃ aniruddhaṃ bhaveyya, tasmā kālaṅkate mātāpitaro vā arahante vā jhāpentena ānantariyakammaṃ kataṃ bhaveyya. Iti byañjane abhinivesaṃ akatvā ācariyānaṃ naye ṭhatvā attho upaparikkhitabbo. Attho hi paṭisaraṇaṃ, na byañjanaṃ.
在此，有些人说“止灭已成，心的作用也止灭了”之语，实则心并未止灭，因此即使是有心，这种止灭的现象也是成立的。他们主张“声音作用已止”，言语未被停止，因此止灭成就之法，需藉由说法及演说才能了知坐定。若有人认为止灭成就的时期即是心作用止灭时，则该人心亦应止灭，甚至其父母或阿拉汉若入禅定安然不起身，便应视为无间断之行为。如此理解违背了真正含义，不应执取字面，宜遵师教义，探究其义。因本义在于回归，而非字面表现。
Indriyāni vippasannānīti kiriyamayapavattasmiñhi vattamāne bahiddhārammaṇesu pasāde ghaṭṭentesu indriyāni kilamanti, upahatāni makkhittāni viya honti vātādīhi uṭṭhitarajena catumahāpathe ṭhapitaādāso viya. Yathā pana thavikāya pakkhipitvā mañjūsādīsu ṭhapito ādāso antoyeva virocati, evaṃ nirodhasamāpannassa bhikkhuno antonirodhe pañca pasādā ativiya virocanti. Tena vuttaṃ ‘‘indriyāni vippasannānī’’ti.
所谓“根门清净”，是指作意之力已发生且运作之时，犹如摧毁外境中扰乱根门的泥垢，其根已被搅扰并阻塞，犹如风及其他尘埃吹起积聚在四大路旁的灰尘之状。如石榴包覆外壳，藏果肉而不见，且如药膏涂敷于嫩枝，内含净净油脂，于中透现光泽。对止灭成就者而言，于内止灭时刻，五种清净现象极为明显，故称“根门清净”。
Vuṭṭhahissanti vā vuṭṭhahāmīti vā padadvayena antonirodhakālo kathito, vuṭṭhitoti padena phalasamāpattikālo. Tathā purimehi dvīhi padehi acittakakālo kathito, pacchimena sacittakakālo. Pubbeva tathā cittaṃ bhāvitaṃ hotīti nirodhasamāpattito pubbe addhānaparicchedakāleyeva ‘‘ettakaṃ kālaṃ acittako hutvā tato paraṃ sacittako bhavissāmī’’ti addhānaparicchedaṃ cittaṃ bhāvitaṃ hoti. Yaṃ taṃ tathattāya upanetīti yaṃ evaṃ bhāvitaṃ cittaṃ, taṃ puggalaṃ tathattāya sacittakabhāvāya upaneti. Iti heṭṭhā nirodhasamāpajjannakālo gahito, idha nirodhato vuṭṭhānakālo.
“将起时”或“已起时”这两个词，指的是内止灭的时机，“起”字指果报成就的时刻。以前两个词指内无心之时段，后两个词指有心之时期。先说心已被培养，此即止灭成就者，在先前的专注阶段已现“此时心无心，随后将成有心”的断期。心被如此培养，实为真如此显现。由此依此被培养的心，实则是此人真正成就了有心之象。因此今下记录了止灭成就之时，内止灭之前之时刻。
Idāni nirodhakathaṃ kathetuṃ kāloti nirodhakathā kathetabbā siyā. Sā panesā ‘‘dvīhi balehi samannāgatattā tayo ca saṅkhārānaṃ paṭipassaddhiyā soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi vasībhāvatāpaññā nirodhasamāpattiyaṃ ñāṇa’’nti mātikaṃ ṭhapetvā sabbākārena visuddhimagge kathitā, tasmā tattha kathitanayeneva gahetabbā. Ko panāyaṃ nirodho nāma? Catunnaṃ khandhānaṃ paṭisaṅkhā appavatti. Atha kimatthametaṃ samāpajjantīti? Saṅkhārānaṃ pavatte ukkaṇṭhitā sattāhaṃ acittakā hutvā sukhaṃ viharissāma, diṭṭhadhammanibbānaṃ nāmetaṃ yadidaṃ nirodhoti etadatthaṃ samāpajjanti.
