3. Dhātusaṃyuttaṃ · 3. 界相应复注
3. Dhātusaṃyuttaṃ三、界相应
1. Nānattavaggo
1. 名称为多种差别品。
1. Dhātunānattasuttavaṇṇanā一、界种种经注释
§85
85.Paṭhamanti imasmiṃ nidānavagge saṃyuttānaṃ paṭhamaṃ saṃgītattā. Nissattaṭṭhasuññataṭṭhasaṅkhātenāti dhammamattatāya nissattatāsaṅkhātena niccasubhasukhaattasuññatatthasaṅkhātena. Sabhāvaṭṭhenāti yathābhūtasabhāvaṭṭhena. Tato eva sabhāvassa dhāraṇaṭṭhena dhātūti laddhanāmānaṃ. Nānāsabhāvo aññamaññavisadisatā dhātunānattaṃ. Cakkhusaṅkhāto pasādo cakkhupasādo. So eva cakkhanaṭṭhena cakkhu, nissattasuññataṭṭhena dhātu cāti cakkhudhātu. Cakkhupasādavatthuṃ adhiṭṭhānaṃ katvā pavattaṃ cakkhupasādavatthukaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Dve sampaṭicchanamanodhātuyo, ekā kiriyā manodhātūti tisso manodhātuyo manodhātu ‘‘mananamattā dhātū’’ti katvā. Vedanādayo…pe… nibbānañca dhammadhātu visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanato. Tathā hete dhammā āyatanadesanāya ‘‘dhammāyatana’’nteva desitā. Na hi nesaṃ rūpāyatanādīnaṃ viya viññāṇehi aññaviññāṇena gahetabbatākāro atthi. Sabbampīti chasattatividhaṃ manoviññāṇaṃ. Kāmāvacarā kāmadhātupariyāpannattā. Avasāne dveti dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge taṃsaṃvaṇṇanāsu daṭṭhabbo.
85. 首先，在此因缘品中，依连结法排列，为诸连接品中的第一首歌。所谓无所依止、无所有体失、空寂无为，谓是法的实体性中，依无所依止而无所执着，依永恒不变且俱乐善美之所空寂为境界。所谓本性立，指如实之本性成立。由此本性成立，而称为法界，是指诸所成名相的基础。多种本性乃是指诸根本性质彼此差别，从而成多种法界。以眼根为例，是眼根，连同眼根所缘的无所依止之空寂，合称眼法界。因种眼法界之因缘，具足眼缘成就。如是诸余境地亦同此理。於此更有二种支配心根之心法，称为作用心法，此即三种心法之一。谓为三心法中的思维心法，“思维”为心法之义。感受等诸根心法，乃至涅槃为法之根，普遍无特别差别知见，以平等知见表现。就此故诸法根境，谓为“法境”，专指四大境地之教法。盖因无眼法等色根，及相应识根，无第二识可作为取持之资，故称此为根本法界。总言之，心识法共分六十三种心法。欲界根境者，谓欲界法为所围绕之境界。终究聚合为两法根，乃法境心识二法根。本文仅略述，详解者当见净道诸论所述。
Dhātunānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 界种种经注释完毕。
2. Phassanānattasuttavaṇṇanā二、触种种经注释
§86
86. Jātipasutiārammaṇādibhedena nānābhāvo phasso. Jātipaccayabhedena hi paccayuppannassa bhedo hotiyeva. Dhammaparicchedavasena dhātudesanāyaṃ tisso mananamattā dhātuyova manodhātuyo. Kiriyāmayassa cittuppattivibhāgena paccayuppannassa vasena dhātudesanāyaṃ mananaṭṭhena dhātutāya sāmaññato manodvārāvajjanaṃ ‘‘manodhātū’’ti adhippetanti vuttaṃ ‘‘manosamphasso manodvāre paṭhamajavanasampayutto’’tiādi. Tasmāti yasmā kāmaṃ sampaṭicchanamanodhātuanantaraṃ uppajjamāno santīraṇaviññāṇadhātuyā sampayutto phassopi manosamphasso eva nāma, dubbalattā pana so sabbabhavesu asambhavato ca gahito anavasesato gahaṇaṃ na hotīti manodvāre javanasamphasso hoti, tasmā. Ayamettha atthoti ayaṃ idha adhippāyānugato attho.
86. 因生死等起因差别生法触根。因缘条件不同，故所缘事物亦有差异。根据法门分章节，论述法根时，依心之三种思维法，乃法根中之心法。性能分为作用心，依心生起，因缘条件成熟时显现，故谓“心法”，故说“心门之触，即心门初发之行为触合”等语。由于作用心法得因缘而生时，紧接随生的是识法，二法相连，故称触即为心之触。此触由心门起初生发，虽有受体触缘之称，然因其软弱，对于所有状态均无持论且无法依止，此为心门行动所起初发触合。此即本文中“意门初发触”之义。
Phassanānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 触种种经注释完毕。
3. Nophassanānattasuttavaṇṇanā三、非触种种经注释
§87
87.Manosamphassaṃ paṭiccāti manodvāre paṭhamajavanasampayutto phasso manosamphasso, taṃ manosamphassaṃ paṭicca. Manodhātūti āvajjanakiriyamanodhātu. Manoviññāṇadhātu manodhātūti veneyyajjhāsayavasena vuttaṃ. Tenāha ‘‘manodvāre…pe… evamattho daṭṭhabbo’’ti. Tathā hi vakkhati ‘‘sabbāni cetānī’’tiādi.
87.「心触」谓依心门初生行为触合之意，此触即心触，称心之触。所谓心法，即行动心根。所称心识为心法，是因执著念的性质而言。故说：“心门……此理当知”。正如经典所说：“一切意念皆……”等同理而论。
Nophassanānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《无触差别经》的注释结束。
4. Vedanānānattasuttavaṇṇanā4. 《受差别经》的注释
§88
88.Sabbāpi tasmiṃ dvāre vedanā vatteyyuṃ cakkhusamphassavedanā upanissayapaccayabhāvitā. Nibbattiphāsukatthanti nibbattiyā upanissayabhāvena pavattiyā dassanasukhatthaṃ. Sampaṭicchanavedanameva gahetuṃ vaṭṭati, tāya gahitāya itarāsaṃ gahaṇaṃ ñāyāgatamevāti. Vuttaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ. Āvajjanasamphassanti āvajjanamanosamphassaṃ. Anantarūpanissayabhūtaṃ paṭicca paṭhamajavanavasena uppajjatīti yojanā. Ayamadhippāyo upanissayassa adhippetattā.
88. 一切触门中皆有感受起用，眼触感受自因缘所起而生。所谓发生快乐之意，指由缘起之因缘条件而现行，以使得以观见快乐。此所凭之触感，是唯一抓住之因故，凭此把握他种法无益，故说此理。此义出于古注释。所谓引起触合，乃初生时触合。依相续无障碍之因缘，初生之行为触合即现生。此原理为因缘说之支配义。
Vedanānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《受差别经》的注释结束。
5. Dutiyavedanānānattasuttavaṇṇanā5. 第二《受差别经》的注释
§89
89.Tatiyacatutthesuvuttanayāvāti ‘‘no cakkhusamphassaṃ paṭicca uppajjati cakkhudhātū’’ti evaṃ vuttanayo, catutthe ‘‘cakkhudhātuṃ, bhikkhave, paṭicca uppajjati cakkhusamphasso’’tiādinā vuttanayo ca. Ekato katvāti ekajjhaṃ katvā desitā. Kasmā pana tesu suttesu evaṃ desanā pavattāti āha ‘‘sabbāni cetānī’’tiādi. Paṭisedho pana tesaṃ vedanānānattādīnaṃ phassanānattādikassa paccayabhāvato tathāuppattiyā asambhavato. Ito paresūti ‘‘no pariyesanānānattaṃ paṭicca uppajjati pariḷāhanānatta’’ntiādīsu.
89. 有经文说第三及第四品众生无因眼触起生眼法界，此为不同说法。第四品说：“比库们，眼法界因眼触起生”等语亦有。谓此经时分别，是合一论述之法。何故说此诸经文有此异说？因诸法缘起中，有感受差异及触缘差异，缘起不可能生起故。此即对彼中说法之否定也。所谓彼边者谓非此处法境说，言不因感受不同而起，即如说不因触缘分别起生。
Dutiyavedanānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 第二《受差别经》的注释结束。
6. Bāhiradhātunānattasuttavaṇṇanā6. 《外界差别经》的注释
§90
90.Pañca dhātuyo kāmāvacarā rūpasabhāvattā.
五种元素即感官所接触之色法的本性。
Bāhiradhātunānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《外界差别经》注释终了。
7. Saññānānattasuttavaṇṇanā七、《想差别经》注释
§91
91.Āpāthe patitanti cakkhussa āpāthagataṃ sāṭakaveṭhanādisaññitaṃ bhūtasaṅghātaṃ sammā nissitaṃ. Cakkhudvāre sampaṭicchanādisampayuttasaññānaṃ saṅkappagatikattā, cakkhuviññāṇasampayuttasaññāgahaṇeneva vā gahetabbato ‘‘rūpasaññāti cakkhuviññāṇasampayuttā saññā’’ti vuttaṃ tattha saññāya eva labbhanato. Eteneva hi taṃsampayutto saṅkappoti idampi saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘saññāsaṅkappachandā ekajavanavārepi nānājavanavārepi labbhantī’’ti. Javanasampayuttassa vitakkassa chandagatikattā vuttaṃ ‘‘tīhi cittehi sampayutto saṅkappo’’ti. Chandikataṭṭhenāti chandakaraṇaṭṭhena, icchitaṭṭhenāti attho. Anuḍahanaṭṭhenāti pariḍahanaṭṭhena. Sannissayaḍāharasā hi rāgaggiādayo ‘‘rūpe’’ti pana tassa ārammaṇadassanametaṃ. Pariḷāhoti pariḷāhasīsena apekkhaṃ vadati. Tenāha ‘‘pariḷāhe uppanne’’tiādi. ‘‘Pariḷāho’’ti daḷhajjhosānā balavākārappattā vuttāti āha ‘‘pariḷāhapariyesanā pana nānājavanavāreyeva labbhantī’’ti. Tāsaṃ laddhūpanissayabhāvatoti dasseti. Iminā nayenāti ‘‘uppajjati saññānānatta’’nti ettha vuttanayena attho veditabbo. ‘‘Rūpasaññādinānāsabhāvaṃ saññaṃ paṭicca kāmasaṅkappādinānāsabhāvo saṅkappo uppajjatī’’tiādinā nayena veditabbo.
