2. Vedanāsaṃyuttaṃ · 2. 受相应义注
2. Vedanāsaṃyuttaṃ二、受相应
1. Sagāthāvaggo
一、带韵部
1. Samādhisuttavaṇṇanā一、《定经》注释
§249
249. Vedanāsaṃyutte sagāthāvaggassa paṭhame samāhitoti upacārena vā appanāya vā samāhito. Vedanā ca pajānātīti vedanā dukkhasaccavasena pajānāti. Vedanānañca sambhavanti tāsaṃyeva sambhavaṃ samudayasaccavasena pajānāti. Yattha cetāti yatthetā vedanā nirujjhanti, taṃ nibbānaṃ nirodhasaccavasena pajānāti. Khayagāminanti tāsaṃyeva vedanānaṃ khayagāminaṃ maggaṃ maggasaccavasena pajānāti. Nicchāto parinibbutoti nittaṇho hutvā kilesaparinibbānena parinibbuto. Evamettha sutte sammasanacāravedanā kathitā. Gāthāsu dvīhi padehi samathavipassanā kathitā, sesehi catusaccaṃ kathitaṃ. Evamettha sabbasaṅgāhiko catubhūmakadhammaparicchedo vutto.
249. 关于感受合集中的带韵部，第一节称为专注，无论是辅助专注还是正行专注，均称为专注。所谓感受即是认识感受，依据苦谛来认识感受。如感受出现，因感受的生起，便认识为集谛。当感受断灭时，便认识为灭谛。称为灭行者者，也是基于感受灭行者的道，以道谛来认识。所谓已息已灭者，是指烦恼已灭而成已灭相的定。经中即如是叙述感受的正行。诗句中前两句说的是止禅与观禅，后面说的是四圣谛。如此，综摄了四地法门的章节。
2. Sukhasuttavaṇṇanā二、《乐经》注释
§250
250. Dutiye adukkhamasukhaṃ sahāti adukkhamasukhañca sukhadukkhehi saha. Ajjhattañca bahiddhā cāti attano ca parassa ca. Mosadhammanti nassanasabhāvaṃ. Palokinanti palujjanakaṃ bhijjanasabhāvaṃ. Phussa phussa vayaṃ passanti ñāṇena phusitvā phusitvā vayaṃ passanto. Evaṃ tattha virajjatīti evaṃ tāsu vedanāsu virajjati. Idhāpi sutte sammasanacāravedanā kathitā, gāthāsu ñāṇaphusanaṃ.
250. 第二节说苦乐不可并存，快乐与苦难并存，苦难也随快乐俱存。内外两方既有自己又有他者。所谓妄法，是指破坏性本性。所谓外界现象，是指粘染破坏性质。我们时时见证，因慧而接触现象，接触之后便灭去。在此诸苦感受中即是如此灭去。经中亦如是说感受的正行，诗句叙述智慧的接触。
3. Pahānasuttavaṇṇanā三、《断除经》注释
§251
251. Tatiye acchecchi taṇhanti sabbampi taṇhaṃ chindi samucchindi. Vivattayi saṃyojananti dasavidhampi saṃyojanaṃ parivattayi nimmūlakamakāsi. Sammāti hetunā kāraṇena. Mānābhisamayāti mānassa dassanābhisamayā, pahānābhisamayā ca. Arahattamaggo hi kiccavasena mānaṃ sampassati, ayamassa dassanābhisamayo. Tena diṭṭho pana so tāvadeva pahīyati, diṭṭhavisena diṭṭhasattānaṃ jīvitaṃ viya. Ayamassa pahānābhisamayo.
251. 第三节中，欲望使一切切断、切割、剥离，消除十种束缚。束缚消除便作根本断灭，故称为断灭。正所谓断灭是因果，内涵由见与弃见所成。阿拉汉道者，因缘使命，察见自我，以见达由生，见的断灭。其所见断灭，犹如见他人生命终结。此即内在断灭之境。
Antamakāsi dukkhassāti evaṃ arahattamaggena mānassa diṭṭhattā ca pahīnattā ca ye ime ‘‘kāyabandhanassa anto jīrati (cūḷava. 278) haritantaṃ vā’’ti (ma. ni. 1.304) evaṃ vuttaantimamariyādanto ca, ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’nti (itivu. 91; saṃ. ni. 3.80) evaṃ vuttalāmakanto ca, ‘‘sakkāyo eko anto’’ti (a. ni. 6.61; cūḷani. tissametteyyamāṇavapucchāniddesa 11) evaṃ vuttakoṭṭhāsanto ca, ‘‘esevanto dukkhassa sabbapaccayasaṅkhayā’’ti (saṃ ni. 2.51; 2.4.71; udā. 71) evaṃ vuttakoṭanto cāti cattāro antā, tesu sabbasseva vaṭṭadukkhassa aduṃ catutthakoṭisaṅkhātaṃ antamakāsi, paricchedaṃ parivaṭumaṃ akāsi, antimasamussayamattāvasesaṃ dukkhamakāsīti vuttaṃ hoti.