现在须讨论止灭论说与时间，止灭论说应如此而论。此处以此他：“三因具足，即三法组成、十六种证得?#x7D;与九种定法修习、治理成熟智慧，成就止灭明见智慧”，立定名目而述清净之路，所以须以此法理为中心。那什么是止灭？即四蕴摧残熄灭。又为何入此时？谓诸蕴之熄灭，造作心起止欲断故，众生无心，将安住乐，于见法涅槃，即所谓止灭，故入此定。
Cittasaṅkhāro paṭhamaṃ uppajjatīti nirodhā vuṭṭhahantassa hi phalasamāpatticittaṃ paṭhamaṃ uppajjati. Taṃsampayuttaṃ saññañca vedanañca sandhāya ‘‘cittasaṅkhāro paṭhamaṃ uppajjatī’’ti āha. Tato kāyasaṅkhāroti tato paraṃ bhavaṅgasamaye kāyasaṅkhāro uppajjati.
心的造作首先生起，因止灭果报成就之心初现。连带随起识记及感受，言曰“心造作首先生起”。接着是身造作，于生灭之时继起身造作。
Kiṃ pana phalasamāpatti assāsapassāse na samuṭṭhāpetīti? Samuṭṭhāpeti. Imassa pana catutthajjhānikā phalasamāpatti, sā na samuṭṭhāpeti. Kiṃ vā etena? Phalasamāpatti paṭhamajjhānikā vā hotu dutiyatatiyacatutthajjhānikā vā, santasamāpattito vuṭṭhitassa bhikkhuno assāsapassāsā abbohārikā honti, tesaṃ abbohārikabhāvo sañjīvattheravatthunā veditabbo. Sañjīvattherassa hi samāpattito vuṭṭhāya kiṃsukapupphasadise vītaccitaṅgāre maddamānassa gacchato cīvare aṃsumattampi na jhāyi, usmākāramattampi nāhosi. Samāpattibalaṃ nāmetanti vadanti. Evameva santāya phalasamāpattiyā vuṭṭhitassa bhikkhuno assāsapassāsā abbohārikā hontīti bhavaṅgasamayenevetaṃ kathitanti veditabbaṃ.
那么止灭果报者呼吸是否停止？不停止，而是有呼吸。第四禅的止灭果报，呼吸无明显起伏。何以知之？止灭果报于初、中、第二、第三及第四禅均有，其成熟者如觉醒长者之相状，行走时亦无呼吸显露，换言之无间断呼吸。此即所谓成就力量。由此知止灭果报者成熟阶段中，呼吸虽有，却极微细，犹如灯芯微光，故称成熟呼吸。
Tatovacīsaṅkhāroti tato paraṃ kiriyamayapavattavalañjanakāle vacīsaṅkhāro uppajjati. Kiṃ bhavaṅgaṃ vitakkavicāre na samuṭṭhāpetīti? Samuṭṭhāpeti. Taṃsamuṭṭhānā pana vitakkavicārā vācaṃ abhisaṅkhātuṃ na sakkontīti kiriyamayapavattavalañjanakālenevetaṃ kathitaṃ.