眼中所见异物，是指落入眼界的异色，譬如沙砾之状、牙缝之觉等，乃诸物质相互触集之实相，确实依止而生。所谓眼门紧闭时，分别意识（如意想）随之随缘而现。依眼识相摄取的识相称为‘色分别识’，即以眼识相应的分别为该分别识所取，此即所谓以分别为缘而生的分别。由此可见，此分别即是分别想所缘的心所，即是分别心。因而云‘分别与想、意俱相应的分别乃三心所之一’。‘意’者，是意志作用。‘意’亦可解为所欲。‘紧系’即紧缚相。不同的依止有不同的紧系，分别想所依止的色境即由贪嗔痴等心贵障感知显现。‘执着’指中毒的执著。谓依托不同对象而分别想生起者，即说‘有执着缘起’。此即所谓缘起观门中的‘分别由色根等多种而生’之理。由此见‘分别缘随处处而生’亦成立。分别起时，即分别失失现起。此理由此说来方可了知。又说‘诸色分别皆异，诸贪等分别想亦异，如此则分别想生起’由此因缘而可知其理。
Saññānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《想差别经》注释终了。
8. Nopariyesanānānattasuttavaṇṇanā八、《非寻求差别经》注释
§92
92.Paṭisedhamattameva nānaṃ, sesaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti adhippāyo.
区别仅只于显著之处，余皆归于此说，谓此为主要观点。
Nopariyesanānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《非寻求差别经》注释终了。
9. Bāhiraphassanānattasuttādivaṇṇanā九、《外触差别经》等注释
§93
93.Vuttappakāreārammaṇeti ‘‘āpāthe patita’’ntiādinā heṭṭhā vuttappakāre rūpārammaṇe. Saññāti rūpasaññāva. Arūpadhammopi samāno yasmiṃ ārammaṇe pavattati, taṃ phusanto viya hotīti vuttaṃ ‘‘ārammaṇaṃ phusamāno’’ti. Taṇhāya vatthubhūtaṃyeva rūpārammaṇaṃ labbhatīti katvā ‘‘rūpalābho’’ti adhippetanti āha ‘‘saha taṇhāya ārammaṇaṃ rūpalābho’’ti. Sabbasaṅgāhikanayoti ekasmiṃyeva ārammaṇe sabbesaṃ saññādīnaṃ dhammānaṃ uppattiyā sabbasaṅgaṇhanavasena dassitanayo. Tenāha ‘‘ekasmiṃyevā’’tiādi. Sabbasaṅgāhikanayoti vā dhuvaparibhogavasena nibaddhārammaṇanti vā āgantukārammaṇanti vā vibhāgaṃ akatvā sabbasaṅgāhikanayo. Aparo nayo. Missakoti āgantukārammaṇe nibaddhārammaṇe ca visayato nibaddhārammaṇena missako. Nibaddhārammaṇe sattānaṃ kileso mando hoti. Tathā hi saññāsaṅkappaphassavedanāva dassitā. Yaṃ kiñci viyāti yaṃ kiñci aññamaññaṃ viya. Khobhetvāti kutūhaluppādanavasena cittaṃ khobhetvā.
所谓显著之处，是指‘落入眼门处’等等。在此处，分别即色见的分别。非色法也同，若相应对象于是显现，如同触触之感受，便称为‘境相触受’。谓因渴爱而生，具渴爱所缘的色相，即曰色果得。故说‘依渴爱而得的境相’。整体归纳之理，是于某一显著之处，诸色等分别法因缘而生，故名归纳。言归纳或指紧密依附而生，或谓其实属外生果所，不能分立，合称归纳。另一说，缘于诸外处而起的仍是归纳。所谓‘离别’即缘所依止见，则有毒者心必秽。如此见分别想、触、受等皆显。所谓‘种种因缘相杂而异’，意谓互相生恶，因起好奇心令心烦乱。
Upāsikāti tassa amaccaputtassa bhariyaṃ sandhāyāha. Tasminti āgantukārammaṇe. Lābho nāma ‘‘labbhatī’’ti katvā.
谓比库尼对其未成年儿子的妻子发言此语，是说此处属外生果的体现。所谓得，乃谓获得。
Uruvalliyavāsīti uruvalliyaleṇavāsī, uruvalliyavihāravāsīti vadanti. Pāḷiyāti ‘‘dhātunānattaṃ, bhikkhave, paṭicca uppajjatī’’tiādinayapavattāya imissā suttapāḷiyā. Parivaṭṭetvāti majjhe gahitaphassavedanāpariyosāne ṭhapanavasena pāḷiṃ parivaṭṭetvā. Vuttappakāretiādi parivattetabbākāradassanaṃ. Tattha vuttappakāreti āpāthagatarūpārammaṇe. Avibhūtavāranti avibhūtārammaṇavāraṃ. Ayameva vā pāṭho. Gaṇhanti kathenti. Ekajavanavārepi labbhanti cirataranivesābhāvā. Nānājavanavāreyeva daḷhataranivesatāya.
称于乌鲁瓦利住处者，是居乌鲁瓦利桑林之人。因其色法诸种不同闻，故此句乃依照所引经文中语，谓‘诸元素皆依缘起’，用巴利文记载。‘环绕’意谓在触受止息时环绕保持。‘所说之显’即上述‘环绕显’之义。‘所说之显’指落入眼界的异色视所。’无散乱’指色相不散乱止息。此即所引之文。谓虽为一瞬，颜色现相常存，且依不同处的颜色显现程度强弱。
§94
94.Dasamaṃ uttānameva navame vuttanayattā. Paṭisedhamattameva hettha nānattanti.
第九十四条。第十条仅作高贵名目，第九条已阐明，其区别仅在于否定方面。
Bāhiraphassanānattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 《外触差别经》等的注释已毕。
Nānattavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《差别品》的注释已毕。
2. Dutiyavaggo
二、第二品
1. Sattadhātusuttavaṇṇanā一、《七界经》注释
§95
95. Ābhātīti ābhā, ālokabhāvena nipphajjati, upaṭṭhātīti vā attho. So eva nijjīvaṭṭhena dhātūti ābhādhātu. Ālokassāti ālokakasiṇassa. Suṭṭhu, sobhanaṃ vā bhātīti subhaṃ. Kasiṇasahacaraṇato jhānaṃ subhaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. Suparisuddhavaṇṇaṃ kasiṇaṃ. Ākāsānañcādayopi subhārammaṇaṃ evāti keci. Desanaṃ niṭṭhāpesīti desanaṃ uddesamatte eva ṭhapesi. Pāḷiyaṃ ‘‘andhakāraṃ paṭicca paññāyatī’’ti etthāpi ārammaṇameva gahitaṃ, tathā ‘‘ayaṃ dhātu asubhaṃ paṭicca paññāyatī’’ti etthāpi. Yathā hi idha suvaṇṇaṃ kasiṇaṃ subhanti adhippetaṃ, evaṃ dubbaṇṇaṃ asubhanti.
第九十五条。“光明”意指明亮，因具光亮显现而得名，“护持”是其义。此处所谓真实体即光明元素。所谓“光明”即光明境界，亦是光明遍的名称。正确且美好者谓之善良。光明遍相伴之禅定是美好之禅定。余者皆属已有阐述之范围。完美清净且色相华美之光明遍。包括虚空等亦为美好庄严，此乃某些观点所述。说法中之“安置说法”亦只立于教义目的。巴利语中“因黑暗而生智慧”此一例中，亦仅及要义；同样“此元素因不净而生智慧”亦复如是。如若此金光明遍明耀，所对立之恶声则令人厌恶。
Andhakāraṃ paṭiccāti andhakāraṃ paṭicchādakapaccayaṃ paṭicca. Paññāyatīti pākaṭo hoti. Tenāha ‘‘andhakāro hī’’tiādi. Ālokopi, andhakārena paricchinno hotīti yojanā. Andhakāro tāva ālokena paricchinno hotu ‘‘yattha āloko natthi, tattha andhakāro’’ti āloko kathaṃ andhakārena paricchinno hotīti āha ‘‘andhakārena hi so pākaṭo hotī’’ti. Paricchedalekhāya viya cittarūpaṃ andhakārena hi parito paricchinno hutvā paññāyati, yathā taṃ chāyāya ātapo. Eseva nayoti asubhasubhānaṃ aññamaññaparicchinnataṃ atidisitvā tattha adhippetameva dassento ‘‘asubhe sati subhaṃ paññāyatī’’ti āha. Evamāhāti ‘‘asubhaṃ paṭicca subhaṃ paññāyatī’’ti avoca. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu viya uttarapadalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘rūpaṃ paṭiccāti rūpāvacarasamāpattiṃ paṭiccā’’ti. Tāya hi sati adhigatāya. Rūpasamatikkamā vā hotīti sabhāvārammaṇānaṃ rūpajjhānānaṃ samatikkamā ākāsānañcāyatanasamāpatti nāma hotīti attho. Eseva nayoti iminā ‘‘ākāsānañcāyatanasamatikkamā viññāṇañcāyatanasamāpatti nāma hotī’’tiādinā dvepi pakāre atidisati. Paṭisaṅkhāti paṭisaṅkhāñāṇena. Appavattinti yathāparicchinnakālaṃ appavattanaṃ. Etena khaṇanirodhādiṃ paṭikkhipati.