所谓终结苦者，是阿拉汉道见内在已断，依经文称：『身体之结终将衰老（小部卷278），或腐烂』（中部尼连禅经卷1第304页），就此无所挂碍，称：「这是生命的终结，诸比库。」（小部增支经卷91及三藏解说卷3第80页）又说：「形体惟一终结。」（增支部卷6第61；小部尼连禅经与提舍穆池问答集卷11）又云：「此即诸苦之灭尽因缘」。以上皆纪述四终，全部随轮回苦中最重之一，即第四终的终结，成章作扼要，指出终极无疑剩余，苦已终断。
Sampajaññaṃ na riñcatīti sampajaññaṃ na jahati. Saṅkhyaṃ nopetīti ratto duṭṭho mūḷhoti paññattiṃ na upeti, taṃ paññattiṃ pahāya khīṇāsavo nāma hotīti attho. Imasmiṃ sutte ārammaṇānusayo kathito.
正念不动摇，即正念不弃离。所谓不生嗔恨、恶意、愚昧之所计，即不陷入分别障碍，舍此分别则为漏尽者义。此经中论述了正念内在缘起。
4. Pātālasuttavaṇṇanā四、《深渊经》注释
§252
252. Catutthe pātāloti pātassa alaṃ pariyatto, natthi ettha patiṭṭhāti pātālo. Asantaṃ avijjamānanti asambhūtattaṃ apaññāyamānattaṃ. Evaṃ vācaṃ bhāsatīti atthi mahāsamudde pātāloti evaṃ vācaṃ. So hi yaṃ taṃ balavāmukhaṃ mahāsamuddassa udakaṃ vegena pakkhanditvā cakkavāḷaṃ vā sineruṃ vā āhacca yojanadviyojanadasayojanappamāṇampi uggantvā puna mahāsamudde patati, yassa patitaṭṭhāne mahānarakapapāto viya hoti, yaṃ loke balavāmukhanti vuccati. Taṃ sandhāya evaṃ vadati.
252. "第四，所谓幽冥界，是指地狱表面之外所环绕之处。此处并无实质的幽冥所在。『无定』者，谓无常之状态；『无现存』者，谓非实体所现；『不生』者，谓非生起；『不慧』者，谓不能觉知。以此如是言说，譬如大海之幽底，亦称幽冥界。实者，如那强力的水流，迅疾激荡于大海中，带起浪涛巨浪，超越海域丈量的范围，然后坠入大海深底；其落处犹如大地狱之堕处，此堕处谓之世间强力之地。对此故，当如是说。
Yasmā pana tattha tathārūpānaṃ macchakacchapadevadānavānaṃ patiṭṭhāpi hoti sukhanivāsopi, tasmā asantaṃ asaṃvijjamānaṃ taṃ taṃ vācaṃ bhāsati nāma. Yasmā pana sabbaputhujjanā sārīrikāya dukkhavedanāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti, tasmā pātassa alanti atthena ayameva pātāloti dassento sārīrikānaṃ kho etaṃ bhikkhavetiādimāha.
因彼处乃是诸如鱼、龟、天人等众生安住之地，且为愉快之所，故谓此处无定、无现存。又因凡夫无力以身心感受苦痛之境，故谓此幽冥实非存在，故此亦称道出此幽冥者说为诸身之比喻，如传比库等言。
Pātālena paccuṭṭhāsīti pātālasmiṃ na patiṭṭhāsi. Gādhanti patiṭṭhaṃ. Akkandatīti anibaddhaṃ vippalāpaṃ vilapanto kandati. Dubbaloti dubbalañāṇo. Appathāmakoti ñāṇathāmassa parittatāya parittathāmako. Imasmiṃ sutte ariyasāvakoti sotāpanno. Sotāpanno hi ettha dhuraṃ, balavavipassako na tikkhabuddhi uppannaṃ vedanaṃ ananuvattitvā patiṭṭhātuṃ samattho yogāvacaropi vaṭṭati.
幽冥界之谓，为幽冥非实所在。『出声』者，谓发音。『哭叫』者，谓无拘束之哀泣悲号。『愚弱』者，谓无智愚痴。『初入邪途』者，谓因错失智慧初入邪路。经中谓圣弟子为初果入流者。此入流者所谓乃于此暂短界限，具强慧无漏智慧之正见，能摒除生起于苦之烦恼，但对现起苦境尚未断除，故犹如养鸡舍中之小鸟，能暂时止伏苦难。
5. Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā五、《应见经》注释
§253
253. Pañcame dukkhato daṭṭhabbāti vipariṇāmanavasena dukkhato daṭṭhabbā. Sallatoti dukkhāpanavinivijjhanaṭṭhena sallāti daṭṭhabbā. Aniccatoti adukkhamasukhā hutvā abhāvākārena aniccato daṭṭhabbā. Addāti addasa. Santanti santasabhāvaṃ.
