9. Vanasaṃyuttaṃ · 9. 林相应复注
8. Vaṅgīsasaṃyuttaṃ8. 旺基萨相应
1. Nikkhantasuttavaṇṇanā1. 出离经注释
§209
209.Āḷaviyanti āḷavinagarasamīpe. Aggacetiyeti gotamakacetiyādīhi uttamacetiye. Taṃ kira bhūmirāmaṇeyyakabhāvena manuññatāya padhānayuttatādisampattiyā ca itaracetiyehi seṭṭhasammataṃ. Kappattherenāti ‘‘kappo’’ti gottato āgatanāmo thero, sahassapurāṇajaṭilānaṃ abbhantare ayaṃ mahāthero. Ohīnakoti theresu gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhesu vihāre eva avahīnako ṭhito. Tattha kāraṇamāha ‘‘vihārapālo’’tiādi. Samalaṅkaritvāti samaṃ alaṅkārena alaṅkaritvā. Kusalacittaṃ viddhaṃseti pavattituṃ appadānavasena. Etasminti etasmiṃ rāge uppanne. ‘‘Ekasmi’’nti vā pāṭho, ekasmiṃ visabhāgavatthuke rāge uppanne. Dhammo vāti mama citte uppajjanakato añño dhammo vā. Yena kāraṇena paro anabhiratiṃ vinodetvā idāneva abhiratiṃ uppādeyya, taṃ kāraṇaṃ kuto labbhāti yojanā, taṃ kāraṇaṃ natthīti attho, tassa abhāvakāraṇavacanaṃ.
209.所谓阿拉维村，乃在阿拉维城附近。所称阿格迦提耶，是指果德玛所造的诸阿格迦塔等胜利塔。此地因地土幽美、适合人居，且具备供养人们的资质等福德，所以在其他塔中被视为最尊贵。所谓咖巴长老者，乃是因其名“咖巴”而得，以出身族姓称呼。此老者乃千年古老村庄中，错综复杂之族系中的大长老。所谓“无下流”，是指长老们中在村落乞食、入堂所住者，此老乃居于静处无下流者。其因称为“护住住处者”等。所谓“装饰完备”，是指用相同装饰饰饰之。所谓“善心所染”，是指染着善心而发生，借《阿巴陀那》章而传述。此处所言，谓在此种渴爱中产生。亦有《一处生》一种说法，谓一种不纯净处中得渴爱发生。此处“法”，指我心中所生之缘起法或其他法。若能悦嫌恶、除去不悦而生悦，此因从何得？曰不存在此因之说，即否定有此因者。
Anagāriyanti agāravirahato anagāraṃ pabbajjā. Tattha niyuttattā anagāriyaṃ ka-kārassa ya-kāraṃ katvā, pabbajitanti attho. Ādhāvantīti hadayaṃ abhibhavitvā dhāvanti. Uggatānanti uḷārānaṃ puttā. Tenāha ‘‘mahesakkhā rājaññabhūtā’’ti. Uttamappamāṇanti sahassapalaṃ samantāti samantato. Parikireyyunti vijjheyyuṃ. Etasmā sahassāti yathāvuttā dhanuggahasahassato. Atirekatarā anekasahassā. Itthiyo olokanasitalapitaroditasare khipantiyo. Neva maṃ byādhayissanti neva maṃ nijjhāyissanti. ‘‘Byādhayissatī’’ti pāṭhoti vuttaṃ ‘‘cāletuṃ na sakkhissatīti attho’’ti. Dhamme samhīti sake santike patiṭṭhite sāsanadhamme. Tenāha ‘‘anabhiratiṃvinodetvā’’tiādi.
所谓阿那迦丽，指远离有居处者而向无居所者出家的意思。此处“缘起阿那迦丽”，谓谓若干行为之作业而得出家之意。所谓“疾走者”，指用心猛然跨越前进之意思。所谓“俊子”，乃指优越之子孙。由此称曰“大神目，以王权为之者”。所谓极广大，谓千里范围内从四面八方。所谓“环绕”，谓越过、环绕、搜索。此处千数，譬如千弓总数。特别更多则为多千数。女子则为睹望南风及父母所生之子女。谓彼等不会生病且不灭亡。“将生病”一说，为使不能动弹之意。此指法已集会处，即深信、安立之教法。由是谓“悦嫌恶、除去不悦”等。
Magganti ‘‘maggo’’ti vattabbe liṅgavipallāsena vuttaṃ. Tenāha ‘‘so hi nibbānassa pubbabhāgamagggo’’ti.
