3. Diṭṭhisaṃyuttaṃ · 3. 见相应复注
3. Diṭṭhisaṃyuttaṃ三、见相应
1. Sotāpattivaggo
第一课 断流品
1. Vātasuttavaṇṇanā一、风经注释
§206
206.Naete vātāti ye ime rukkhasākhādibhañjanakarā, ete sattakāyattā vātā nāma na honti. Te hi niccā dhuvā sassatā. Tenāha ‘‘vāto panā’’tiādi. Tena sattasu kāyesu catutthaṃ kāyamāha. Rukkhasākhādibhañjanako eso vātaleso nāma, vātasadisoti attho. Esikatthambho viyāti iminā niccalabhāvameva dasseti, pabbatakūṭaṃ viyāti iminā pana sassatisamaṃvāpi. Ayañhi vāyu kāyassa niccataṃ abhinivissa ṭhito ‘‘mā ca aniccatā paro hotū’’ti na vātā vāyantīti bādhati. Esa nayo nadiyo sandantītiādīsu. Udakaṃ panāti dutiyaṃ kāyaṃ sandhāyāha. Gabbho pana na nikkhamati kūṭaṭṭhādibhāveneva tassa labbhanato. Neva te udenti yathā vātā, evaṃ tiṭṭhanato lokassa pana tathā matimattanti adhippāyo.
译文：这类风，即那些折断树枝等的风，这些称为有形之风（Sattakāya-vāta）并非真正的风。它们是恒常、真实存在的。因此称为“风”，其意如此。此处所谓四种身体，是指有这些实体的风身。折断树枝者被称为“风裂”，意谓风的效应。就像柱石会断裂一样，显示其不动之性；比如山峰裂开，尽管山峰像永恒不变一样存在。这风依附于身体恒常地存在，执着“不应变他”，故风不被视为游动的气流。这种说法亦包含河流相通等现象。水则称为第二身体。胎儿不离开母体丘顶，说明其依托而成。如风不漂浮，这世间众生亦被看为静止，依其心观测所得，于世间生灭有种种概念。
Vātasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 风经注释终。
2-4. Etaṃmamasuttādivaṇṇanā二至四、“这是我的”经等注释
§207-209
207-209.Diṭṭhaṃ rūpāyatanaṃ cakkhunā daṭṭhabbato. Sutaṃ saddāyatanaṃ sotena sotabbato. Mutaṃ gandhāyatanādi tividhaṃ sampattagāhīhi ghānādīhi patvā gahetabbato. Avasesāni cakkhādīni sattāyatanāni viññātaṃ nāma kevalaṃ manoviññāṇena vijānitabbato. Pattanti anuppattaṃ, yaṃ kiñci pāpuṇitabbaṃ pariyesitvā gavesitvā sampattanti anuppattaṃ. Pariyesitanti pariyiṭṭhaṃ. Cittena anusañcaritanti manasā cintitaṃ. ‘‘Pattaṃ pariyesita’’nti etasmiṃ padadvaye catukkaṃ sambhavatīti taṃ dassetvā tassa vasena pattapariyesitapadāni, tato manasā anuvicaritañca nīharitvā dassetuṃ ‘‘lokasmiṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha pariyesitvā pattaṃ nāma pariyesanāya pariggāhabhāvato. Pariyesitaṃ nāma kevalaṃ pariyesitamevāti katvā pariyesitvā pattassa manussānuvicaritassa vuttattā. Paṭhamavikappe saṅkaro atthīti asaṅkarato ca dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Sabbanti viññātādi. Tañhi manoviññāṇena gahitattā manasā anuvicaritaṃ nāma na diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ.