253. "第五，谓所见之苦因变异而苦见也。『痙攣』者，谓苦苦所触之震动。『无常』者，谓苦乐相对，以无有久恒性故见无常。『加增』者，谓见苦事物之一面。如实集义。『安住』者，谓见于安住之义。
6. Sallasuttavaṇṇanā六、《箭经》注释
§254
254. Chaṭṭhe tatrāti tesu dvīsu janesu. Anuvedhaṃ vijjheyyāti tasseva vaṇamukhassa aṅgulantare vā dvaṅgulantare vā āsannapadese anugatavedhaṃ. Evaṃ viddhassa hi sā anuvedhā vedanā paṭhamavedanāya balavatarā hoti, pacchā uppajjamānā domanassavedanāpi evameva purimavedanāya balavatarā hoti. Dukkhāya vedanāya nissaraṇanti dukkhāya vedanāya hi samādhimaggaphalāni nissaraṇaṃ, taṃ so na jānāti, kāmasukhameva nissaraṇanti jānāti. Tāsaṃ vedanānanti tāsaṃ sukhadukkhavedanānaṃ. Saññutto naṃ vedayatīti kilesehi sampayuttova hutvā taṃ vedanaṃ vedayati, na vippayutto. Saññutto dukkhasmāti karaṇatthe nissakkaṃ, dukkhena sampayuttoti attho. Saṅkhātadhammassāti viditadhammassa tulitadhammassa. Bahussutassāti pariyattibahussutassa paṭivedhabahussutassa ca. Sammā pajānāti bhavassa pāragūti bhavassa pāraṃ nibbānaṃ gato, tadeva nibbānaṃ sammā pajānāti. Imasmimpi sutte ārammaṇānusayova kathito. Ariyasāvakesu ca khīṇāsavo ettha dhuraṃ, anāgāmīpi vaṭṭatīti vadanti.
254. "第六，此中言二类众生。『了解』谓于同一色泽毗邻指间，或相邻两指之间，近处而随之而生之疼痛，初受之痛较强，继后生起之忧闷疼痛较轻，然皆较前痛为强。苦痛之受灭，实为苦之觉受中，禅定与法之最终果实之出离；唯世间不知此出离，反知欲乐为究竟出离。此受谓之受。苦受之受为受乐苦之结合缘尽故。意受者感于执著故受苦，不离执著受苦。意受谓具量辨实相之知。多闻所知，谓博闻广记而知法义。正了义谓正见透彻，得以至涅槃，入涅槃之义即是正见。此经所讲之正法所缘，谓圣弟子已断尽烦恼，此中谓断尽烦恼者，亦有不还果者云云。
7. Paṭhamagelaññasuttavaṇṇanā七、《第一病经》注释
§255
255. Sattame yena gilānasālā tenupasaṅkamīti ‘‘sadevake loke aggapuggalo tathāgatopi gilānupaṭṭhānaṃ gacchati, upaṭṭhātabbayuttakā nāma gilānāti bhikkhū saddahitvā okappetvā gilāne upaṭṭhātabbe maññissantī’’ti ca ‘‘ye tattha kammaṭṭhānasappāyā, tesaṃ kammaṭṭhānaṃ kathessāmī’’ti ca cintetvā upasaṅkami. Kāye kāyānupassītiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato vakkhāma. Aniccānupassīti aniccataṃ anupassanto. Vayānupassīti vayaṃ anupassanto. Virāgānupassīti virāgaṃ anupassanto. Nirodhānupassīti nirodhaṃ anupassanto. Paṭinissaggānupassīti paṭinissaggaṃ anupassanto.
255. "第七，谓往病所而至也。『至』意谓入病所。以于世间诸众生，尊贵第一者如如来亦往病所看护，彼等悉为早晨晏暮看病者，故谓病人。谓作事之故者，谓修行之缘由。因思虑此，即往至病所。身体观照等一切当作，于后详说。无常观者，观无常之法。老观者，观老之现象。厌观者，专观察一切现象之厌离。灭观者，观察涅槃之灭尽。弃观者，观察遗弃及放下。
Ettāvatā kiṃ dassitaṃ hoti? Imassa bhikkhuno āgamanīyapaṭipadā, satipaṭṭhānāpi hi pubbabhāgāyeva, sampajaññepi aniccānupassanā vayānupassanā virāgānupassanāti ca imāpi tisso anupassanā pubbabhāgāyeva, nirodhānupassanāpi paṭinissaggānupassanāpi imā dve missakā. Ettāvatā imassa bhikkhuno bhāvanākālo dassitoti. Sesaṃ vuttanayameva.
如此程度，何者被显示？这指的是比库应当修行的法门，念处法正是其中的前半部分，而正念的修持亦包括无常观、老死观、放逸尽观，这三种观照正是前半部分；灭尽观和舍弃观这两者属于后半部分。依此，即可明其比库的修行时机如是显现。以上便是总结。
8-9. Dutiyagelaññasuttādivaṇṇanā八至九、《第二病经》等注释
§256-257
256-257. Aṭṭhame imameva phassaṃ paṭiccāti vutte bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ, atthato panetaṃ ninnānākaraṇaṃ. Kāyova hi ettha phassoti vutto. Navamaṃ uttānameva.