所谓『果发心行』，指的是在行为作用发生印迹的时候，随后产生的发心行为行。这里问道：发心行会不会因念头和思惟而起而不生呢？答案是会生。至于这些生起的念头思惟，却无力去支配语言表达，这正是因为果发心行是在行为作用发生印迹之时才被这样说的。
Suññato phassotiādayo saguṇenāpi ārammaṇenāpi kathetabbā. Saguṇena tāva suññatā nāma phalasamāpatti, tāya sahajātaphassaṃ sandhāya ‘‘suññato phasso’’ti vuttaṃ. Animittappaṇihitesupi eseva nayo. Ārammaṇena pana nibbānaṃ rāgādīhi suññattā suññatā nāma, rāganimittādīnaṃ abhāvā animittaṃ, rāgadosamohappaṇidhīnaṃ abhāvā appaṇihitaṃ, suññataṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaphalasamāpattisamphasso suññato nāma. Animittappaṇihitesupi eseva nayo.
所谓空无感触，是指连带属性和所缘对象一并论说。以其带有属性者，即空无是果报成就，依赖与生俱来的感触而称为“空无感触”。即使没有缘起和归着，这也是同样的道理。而以所缘对象而言，涅槃因无贪等空无故称为空无，贪瞋痴等因缘的不存在称为无缘，离贪瞋痴等的消灭即为无染，涅槃依此作为所缘，作为果报成就的感触现起，也称为空无。即使没有缘起和归着，这理亦同。
Aparā āgamaniyakathā nāma hoti. Suññataanimittaappaṇihitāti hi vipassanāpi vuccati. Tattha yo bhikkhu saṅkhāre aniccato pariggahetvā aniccato disvā aniccato vuṭṭhāti, tassa vuṭṭhānagāminivipassanā animittā nāma hoti. Yo dukkhato pariggahetvā dukkhato disvā dukkhato vuṭṭhāti, tassa appaṇihitā nāma. Yo anattato pariggahetvā anattato disvā anattato vuṭṭhāti, tassa suññatā nāma. Tattha animittavipassanāya maggo animitto nāma, animittamaggassa phalaṃ animittaṃ nāma, animittaphalasamāpattisahajāte phasse phusante ‘‘animitto phasso phusatī’’ti vuccati. Appaṇihitasuññatesupi eseva nayo. Āgamaniyena kathite pana suññato vā phasso animitto vā phasso appaṇihito vā phassoti vikappo āpajjeyya, tasmā saguṇena ceva ārammaṇena ca kathetabbaṃ. Evañhi tayo phassā phusantīti sameti.
还有所谓现象观察法，即慧观察无迹无缘，即为内观法。在这当中，若比库观察色受想行识等五蕴之无常，认知其本质无常而了知，即称为无迹的内观；若观察其苦则名为无染；若观察其无我称为空无。因观无迹之法而行入之道称为无迹道，亦即无迹果，依此境界而生的感受称为“无迹感受”。观察无染步入无染果感受亦复如是。若用有误说称空无感受、无迹感受或无染感受，则会致生邪谬，因此必须以带属性的果报及所缘对象来论说。于是这三种感触统称为感触。
Vivekaninnantiādīsu nibbānaṃ viveko nāma. Tasmiṃ viveke ninnaṃ onatanti vivekaninnaṃ. Vivekapoṇanti aññato agantvā yena viveko, tena vaṅkaṃ viya hutvā ṭhitanti vivekapoṇaṃ. Yena viveko, tena patamānaṃ viya ṭhitanti vivekapabbhāraṃ.
在分辨分离诸法等方面，涅槃被称为分离。涅槃中被抑制的是纷扰，故名为纷扰被抑制。所谓纷扰被抑制，是指因分离而存在的，如曲折的人立于曲折之地；如涅槃离烦恼而立，承受着烦恼被抑之重负。
7. Godattasuttavaṇṇanā七、果达德经注释
§349
349. Sattame nānatthā ceva nānābyañjanā cāti byañjanampi nesaṃ nānaṃ, atthopi. Tattha byañjanassa nānatā pākaṭā. Attho pana appamāṇā cetovimutti bhūmantarato mahaggatā hoti rūpāvacarā, ārammaṇato sattapaṇṇattiārammaṇā. Ākiñcaññā bhūmantarato mahaggatā arūpāvacarā, ārammaṇato navattabbārammaṇā. Suññatā bhūmantarato kāmāvacarā, ārammaṇato saṅkhārārammaṇā. Vipassanā hi ettha suññatāti adhippetā. Animittā bhūmantarato lokuttarā, ārammaṇato nibbānārammaṇā.