译文：用眼睛观看可见的色界。用耳朵听取可听之声闻。用鼻口舌触膏等感官，藉三种具足的嗅觉器官闻闻吸入。其他感官亦称为六处，唯有心识能尽知它们。诸法皆有来去，有所得，有寻找、探求、有获得、失去。探求即指四处检索。思维指导此心意的活动。所谓“得到与探求”在此词中说明四种含义。由此可知，心意探求诸境界乃生所依而起。探求所得即是经由探求后心意之发现。初次现行为集结显现，分别为未杂乱的清净现象，称为“然或”，意指或者如此、或者非如此。心识虽摄受无形境界，但因心意探求所想，非为眼见、耳闻、口嗅所能知。
Etaṃmamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · “这是我的”经等注释终。
5. Natthidinnasuttavaṇṇanā五、无施与经注释
§210
210.Dinnanti deyyadhammasīsena dānaṃ vuttanti āha ‘‘dinnassa phalābhāvaṃ sandhāyā’’ti, dinnaṃ pana annādivatthuṃ kathaṃ paṭikkhipanti. Esa nayo ‘‘yiṭṭhaṃ huta’’nti etthāpi. Mahāyāgoti sabbasādhāraṇaṃ mahādānaṃ. Paheṇakasakkāroti pāhunakānaṃ kātabbasakkāro. Phalanti ānisaṃsaphalaṃ nissandaphalañca. Vipākoti sadisaphalaṃ. Paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthīti paraloke ṭhitassa kammunā laddhabbo ayaṃ loko na hoti. Idhaloke ṭhitassapi paraloko natthīti idhaloke ṭhitassa kammunā laddhabbo paraloko na hoti. Tattha kāraṇamāha – ‘‘sabbe tattha tattheva ucchijjantī’’ti. Ime sattā yattha yattha bhave yoniādīsu ca ṭhitā, tattha tattheva ucchijjanti nirudayavināsavasena nassanti. Phalābhāvavasenāti mātāpitūsu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalassa abhāvavasena ‘‘natthi mātā, natthi pitā’’ti vadanti, na mātāpitūnaṃ, nāpi tesu idāni kariyamānasakkārāsakkārānaṃ abhāvavasena tesaṃ lokapaccakkhattā. Pubbuḷakassa viya imesaṃ sattānaṃ uppādo nāma kevalo, na bhavato cavitvā āgamanapubbakoti dassanatthaṃ ‘‘natthi sattā opapātikā’’ti vuttanti āha – ‘‘cavitvā uppajjanakasattā nāma natthī’’ti. Samaṇena nāma yāthāvato jānantena kassaci akathetvā saññatena bhavitabbaṃ, aññathā āhopurisikā nāma siyā. Kiñhi paro parassa karissati, tathā ca attano sampādanassa kassaci avassayo eva na siyā tattha tattheva ucchijjanatoti āha ‘‘ye imañca…pe… pavedentī’’ti.
译文：以布施给予天界财物的行为，谓之“有所得布施”，意在说明布施虽无果报，但是食物等有所资生。此处比喻“如被倾倒”，且称“已获”。所谓“大施”是指广大普遍之施行。“为供养”指供养众生者之责务。果报有因、无因之分别。所谓果，指结果之报应。此界存此果者生存于世；他界若无此果，则他界存在于彼亦不成立。此界存者于他界无果报，则他界不存在。原因即悉皆消灭。众生生于各种可生之处，存于彼即灭，因无常灭尽亏缺。所谓果报不存在，指不善子女对父母的怨恨不合之果之不存在，而非否认父母亲身与世俗亲属间的关系。此类众生犹如水泡初生，生死循环之生灭若有所始末，告说“无先生者”。正确知晓者如沙门应以善法增长自心，未受此者即不为人。若行他法，定无将来果报。此即已提出果报因缘之理说。
Catūsu mahābhūtesu niyuttoti cātumahābhūtiko. Yathā pana mattikāya nibbattaṃ bhājanaṃ mattikāmayaṃ, evamayaṃ catūhi mahābhūtehi nibbattoti āha ‘‘catumahābhūtamayo’’ti. Ajjhattikā pathavīdhātūti sattasantānagatā pathavīdhātu. Bāhiraṃ pathavīdhātunti bahiddhā mahāpathaviṃ. Anuyātīti tassa anurūpabhāvena yāti upeti. Upagacchatīti pubbe bāhirapathavīkāyato tadekadesabhūtā pathavī āgantvā ajjhattikabhāvappattiyā sattabhāvena saṇṭhitā idāni ghaṭādipathavī viya tameva bāhirapathavīkāyaṃ upeti upagacchati, sabbaso tena nibbisesataṃ ekībhāvameva gacchatīti attho. Āpādīsupi eseva nayoti ettha pajjunnena mahāsamuddato gahitaāpo viya vassodakabhāvena punapi mahāsamuddaṃ, sūriyaraṃsito gahitaindaggisaṅkhātatejo viya punapi sūriyaraṃsiṃ, mahāvāyukhandhato niggatamahāvāyo viya tameva vāyukhandhaṃ upeti upagacchatīti diṭṭhigatiko sayameva attano vādaṃ bhindati. Ummattakapacchisadisañhi diṭṭhigatikadassanaṃ. Manacchaṭṭhāni indriyāni ākāsaṃ pakkhandanti tesaṃ visayabhāvā visayāpīti vadati. Visayiggahaṇena hi visayā gahitā eva hontīti. Guṇāguṇapadānīti guṇadosakoṭṭhāsā. Sarīrameva padānīti adhippetaṃ sarīrena taṃtaṃkiriyāya pajjitabbato. Dabbanti muyhantīti dattū, mūḷhapuggalā. Tehi dattūhi bālamanussehi paññattaṃ.