256-257。这里第八项所说「依触」的因缘，乃由觉者的内心所讲话。从意义而言，这乃净除烦恼之意。因缘即是身体触境界，故称为触。第九项则是极其显扬之意。
10. Phassamūlakasuttavaṇṇanā十、《以触为根本经》注释
§258
258. Dasame sukhavedaniyanti sukhavedanāya paccayabhūtaṃ. Sesesupi eseva nayo. Anupadavaṇṇanā panettha heṭṭhā vitthāritāva. Imasmiṃ suttadvaye sammasanacāravedanā kathitā.
258。第十项称为『乐受』，意指一切由乐受为因缘而起的受。后续内容同理说明。此处所说的括注已在下文详细展开。在本两部经中，对正行苦受的论述已明列。
Sagāthāvaggo paṭhamo. · 有偈品第一。
2. Rahogatavaggo
第二章 秘藏品
1. Rahogatasuttavaṇṇanā一、《独处经》注释
§259
259. Rahogatavaggassa paṭhame yaṃ kiñci vedayitaṃ, taṃ dukkhasminti yaṃ kiñci vedayitaṃ, taṃ sabbaṃ dukkhanti attho. Saṅkhārānaṃyeva aniccatantiādīsu yā esā saṅkhārānaṃ aniccatā khayadhammatā vayadhammatā vipariṇāmadhammatā, etaṃ sandhāya yaṃ kiñci vedayitaṃ, taṃ dukkhanti mayā bhāsitanti dīpeti. Yā hi saṅkhārānaṃ aniccatā, vedanānampi sā aniccatā eva. Aniccatā ca nāmesā maraṇaṃ, maraṇato uttari dukkhaṃ nāma natthīti iminā adhippāyena sabbā vedanā dukkhāti vuttā. Atha kho pana bhikkhu mayāti idaṃ na kevalaṃ ahaṃ vedanānaṃyeva nirodhaṃ paññāpemi, imesampi dhammānaṃ nirodhaṃ paññāpemīti dassanatthaṃ āraddhaṃ. Vūpasamo ca passaddhiyo ca evarūpāya desanāya bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttā. Saññāvedayitanirodhaggahaṇena cettha cattāro āruppā gahitāva hontīti veditabbā.
259。本品开端所言一切感受，若感受则痛苦，一切感受皆为苦。由诸行法本质无常所生之见解，可知一切受感皆苦。行法之无常包含灭尽性、衰败性与变化性。因此任何感受皆为苦。因行无常，受亦无常。无常之名即为死，所谓死即是痛苦的顷刻之上。由此依止，诸受皆称为苦。对此比库释我说：我不仅显示受的灭，而是显示诸法的灭。由此说法，令听者内心清净、安宁。此处所言四种无形的摄受，乃由色受觉知的断灭而得，故应了解之。
2-3. Paṭhamaākāsasuttādivaṇṇanā2-3. 第一虚空经等之注释
§260-261
260-261. Dutiye puthū vāyanti mālutāti bahū vātā vāyanti. Sesaṃ uttānatthamevāti. Tatiyaṃ vinā gāthāhi bujjhantānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ.
260-261。第二项指气息交替流动称为风，众多风亦流动。后续内容即是上述显扬意。第三项则为以歌咏表达觉者内心之意。
4. Agārasuttavaṇṇanā4. 家经之注释
§262
262. Catutthe puratthimāti puratthimāya. Evaṃ sabbattha. Sāmisāpi sukhā vedanātiādīsu sāmisā sukhā nāma kāmāmisapaṭisaṃyuttā vedanā. Nirāmisā sukhā nāma paṭhamajjhānādivasena vipassanāvasena anussativasena ca uppannā vedanā. Sāmisā dukkhā nāma kāmāmiseneva sāmisā vedanā, nirāmisā dukkhā nāma anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato pihapaccayā uppannadomanassavedanā. Sāmisā adukkhamasukhā nāma kāmāmiseneva sāmisā vedanā. Nirāmisā adukkhamasukhā nāma catutthajjhānavasena uppannā adukkhamasukhā vedanā.
262. 第四者谓前行者。此义无处不然。所谓相应之乐受等中所含相应者之乐受，乃指与欲相应之乐受。所谓无相应之乐受，乃由初禅、中禅等定力及内观力并忆持之所生起之乐受。所谓相应之苦受，亦如与欲相应者相同之相应苦受。所谓无相应之苦受，乃在无上解脱中应现之苦与苦缘所生之恼乱不悦受。所谓相应之不苦不乐受，乃如与欲相应者相同之相应不苦不乐受。所谓无相应之不苦不乐受，乃由第四禅等所生之不苦不乐受。
5-8. Paṭhamaānandasuttādivaṇṇanā5-8. 第一阿难经等之注释
§263-266
263-266. Pañcamādīni cattāri heṭṭhā kathitanayāneva. Purimāni panettha dve paripuṇṇapassaddhikāni, pacchimāni upaḍḍhapassaddhikāni. Desanāya bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttāni.