第三百四十九条 第七种异义及诸相带不同，即诸相亦非异义，但义却不同。诸相的差异是明显的。至于义，则是无量无边的内心解脱，有形界解脱行，依所缘而生共计七十五种缘；无界解脱地，有无形界解脱行，依所缘计九十五缘；空无界解脱，有欲界的解脱，依所缘为行蕴缘。此处所说观照（正见之修习）即为空无的主要，超越一切迹象，依所缘而生涅槃的境界。
Rāgo kho bhante pamāṇakaraṇotiādīsu yathā pabbatapāde pūtipaṇṇakasaṭaudakaṃ nāma hoti kāḷavaṇṇaṃ, olokentānaṃ byāmasatagambhīraṃ viya khāyati, yaṭṭhiṃ vā rajjuṃ vā gahetvā minantassa piṭṭhipādottharaṇamattampi na hoti; evameva yāva rāgādayo nuppajjanti, tāva puggalaṃ sañjānituṃ na sakkā hoti, sotāpanno viya sakadāgāmī viya anāgāmī viya ca khāyati. Yadā panassa rāgādayo uppajjanti, tadā ratto duṭṭho mūḷhoti paññāyati. Iti te ‘‘ettako aya’’nti puggalassa pamāṇaṃ dassentāva uppajjantīti pamāṇakaraṇā nāma vuttā.
尊者！如同山脚的毒菌以黑色的厚水浸泡，观察者因极深的恐惧而退避，甚至牵绳子束缚毒菌，毒菌却无力冲破绳结；同样，若贪瞋痴尚未生起，则人难以被觉知，亦如须陀洹果、斯陀含果、阿那含果未曾降伏，未觉无常、苦、无我的毒菌无法兴盛。贪瞋痴一旦生起，便透过愤怒、烦恼、愚昧而被智慧所知晓。因此众生的量度，此谓『量度形成的准则』，即由此法而起的量度法，名为准则形成法。
Yāvatā kho bhante appamāṇā cetovimuttiyoti yattakā appamāṇā cetovimuttiyo. Kittakā pana tā? Cattāro brahmavihārā, cattāro maggā, cattāri phalānīti dvādasa. Tatra brahmavihārā pharaṇaappamāṇatāya appamāṇā, sesā pamāṇakārakānaṃ kilesānaṃ abhāvena nibbānampi appamāṇameva, cetovimutti pana na hoti, tasmā na gahitaṃ. Akuppāti arahattaphalacetovimutti. Sā hi tāsaṃ sabbajeṭṭhikā, tasmā ‘‘aggamakkhāyatī’’ti vuttā. Rāgokho bhante kiñcananti rāgo uppajjitvā puggalaṃ kiñcati maddati palibundhati, tasmā kiñcananti vutto. Manussā kira goṇehi khalaṃ maddāpentā ‘‘kiñcehi kapila kiñcehi kāḷakā’’ti vadanti. Evaṃ maddanaṭṭho kiñcanaṭṭhoti veditabbo. Dosamohesupieseva nayo.