“因黑暗”为因以遮蔽黑暗之依。“智慧生起”为显现。此中所谓“黑暗”为光之无处，因无明而称。痴暗为愚昧暗，“黑暗”因光的对立方而成，故曰“虽有光明照耀，实无光明”。用切割分界之物，比拟心之形态，被黑暗包围显现明白，犹如其影之热量。由此引出“恶净二相相对分明”，以此观之者，于恶相中生为善之智慧。如此说明“因恶而生善慧”，言语上述。又说“依形见形等”，此指出“形为形界之等入境”，依此得成。凭此而得之。所谓度越形相者，乃指对色蕴、本质等入境的超越，即空处三界境界的成就。由此以此说明“空处三界境界及识处三界境界的成就”，以此分为两种状态，略加夸张。所谓回顾，是藉由回忆智慧而成。所谓微细的循环，是指界限短促的循环。此由瞬息断灭等来加以否定。
Kathaṃ samāpatti pattabbāti imāsu sattasu dhātūsu kā pakārā saññāsamāpatti nānā hutvā samāpajjitabbā. Tenāha ‘‘kīdisā samāpattiyo’’tiādi. Saññāya atthibhāvenāti paṭukiccāya saññāya atthibhāvena. Sukhumasaṅkhārānaṃ tattha samāpattiyaṃ avasissatāya. Nirodhovāti saṅkhārānaṃ nirodho eva.
关于如何得到成就，三界诸元素中何种法能成就不同的识处境界？故言“成就为何种？”诸识处境界等，须作不同之成就。由此语“成就之相”起意。所谓识处境界，即言识所显之境界。微妙造作之为该成就之基础。所谓熄灭，指诸造作的熄灭。
Sattadhātusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《七界经》的注释已毕。
2. Sanidānasuttavaṇṇanā二、《有因缘经》注释
§96
96.Bhāvanapuṃsakametaṃ ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. Sanidānanti attano phalaṃ nidadātīti nidānaṃ, kāraṇanti āha ‘‘sanidānosappaccayo’’ti. Kāmapaṭisaṃyuttoti kāmarāgasaṅkhātena kāmena paṭisaṃyutto vā kāmapaṭibaddho vā. Takketīti takko. Abhūtakāraṃ samāropetvā kappetīti saṅkappo. Ārammaṇe cittaṃ appetīti appanā. Visesena appetīti byappanā. Ārammaṇe cittaṃ abhiniropentaṃ viya pavattatīti cetaso abhiniropanā. Micchā viparīto pāpako saṅkappoti micchāsaṅkappo. Aññesu ca kāmapaṭisaṃyuttesu vijjamānesu vitakko eva kāmadhātusaddena niruḷho daṭṭhabbo vitakkassa kāmapasaṅgappattisātisayattā. Esa nayo byāpādadhātuādīsupi. Sabbepi akusalā dhammā kāmadhātu hīnajjhāsayehi kāmetabbadhātubhāvato.
第九十六条。作修行之人比喻：“月与日如转动不定。”“因缘”意为主体果报之缘，即因缘义。“因缘”是以“缘起”名之。欲界缠缚者，谓被欲爱执缠绕或被拘束。释疑即“智量”之意。意念，即对无所作为者生起妄念，谓之随念。狭义言，则为扩展之意。意念于业处中为心的指向。妄念，是意念偏离真理，生邪及恶思。谓之邪念。于他欲界之境界，广义视之，则为意念，更深圆融观之，应包括对邪念及其他之认识。这说明于诸恶界，如嗔痴等，为三毒烦恼之根本，故欲界中于恶业意念居首位，起于此而成诸不善法。
Kilesakāmassa ārammaṇabhāvattā sabbākusalasaṃgāhikāya kāmadhātuyā itarā dve saṅgahetvā kathanaṃ sabbasaṅgāhikā. Tissannaṃ dhātūnaṃ aññamaññaṃ asaṅkarato kathā asambhinnā. Imaṃ kāmāvacarasaññitaṃ kāmavitakkasaññitañca kāmadhātuṃ. Paṭiccāti paccayabhūtaṃ labhitvā. Tīhi kāraṇehīti tīhi sārabhūtehi kāraṇehi.
由于有贪污污垢之愿缘存故，所有善聚集体皆由欲界诸元素，另外还有两种夹杂着的聚集体，称为杂染聚集体。三种元素彼此互不交融，无混合关系。此即称为欲界元素，既包含欲念所知觉、又包含欲念所观想的欲界。因缘关系而言，因缘所生，具三重缘故。
Byāpādavitakko byāpādo uttarapadalopena, so eva nijjīvaṭṭhena sabhāvadhāraṇaṭṭhena dhātūti byāpādadhātu. Byāpajjati cittaṃ etenāti byāpādo, doso. Byāpādopi dhātūti yojanā. Sahajātapaccayādivasenāti sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccayavasena. Visesena hi parassa attano ca dukkhāpanaṃ vihiṃsā, sā eva dhātu, atthato rosanā parūpaghāto, tathā pavatto vā dosasahagatacittuppādo.
贪欲念专注以其消退为对治者，此念守持其本性所在故，谓之嗔恚元素。因嗔恚使心扩展，故嗔恚即意为恼怒。嗔恚亦为元素，表示结合。因自然所生、缘起等成立，意指自然成就二者相异无误之因缘。特别为他人或自我所受之苦难及伤害则属其义，故此即为元素；意义上为愤怒，诽谤他人，相应起心动念，是含恨怒之心生。
Tiṇagahane araññeti tiṇehi gahanabhūte araññe. Anayabyasananti apāyabyasanaṃ, pariharaṇūpāyarahitaṃ vipattinti vā attho. Avaḍḍhiṃ vināsanti avaḍḍhiñceva vināsañcāti vadanti sabbaso vaḍḍhirahitaṃ. Sukkhatiṇadāyo viya ārammaṇaṃ kilesaggisaṃvaddhanaṭṭhena. Tiṇukkā viyaakusalasaññā anudahanaṭṭhena. Tiṇakaṭṭha…pe… sattā anayabyasanāpattito. ‘‘Ime sattā’’ti hi ayoniso paṭipajjamānā adhippetā. Tenāha ‘‘yathā sukkhatiṇadāye’’tiādi.
草丛深密处谓之森林，即由三种草所成之森。所谓灭恶业，指无堕落恶业，无依修治恶报，或谓灾祸。谓绝无增长，谓增长即为毁灭。喻如燥热之木渐增燃烧之起点。草芽象征不善见地之导致。草木等，众生因恶业之堕落与灾祸所致。说：“这些众生”者，谓因无智慧行为而为贼盗妄为所蒙蔽。由是故说诸法如燥热木般……等。
Samatābhāvato samatāvirodhato visamatāhetuto ca visamā rāgādayoti āha ‘‘rāgavisamādīni anugata’’nti. Icchitabbā avassaṃbhāvinibhāvena.
因平等不存在，和谐受阻，导致不平等，故谓之不平等起因。谓贪欲等为不平等之根源，说曰“由贪等引起不平等”是也。必须依合理思维而欲求此理。
Saṃkilesato nikkhamanaṭṭhena nekkhammo, so eva nijjīvaṭṭhena dhātūti nekkhammadhātu. Svāyaṃ nekkhammasaddo pabbajjādīsu kusalavitakke ca niruḷhoti āha ‘‘nekkhammavitakkopi nekkhammadhātū’’ti. Itarāpi dve dhātuyoti abyāpādaavihiṃsādhātuyo vadati. Visuṃ dīpetabbā sarūpena āgatattā. Vitakkādayoti nekkhammasaṅkappacchandapariḷāhapariyesanā. Yathānurūpaṃ attano attano paccayānurūpaṃ. Kathaṃ panettha kusaladhammesu pariḷāho vuttoti? Saṅkhārapariḷāhamattaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ, soḷasasu ākāresu dukkhasacce santāpaṭṭho viya vutto, yassa vigamena arahato sītibhāvappatti vuccati.
由于重污垢之离，谓之出离，守持其本性所在故，称为出离元素。自性“出离”语，意谓出家等善念皆无杂染，故说“出离念亦为出离元素”。另外尚有两种元素，即无恚、无害元素。须纯净无杂，形象显现。所谓念等，乃指换察恶念执著之意。依各自因缘而起，彼此因缘得生相应。问此处善法如何论及执著？说，执著于行之程度已有解，已说明十六种形态如苦谛所显，故称出离久远者获得内心凉爽。
Sayaṃ na byāpajjati, tena vā taṃsamaṅgīpuggalo na kiñci byāpādetīti abyāpādo, vihiṃsāya vuttavipariyāyehi sā veditabbā. Hitesibhāvena mijjati siniyhatīti mitto, mittassa esāti metti, abyāpādo. Mettāyanāti mettākāraṇaṃ, mettāya vā ayanā pavattanā. Mettāyitattanti mettāyitassa mettāya pavattassa bhāvo. Mettācetovimuttīti mettāyanavasena pavatto cittasamādhi. Sesaṃ vuttanayameva.