263-266. 从第五者起至第四者所述，法门讲述如前所说。前段为两种具足安详之法，后段为加强安详之法。此皆由教诲者以初志明示之语义所宣说。
9-10. Pañcakaṅgasuttādivaṇṇanā9-10. 五支经等之注释
§267-268
267-268. Navame pañcakaṅgo thapatīti pañcakaṅgoti tassa nāmaṃ, vāsipharasunikhādanadaṇḍamuggarakāḷasuttanāḷisaṅkhātehi vā pañcahi aṅgehi samannāgatattā so pañcakaṅgoti paññāto. Thapatīti vaḍḍhakījeṭṭhako. Udāyīti paṇḍitaudāyitthero. Pariyāyanti kāraṇaṃ. Dvepānandāti dvepi, ānanda, pariyāyenāti kāraṇena. Ettha ca kāyikacetasikavasena dve veditabbā, sukhādivasena tissopi, indriyavasena sukhindriyādikā pañca, dvāravasena cakkhusamphassajādikā cha, upavicāravasena ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā somanassaṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicaratī’’tiādikā aṭṭhārasa, cha gehasitāni somanassāni, cha nekkhammasitāni, cha gehasitāni domanassāni, cha nekkhammasitāni, cha gehasitā upekkhā, cha nekkhammasitāti evaṃ chattiṃsa. Tā atīte chattiṃsa, anāgate chattiṃsa, paccuppanne chattiṃsāti evaṃ aṭṭhasataṃ vedanā veditabbā.
267-268. 第九者称五部分，不外如其名称；由居士、粗粝者剥零、棍棒、守时、缩音类等五种部件聚合而成，故称五部分。五部分之名中,“剥零”意为长者老者；“粗粝者剥零”指智者者老尊者。以转义为因。所谓“两安乐”意指亦二者，安乐者，因而命名。此处应从身心二种分别察知：如乐等感受由三者而观，感官及诸乐根共五，门类六，附着行为十八；分为行家居与出家行家各六，出家行家六等；合计三十六。过去三十六，未来三十六，现起三十六，依此应知十八万余感受。
Pañcimeānanda kāmaguṇāti ayaṃ pāṭiyekko anusandhi. Na kevalañhi dve ādiṃ katvā vedanā bhagavatā paññattā, pariyāyena ekāpi vedanā kathitā, taṃ dassento pañcakaṅgassa thapatino vādaṃ upatthambhetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Abhikkantataranti sundarataraṃ. Paṇītataranti atappakataraṃ. Ettha ca catutthajjhānato paṭṭhāya adukkhamasukhā vedanā, sāpi santaṭṭhena paṇītaṭṭhena ca sukhanti vuttā. Nirodho avedayitasukhavasena sukhaṃ nāma jāto. Pañcakāmaguṇavasena hi aṭṭhasamāpattivasena ca uppannaṃ vedayitaṃ sukhaṃ nāma, nirodho avedayitasukhaṃ nāma. Iti vedayitasukhaṃ vā hotu avedayitasukhaṃ vā, niddukkhabhāvasaṅkhātena sukhaṭṭhena ekantasukhameva jātaṃ.
第五所说安乐欲为此唯一续述者。比库以二者之一为始所说受，佛所宣说之感受，单一受亦以转义而宣说，意在阐述五部分“剥零”者之说法以支撑此教诲。尤以优美庄严、纯洁热诚为重。这里由第四禅基础生不苦不乐受，皆称为安乐且安于秩序与纯净。灭则为不可感之乐生。由五欲力行及八正勤修行所生之感知乐称为灭不可感之乐。故感知乐或不可感乐，皆以无苦性质之乐为一纯乐。
Yattha yatthāti yasmiṃ yasmiṃ ṭhāne. Sukhaṃ upalabbhatīti vedayitaṃ sukhaṃ vā avedayitaṃ sukhaṃ vā upalabbhati. Taṃ taṃ tathāgato sukhasmiṃ paññapeti, taṃ sabbaṃ tathāgato niddukkhabhāvaṃ sukhasmiṃyeva paññapetīti idha bhagavā nirodhasamāpattiṃ sīsaṃ katvā neyyapuggalassa vasena arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesi. Dasamaṃ uttānatthamevāti.