译文：所谓四大所缘者，即四大元素归属。以泥土制食物为例，则食物是由四大元素所生，称为“四大所成”。内地元素，指存在于众生体内之地元素。外地元素，指外部广大土地。顺应其性质而去、而来，先从外地土中进入，获得内地土性质，即如同水瓶中的水向外地土去，整体融合共一，称为来去。水龙头吸水即是类似的流动状态。日光照射如光束射入，风从大气层吹来也如成立四大风聚集流转，此为不同的观点。心识六根，即六识，超越空间并运动，所缘境乃知境。所谓缘，即是和被缘生的关系。性质对立者，谓喜怒哀乐等心之善恶量。身体本身称为缘，对身体之影响及行动进行指点。痴愚之人误受其相，认作为实。
Natthidinnasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《无施经》注释完毕。
6. Karotosuttavaṇṇanā6. 《作者经》注释
§211
211.Sahatthā karontassāti sahatthena karontassa. Nissaggiyathāvarādayopi idha sahatthakaraṇeneva saṅgahitā. Hatthādīnīti hatthapādakaṇṇanāsādīni. Pacanaṃ dahanaṃ vibādhananti āha ‘‘daṇḍena pīḷentassā’’ti. Papañcasūdaniyaṃ ‘‘tajjentassa cā’’ti attho vutto, idha pana sumaṅgalavilāsiniyaṃ viya tajjanaṃ paribhāsanaṃ daṇḍeneva saṅgahetvā ‘‘daṇḍena pīḷentassa’’icceva vuttaṃ. Sokaṃ sayaṃ karontassāti parassa sokakāraṇaṃ sayaṃ karontassa, sokaṃ vā uppādentassa. Parehi attano vacanakarehi. Sayampi phandatoti parassa vibādhanappayogena sayampi phandato. Atipātayatoti padaṃ suddhakattuatthe hetukattuatthe ca vattatīti āha – ‘‘hanantassapi hanāpentassapī’’ti. Kāraṇavasenāti kārāpanavasena.
译文：应以合手之意，即双手合十者。此处提及不放弃而持续相互抓握，如同合十称，是相持所成。诸如手足、手指、耳鼻等。煮食乃炙烧、焚烧，所谓“以杖击打者”，意谓以鞭打一般。争执者，即欲使其毁灭，亦有此意；在此处比作扫除烦乱之谓。为他人而自忧悲为“自悲”，或因他人发忧。因他人口中言说而感触，故同受其苦。所谓过失殴打，既为清净语义，亦合于因缘。意即“打者亦为被打者”。依因缘观念作说明。
Gharassa bhitti anto ca bahi ca sandhitā hutvā ṭhitāva gharasandhi. Kiñcipi asesetvā niravaseso lopo nillopo. Ekāgāre niyutto vilopo ekāgāriko. Parito sabbaso panthe hananaṃ paripantho. Pāpaṃ na karīyati pubbe asato uppādetuṃ asakkuṇeyyattā, tasmā natthi pāpaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ sattā pāpe pavattantīti āha ‘‘sattā pana karomāti evaṃsaññino hontī’’ti evaṃ kirassa hoti imesañhi sattānaṃ hiṃsādikiriyā na attānaṃ phusati tassa niccatāya nibbikārattā, sarīraṃ pana acetanaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamaṃ, tasmiṃ vikopitepi na kiñci pāpanti. Khuranemināti nisitakhuramayaneminā, khurasadisanemināti attho.