自己不发怒，因此此等睦邻人不加侮辱，称为无嗔恚。对此他人善报，反而消融怒气，称为友善。友善即爱护，爱护即爱之因，爱的一方不断流动生起。所谓有爱是指有爱之人因爱而驱动之心理状态。离于心怨之意谓爱之因持续运作而生的心神安定。以上皆为所谓无嗔恚之说明。
Sanidānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《有因缘经》的注释已毕。
3. Giñjakāvasathasuttavaṇṇanā3. 砖屋经注释
§97
97.Ito paṭṭhāyāti ‘‘dhātuṃ, bhikkhave’’ti imasmā tatiyasuttato paṭṭhāya. Yāva kammavaggo, tāva netvā upagantvā seti etthāti āsayo, hīnādibhāvena adhīno āsayo ajjhāsayo, taṃ ajjhāsayaṃ, adhimuttanti attho. Saññā uppajjatītiādīsu hīnādibhedaṃ ajjhāsayaṃ paṭicca hīnādibhedā saññā, tannissayadiṭṭhivikappanā, vitakko ca uppajjati sahajātakoṭiyā upanissayakoṭiyā ca. Satthāresūti tesaṃ satthupaṭiññatāya vuttaṃ, na satthulakkhaṇasabbhāvato. Asammāsambuddhesūti ādhāre visaye ca bhummaṃ ekato katvā vuttanti paṭhamaṃ tāva dassento ‘‘mayaṃ sammāsambuddhā’’tiādiṃ vatvā itaraṃ dassento ‘‘tesu sammāsambuddhā ete’’tiādimāha. Tesaṃ ‘‘mayaṃ sammāsambuddhā’’ti uppannadiṭṭhi idha mūlabhāvena pucchitā, itarā anusaṅkitāti pucchatiyevāti sāsaṅkaṃ vadati.
97.此处说“以此为缘，诸比库啊，为界”，由此可以理解这是依据第三经《界经》而说“为缘”。能至此称为“比库行”，因前有业品，后无，故此处称有此帮助。此“所在”者，因地位低劣而为“下处”所在，故名“所护处”，此所护处称为“主所护”。起于“想”如“有想”等下劣分类，依赖于这低劣的主所护，因而生起了依止错觉的观念与思维。这里所谓“师长”，是指依他们而受教导，不是说师长本性如此。所谓“非正自觉者”，依其主所护与境，有所偏重地分说。这是第一义，《界经》在此特别指出，先称“我们是正自觉者”，然后又称“他们是正自觉者”，故此示现“我们是正自觉者”的见解，是根本之处。当有人问及此处的根本见解，还有其他随行见解时，此处称之为“疑惑”。
‘‘Mahatī’’ti ettha mahāsaddo ‘‘mahājano’’tiādīsu viya bahuatthavācakoti daṭṭhabbo. Avijjāpi hīnahīnatarahīnatamādibhedena bahupakārā. Tassāti diṭṭhiyā. Kasmā panettha ‘‘yadidaṃ avijjā dhātū’’ti avijjaṃ uddharitvā ‘‘hīnaṃ dhātuṃ paṭiccā’’ti ajjhāsayadhātu niddiṭṭhāti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, ‘‘aññaṃ uddharitvā aññaṃ niddiṭṭhā’’ti, yato avijjāsīsena ajjhāsayadhātu eva gahitā. Avijjāgahito hi purisapuggalo diṭṭhajjhāsayo hīnādibhedaṃ avijjādhātuṃ nissāya tato saññādiṭṭhiādike saṅkappeti. Paṇidhi patthanā, sā pana tathā tathā cittassa ṭhapanavasena hotīti āha ‘‘cittaṭṭhapana’’nti. Tenāha ‘‘sā panesā’’tiādi. Eteti hīnapaccayā saññādiṭṭhivitakkacetanā patthanā paṇidhisaṅkhātā hīnā dhammā. Hīno nāma hīnadhammasamāyogato. Sabbapadānīti ‘‘paññapetī’’tiādīni padāni yojetabbāni hīnasaddena majjhimuttamaṭṭhānantarassa asambhavato. Upapajjanaṃ ‘‘upapattī’’ti āha ‘‘dve upapattiyo paṭilābho ca nibbatti cā’’ti. Tattha hīnakulādīti ādi-saddena hīnarūpabhogaparisādīnaṃ saṅgaho. Hīnattikavasenāti hīnattike vuttattikapadavasenāti adhippāyo. Cittuppādakkhaṇeti idaṃ hīnattikapariyāpannānaṃ cittuppādānaṃ vasena tattha tattha laddhattā vuttaṃ. Pañcasu nīcakulesūti caṇḍālavenanesādarathakārapukkusakulesu. Dvādasaakusalacittuppādānaṃ pana yo koci paṭilābho hīnoti yojanā. Sesadvayepi eseva nayo. Imasmiṃ ṭhāneti ‘‘yāyaṃ, bhante, diṭṭhī’’tiādinā āgate imasmiṃ ṭhāne. ‘‘Dhātuṃ, bhikkhave, paṭicca uppajjatī’’tiādinā āgatattā nibbattiyeva adhippetā, na paṭilābho.
“广大”在此指大名声，如“民众”等多义词汇，可知此词义广。无明亦有不同等级，由下至高不等分类，因其多样性而出多种表现。这即所谓见解。那为何这里将“此无明之界”提升为无明，而称为主所护之界呢？不可如此轻易看，需将无明之余者以外的因素提出以示说明。因一个有无明根基的众生，依无明之界，继而对想等见进行心的染污与构思。所谓誓愿、志向，即是实现心之安立之法，故称此为“心安立”。因此说“此所护”等即是这里意指。由此因果，以低劣为条件所起的想、见、思、意等，皆称为低劣法。所谓低劣，是因同低劣法相结合。所有词义皆须统一，用低劣两个词贯穿，成为中间基础，方才能成立。所谓“出生”即“产生”，此处说“有二种出生、获得与生起”，其中“低劣家族”等诸词，即指低劣形态享用的集合体。因低劣之理，而名低劣之法，谓之统摄。一切心发起受限于低劣之处，故称为心之起生基。所谓“五种卑贱家族”，如贱民、蛮族、奴隶、歌舞等社会等级。如有人获十二种善巧心生起，则称为获得，若不具足，则谓低劣。余后二种亦同此理。此谓“在此处”，如法而来。谓“依据界，诸比库”，言境而生，此谓起生，非证得也。
Giñjakāvasathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 砖屋经注释完毕。
4. Hīnādhimuttikasuttavaṇṇanā4. 劣意乐经注释
§98
98.Ekatohontīti samānacchandatāya ajjhāsayato ekato honti. Nirantarā hontīti tāya eva samānacchandatāya cittena nibbisesā honti. Idha adhimutti nāma ajjhāsayadhātūti āha ‘‘hīnādhimuttikāti hīnajjhāsayā’’ti.
98.谓“同心”者，依共同意愿而成为一体。谓“常恒在”者，亦由此同心而心中无分别。此处所说“主所护”，即为低劣主所护，意谓低劣主所护之心。
Hīnādhimuttikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 劣意乐经注释完毕。
5. Caṅkamasuttavaṇṇanā5. 经行经注释
§99
99.Mahāpaññesūti vipulapaññesu. Nanti sāriputtattheraṃ. Khandhantaranti khandhavibhāgaṃ, khandhānaṃ vā antaraṃ viseso atthīti khandhantaro. Esa nayo sesesupi. Parikammanti iddhividhādhigamassa pubbabhāgaparikammañceva uttaraparikammañca. Ānisaṃsanti iddhānisaṃsañceva ānisaṃsañca. Adhiṭṭhānaṃ vikubbananti adhiṭṭhānavidhānañceva vikubbanavidhānañca. Vuttanayenevāti ‘‘pathaviṃ pattharanto viyā’’tiādinā.
99.谓“大聪明者”，即指智慧广大者。谓“不”者，指沙利子长老所说。谓“相异”者，是指蕴之区别或蕴间之特别差别，即谓“蕴异”。此理亦同样适用余者。所谓“实践”，是指神通之力的前期及后续过程。所谓“因缘”，是指神通之缘及其本身之因缘。谓“坚定”者，指坚定之方法及其顺从之道理。谓“断裂”者，含粗暴等差异，异相不同。
Dhutaṅgaparihāranti dhutaṅgānaṃ pariharaṇavidhiṃ. Pariharaṇaggahaṇeneva samādānaṃ siddhaṃ hotīti taṃ na gahitaṃ. Ānisaṃsanti taṃtaṃdhutaṅgapariharaṇe daṭṭhabbaṃ ānisaṃsameva. Samodhānanti ‘‘ettakā piṇḍapātapaṭisaṃyuttā, ettakā senāsanapaṭisaṃyuttā’’ti paccayavasena aññamaññañca antogadhattā. Adhiṭṭhānanti adhiṭṭhānavidhiṃ. Bhedanti ukkaṭṭhādibhedañceva bhinnākārañca.
谓“去垢法”，是指去除垢秽的方法。虽有收受之法而成就，未必依之。谓“因缘”，此处可见垢秽去除方法，亦可见因缘。谓“解脱”，谓“此等与外在因缘包含有依赖”，相互渗透。谓“坚定”，谓坚定之法。谓“差别”，即粗暴差别及其他分别法。
Parikammanti ‘‘dibbacakkhu evaṃ uppādetabbaṃ, evaṃ visodhetabba’’ntiādinā parikammavidhānaṃ. Ānisaṃsanti paresaṃ ajjhāsayānurūpāyatanādiānisaṃsapabhedaṃ. Upakkilesanti sādhāraṇaṃ asādhāraṇaṃ duvidhaṃ upakkilesaṃ. Vipassanābhāvanupakkilesā hi dibbacakkhussa upakkilesāti veditabbā.
谓“实践”，指神通眼应如此生起，如此净除等过程。谓“因缘”，是指与他人主所护及根所相应之差别因缘。谓“污染”，有常、非常二分。谓“观习污染”，指出神通眼之污染。
Saṅkhepavitthāragambhīruttānavicitrakathādīsūti saṅkhepo vitthāro gambhīratā uttānatā vicitrabhāvo neyyatthatā nītatthatāti evamādīsu dhammassa kathetabbappakāresu taṃ taṃ kathetabbākāraṃ.