所谓“道”，即“道理”，这里有语尾变化之说。故云：“彼即涅槃之前行道”。
Nikkhantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 出离经注释完毕。
2. Aratisuttavaṇṇanā2. 不乐经注释
§210
210.Vihāragarukokiresa theroti etena thero attano saddhivihārikaṃ vaṅgīsaṃ ovadituṃ anavasaro. Tena antarantarā tassa cittaṃ rāgo anuddhaṃsetīti dasseti. Sāsane aratinti sīlaparipūraṇe samathavipassanābhāvanāya ca anabhiratiṃ. Kāmaguṇesu ca ratinti pañcasu kāmakoṭṭhāsesu assādaṃ. Pāpavitakkanti kāmasaṅkappaṃ. Sabbākārenāti sabbe tadaṅgavikkhambhanasamucchindanākārena. Yathā mahantaṃ araññaṃ vanathanti, evaṃ mahantaṃ kilesavanaṃ ‘‘vanatha’’nti vuttaṃ.
210.称为住处监督，意指此长老以亲自示现他对教法的信心和修持为引导，毫不延迟地教诲弟子。因而其心中生起强烈、未被抑制的渴爱现象。谓对教法生厌，因不完备戒法而至，同时对止观禅修生厌。以及五欲境界中乐欲生起，其中“恶念”即指欲念的杂乱念头。所谓“诸方面”，指一切贯穿阻碍、打断之状态。例如大森林迦叶所言“森林”，喻指诸烦恼的广大森林。
Pathaviñca vehāsanti bhummatthe paccattavacanaṃ, tasmā pathaviyaṃ ākāse cāti attho. Tenāha ‘‘pathaviṭṭhita’’ntiādi. Jagatīti ca pathaviyā vevacanaṃ. Tenāha ‘‘antopathaviya’’nti. Parijīratīti sabbbaso jaraṃ pāpuṇāti. Samāgantvāti ñāṇena samāgantvāti attho. Tenāha ‘‘mutattāti viññātattabhāvā’’ti.
众生如土地上铺展者，故称地。由地可达天空意。故云“立于地面”等。谓世间以土地为本体，故云“土地之下”者。所谓老朽，指老去衰败之相。所谓“同来”，意为同类、同性质相合。故谓“相等”，指众生之相同本性。
Paṭighapadena gandharasā gahitā ghānajivhānaṃ paṭihananavasena pavattanato. Mutapadena phoṭṭhabbārammaṇaṃ gahitaṃ mutvā gahetabbato. Na lippatīti na makkhīyati.
以手掌拍击香气，以鼻舌击出相反气味之感知。用舌头持取不洁净之物而不沾污、不腐坏。
Saṭṭhi-saddo cha-saddena samānatthoti ‘‘saṭṭhinissitā’’ti padassa ‘‘chaārammaṇanissitā’’ti attho vutto. Puthū adhammavitakkāti rūpavitakkādivasena bahū nānāvitakkā micchāsaṅkappā. Janatāya niviṭṭhāti mahājane patiṭṭhitā. Tesaṃ vasenāti tesampi micchāvitakkānaṃ vasena. Na katthaci ārammaṇe. Kilesavaggagatoti kilesasaṅgaṇikaṃ upagato na bhaveyya, kilesavitakkā na uppādetabbāti attho. Duṭṭhullavacanaṃ kāmapaṭisaṃyuttakathā.
『Saṭṭhi-saddo cha-saddena samānattho』即“六音同于六声”，此处解作“六依止”，对应『chaārammaṇanissitā』的含义。所谓多种不正念，如形念等各种不善念相混杂错乱，因而称为邪见妄思。大众因此止息，故谓社会大众依止于此。所谓“其势”是指这些邪念的势力。同样，邪念绝不应在正境依止。所谓“烦恼类相应”，即不应产生烦恼相应的念头，是不应起的意思。这一句是说棘恶粗言和与欲相关的分别谈论。
Dabbajātikoti dabbarūpo. Nepakkenāti kosallena. Nibbānaṃ paṭiccāti asaṅkhatadhātuṃ ārammaṇavasena paṭicca. Parinibbānakālanti anupādisesanibbānakālaṃ.