房屋的墙壁、屋内和外部连接处都构筑好后，即称为房屋连接处。即使稍有残缺，也不是绝对缺损，没有完全消失。被限制在独室中的消失，称为独室性消失。完全围绕整个四周，杀害的通道称为全方位通路。因无能力生起先前虚假的恶，所以不会作恶，因此不存在恶。如果如此，众生如何会起恶呢？世尊说：「众生确实有做恶的意思。」如是众生其实不觉及自身的伤害，因其根深蒂固的远离故彻底退避，身心虽受损坏，形状如枷锁铁链，即便这时爆发乱动，也不会作恶。所谓“利刃”是指带尖端的刃，赞助以其锋利抵御攻击之意。
Gaṅgāya dakkhiṇā disā appatirūpadeso, uttaradisā patirūpadesoti adhippāyena ‘‘dakkhiṇañcepī’’tiādi vuttanti āha ‘‘dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā’’tiādi. Mahāyāganti mahāvijitayaññasadisaṃ mahāyāgaṃ. Uposathakammenāti uposathakammena ca. Ca-saddo hettha luttaniddiṭṭho. Damasaddo hi indriyasaṃvarassa uposathasīlassa ca vācako idhādhippeto. Keci pana ‘‘uposathakammenā’’ti idaṃ indriyadamanassa visesanaṃ, tasmā ‘‘uposathakammabhūtena indriyadamenā’’ti atthaṃ vadanti. Sīlasaṃyamenāti sīlasaṃvarena. Saccavacanenāti saccavācāya. Tassā visuṃ vacanaṃ loke garutarapuññasammatabhāvato. Yathā hi pāpadhammesu musāvādo garu, evaṃ puññadhammesu saccavācā. Tenāha bhagavā – ‘‘ekaṃ dhammaṃ atītassā’’tiādi (itivu. 25). Pavattīti yo karotīti vuccati, tassa santāne phalassa nibbattiyā paccayabhāvena pavatti. Sabbathāti ‘‘karoto’’tiādinā vuttena sabbappakārena kiriyameva paṭikkhipanti.
恒河南方为东南方向，近似边界之地；北方则为对立边界地，依统治权说法皆称作“南边”等。世尊说：「南边人类心性坚硬。」所谓“伟大祭祀”即盛大庆典之意。“优婆沙节功德”是优婆沙节的相关业行。这里“ca”是对上述诸名词的总称。以“dala”音表现戒律节制，此处具止意和戒律修持之意。有些人说“以优婆沙节功德”为根本者，是指特别的感官戒制，故亦解释为“由优婆沙节功德而成的感官制。” “戒律约束”即指戒律的守护。“真实言语”即真实的言说。真实言语因其在世间的广泛被尊重，当作极难得的善业。正因为恶行中妄语受重戒恶，故善业中言说真语受尊重。世尊因此说：“这是一过往之法”（意即过去的法）。“发生”即“所做之事”，依此而起果报的条件所生发生。 “总而言之”，通过“所作”这等概念，业与作用互相拒斥。
Karotosuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《作者经》注释完毕。
7. Hetusuttavaṇṇanā7. 《因经》注释
§212
212.Ubhayenāti hetupaccayapaṭisedhavacanena. Saṃkilesapaccayanti saṃkilisanassa malīnabhāvassa kāraṇaṃ. Visuddhipaccayanti saṃkilesato visuddhiyā vodānassa kāraṇaṃ. Natthi balanti sattānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikanibbānasampattiāvahaṃ balaṃ nāma kiñci natthi. Tenāha ‘‘yamhī’’tiādi. Nidassanamattañcetaṃ, saṃkilesikampi cāyaṃ paṭikkhipateva. Aññamaññavevacanānīti tassā tassā kiriyāya ussannaṭṭhena balaṃ, sūravīrabhāvāvahaṭṭhena vīriyaṃ, tameva daḷhaggāhabhāvato porisaṃ dhuraṃ vahantena pavattetabbato purisathāmo, paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanappavattiyā purisaparakkamoti vuttoti veditabbaṃ.
“双方”即带有因和果否定的词句。“污秽因”是指造成不净状态的缘起原因。“净化因”是指从污秽而净化的缘由。众生力量不存在：依正确教义行止得度的力量确无。这便说明说：“哪些”如此说的。此事仅作示范，此污秽同样被否定。彼此严重的言语，指示它们各自的作用如同壮士持杖般，使人有勇猛精神，往返于不同处所执行此职责。所谓“勇猛”，是指持强猛及深厚勇气，乐于奔走之人，因此称之为人中豪杰。
Satvayogato, rūpādīsu vā sattatāya sattā, pāṇanato assāsanapassāsanavasena pavattiyā pāṇā, te pana so ekindriyādivasena vibhajitvā vadatīti āha ‘‘ekindriyo’’tiādi. Aṇḍakosādīsu bhavanato bhūtāti vuccantīti āha ‘‘aṇḍa…pe… vadantī’’ti. Jīvanato pāṇaṃ dhārentā viya vaḍḍhanato jīvāti sāliyavādike vadanti. Natthi etesaṃ saṃkilesavisuddhīsu vasoti avasā. Natthi tesaṃ balaṃ vīriyanti abalā avīriyā. Niyatatāti acchejjasuttāvutābhejjamaṇino viya niyatappavattitāya gatijātibandhāpavaggavasena niyamo. Tattha tattha gamananti channaṃ abhijātīnaṃ vasena tāsu tāsu gatīsu upagamanaṃ. Samavāyena samāgamo saṅgati. Sabhāvoyevāti yathā kaṇṭakassa tikkhatā, kapitthaphalānaṃ parimaṇḍalatā , migapakkhīnaṃ vicittākāratā, evaṃ sabbassapi lokassa hetupaccayehi vinā tathā tathā pariṇāmo, ayaṃ sabhāvo eva akittimo eva. Tenāha ‘‘yena hī’’tiādi. Chaḷabhijātiyo parato vitthārīyanti. Sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedentīti vadantā adukkhamasukhabhūbhiṃ sabbena sabbaṃ na jānantīti ulliṅgento ‘‘aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dassentī’’ti āha.