尊者，所谓无量心解脱者，是指那种无边无际的心的解脱。那么什么是所称的呢？是十二种：四梵行，四圣道，四圣果。其中梵行，因为其无量的捍卫无边，故称无量心解脱；余者则因为断灭业染、烦恼的度量有限，而涅槃亦是无量，但心解脱却没有成立，因此不称为无量。无瞋者即是阿拉汉果的心解脱。此乃诸有情中最高，因此称为“第一”。至于贪欲，尊者，何谓贪欲呢？贪欲是指贪欲生起时便使诸众生被迷惑、牵引、藕断丝连，故称为牵引。人们确实以种种社会关系将其缠绕，说“这有甜这有苦”。亦应知被牵引即是受缚。嗔恨、愚痴亦同此理。
Ākiñcaññā cetovimuttiyo nāma nava dhammā ākiñcaññāyatanaṃ maggaphalāni ca. Tattha ākiñcaññāyatanaṃ kiñcanaṃ ārammaṇaṃ assa natthīti ākiñcaññaṃ. Maggaphalāni kiñcanānaṃ maddanapalibundhanakilesānaṃ natthitāya ākiñcaññāni, nibbānampi ākiñcaññaṃ, cetovimutti pana na hoti, tasmā na gahitaṃ.
所谓无所取心解脱，共有九种，即无所取处及圣道果。无所取处是指无任何执着对象，因此称为无所取。圣道果因失去牵引缠绕烦恼而得无所取，涅槃亦称无所取，但心解脱却不成立，因此不称为无所取。
Rāgo kho bhante nimittakaraṇotiādīsu yathā nāma dvinnaṃ kulānaṃ sadisā dve vacchakā honti. Yāva tesaṃ lakkhaṇaṃ na kataṃ hoti, tāva ‘‘ayaṃ asukakulassa vacchako, ayaṃ asukakulassā’’ti na sakkā hoti jānituṃ. Yadā pana tesaṃ tisūlādīsu aññataraṃ lakkhaṇaṃ kataṃ hoti, tadā sakkā hoti jānituṃ. Evameva yāva puggalassa rāgo nuppajjati, tāva na sakkā hoti jānituṃ ‘‘ariyo vā puthujjano vā’’ti. Rāgo panassa uppajjamānova ‘‘sarāgo nāma ayaṃ puggalo’’ti sañjānananimittaṃ karonto viya uppajjati, tasmā nimittakaraṇoti vutto. Dosamohesupi eseva nayo.
贪欲，尊者，如同两族各有两个相似的小牛。在二牛尚无明显特征之前，难以辨认“此是异族小牛，此是异族小牛”。当它们在鼻梁等部位长出区别的特征后，方可知晓。如此，直到个体心中尚无生起贪欲之前，不能知其为圣者或凡夫。贪欲生起时，就如同它生出的标识，人便认知道“此即贪欲之人”，故称为标识。嗔恨与愚痴亦同此理。
Animittā cetovimuttiyo nāma terasa dhammā vipassanā, cattāro āruppā, cattāro maggā, cattāri phalāni. Tattha vipassanā niccanimittaṃ sukhanimittaṃ attanimittaṃ ugghāṭetīti animittā nāma. Cattāro āruppā rūpanimittassa abhāvā animittā nāma. Maggaphalāni nimittakarānaṃ kilesānaṃ abhāvena animittāni, nibbānampi animittameva, taṃ pana cetovimutti na hoti, tasmā na gahitaṃ. Atha kasmā suññatā cetovimutti na gahitāti? Sā ‘‘suññā rāgenā’’tiādivacanato sabbattha anupaviṭṭhāva, tasmā visuṃ na gahitāti.
所谓无相心解脱，共有十三项：入明观法，四无色定，四圣道，四圣果。其中国内明观即是无常相、苦相、自相的启示，称为无相。四无色定因无色相之缺乏亦称无相。圣道果因断除了产生烦恼，无相得以确立，涅槃亦称无相。然而心解脱却不成立，因此不称为无相。若问为何无空性之心解脱，因空性的“不生贪欲”等术语，未能普遍展开说明，故不称。
Ekatthāti ārammaṇavasena ekatthā ‘‘appamāṇaṃ ākiñcaññaṃ suññataṃ animitta’’nti hi sabbānetāni nibbānasseva nāmāni. Iti iminā pariyāyena ekatthā. Aññasmiṃ pana ṭhāne appamāṇāpi hoti, aññasmiṃ ākiñcaññā, aññasmiṃ suññatā, aññasmiṃ animittāti iminā pariyāyena nānābyañjanāti.