『简略』『详说』『深奥』『高远』『奇特』等说法，所谓简略即简要说，详说即详细说明，深奥即理义高深微妙，高远即中心升高远大，奇特即方式独特多变，不同说法依此分类，是论述法应有的不同表达形式。
Iti-saddo ādiattho, pakārattho vā. Tena –
此『此言』或『义项』、『表达』而言。其意是——
‘‘Ādimhi sīlaṃ deseyya, (dī. ni. aṭṭha. 1.190; ma. ni. aṭṭha. 1.291)
『初步说戒律』（引自增支部大事典及大毗尼母经）
Majjhe cittaṃ viniddise;
『中间次第说心』；
Ante paññā kathetabbā,
『末了应说智慧』，
Eso dhammakathāvidho’’ti. –
「此为法义讲说之法门」——
Evaṃ kathetabbākāraṃ saṅgaṇhāti.
因此，他汇集了应当如此说的内容。
‘‘Sithilaṃ dhanitañca dīgharassaṃ, garukaṃ lahukañca niggahītaṃ;
「松散的与富有的、长寿的，沉重的与轻巧的都被包含在内；
Sambandhaṃ vavatthitaṃ vimuttaṃ, dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo’’ti. (dī. ni. 1.190; ma. ni. aṭṭha. 1.291; pari. 485) –
阐明了关系，显现了解脱，借助十种标志智慧分别呈现。」（中部·毗尼经第1卷190节；大毗尼经注释第1卷291页；别解藏第485节）——
Evaṃ vuttaṃ dasavidhaṃ byañjanabuddhiṃ. Aṭṭhuppattinti tassa tassa suttassa jātakassa ca aṭṭhuppattiṃ. Anusandhinti pacchānusandhiādianusandhiṃ. Pubbāparanti sambandhaṃ. Idaṃ padaṃ evaṃ vattabbaṃ, idaṃ pubbāparaṃ evaṃ gahetabbanti.
如是说了这十种标志智慧。八成之成就指的是各自经文及相应本生故事的得成。追问指后来追究及因果追究。昔今指的是关系先后。此词当如此讲话，那先后的关系也应如此理解。
Kulasaṅgaṇhanaparihāranti lābhuppādanatthaṃ kulānaṃ saṅgaṇhanavidhino pariharaṇaṃ tanniyamitaṃ ekantikaṃ kulasaṅgahaṇavidhiṃ.
宗族聚合的解除，是为了获取利益而遵循的宗族聚合方法的弃除。这是一种特定限定的单一宗族聚合法。
Caṅkamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 经行经注释完毕。
6. Sagāthāsuttavaṇṇanā6. 有偈经注释
§100
100. ‘‘Dhātuso saṃsandantī’’ti idaṃ ajjhāsayato sarikkhatādassanaṃ, na kāyena missībhāvadassananti āha ‘‘samuddantare’’tiādi. Nirantaroti nibbiseso. Saṃsaggāti pañcavidhasaṃsaggahetu. Saṃsaggagahaṇena cettha saṃsaggavatthukā taṇhā gahitā. Tenāha ‘‘dassana…pe… snehenā’’ti.
100. 「因缘相接之界」此句是关于「本相」即色相的表示，并非说身体具备混合状体，而是称为「海洋之间」等。不断、特殊乃是指区别。相结合有五种因缘。因相结合而此处相结合之对象即渴爱被抓取。因此说「以视见……与爱慕」之类。
Vanati bhajati sajjati tenāti vanaṃ, vanathoti ca kileso vuccatīti āha ‘‘vanatho jātoti kilesavanaṃ jāta’’nti. Itare saṃsaggamūlakāti tameva paṭikkhipanto āha ‘‘adassanenā’’ti. Sādhujīvīti sādhu suṭṭhu jīvī, taṃjīvanasīlo. Tenāha ‘‘parisuddhajīvitaṃ jīvamāno’’ti.
『贪林』者，依其染著、依附、执取而称为『林』；烦恼亦名『林丛』，故言『烦恼之林已生』。『其余诸者以交往为根』——为遮遣此说，故言『由不见』。『善生活者』，谓善、妥善地生活，以彼生活方式为习性。故言『过着清净的生活』。
Sagāthāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 有偈经注释完毕。
7. Assaddhasaṃsandanasuttavaṇṇanā7. 无信相应经注释
§101
101.Nirojāti saddhāsnehābhāvena nisnehā. Tato eva arasabhāvena nirasā. Ekasadisāti samasamā nibbisesā. Tenāha ‘‘nirantarā’’ti. Alajjitāya ekasīmakatā bhinnamariyādā. Saddhā tesaṃ atthīti saddhā. Tantipālakāti saddhammatantiyā pālakā. Vaṃsānurakkhakāti ariyavaṃsassa anurakkhakā. Āraddhavīriyāti paggahitavīriyā. Yasmā tādisānaṃ vīriyaṃ paripuṇṇaṃ nāma hoti kiccasiddhiyā, tasmā vuttaṃ ‘‘paripuṇṇaparakkamā’’ti. Sabbakiccapariggāhikāyāti catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ bhāvanākiccapariggāhikāya.
『无汁液』者，因无信心之润泽而枯燥无润。亦因此，以无味之状而称『无味』。『如一相同』者，齐等平均、无有差别，故言『无间断』。『无惭愧者之同界』者，谓破坏界域之分际。『彼等有信』者，谓具足信心。『正法纲维之守护者』者，谓守护正法传承之人。『圣统之护持者』者，谓护持圣者传承之人。『已发起精进』者，谓精进已被提起。由于如此之人的精进，因事业成就而得圆满，故言『精进圆满』。『摄取一切所应作』者，谓摄取修习四念处之所应作。
Assaddhasaṃsandanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 无信相应经注释完毕。
8-12. Assaddhamūlakasuttādivaṇṇanā8-12. 无信根本经等注释
§102-106
102-106.Aṭṭhamādīnīti aṭṭhamaṃ navamaṃ dasamaṃ ekādasamaṃ dvādasamanti imāni pañca suttānīti eke. Apare pana nava suttānīti icchanti. Svāyamattho aṭṭhakathāyaṃ vuttoyeva. Pāḷiyañca kesuci potthakesu likhīyati.
102-106，“Aṭṭhamādīnīti”指第八、第九、第十、第十一、第十二；此为五个经文中的编号（一说五部）。他人则指第九经。此义即为本注疏所述之意。巴利文亦同样记载于注释书和小册子中。
Assaddhamūlakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 无信根本经等注释完毕。
Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 第二品注释完毕。
3. Kammapathavaggo
三、业道品
1-2. Asamāhitasuttādivaṇṇanā1-2. 不定经等注释
§107-108
107-108.Ito paresūti ito dutiyavaggato paresu suttesu. Paṭhamanti paṭhamavagge paṭhamaṃ. Kasmā panettha evaṃ desanā pavattāti āha ‘‘evaṃ vuccamāne’’tiādi.
『此后诸经』者，谓此第二品以后的诸经。『第一』者，谓第一品中的第一经。问：何以此处如此宣说？故言『如是说时』等。
Asamāhitasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 不定经等注释完毕。
3-5. Pañcasikkhāpadasuttādivaṇṇanā3-5. 五学处经等注释
§109-111
109-111.Surāmerayasaṅkhātanti piṭṭhasurādisurāsaṅkhātaṃ pupphāsavādimerayasaṅkhātañca. Majjanaṭṭhena majjaṃ. Surāmerayamajjappamādoti vuccati ‘‘majjati tenā’’ti katvā. Tasmiṃ tiṭṭhantīti tasmiṃ pamāde pamajjanavasena tiṭṭhantīti attho. Sesaṃ tatiyacatutthesu suviññeyyamevāti.
『称为谷酒、果酒』者，谓称为以粉末等所酿之谷酒类，以及称为以花蜜等所酿之果酒类。以令人醉乱之义而称为『醉液』。以『因此而醉』之故，称为『谷酒、果酒、醉液之放逸』。『住于其中』者，谓以放逸之方式住于彼放逸之中，此为其义。其余部分在第三、第四经中甚易了知。
Pañcame tāni padāni saṃvaṇṇetuṃ ‘‘pañcame’’tiādi āraddhaṃ. Tattha pāṇo nāma vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ, taṃ pāṇaṃ atipātenti aticca antareyeva, atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātenti saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghaṃ pātentīti attho. Kāyena vācāya vā adinnaṃ parasantakaṃ. Ādiyantīti gaṇhanti. Micchāti na sammā, gārayhavasena. Musāti atathaṃ vatthu. Vadantīti visaṃvādanavasena vadanti. Piyasuññakaraṇato pisuṇā, pisati vā pare satte, hiṃsatīti attho. Mammacchedikāti etena parassa mammacchedavasena ekantapharusasañcetanā pharusavācā nāmāti dasseti. Abhijjhāsaddo lubbhane niruḷhoti āha ‘‘parabhaṇḍe lubbhanasīlāti attho’’ti. Byāpannanti dosavasena vipannaṃ. Pakativijahanena pūtibhūtaṃ. Sādhūhi garahitabbataṃ pattā ‘‘natthi dinna’’ntiādinayappavattā natthikāhetukaakiriyadiṭṭhi kammapathapariyāpannā nāma. Micchattapariyāpannā sabbāpi lokuttaramaggapaṭipakkhā viparītadiṭṭhi.