众生在性质上彼此联系，依感官而动，引起生命流转。世尊说：“感官合一的说法”是指各感官的不同部分分开分别作用。起始于胚胎等生物由生命维系而存在的事实。犁农如同生命持续增长般比喻其意述说。这里指与污秽净化无关，且无力量与勇气。所谓“命运”是指不间断且必然发生的转变，如死灰复燃，转世循环等。往返行动是依赖生有共同族群而表现之行动。整体集合谓之“聚集”或“联结”，如同刺痛荆棘、青皮柚果团聚、飞禽纷飞形态，尘世无因则无变化，此谓为本质常态。因此世尊说：“凭依此处”等。六类物种从远处分散后，再向外扩散。人们感受乐与苦，由此指出：未知外界痛苦与快乐所在之处。
Hetusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《因经》注释完毕。
8-10. Mahādiṭṭhisuttādivaṇṇanā8-10. 《大见经》等注释
§213-215
213-215.Akatāti samena vā visamena vā kenaci hetunā na katā eva. Kenaci kataṃ karaṇaṃ vidhānaṃ natthi etesanti akatavidhānā. Padadvayenapi loke kenaci hetupaccayena nesaṃ abhinibbattitābhāvaṃ dasseti. Iddhiyāpi na nimmitāti kassaci iddhimato devassa brahmuno vā iddhiyāpi na nimmitā. Animmitāti vā kassaci animmāpakā. Ajanakāti etena pathavīkāyādīnaṃ rūpādijanakabhāvaṃ paṭikkhipati. Rūpasaddādayo hi pathavīkāyādīhi appaṭibaddhavuttikāti tassa laddhi. Yathā pabbatakūṭaṃ kenaci anibbattitaṃ kassaci ca anibbattakaṃ, evametepīti āha ‘‘kūṭaṭṭhā’’ti. Yamidaṃ ‘‘bījādito aṅkurādi jāyatī’’ti vuccati, tañca vijjamānameva tato nikkhamati, nāvijjamānaṃ, aññathā yato kutoci yassa kassaci uppatti siyāti adhippāyo. Ṭhitāti nibbikārabhāvena ṭhitā. Na calantīti na vikāraṃ āpajjanti. Vikārābhāvena hi tesaṃ sattannaṃ kāyānaṃ esikaṭṭhāyiṭṭhitatā. Aniñjanañca attano pakatiyā avaṭṭhānameva. Tenāha ‘‘na vipariṇamantī’’ti. Avipariṇāmadhammattā eva ca ne aññamaññaṃ na byābādhenti. Sati hi vikāraṃ āpādetabbatāya byābādhakatāpi siyā, tathā anuggahetabbatāya anuggāhakatāti tadabhāvaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘nāla’’ntiādi vuttaṃ. Pathavī eva kāyekadesattā pathavikāyo. Jīvasattamānaṃ kāyānaṃ niccatāya nibbikārābhāvato na hantabbatā, na ghāṭetabbatā cāti neva koci hantā ghātetā vā. Tenāha ‘‘sattannantvevā’’tiādi. Yadi koci hantā natthi, kathaṃ satthappahāroti āha ‘‘yathā muggarāsiādīsū’’tiādi. Kevalaṃ saññāmattameva hoti, na ghātanādi, paramatthato sattannantveva kāyānaṃ avikopanīyabhāvatoti adhippāyo.