“一义”是指同一对象的不同相续，以无量、无所取、虚空、无相分别为一统名。此乃无量等诸名统一之义。然于他处，或有无量，或有无所取，或有虚空，或有无相，皆为此统一义的不同方面。
8. Nigaṇṭhanāṭaputtasuttavaṇṇanā八、尼干陀若提子经注释
§350
350. Aṭṭhame tenupasaṅkamīti sayaṃ āgatāgamo viññātasāsano anāgāmī ariyasāvako samāno kasmā naggabhoggaṃ nissirikaṃ nigaṇṭhaṃ upasaṅkamīti? Upavādamocanatthañceva vādāropanatthañca. Nigaṇṭhā kira ‘‘samaṇassa gotamassa sāvakā thaddhakhadirakhāṇukasadisā, kenaci saddhiṃ paṭisanthārampi na karontī’’ti upavadanti, tassa upavādassa mocanatthañca, ‘‘vādañcassa āropessāmī’’ti upasaṅkami. Na khvāhaṃ ettha bhante bhagavato saddhāya gacchāmīti yassa ñāṇena asacchikataṃ hoti. So ‘‘evaṃ kireta’’nti aññassa saddhāya gaccheyya, mayā pana ñāṇenetaṃ sacchikataṃ, tasmā nāhaṃ ettha bhagavato saddhāya gacchāmīti dīpento evamāha.
第350条。所谓第八“接近”，是指当诸来者圣弟子正在修学时，为何接近裸行苦行者？既为解除其執著，也为指出其错误。苦行者谓：“沙利子比库身形瘦弱如枪杆子，不与任何人往来。”于是接近他，表示“我欲与你辩论”。非因对世尊生信，因知其见解为错误。苦行者以为“他人与我应同信”，我则以智慧明了此理，故言：“不能因世尊信服而未从”。
Ulloketvāti kāyaṃ unnāmetvā kucchiṃ nīharitvā gīvaṃ paggayha sabbaṃ disaṃ pekkhamāno ulloketvā. Bādhetabbaṃ maññeyyāti yathā vinivijjhitvā na nikkhamati, evaṃ paṭibāhitabbaṃ maññeyya bandhitabbaṃ vā. Sahadhammikāti sakāraṇā. Atha maṃ paṭihareyyāsi saddhiṃ nigaṇṭhaparisāyāti etesaṃ atthe ñāte atha me nigaṇṭhaparisāya saddhiṃ abhigaccheyyāsi, patīhārassa me santikaṃ āgantvā attano āgatabhāvaṃ jānāpeyyāsīti attho. Eko pañhoti eko pañhamaggo, ekaṃ pañhagavesananti attho. Eko uddesoti ekaṃ nāma kinti? Ayaṃ eko uddeso. Ekaṃ veyyākaraṇanti ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (khu. pā. 4.1; a. ni. 10.27) idaṃ ekaṃ veyyākaraṇaṃ. Evaṃ sabbattha attho veditabbo.