在此教法中，所提到的"第五"是指这些词语的解释。此处所讲的"生命"，指的是在世俗上称为生命的生物，在绝对意义上是生气的根本。一旦它们越过了这一点，不经过适当的途径，便会变得痛苦，直接导致瞬间死亡。而这涉及到身体或语言的取消及对他物的剥夺。"基础"即指这些事物被掌握。"邪"是指不正当，含有受到谴责的性质。"虚"则是指不真实的内容。"言说"是指由于不真实而产生的言说。由于亲众的剥夺，所说的"恶言"是指对他人造成伤害的意思。"破坏他人身体的"是通过对他人身体的直接剥夺显现出可怕的语言。"害欲"是指被捕食的欲望，这表明该欲望的本质。"恶意"是指携带恶意。通过隐秘的愤怒使其变得骇人。"实质"是指实际情形，如生物的样态。所有的最终理解，都是因为对事物的错误理解，而与真实的正道背道而驰。
Tesanti kammapathānaṃ. Vohāratoti indriyabaddhaṃ upādāya paññattimattato. Tiracchānagatādīsūti ādi-saddena petānaṃ saṅgaho. Payogavatthumahantatādīhi mahāsāvajjatā tehi paccayehi uppajjamānāya cetanāya balavabhāvato. Yathāvuttapaccayavipariyāyepi taṃtaṃpaccayehi cetanāya balavabhāvavasena appasāvajjamahāsāvajjatā vā veditabbā. Iddhimayoti kammavipākiddhimayo dāṭhākoṭanādīnaṃ viya.
这些是指行为的途径。关于"世俗"，它指的是因感官的束缚而所产生的，分别仅是想象。至于"作为非人"之类的，由于首次接触而显示出的反应取决于条件。因此，在描述反应的强度时，有时被认为属于较为轻微或极端重的范围。"具功德"者是指那些因果成就而拥有良好成果的人，他们在所有这些事情中都具备较强的能力。
Methunasamācāresūti sadāraparadāragamanavasena duvidhesu methunasamācāresu. Tepi hīnādhimuttikehi kattabbato kāmā nāma. Micchācāroti gārayhācāro. Gārayhatā cassa ekantanihīnatāyāti āha ‘‘ekantanindito lāmakācāro’’ti asaddhammādhippāyenāti asaddhammasevanādhippāyena. Gottarakkhitāti sagottehi rakkhitā. Dhammarakkhitāti sahadhammehi rakkhitā. Sassāmikā nāma sārakkhā. Yassā gamane daṇḍo ṭhapito, sā saparidaṇḍā. Bhariyabhāvāya dhanena kītā dhanakkītā. Chandena vasatīti chandavāsinī. Bhogatthaṃ vasatīti bhogavāsinī. Paṭatthaṃ vasatīti paṭavāsinī. Udakapattaṃ āmasitvā gahitā odapattakinī. Cumbaṭaṃ apanetvā gahitā obhaṭacumbaṭā. Karamarānītā dhajāhaṭā. Taṅkhaṇikaṃ gahitā muhuttikā. Abhibhavitvā vītikkamo micchācāro mahāsāvajjo, na tathā dvinnaṃ samānacchandatāya. Abhibhavitvā vītikkamane satipi maggenamaggapaṭipattiadhivāsane purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvato micchācāro na hoti abhibhuyyamānassāti vadanti. Sevanācitte sati payogābhāvo appamāṇaṃ yebhuyyena itthiyā sevanāpayogassa abhāvato. Tathā sati puretaraṃ sevanācittassa upaṭṭhānepi tassā micchācāro na siyā, tathā purisassapi sevanāpayogābhāve. Tasmā attano ruciyā pavattitassa vasena tayo, balakkārena pavattitassa vasena tayoti sabbepi aggahitaggahaṇena ‘‘cattāro sambhārā’’ti vuttaṃ.
关于"两性交往"，是指以常态涉及的伴侣之行为。在所有这些涉及情感的方面，都是值得无视的。如同远期行为是一个值得谴责的行为。"因谴责而下的"者是指因某种性质受到谴责。"佛法的护持"是指因信仰和善行彼此守护的存在。被称为"有主权"，任何阻止其行为的行为都是被认为是危险的。拥有惩罚、被严加限制。"有否定"者是指在提供支持后剥夺所有利益的。即便是在其中类比的时候"虽有所调和，但经过审视"，并不意味着终止行为。即使在有信仰的情况下，若不再执行行为，那么此处没有优势的产生。而通过这种不同的因素分开来，均以三种为目标，经过审慎的考量，才能对此有所理解。
Āsevanamandatāyāti yāya akusalacetanāya samphaṃ palapati, tassā ittarakālatāya pavattiyā anāsevanāti paridubbalā hoti cetanā.
"欠缺易燃性"是指依赖不善的心念所引起的难易状况。由于其在某一时点的发生，而导致显现出不同的反应，因而被谴责为不善的行为。
Upasaggavasena atthavisesavācino dhātusaddāti abhijjhāyatīti padassa parabhaṇḍābhimukhītiādiattho vutto. Tanninnatāyāti tasmiṃ parabhaṇḍe lubbhanavasena ninnatāya. Abhipubbo jhe-saddo lubbhane niruḷhoti daṭṭhabbo. Yassa bhaṇḍaṃ abhijjhāyati, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjātiādinā nayena tattha appasāvajjamahāsāvajjavibhāgo veditabbo. Tenāha ‘‘adinnādānaṃ viyā’’tiādi. Attano pariṇāmanaṃ cittenevāti daṭṭhabbaṃ.
在此教法中，"欲念"指向的自我行为境况的缘故是指任何贪婪的状态。因此，从这些物品的减损上可以察觉到贪欲的性质。那些对此物品感到贪恋的人，拥有较小的善根和较大的最佳成果是因为这样的理解。"这类似于不与物品交换的"，如同前述的。事物如其本相，得到注意。
Hitasukhaṃ byāpādayatīti yo naṃ uppādeti, yassa uppādeti, tassa sati samavāye hitasukhaṃ vināseti. Aho vatāti iminā yathā abhijjhāne vatthuno ekantato attano pariṇāmanaṃ dassitaṃ , evamidhāpi vatthuno ‘‘aho vatā’’ti iminā parassa vināsacintāya ekantato niyamitabhāvaṃ dasseti. Evañhi nesaṃ dāruṇappavattiyā kammapathappavatti.
"损害他人之幸福"意指，任何引发他人痛苦的行为，若未被察觉，会成为他人失去幸福的根源。"真不错"是指如同生成物对此物的极端关系所显示的，通过抚摸触碰而定向思考外界事物的展现。显然，在相似的情景下也得到了充足的理解。由此可见，这样的性质所展现出的行为路径是极为残忍的。
Yathābhuccagahaṇābhāvenāti yathātacchagahaṇassa abhāvena aniccādisabhāvassa niccādito gahaṇena. Micchā passatīti vitathaṃ passati. Samphappalāpo viyāti iminā āsevanassa appamahantatāhi micchādiṭṭhiyā appasāvajjamahāsāvajjatā. Vatthunoti gahitavatthuno. Gahitākāraviparītatāti micchādiṭṭhiyā gahitākārassa viparītatā. Tathābhāvenāti attano gahitākāreneva tassā diṭṭhiyā, gahitassa vā vatthuno upaṭṭhānaṃ ‘‘evametaṃ, na ito aññathā’’ti.
如同因无真正的持取而非持取一样，因真实的持取没有而无常等性质存在的事物，有常等性质的持取。错误的见解者，妄然执见。因杂秽语之流逸，此修持之不精严，致错误见解而生不正当的行为与大恶行为。『物』者，是指被把持的物。持取形态的反转，指的是因错误见见缘持取形态发生反差。因持取形态的不存在，意指仅凭自身所持形态，持见不可他转，或者说对所持之物的摄持即是如此，无有他法。
Dhammatoti sabhāvato. Koṭṭhāsatoti cittaṅgakoṭṭhāsato, yaṃkoṭṭhāsā honti, tatoti attho. Cetanādhammāvāti cetanāsabhāvā eva. Paṭipāṭiyā sattāti ettha nanu cetanā abhidhamme kammapathesu na vuttāti paṭipāṭiyā sattannaṃ kammapathabhāvo na yuttoti? Na, avacanassa aññahetukattā. Na hi tattha cetanāya akammapathattā kammapatharāsimhi avacanaṃ, kadāci pana kammapatho hoti, na sabbadāti kammapathabhāvassa aniyatattā avacanaṃ. Yadā, panassa kammapathabhāvo hoti, tadā kammapatharāsisaṅgaho na nivārito. Etthāha – yadi cetanāya sabbadā kammapathabhāvābhāvato aniyato kammapathabhāvoti kammapatharāsimhi avacanaṃ, nanu abhijjhādīnampi kammapathabhāvaṃ appattānaṃ atthitāya aniyato kammapathabhāvoti tesampi kammapatharāsimhi avacanaṃ āpajjatīti? Nāpajjati, kammapathatātaṃsabhāgatāhi tesaṃ tattha vuttattā. Yadi evaṃ cetanāpi tattha vattabbā siyā? Saccametaṃ. Sā pana pāṇātipātādikāti pākaṭo tassā kammapathabhāvoti na vuttā siyā. Cetanāya hi ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi (a. ni. 6.63; kathā. 539) tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā akusalaṃ kāyakamma’’ntiādivacanato (kathā. 539) kammabhāvo pākaṭo. Kammaṃyeva ca sugatiduggatīnaṃ tatthuppajjanakasukhadukkhānañca pathabhāvena pavattaṃ kammapathoti vuccatīti pākaṭo, tassā kammapathabhāvo. Abhijjhādīnaṃ pana cetanāsamīhanabhāvena sucaritaduccaritabhāvo, cetanājanitapiṭṭhivaṭṭakabhāvena sugatiduggatitaduppajjanakasukhadukkhānaṃ pathabhāvo cāti, na tathā pākaṭo kammapathabhāvoti, te eva tena sabhāvena dassetuṃ abhidhamme kammapatharāsibhāvena vuttā. Atathājātiyakattā vā cetanā tehi saddhiṃ na vuttāti daṭṭhabbaṃ. Mūlaṃ patvāti mūladesanaṃ patvā, mūlasabhāvesu dhammesu desiyamānesūti attho.