未作是说无论用同或异原因，都未曾进行。不存在特定的做法，是谓无成规定。世间事物即便用二义词表达，也显现无因缘催生不生之相。神通亦不依赖相缘生起，或为无缘之术。所谓不生者，排斥诸如地、水、火、风等元素以产生形体之说。语言表明这种非相关性，诸如山峰未被生成，无人工为造就，如是因无定业，故称为峰顶。所谓“由种子发芽生出”之说，是指出现即生起，而非未现即生。成住不动的实相是指依住相而止不生变化。所谓形体的恒常安住，是由于不动之变化，众生身体如木头一般稳固。任由自身之所存立而不散失。故说“不转变”指其本质不引起互相损害。一旦念调伏了变化，乃不生扰乱。若无生者，亦无互相影响。念为变化生起坏灭之因，变化必在念的引导下发生，反之亦然。大地即身的一个部分，因众生身体恒常不坏，故不可杀害也不可伤害。故世尊说：“众生即不存在损害。”如若无害者，何以传教修行呢？世尊又说：“如同木盾等。”唯有知觉而无伤害，实性上众生之身体恒住不坏，称作不被破坏。
Pamukhayonīnanti manussatiracchānādīsu khattiyabrāhmaṇādisīhabyagghādivasena padhānayonīnaṃ. Saṭṭhisatāni chasahassāni. ‘‘Pañca ca kammuno satānī’’ti padassa atthadassanaṃ ‘‘pañca kammasatāni cā’’ti . Eseva nayoti iminā ‘‘kevalaṃ takkamattena niratthakadiṭṭhiṃ dīpetī’’ti imameva atthaṃ atidisati. Ettha ca takkamattakenāti iminā yasmā takkikā niraṅkusatāya parikappanassa yaṃ kiñci attano parikappitaṃ sārato maññamānā tatheva abhinivissa takkadiṭṭhigāhaṃ gaṇhanti, tasmā na tesaṃ diṭṭhivatthūsu viññūhi vicāraṇā kātabbāti dasseti. Kecīti uttaravihāravāsino. Te hi ‘‘pañca kammānīti cakkhusotaghānajivhākāyā, imāni pañcindriyāni ‘pañca kammānīti paññāpentī’’ti vadanti. Kammanti laddhīti oḷārikabhāvato paripuṇṇakammanti laddhi. Manokammaṃ anoḷārikattā upaḍḍhakammanti laddhīti yojanā. ‘‘Dvāsaṭṭhipaṭipadā’’ti vattabbe sabhāvaniruttiṃ ajānantā ‘‘dvaṭṭhipaṭipadā’’ti vadanti. Ekasmiṃ kappeti ekasmiṃ mahākappe. Tatthāpi ca vivaṭṭaṭṭhāyisaññite ekasmiṃ asaṅkhyeyyakappe.
“起源的类别”指人类中诸如刹帝利、婆罗门、狮子族、人群等六十六万六千种不同的根本出身。所谓“五业百计”，即指五种业的百种细分，说明其义是“一切以纯智能为重，除去错误见解”，意涵强调纯以智慧为本，不为无益之见所扰乱。此处“智能之重”者，是指智慧轻率而生者将不能获致正确见解。所谓“北方护卫者”，指北方修行之人（下文意即论辩者），他们认为“是五业”为感官器官本身——眼、耳、鼻、舌、身，并称其为“五业”。“业”含义是成就事物的成熟结果。所谓“心业”，是指非物质心的作用。“二十五行持”即指修行语境中的某一种法门，误讲为二十二，实为二十五。一个劫的时间，或超出难以计数之劫。
Urabbhe hanantīti orabbhikā. Evaṃ sūkarikādayo veditabbā. Luddāti aññepi ye keci māgavikanesādādayo, te pāpakammapasutatāya kaṇhābhijātīti vadanti. Bhikkhūti buddhasāsane bhikkhū. Te kira ‘‘sacchandarāgā paribhuñjantī’’ti adhippāyena catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantīti vadanti. Kasmāti ce? Yasmā te paṇītapaṇīte paccaye paṭisevantīti tassa micchāgāho. Ñāyaladdhepi paccaye paribhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomagāhitāya paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti nāmāti vadantīti apare. Eke pabbajitā, ye visesato attakilamathānuyogamanuyuttā. Tathā hi te kaṇṭake vattantā viya hontīti kaṇṭakavuttikāti vuttā. Ṭhatvā bhuñjananahānapaṭikkhepādivatasamāyogena paṇḍaratarā. Acelakasāvakāti ājīvakasāvake vadati. Te kira ājīvakasamaye ājīvakaladdhiyā daḷhagāhitāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā. Nandādayo kira tathārūpaṃ ājīvakapaṭipattiṃ ukkaṃsaṃ pāpetvā ṭhitā, tasmā nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarā vuttā. Paramasukkābhijātīti ayaṃ tesaṃ laddhi.