所谓何处何时者，即在何处何时。觉受安乐者，或感知安乐，或不可感知之亦得。此彼如来，于安乐表现智慧，诸法皆由无苦性而以安乐现之，因此世尊示现灭定最终成就，并以不可应人身份，颇尊阿拉汉层次，宣说此法。第十意义即是提升之义也。
Rahogatavaggo dutiyo. · 独坐品第二。
3. Aṭṭhasatapariyāyavaggo
3. 八万余种阐述章
1. Sīvakasuttavaṇṇanā1. 西瓦咖经之注释
§269
269. Tatiyavaggassa paṭhame moḷiyasīvakoti sīvakoti tassa nāmaṃ. Cūḷā panassa atthi, tasmā moḷiyasīvakoti vuccati. Paribbājakoti channaparibbājako. Pittasamuṭṭhānānīti pittapaccayāni. Vedayitānīti vedanā. Tattha pittapaccayā tisso vedanā uppajjanti. Kathaṃ? Ekacco hi ‘‘pittaṃ me kupitaṃ dujjānaṃ kho pana jīvita’’nti dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati uposathakammaṃ karoti, evamassa kusalavedanā uppajjati. Ekacco ‘‘pittabhesajjaṃ karissāmī’’ti pāṇaṃ hanati, adinnaṃ ādiyati, musā bhaṇati, dasa dussīlyakammāni karoti, evamassa akusalavedanā uppajjati. Ekacco ‘‘ettakenapi me bhesajjakaraṇena pittaṃ na vūpasammati, alaṃ yaṃ hoti. taṃ hotū’’ti majjhatto kāyikavedanaṃ adhivāsento nipajjati, evaṃ assa abyākatavedanā uppajjati.
第269章。第三品第一节中称“茂利耶沙勿迦”或“沙勿迦”为该人名。又有较小的根本书，因此称其为“茂利耶沙勿迦”。“游方者”即指带篷蓬盖的游方者。“胆汁产生”指胆汁的缘起。“受苦”指感受，在此指因胆汁缘起的三种感受。何以为三？其一，有人说：“我胆汁恼怒心烦，但生活善行施舍守戒作伍波萨他仪式，因此善感受生起。”其二，有人说：“将用胆汁药治病”，却杀生、偷盗、妄语，行十恶行，因此生恶感受。其三，有人说：“用何种药物胆汁均不平息，且有痛苦”，于此时体内有身苦侵袭而入，因此生无分别感受。
Sāmampi kho etanti taṃ taṃ pittavikāraṃ disvā attanāpi etaṃ veditabbaṃ. Saccasammatanti bhūtasammataṃ. Lokopi hissa sarīre sabalavaṇṇatādipittavikāraṃ disvā ‘‘pittamassa kupita’’nti jānāti. Tasmāti yasmā sāmañca viditaṃ lokassa ca saccasammataṃ atidhāvanti, tasmā. Semhasamuṭṭhānādīsupi eseva nayo. Ettha pana sannipātikānīti tiṇṇampi pittādīnaṃ kopena samuṭṭhitāni. Utupariṇāmajānīti visabhāgaututo jātāni. Jaṅgaladesavāsīnañhi anupadese vasantānaṃ visabhāgo utu uppajjati, anupadesavāsīnañca jaṅgaladeseti evaṃ malayasamuddatīrādivasenāpi utuvisabhāgatā uppajjatiyeva. Tato jātāti utupariṇāmajātāni nāma.
同样地，看到各种胆汁病变后，自己也应认知此事。所说“真实合宜”即具真实合适之义。世间乃至观察身体中各色脂肪等胆汁病变，即晓得“胆汁恼怒”的实相。因此，此事既为圣者所知，为众生所合宜认知，故由此延及。且于狮子等盛起种种心火时，亦同理。此处所谓“集合”即指三种因胆汁等之愤怒所生。所谓“季节变化”即指四分之一年内的季节变化。野外居民在无指导处生活时，恶劣天气即季节现象；沿海山区也因海岸山脉等自然影响而发生恶劣季节现象，故成所谓“季节变化”。即依次产生季节变化。
Visamaparihārajānīti mahābhāravahanasudhākoṭṭanādito vā avelāya carantassa sappaḍaṃsakūpapātādito vā visamaparihārato jātāni. Opakkamikānīti ‘‘ayaṃ coro vā pāradāriko vā’’ti gahetvā jaṇṇukakapparamuggarādīhi nippothanaupakkamaṃ paccayaṃ katvā uppannāni. Etaṃ bahi upakkamaṃ labhitvā koci vuttanayeneva kusalaṃ karoti, koci akusalaṃ, koci adhivāsento nipajjati. Kammavipākajānīti kevalaṃ kammavipākato, jātāni. Tesupi hi uppannesu vuttanayeneva koci kusalaṃ karoti, koci akusalaṃ, koci adhivāsento nipajjati. Evaṃ sabbavāresu tividhāva vedanā honti.
所谓“恶劣破坏”，如大载重骡驮牛蜂拥而行，吵闹扰攘等恶劣影响；骑马人牵羊放牛之类人等侵害造成场所毁坏，均属恶劣破坏。所谓“入侵者”，即有人携窃盗者或通奸者等，带来毒蛇、犀牛等害物，此为导致伤害之入侵行为。世间中因入侵遭受损害之人，有的由此作善业，有的作恶业，有的则陷入修习中止。如是则此处全部都为三种感受。
Tattha purimehi sattahi kāraṇehi uppannā sārīrikā vedanā sakkā paṭibāhituṃ, kammavipākajānaṃ pana sabbabhesajjānipi sabbaparittānipi nālaṃ paṭighātāya. Imasmiṃ sutte lokavohāro nāma kathitoti.