所谓法，从本性而言。所谓百类，是指诸心法类别，凡是所有之类别即其义。所谓意法者，特指意的性质。按教义虽有七种修习法，但此处并未谓意在业道中绝对未有，亦未谓七种修习法具备完全无业性。否认他因之说。因业道中非意业道的现象不常存，但业道有时得现，故亦非绝对无业性。若谓因意常有业性不定之说，岂非亦可谓贪等未生意皆有不定业性？不然，此义常为大德所说。若真如此，则意于此亦可说。此理真实。由意语中所言“意者，我说行为”之意，身体意的恶业彰显明显。身业界之造作福祸，此由意发起，即为业道。因贪欲等生，业生成善恶行为，承载苦乐故，此虽非显然业道，应以业道类比表现于阿毗达摩说法中。綜合言之，即非业生，亦非业灭，业作为之道义别。最终要从根本教义讲解，且不应随便联结意与违义业道。
Adinnādānaṃ sattārammaṇanti idaṃ ‘‘pañca sikkhāpadā parittārammaṇā evā’’ti imāya pāḷiyā virujjhati. Yañhi pāṇātipātādidussīlyassa ārammaṇaṃ, tadeva taṃ veramaṇiyā ārammaṇaṃ. Vītikkamitabbavatthuto eva hi viratīti. ‘‘Sattārammaṇa’’nti vā sattasaṅkhātaṃ saṅkhārārammaṇameva upādāya vuttattā na koci virodho. Tathā hi vuttaṃ sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 714) ‘‘yāni sikkhāpadāni ettha ‘sattārammaṇānī’ti vuttāni, tāni yasmā ‘sattoti’ti saṅkhaṃ gate saṅkhāreyeva ārammaṇaṃ karontī’’ti. Ito paresupi eseva nayo. Visabhāgavatthuno ‘‘itthipurisā’’ti gahetabbato sattārammaṇotipi eke. ‘‘Eko diṭṭho, dve sutā’’tiādinā samphappalapane diṭṭhasutamutaviññātavasena. Tathā abhijjhāti ettha tathā-saddo ‘‘diṭṭhasutamutaviññātavasenā’’ti idampi upasaṃharati, na sattasaṅkhārārammaṇataṃ eva dassanādivasena abhijjhāyanato. ‘‘Natthi sattā opapātikā’’ti pavattamānāpi micchādiṭṭhi tebhūmakadhammārammaṇā evāti adhippāyena tassā saṅkhārārammaṇatā vuttā. Kathaṃ pana micchādiṭṭhiyā mahaggatappattā dhammā ārammaṇaṃ hontīti? Sādhāraṇato. Natthi sukaṭadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipākoti hi pavattamānāya atthato rūpārūpāvacaradhammāpi gahitāva hontīti.
所谓不取他人之物者，即戒律中五戒之一。此处辱以“五戒为护持”之解，谓彼戒为远离不善之护持根基。所谓护持为众多基缘的护持，此释不生抵触。且有文献云：所称戒律五条为五十众护持，因其名内含数意，故名护持。不同方之师法此解。在非净分领域，“女众”亦有“辅持”之义。由于闻说不同，生起种种杂论。因贪欲等烦恼生起业道，众生流转受生，执持此见，致大恶根生起论。如何说错误见能成大患恶趣缘起？通说：非善恶业因果业报非现行即断灭之理，理趣具足，故成护持。
Sukhabahulatāya rājāno hasamānāpi ‘‘coraṃ ghātethā’’ti vadanti, hāso pana tesaṃ aññavisayoti āha ‘‘sanniṭṭhāpakacetanā pana nesaṃ dukkhasampayuttāva hotī’’ti. Majjhattavedano na hoti, sukhavedanova. Tattha ‘‘kāmānaṃ samudayā’’tiādinā vedanābhedo veditabbo. Lobhasamuṭṭhāno musāvādo sukhavedano vā siyā majjhattavedano vā, dosasamuṭṭhāno dukkhavedano vāti musāvādo tivedano siyā. Iminā nayena sesesupi yathārahaṃ vedanānaṃ ‘‘lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’tiādinā bhedo veditabbo.
国王虽欢笑戏言‘杀盗于此’，他人以笑为异，谓此‘确有意图之苦’，非中道乐受。此中须辨识诸受之差别。如贪生起为乐感，妄语为乐感或中道，嗔恚为苦感。依此分类，应辨彻受乐苦三类根本区别，如文中所说‘贪为业因之起’等。
Pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlakoti sampayuttamūlameva sandhāya vuttaṃ. Tassa hi mūlaṭṭhena upakārabhāvo dosaviseso, nidānamūle pana gayhamāne lobhamohavasenapi vaṭṭati. Sammūḷho āmisakiñjakkhakāmopi hi pāṇaṃ hanati. Tenevāha ‘‘lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’tiādi (a. ni. 3.34). Sesesupi eseva nayo.
杀生因带愤怒愚痴之二重根本恶缘而为之。其根本缘头为愤怒性质，因根由缘起时甚至有贪愚烦恼并起。即如愚贼、狂蛮之人皆能行杀害，文中谓“贪为业因之起”等。类似理趣同此。
Asamādinnasīlassa sampattato yathāupaṭṭhitavītikkamitabbavatthuto virati sampattavirati. Samādānena uppannā virati samādānavirati. Kilesānaṃ samucchindanavasena pavattā maggasampayuttā virati samucchedavirati. Kāmañcettha pāḷiyaṃ viratiyova āgatā, sikkhāpadavibhaṅge pana cetanāpi āharitvā dassitāti tadubhayampi gaṇhanto ‘‘cetanāpi vaṭṭanti viratiyopī’’ti āha.
未取他人之净戒，为护持应断恶之因缘，故显有自禁行为。依摄持之意起自禁行为，护持所故读戒遂而显现为自持自禁行为。因断烦恼等之解脱道而现行之自禁，为断绝自禁。于此戒理中，关于意业之持有与发展亦论述，谓意在自禁中亦具作用，据此说出“意亦于戒持中生起自禁”之理。
Adussīlyārammaṇā jīvitindriyādiārammaṇā kathaṃ dussīlyāni pajahantīti dassetuṃ ‘‘yathā panā’’tiādi vuttaṃ. Pāṇātipātādīhi viramaṇavasena pavattanato tadārammaṇabhāveneva tāni pajahanti. Na hi tadeva ārabbha taṃ pajahituṃ sakkā tato anissaṭabhāvato.
以恶行之境为缘，或以生命根等诸根为缘，如何能够断除恶行？为明示此理，因此说“如是乃至”等言。以断除杀生等恶行为起始，随之转动起恶之缘境，乃至于此，方能断除恶业。实则不由单凭起恶，便能断除此恶，因其非坚固之故。
Anabhijjhā…pe… viramantassāti abhijjhaṃ pajahantassāti attho. Na hi manoduccaritato virati atthi anabhijjhādīheva tappahānasiddhito.
不贪……等句中，“断除者”意指断除贪欲。实则心不善行而断除，不可能成立；唯有无贪等品质具足，方能成就断除。
Pañcasikkhāpadasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 五学处经等注释完毕。
7. Dasaṅgasuttavaṇṇanā7. 十支经注释
§113
113.Micchattasammattavasenāti ettha micchābhāvo micchattaṃ, tathā sammābhāvo sammattaṃ. Tathā tathā pavattā akusalakkhandhāva micchāsati, evaṃ micchāñāṇampi daṭṭhabbaṃ. Na hi ñāṇassa micchābhāvo nāma atthi. Tasmā micchāñāṇinoti micchāsaññāṇāti attho, ayoniso pavattacittuppādāti adhippāyo. Micchāpaccavekkhaṇenāti micchādiṭṭhiādīnaṃ micchā ayoniso paccavekkhaṇena. Kusalavimuttīti pakatipurisasantarajānanaṃ, guṇaviyuttassa attano sakattani avaṭṭhānanti evamādiṃ akusalapavattiṃ ‘‘kusalavimuttī’’ti gahetvā ṭhitā micchāvimuttikā. Sammāpaccavekkhaṇāti jhānavimokkhādīsu sammā aviparītaṃ pavattā paccavekkhaṇā.
113.所谓邪正依止者，此处邪为邪断，正为正断。如此故，不善的蕴业中流转邪灭，善断亦如是应当观察。实则智慧无邪灭之义。故称“邪智慧”即指邪见等惑乱而生之心。所谓邪分别，即对邪见等以错误不善观察。所谓善解脱，即贤者觉悟，具足善根性，在自己所处处境中住持不退，断除诸恶，故以此为善解脱。正分别者，指禅定解脱等正法所现正直观见。
Dasaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 十支经注释完毕。
Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 第三品注释完毕。
4. Catutthavaggo
4.第四品
1. Catudhātusuttavaṇṇanā一、四界经注释
§114
114.Patiṭṭhādhātūti sahajātānaṃ dhammānaṃ patiṭṭhābhūtā dhātu. Ābandhanadhātūti nahāniyacuṇṇassa udakaṃ viya sahajātadhammānaṃ ābandhanabhūtā dhātu. Paripācanadhātūti sūriyo phalādīnaṃ viya sahajātadhammānaṃ paripācanabhūtā dhātu. Vitthambhanadhātūti dutiyo viya sahajātadhammānaṃ vitthambhanabhūtā dhātu. Kesādayo vīsati koṭṭhāsā. Ādi-saddena pittādayo santappanādayo uddhaṅgamā vātādayo gahitā. Etāti dhātuyo.