乌拉贝（Urabbha）者，即东方或东部之意。以此喻示如野猪类动物应当知悉的事物。鲁达者（Luddā）则为其他如西方或西部等名称，这些名称因带有恶业之故，称为黑暗本生（黑暗根由）。所谓比库者，是佛法中比库之意。比库们据说“随意食欲之贪染”为依止，以此意念紧握四因缘，投入荆棘之中而食用。何以如此？因他们于纯净之依缘反行逆施，故生邪见。又有人谓，即使智慧成熟之缘，仍执着而食，乃违逆俗人的条件，故亦称之为“名为食用”，这属于另一种说法。另有比库出家者，专精于自我苦恼难断的修习者。由此比库就像游走荆棘丛中者。因此称为“荆棘义”（kaṇṭakavutti）。他们止步而食，弃绝不善之道，具足清净。所谓“阿切拉卡萨伐卡”，即指于俗时为商贾同伴者。此时他们因商贾同志中的毒害，甚为坚定，如同尼干陀派（Nigaṇṭha）之徒也更为清净。南达等众出家者亦行相似之生活，剔除邪行而止，因此被称为比尼干陀诸商友更为清净者。彼等称为极度安乐的根由即为此义。
Purisabhūmiyoti padhānapuggalena niddeso. Itthīnampetā bhūmiyo icchanteva. Bhikkhu ca pannakotiādi tesaṃ pāḷi eva. Tattha pannakoti bhikkhāya vicaraṇako, tesaṃ vā paṭipattiyā paṭipannako. Jinoti jiṇṇo jarāvasena hīnadhātuko, attano vā paṭipattiyā paṭipakkhe jinitvā ṭhito. So kira tathābhūto dhammampi kassaci na katheti. Tenāha ‘‘na kiñci āhā’’ti. Niṭṭhuhanādivippakāre kenaci katepi khamanavasena na kiñci vadatīti vadanti. Alābhinti ‘‘so na kumbhimukhā paṭiggaṇhātī’’tiādinā (dī. ni. 1.394) nayena vuttaalābhahetusamāyogena alābhiṃ. Tato eva jighacchādubbalyaparetatāya sayanaparāyaṇaṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadanti.
所谓“人地”者，是指重要之人格所在之地。女性者亦欲有所求也。所谓比库与旁人稍有差异者，即巴利文本所称之意。其中文意为依照所在之行动所显之境界。如“镇压者”意谓受老衰之侵蚀，性情下降或行动相反，说明他已克服此局而稳定处于所修持道理中。彼等即是不着于杂事者，故什么都不言说。故谓“何事不语”。关于其灭尽等诸果之变化，没有任何能堪称之说，这是他们的谦辞。所谓“不得利”，因其不接受罐口所送之食物等，乃因此缘获利。由此，因后有欲求不足及衰弱的原因，卧倒依靠修习之“镇定所”者得称为有智慧之人。
Ājīvavuttisatānīti sattānaṃ ājīvabhūtāni jīvikāvuttisatāni. Pasuggahaṇena eḷakajāti gahitā, migaggahaṇena rurugavayādisabbamigajāti. Bahū devāti cātumahārājikādibrahmakāyikādivasena tesaṃ antarabhedavasena bahū devā. Tattha cātumahārājikānaṃ ekacce antarabhedā mahāsamayasuttavasena (dī. ni. 2.331 ādayo) dīpetabbā. Manussāpi anantāti dīpadesakulavaṃsājīvādivibhāgena manussāpi anantabhedā. Pisācā eva pesācā, te mahantamahantā ajagarapetādayo. Chaddantadahamandākiniyo kuḷīramucalindanāmena vadanti.
所谓“众生之生计事实”者，意指众生所依生计之状态。以名义囊括如象属、羚羊属等动物种类，以野生动物包含如野猪、鹿等众生种类。许多天人者，依四大帝王及诸梵天之所属界层等差别，与他们相异的众多天人群。如四大帝王之中某些阶层者与大集会经中所说一样，彼彼应当观察。人间亦分无数种类，以岛屿、家族、生活方式等分别，人间中亦有无数差别。另外，鬼神即恶鬼等，乃大恶大妖，如蟒蛇及夜叉。树下之火及水之女神，称为“凉风神”等，相传此名。
Pavuṭāti sabbagaṇṭhikā. Paṇḍitopi…pe… uddhaṃ na gacchati. Kasmā? Sattānaṃ saṃsaraṇakālassa niyatabhāvato.