『具才性』者，具才之形貌也。『以善巧』者，以熟练之技能也。『缘涅槃』者，以无为界为所缘而缘之也。『般涅槃之时』者，无余涅槃之时也。
Aratisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 不乐经注释完毕。
3. Pesalasuttavaṇṇanā3. 柔和经注释
§211
211.Etesanti etesaṃ mahallakānaṃ. Na pāḷi āgacchati appaguṇabhāvato. Na ca pāḷi upaṭṭhāti, ekāya pāḷiyā sati pāḷigatiyā tathā tathā upaṭṭhānampi nesaṃ natthīti vadati. Na aṭṭhakathāti etthāpi eseva nayo. Sithiladhanitāditaṃtaṃbyañjanabuddhiṃ ahāpetvā uccāraṇaṃ padabyañjanamadhuratā. Atikkamitvā maññati aññe bhikkhū. Hīḷanavasena abhibhavitvā paṭibhānasutena attānaṃ pasaṃsati sambhāveti. Mānassa pavattitāya sahajātanissayādipaccayadhammā taṃsahabhudhammā. Mānavasena vippaṭisārī ahuvā. Mā ahosīti yojanā. Vaṇṇabhaṇananti parehi kiriyamānaṃ guṇābhitthavaṃ. Akhiloti pañcacetokhilarahito. Nissesaṃ navavidhanti navavidhampi mānaṃ kassaci ekadesassapi asesato. Vijjāyāti aggamaggavijjāya. Accantameva samitatāya vūpasamitatāya samitāvī.
211.『彼等』者，彼等年迈者也。经文不来，乃因不熟练之故。经文亦不现前——谓即使有一经文，彼等于经文行进时，亦无如此如此现前之能力。『亦无注疏』者，此处亦同此理。舍弃对松紧等各该文字之认知，发音时之文句清雅甜美也。『超越』者，凌驾于其他比库之上。以轻蔑之势凌驾，以辩才与博学称赞、推崇自身。由于慢之运行，俱生依止等缘之法，乃与慢俱起之法也。『因慢而悔恨』——应连读为『愿勿如此』。『称赞容貌』者，由他人所作之功德赞叹也。『无坚硬』者，离五心坚硬也。『无余之九种』者，即九种慢，对任何人乃至一分，皆无余也。『以明』者，以最上道之明也。『以究竟寂灭，以平息，以止息，故名寂灭者』也。
Pesalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《贝萨喇经》注释完毕。
4. Ānandasuttavaṇṇanā四、《阿难经》注释
§212
212.Rāgoti ettha āyasmato vaṅgīsassa rāgassa uppattiyā kāraṇaṃ vibhāvetuṃ ‘‘āyasmā ānando’’tiādi vuttaṃ. Tanti ānandattheraṃ. Ārammaṇaṃ pariggahetunti kāyavedanādibhedaṃ ārammaṇaṃ satigocaraṃ. Asubhadukkhādito, rūpādiekekameva vā chaḷārammaṇaṃ aniccadukkhādito pariggaṇhituṃ paricchijja jānituṃ. Itthirūpārammaṇeti itthisantāne rūpasabhāve ārammaṇe.