这里说，前面七种因缘产生的身体感受可以被承受；而因业报缘起的感受却无论善恶、护持与否，都不能被抵挡伤害。本经中被称为“世间运行”。
2-10. Aṭṭhasatasuttādivaṇṇanā第二至第十《一百零八经》等的注释
§270-278
270-278. Dutiye aṭṭhasatapariyāyanti aṭṭhasatassa kāraṇabhūtaṃ. Dhammapariyāyanti dhammakāraṇaṃ. Kāyikā ca cetasikā cāti ettha kāyikā kāmāvacareyeva labbhanti, cetasikā catubhūmikāpi . Sukhātiādīsu sukhā vedanā arūpāvacare natthi, sesāsu tīsu bhūmīsu labbhanti, dukkhā kāmāvacarāva, itarā catubhūmikā. Pañcake sukhindriyadukkhindriyadomanassindriyāni kāmāvacarāneva, somanassindriyaṃ tebhūmakaṃ, upekkhindriyaṃ catubhūmakaṃ. Chakke pañcasu dvāresu vedanā kāmāvacarāva, manodvāre catubhūmikā, aṭṭhārasake chasu iṭṭhārammaṇesu somanassena saha upavicarantīti somanassūpavicārā. Sesadvayepi eseva nayo. Iti ayaṃ desanā vicāravasena āgatā, taṃsampayuttānaṃ pana somanassādīnaṃ vasena idha aṭṭhārasa vedanā veditabbā.
第270至278章。第二章为八十因缘；称为法之因缘。所谓身感与心感，这里身感指欲界之感受，心感则涉及四种境界。诸如“乐”等境界，非色界中无余处有，余三界皆能生起。苦感存在欲界境，“他”即四境界。五根中“乐根”“苦根”“忧根”均属欲界，欢喜根属三界之中最低一界，平等心根含于四界。六门中两门为欲界，心门为四境界，十八界为六门。六十八种正缘境界中，欢喜心伴随而行。剩余两种亦同理。因本次说法，由于与这等欢喜感受相应，故此处应知十八种感受。
Cha gehasitāni somanassānītiādīsu ‘‘cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ paṭilābhaṃ vā paṭilābhato samanupassato pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati somanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati gehasitaṃ somanassa’’nti (ma. ni. 3.306). Evaṃ chasu dvāresu vuttakāmaguṇanissitāni somanassāni cha gehasitasomanassāni nāma.
所谓“六欢喜感受”，如眼识所缘的形色之喜、心爱、喜乐、美妙及世界离忧等观照所得，或由所获美好物或回忆所致之喜乐，此称为“内心欢喜感受”。故于六门中两门所缘的欲之性质感为欢喜感受，六十八界中十八种感受则孕育欢喜感。六种欢喜亦称为内心欢喜。
‘‘Rūpānaṃ tveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ ‘pubbe ceva rūpā etarahi ca, sabbe te rūpā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati somanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ somanassa’’nti (ma. ni. 3.306) evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccatādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ sakkontassa ‘‘ussukkitā me vipassanā’’ti somanassajātassa uppannasomanassāni cha nekkhammasitasomanassāni nāma.
『色法本无常』，了知此义而生起不变异、不憎恶及灭尽之慧，谓『昔时诸色与今时诸色，皆是无常、苦及变化所具之法』。如是由真实正智观察得见，则产生称为乐心之乐受。此如乐受者，名为出离乐受。此经喻，谓六入之门经鉴观察无常等相，初发之乐受，即为出离之乐。
‘‘Cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ appaṭilābhaṃ vā appaṭilābhato samanupassato pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati domanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ, idaṃ vuccati gehasitaṃ domanassa’’nti. Evaṃ chasu dvāresu ‘‘iṭṭhārammaṇaṃ nānubhavissāmi nānubhavāmī’’ti vitakkayato uppannāni kāmaguṇanissitadomanassāni cha gehasitadomanassāni nāma.
『眼识所缘之色，若合己意所欢喜、称悦、安乐及欲乐者，或虽难得亦满足之，追忆昔日所获之物，已过、断灭、无常、如变异者，乃生苦心。此苦之所缘，名为在家苦心。』如是于六入门中，生起思想谓『我今不可得此欢喜』等，由此起种种依欲乐生之在家苦心。
‘‘Rūpānaṃ tveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ ‘pubbe ceva rūpā etarahi ca , sabbe te rūpā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpeti ‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmi, yadariyā etarahi āyatanaṃ upasampajja viharantī’’ti. Iti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati pihapaccayā domanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ, idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ domanassanti; evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate anuttaravimokkhasaṅkhātaariyaphaladhammesu pihaṃ upaṭṭhāpetvā tadadhigamāya aniccatādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ asakkontassa ‘‘imampi pakkhaṃ imampi māsaṃ imampi saṃvaccharaṃ vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyabhūmiṃ pāpuṇituṃ nāsakkhi’’nti anusocato uppannāni domanassāni cha nekkhammasitadomanassāni nāma.