114.所谓因缘之根本者，即天然自有法之根本。所谓羁绊之根本者，如同污泥中的水，天然自有法成为羁绊之本。所谓成熟之根本，如太阳使果实成熟，天然自有法成为成熟之本。所谓障碍之根本，第二如是，天然自有法成为障碍之本。诸毛发等有二十根供体，起首为风，风由火等元素所激发而动，此为所谓根本。
Catudhātusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 四界经注释完毕。
2. Pubbesambodhasuttavaṇṇanā二、正觉前经注释
§115
115. Ayaṃ pathavīdhātuṃ nissāya taṃ ārabbha pavatto assādo. Evaṃ pavattānanti evaṃ kāye pabhāvassa pavedanavaseneva pavattānaṃ. Hutvā abhāvākārenāti pubbe avijjamānā paccayasāmaggiyā hutvā uppajjitvā puna bhaṅgupagamanato uddhaṃ abhāvākārena. Na niccāti aniccā addhuvattā, dhuvaṃ niccaṃ. Paṭipīḷanākārenāti udayabbayavasena abhiṇhaṃ pīḷanākārena dukkhaṭṭhena. Sabhāvavigamākārenāti attano sabhāvassa vigacchanākārena. Sabhāvadhammā hi appamattaṃ khaṇaṃ patvā nirujjhanti. Tasmā te ‘‘jarāya maraṇena cā’’ti dvedhā vipariṇamanti. Tenāha ‘‘vipariṇāmadhammā’’ti. Ādīnaṃ vāti pavattetīti ādīnavo, paramakāpaññatā. Vinīyatīti vūpasamīyati. Accantappahānavasena nissarati etenāti nissaraṇaṃ.
115.依于地元素，由此开始转动作苦。所谓转动，即如身上的色泽之转变，感知苦痛。所谓生灭之故，之前无明与业缘合和，故而生起，后因破坏而灭，如上升然后下降止息。非为不变者，实为常变不住之理。所谓受苦之因，即因生灭变化中的苦痛。事物本性中由一时失去而止息。故此诸事随老死而变异两种。称之为“变异法”，因其生起。此为恶，乃至极大抛弃。调伏即涅槃。彻底断除乃解脱。
Sāyaṃ nipannā sabbarattiṃ khepetvā pāto uṭṭhahāma, māsapuṇṇaghaṭo viya no sarīraṃ nissandābhāvato.
傍晚时分，抛弃一切欢乐而安然躺卧，起身如满月之于水器一般，由于身躯无所依止。
Phusitamattesupīti udakassa phusitamattesupi.
所谓接触的分量，即水的接触分量。
Atināmenti kālaṃ. Evaṃ vuttanayena pavattā puggalā etā pathavīdhātuādayo assādenti nāma abhirativasena tattha ākaṅkhuppādanato.
谓时日过甚。如此所说，其流传广泛，众生等对地、界诸种，因贪爱而生起希望而执著。
Abhivisiṭṭhena ñāṇenāti aggamaggañāṇena. Rukkho bodhi ‘‘bujjhati etthā’’ti katvā. Maggo bodhi ‘‘bujjhati etenā’’ti katvā. Sabbaññutaññāṇaṃ bodhi sammā sāmañca sabbadhammānaṃ bujjhanato. Nibbānaṃ bodhi bujjhitabbato. Tesanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Sāvakapāramīñāṇanti sāvakapāramīñāṇaṃ yāthāvato dassanavatthu.
所谓超越之智，乃指南方根本之道的智慧。就如菩提树称“此处觉悟”，道则称“由此觉悟”。全面无碍的智慧即是菩提，真正圣戒是觉知诸法之真理。涅槃为觉悟的最终应得。此等说法属于限定辩论领域。所谓比库波罗蜜智者，即是通达真实教义者。
Akuppāti paṭipakkhehi akopetabbo. Kāraṇatoti ariyamaggato. Tato hissa akuppatā. Tenāha ‘‘sā hī’’tiādī. Ārammaṇatoti nibbānārammaṇato nibbānārammaṇānaṃ lokiyasamāpattīnaṃ abhāvato.
谓不能起忿恨，即对抗境界不生瞋恚。『缘由者』，为圣道。故此他不动火。因此有「此即是……」等说。所谓缘起，是指涅槃境界，涅槃之缘起是世间所难企及的。
Vitthāravasenāti ekekadhātuvasenāti vadanti, ekekissā pana dhātuyā lakkhaṇavibhattidassanavasena. Yanti hetuatthe nipāto, yaṃ nimittanti attho. Assādeti etenāti assādo, taṇhā. Ayaṃ pathavīdhātuyā assādoti ettha ayaṃ-saddo ‘‘pahānapaṭivedho’’ti etthāpi ānetvā sambandhitabbo ‘‘ayaṃ pahānapaṭivedho paṭivijjhitabbaṭṭhena samudayasacca’’nti. Esa nayo sesasaccesupi. Yāti yathāvuttesu assādo ādīnavo nissaraṇanti imesu tīsu ṭhānesu pavattā yā diṭṭhi…pe… yo samādhi, ayaṃ bhāvanāpaṭivedho maggasaccanti vuttanayeneva yojetabbaṃ.
谓详尽无遗，亦谓分别各界而言。就各界而言，依特征差别辨明。谓因缘而言是境，缘起意指该义。所谓渴爱，此处为渴痴。此即地界之渴爱，义可说明为“断除之法”，并且须联系解说“此断除之法需要藉由圣谛的发生”。此法脉络也适于余等谛说。谓如先所论渴爱、苦、离诸境，乃因修行的正见、正定，此为修习之内证，所应结合于圣谛法理中。
Pubbesambodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 正觉前经注释完毕。
3. Acariṃsuttavaṇṇanā三、《我曾行经》注释
§116
116. Yathā yāvatā nissaraṇapariyesanaṭṭhāne ādīnavapariyesanā, evaṃ yāvatā ādīnavapariyesanaṭṭhāne assādapariyesanā sammāpaṭipannassāti vuttaṃ ‘‘acarinti ñāṇacārena acariṃ, anubhavanacārenā’’ti.
116. 正如在终止解脱之所的烦恼观察，进行烦恼观察的过程；同样，在烦恼观察之所进行感受观察，表示已正行此道，故称“行动者依知见而行，不依感受而行”。
Acariṃsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《我曾行经》注释完毕。
4. Nocedaṃsuttavaṇṇanā四、《若无此经》注释
§117
117.Nissaṭātiādīni padāni, ādito vuttapaṭisedhenāti ‘‘nevā’’ti ettha vuttena nakārena. Tenāha ‘‘na nissaṭā’’tiādi. Vimariyādikatenātiādi ca ettha viharaṇapekkhaṇe karaṇavacanaṃ. Dutiyanayeti ‘‘yato ca kho, bhikkhave’’tiādinā vuttanaye. Kilesavaṭṭamariyādāya sabbaso abhāvato nimmariyādikatena cittena. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Tīsūti dutiyādīsu tīsu.
117.“终止”等词，此处说为“非”，即用否定形式表明除去的意义。由此说“非终止”等。这里由“疑惑等”二类表示对修习之所在的关注与保持。所谓第二处，即“而且，诸比库”等表示出来此处。因烦恼轮回的破坏完全不存在，由无破坏心故称“在彼处”等。此处“第三”等表示为第二类始于第三。
Nocedaṃsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《若无此经》注释完毕。
5. Ekantadukkhasuttavaṇṇanā五、《一向苦经》注释
§118
118.Ekanteneva dukkhāti avīcimahānirayo viya ekantato dukkhā eva sukhena avomissā. Dukkhena anupatitāti dukkheneva sabbaso upagatā. Dukkhena okkantāti bahiddhā viya antopi dukkhena avakkantā anupaviṭṭhā. Sukhavedanāpaccayatāya imāsaṃ dhātūnaṃ sukhatā viya dukkhavedanāpaccayatāpi veditabbā, saṅkhāradukkhatā pana sabbattha caritā eva . Sabbatthāti sabbāsu dhātūsu, sabbaṭṭhānesu vā. Paṭhamaṃ sukhaṃ dassetvāpi pacchā dukkhassa kathitattā ‘‘dukkhalakkhaṇaṃ kathita’’nti vuttaṃ.
118.“如同唯一之苦”，谓无间大苦狱犹如单纯的苦，绝无乐味。所谓不与苦相应，即所有感受皆为苦所染。谓“入苦”，外内皆由苦所围困，而不出现非苦的境界。由于依赖乐感受，此处以此诸界的乐性来暗示苦感受亦应知，行蕴皆为苦性，处处皆然。所谓处处，谓在所有界与诸处皆然。即使先示乐，之后仍以“述苦相”为言说。
Ekantadukkhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《一向苦经》注释完毕。
6-10. Abhinandasuttādivaṇṇanā6-10. 欢喜经等之解释
§119-123
119-123. Chaṭṭhasattamesu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vivaṭṭaṃ kathita’’nti vuttaṃ . Tīsu suttesu. Catusaccamevāti cattāri saccāni samāhaṭāni catusaccanti tesaṃ ekajjhaṃ gahaṇaṃ, niyamo pana tabbinimuttassa paramatthassa abhāvato.
119-123. 第六、第七等处论述环轮转。论书中亦称“环轮已论”。指三法印中“真实苦集灭道四圣谛”集成一处，谓四圣谛的总摄；只因对最高义无所分别，故无总摄之规制。
Abhinandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. · 欢喜经等之解释已完结。
Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 第四品之解释已完结。
Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya · 《显扬真义》相应部注释之
Dhātusaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. · 界相应解释中隐义之阐明已完成。