「观视」者，即将身躯伸展起来，弯曲腰背，伸出舌头，环顾四方之后进行观视。所谓「应当阻止」者，应当认为：如同已经深深地锁住一般不应离去，亦应如此认为应当加以阻止或应当加以束缚。所谓「同修」者，意为因缘相连。接着「你应当躲避」的用意是指与禁戒者同在；即你应与此禁戒者同伴，身近接触并了解他的亲近状态。所谓「一道问题」是指一个疑问之路，即统一的问题探求。所谓「一道定义」则意指唯一的目标。什么是这唯一的目标？这便是唯一目标。所谓「一道说明」即指『诸有情皆依于饮食』（《苦集灭道》第四卷第一经，及《增支部》第十章第二十七经）。这是一种说明。如此，在一切地方必须了知其义理。
9. Acelakassapasuttavaṇṇanā九、裸行咖萨巴经注释
§351
351. Navame kīvaciraṃ pabbajitassāti kīvaciro kālo pabbajitassāti attho. Uttari manussadhammāti manussadhammo nāma dasakusalakammapathā, tato manussadhammato uttari. Alamariyañāṇadassanavisesoti ariyabhāvaṃ kātuṃ samatthatāya alamariyoti saṅkhāto ñāṇadassanaviseso. Naggeyyāti naggabhāvato. Muṇḍeyyāti muṇḍabhāvato. Pavāḷanipphoṭanāyāti pāvaḷanipphoṭanato, bhūmiyaṃ nisīdantassa ānisadaṭṭhāne laggānaṃ paṃsurajavālikānaṃ phoṭanatthaṃ gahitamorapiñchamattatoti attho.
第三百五十一条「第九，何谓久远出家」者，义即「出家的时间久远」之意。所谓「更胜人道法」者，人道法指十种善业道，因此谓「人道法之更胜者」。所谓「不染污智慧与见」者，为了达成圣者的境界，因此称为不染污之智慧与了知的殊胜。所谓「剃发者」是指已达到剃发的状态。所谓「破碎瓦砾」者，则指坐在地面上破坏沙石和灰尘之目的，也包含埋藏树枝的动作。
10. Gilānadassanasuttavaṇṇanā十、探病经注释
§352
352. Dasame ārāmadevatāti pupphārāmaphalārāmesu adhivatthā devatā. Vanadevatāti vanasaṇḍesu adhivatthā devatā. Rukkhadevatāti mattarājakāle vessavaṇo ca devatāti evaṃ tesu tesu rukkhesu adhivatthā devatā. Osadhitiṇavanappatīsūti harītakāmalakīādīsu muñjapabbajādīsu vanajeṭṭharukkhesu ca adhivatthā devatā. Saṃgammāti sannipatitvā. Samāgammāti tato tato samāgantvā. Paṇidhehīti patthanāvasena ṭhapehi. Ijjhissati sīlavato cetopaṇidhīti samijjhissati sīlavantassa cittapatthanā. Dhammikoti dasakusaladhammasamannāgato agatigamanarahito. Dhammarājāti tasseva vevacanaṃ, dhammena vā laddharajjattā dhammarājā. Tasmāti ‘‘yasmā tena hi, ayyaputta, amhepi ovadāhī’’ti vadatha, tasmā. Appaṭivibhattanti ‘‘idaṃ bhikkhūnaṃ dassāma, idaṃ attanā bhuñjissāmā’’ti evaṃ avibhattaṃ bhikkhūhi saddhiṃ sādhāraṇameva bhavissatīti.
第三百五十二条「第十，院中诸天」者，即在花园、果园及园林等处所住的天众。所谓「林中诸天」者，是指居住于森林边境之天。所谓「树中诸天」者，是指于君王生日及梵天之类于各种树中所居住的诸天。所谓「草药林樟」者，是指在诸如青桄榔、猛者法降林及住处树下七高大树中安居的天。所谓「聚集」者，是指聚合之意。所谓「聚集」者，为指往彼处相继集会。所谓「安立」者，乃以希求心而安立决意。所谓「心坚固」者，表示以具戒律者之心志坚固意愿。所谓「法行」者，具备十种善法，断绝退转。所谓「法王」即为此种说法，亦可从法中获胜利者称之为「法王」。因此说『以此为由，尊者子啊，你当劝诫我们』。因此，「无分散」意为『这是比库们所视、所共食之物』，意即由未离散之众比库共同享用，系共通之物。
Cittasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《吉德相应》注释终了。