『色法本无常』，了知此义而生起不变异、不憎恶及灭尽之慧，于最高解脱处安住，念言『何时我能亲近此境界，得住此境界，我今亲近而住此境界』。由此，随解脱者生苦心，此苦之所缘，名为出离苦心。如是于六入门，于乐受起处生正见安心，观察无常等相而不能生起内心之乐，故为苦，此乐受之对境，名出离苦心。若不能令此正念生起于乐境，则生出离苦心。此即反思之苦心。由无常等相善观察而生止于阿耨多罗三藐三菩提之果契机苦心，此成正见所依，将善观察无常等相而生止定。
‘‘Cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassa anodhijinassa avipākajinassa anādīnavadassāvino assutavato puthujjanassa . Yā evarūpā upekkhā, rūpaṃ sā nātivattati, tasmā sā upekkhā gehasitāti vuccatī’’ti; evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate guḷapiṇḍake nilīnamakkhikā viya rūpādīni anativattamānā tattheva laggā laggitā hutvā uppannakāmaguṇanissitā upekkhā cha gehasitaupekkhā nāma.
『眼见色境生无执之舍离态度，此乃愚痴、迷惑、凡夫、不觉、不成熟及不甚痛苦、不清净之凡夫舍离。此舍离能不覆蔽色境，故称为在家舍离。』如是于六入门，若好似蜜罐里之腐烂蚂蚁，对色等不复执着，生舍离名为在家舍离舍离。
‘‘Rūpānaṃ tveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ pubbe ceva rūpā etarahi ca, ‘sabbe te rūpā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati upekkhā. Yā evarūpā upekkhā, rūpaṃ sā ativattati, tasmā sā upekkhā nekkhammasitāti vuccatī’’ti; evaṃ chasu dvāresu iṭṭhādiārammaṇe āpāthagate iṭṭhe arajjantassa aniṭṭhe adussantassa asamapekkhane amuyhantassa uppannā vipassanāñāṇasampayuttā upekkhā nekkhammasitaupekkhā nāma. Imasmiṃ sutte sabbasaṅgāhako catubhūmakadhammaparicchedo kathito. Tatiyādīni uttānatthāneva.
『色法本无常』，了知此义而生起不变异、不憎恶及灭尽之慧，达于舍离境界。此舍离于色境过度离相，故名出离舍离。于六入门，初发未得，未生善观法中，或有轻慢、不正思惟、无欢喜、无平等心、愚昧迷乱之无漏见，生舍离作灭度之契机，谓为出离舍离。此经内，所有诸集约的四谛品义已尽集成论述，后文为其释义。
11. Nirāmisasuttavaṇṇanā第十一《离俗经》的注释
§279
279. Ekādasame sāmisāti kilesāmisena sāmisā. Nirāmisatarāti nirāmisāyapi jhānapītiyā nirāmisatarāva. Nanu ca dvīsu jhānesu pīti mahaggatāpi hoti lokuttarāpi, paccavekkhaṇapīti lokiyāva, sā kasmā nirāmisatarā jātāti? Santapaṇītadhammapaccavekkhaṇavasena uppannattā. Yathā hi rājavallabho cūḷupaṭṭhāko appaṭihārikaṃ yathāsukhaṃ rājakulaṃ pavisanto seṭṭhisenāpatiādayo pādena paharantopi na gaṇeti. Kasmā? Rañño āsannaparicārakattā. Iti so tehi uttaritaro hoti, evamayampi santapaṇītadhammapaccavekkhaṇavasena uppannattā lokuttarapītitopi uttaritarāti veditabbā. Sesavāresupi eseva nayo.
二七九、所谓第十一品“纯净”，即烦恼纯净之意。所谓“清净”，更清净者更寂静。然二禅中虽有大悦，然为世间乐，回顾则仍受世俗所拘。何以故？譬如王子守卫幼小贵戚，虽有人跪其前以为敬意，实则无视，何故？因乃君王职位关系，故受尊重也。由此意推，烦恼清净与世俗乐之差别亦复如是。余品亦同理可证。
Vimokkhavāre pana rūpapaṭisaṃyutto vimokkho attano ārammaṇabhūtena rūpāmisavaseneva sāmiso nāma, arūpapaṭisaṃyutto rūpāmisābhāvena nirāmiso nāmāti.
解脱门中，与色相相对联结的解脱，谓以自心所缘为依止而与色相和合，称为「有色伴侣」；不与色相相对联结者，谓无色相随其，称为「无色伴侣」。
Vedanāsaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《受相应》的注释已结束。