所谓“普无有”者，指的是所有集合体。至于智者……后文多少中断……其不向上行者，何以？因众生在轮回时间中，有其定限性故。
Aparipakkaṃ saṃsaraṇanimittaṃ sīlādinā paripāceti nāma sīghaṃyeva visuddhippattiyā. Paripakkaṃ kammaṃ phussa phussa patvā patvā kāle paripakkabhāvāpādanena byantī karoti nāma. Suttaguḷeti suttavaṭṭiyaṃ. Nibbeṭhiyamānameva paletīti upamāya sattānaṃ saṃsāro anukkamena khīyateva, na tassa vaḍḍhīti dasseti paricchinnarūpattā. Nibbeṭhiyamānameva suttaguḷaṃ gacchatīti vuccati. Tañca kho suttapamāṇena, sutte pana asati kuto gacchati suttaguḷaṃ. Tenāha – ‘‘sutte khīṇe na gacchatī’’ti. Tattheva tiṭṭhati suttapariyantanti adhippāyo. Kālavasenāti attani veṭhetvā ṭhitaṃ sukhadukkhaṃ yathāvuttassa kālassa vasena nibbeṭhiyamāno bālo ca paṇḍito ca paleti gacchati, nātikkamati saṃsāraṃ.
所谓未成熟的轮回因缘，即由戒律等所导致成就不早之谓。成熟业力，渐触渐效，根据时间与成熟状态，以达成现象之显现。所谓“经纶之珠”，谓如经文翻转之喻，生命轮回如同珠链缓慢减少而非增加，表现为量的减损，此为分而显现。所称“经纶之珠还行”是意指，依经文的标准，既然经文不复存，何来轮回之珠呢。故曰“经文消逝，则无轮回”。这即是“经终结”之意。时间临至，依现时痛乐而渐次消失的状态，如愚人和智者，依序流转，不过轮回不超越此限。
Mahādiṭṭhisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 大见经等之义注已毕。
11-18. Antavāsuttādivaṇṇanā11-18. 有边经等之义注
§216-223
216-223.Ekatovaḍḍhitanimittanti ekapassena vaḍḍhitaṃ kasiṇanimittaṃ. Gāhenāti lābhī jhānacakkhunā passitvā gahaṇena. Takkenāti na lābhī takkamattena. Uppannadiṭṭhīti ‘‘loko’’ti uppannadiṭṭhi. Sabbato vaḍḍhitanti samantato appamāṇakasiṇanimittaṃ. Ekamevāti ‘‘ekameva vatthū’’ti uppannadiṭṭhi. Aṭṭhārasa veyyākaraṇānīti veyyākaraṇalakkhaṇappattāni aṭṭhārasa suttāni. Ekaṃ gamananti ekaṃ veyyākaraṇagamanaṃ.
所谓“以单一增大因缘”，指的是单眼所见且增大的光点因缘。所谓获得者，乃以禅定之眼观察并掌握此光点。所谓“不获者”，即非凭理性而获。所谓现起见者，是指感官所见的现象“世间”。所谓“全面增大”，意指左右不断增长的光点因缘。所谓“单一者”，指“唯有一物”的现起见解。所谓十八讲论，即标明十八部讲论经典。所谓一行法，即直述一部讲论之旨趣。
Antavāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 有边经等之义注已毕。
2. Dutiyagamanādivaggavaṇṇanā
2. 第二通行部分及以下章节的解说
§224-301
224-301.Dukkhavasenavuttanti ‘‘iti kho, bhikkhave, dukkhe sati dukkhaṃ upādāyā’’tiādidukkhavasena vuttaṃ. Tādisameva dutiyaṃ veyyākaraṇagamanaṃ. Tenāha ‘‘tatrāpi aṭṭhāraseva veyyākaraṇānī’’ti. Tehīti ‘‘rūpī attā hotī’’tiādinayapavattehi veyyākaraṇehi saddhiṃ. Tanti dutiyaṃ gamanaṃ.
224-301。称为苦说法即『比库们，有苦念时即有苦之取缘』诸苦的说法。类似地，这是第二通行的解说。因此说『在此亦有十八种解说』。所谓这些是以『色是自体』等诸法类别相应的解说文句。此为第二通行部分。
Ārammaṇamevāti kasiṇasaṅkhātaṃ ārammaṇameva. Takkisaddena suddhatakkikānaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.
所谓对象即是指名为遍的对象。通过明智言语应观察纯正智者所把握的对象之奥义。
Aniccadukkhavasenāti ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ, tasmiṃ sati tadupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjatī’’ti vuttaaniccadukkhavasenāti. Tehiyevāti dutiye peyyāle vuttappakārehiyeva. Tiparivaṭṭavasenāti tehiyeva chabbīsatiyā suttehi catutthapeyyāle tiparivaṭṭavasena vuttoti yojanā.
所谓无常苦说即『谓无常即苦，若有此念，便生苦之取缘』的无常苦说。所谓是唯此，即是第二佩耶所言方式。所谓三转苦说，乃指在第六十六经中第四佩耶所说的三转苦之名。
Dutiyagamanādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 第二行等品之义注已毕。
Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya · 《显扬真义》相应部注释之
Diṭṭhisaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. · 见相应义注之隐义阐明已竟。