212.『贪』——此处，为阐明具寿梵天王贪生起之因缘，故说『具寿阿难』等语。『彼』者，阿难长老也。『为摄取所缘』者，以念之行境，摄取身受等各别之所缘。从不净、苦等，或各别摄取色等六所缘之无常、苦等，加以划分而了知也。『以女色为所缘』者，以女性相续中色之自性为所缘也。
Nibbāpananti nibbāpayati etenāti nibbāpanaṃ. Vipallāsenāti asubhe ‘‘subha’’nti vipallāsabhāvahetu. Rāgaṭṭhāniyanti rāguppattihetu. Iṭṭhārammaṇanti subhārammaṇaṃ. Ettha ca iṭṭhārammaṇasīsena tattha iṭṭhākāraggahaṇaṃ vadati. Tañhi vajjanīyaṃ. Paratoti avasavattanatthena aññato. Saṅkhārā hi ‘‘mā bhijjantū’’ti icchitāpi bhijjanteva, tasmā te avasavattittā paro nāma, sā ca nesaṃ paratā aniccadassanena pākaṭā hotīti vuttaṃ ‘‘parato passāti aniccato passā’’ti. Kāmaṃ vipassanā saṅkhāranimittaṃ na pariccajati saṅkhāre ārabbha vattanato, yesaṃ pana nimittānaṃ aggahaṇena animittāti gahituṃ arahati, taṃ dassetuṃ ‘‘niccādīnaṃ nimittāna’’ntiādi vuttaṃ. Salakkhaṇa-sāmaññalakkhaṇa-dassanavasena mānassa dassanābhisamayo, vipassanāya pahānābhisamayo. ‘‘Maggenā’’ti vadanti, maggeneva pana asammohato pariññāpaṭivedhavasena dassanābhisamayo, pahānapaṭivedhavasena pahānābhisamayo. Rāgādisantatāyāti rāgādīnaṃ samucchedavasena paṭippassaddhivasena vūpasametabbato santabhāvena.
『熄灭』者，以此而熄灭，故名『熄灭』也。『由颠倒』者，以于不净中执为『净』之颠倒相故也。『贪生起之因』者，贪生起之缘也。『可意所缘』者，净妙之所缘也。此处以『可意所缘』为首，实乃说于彼处执取可意之相。此乃应当回避者也。『从他』者，以不自在之义而言为『异』也。盖诸行虽欲『勿坏』而仍坏，故彼等不自在，名为『他』；而彼等之他性，以见无常而得显现，故说『以从他观之』者，即『以无常观之』也。固然，观之所缘并非舍弃行相，乃因观以诸行为对象而运行；然就不执取某些相之义，应当执取为『无相』，为示此义，故说『常等之相』等语。以见自相与共相，为慢之见现观；以观，为舍断现观。有说『以道』，然实以道，就不迷惑故，以遍知现观之义为见现观，以舍断现观之义为舍断现观也。『以贪等之寂静性』者，以贪等应以断除之势、以平息之势而止息，故具有寂静之性也。
Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《阿难经》注释完毕。
5. Subhāsitasuttavaṇṇanā五、《善说经》注释
§213
213. Aṅgīyanti hetubhāvena āgamabhāvena avayavabhāvena vā ñāyantīti aṅgāni, kāraṇāni, avayavā vāti āha ‘‘aṅgehīti kāraṇehi, avayavehi vā’’ti. Viratiyo subhāsitavācāya pubbaṃ patiṭṭhitā hontīti musāvādāveramaṇiādayo tassā visesahetūti āha ‘‘musāvādā…pe… kāraṇānī’’ti. Yasmā ariyavohārā visesato cetanāsabhāvā, tasmā vacīsucaritasamudāyassa saccavācādayo aṅgabhūtāti āha ‘‘saccavacanādayo cattāro avayavā’’ti. Nissakkavacananti hetumhi nissakkavacanaṃ. Tenāha ‘‘samanuāgatā pavattā’’ti. Vācā hi tāya viratiyā sammā anurūpato āgatā pavattāti ‘‘samannāgatā’’ti vuccati. Karaṇavacananti sahayoge karaṇavacanaṃ. Tenāha ‘‘yuttā’’ti. Sahajātāpi hi cetanā yathāsamādinnāya viratiyā sammā anurūpato yuttāti vattuṃ arahati.
213.『支』者，以因之性、来源之性或部分之性而得知，故名『支』，即『因』或『部分』，故说『以支』者，即『以因、以部分』也。离绝语等，先立足于善说语，故为彼之殊胜因，故说『离妄语……等，为其因缘』也。由于圣言辞特别以思为自性，故真实语等，为善口行聚之支分，故说『真实语等四者为其部分』也。『离格之言辞』者，于因义中用离格之言辞，故说『具足、现行』也。盖语以彼离绝正当随顺而来、而行，故称『具足』也。『具格之言辞』者，于伴随之义中用具格之言辞，故说『相应』也。盖俱生之思，亦可说正当随顺于如法所受之离绝而『相应』也。
Samullapanavācāti saddavācā, sā vuccatīti vācā nāma. Viññatti pana vuccati etāyāti vācā nāma, tathā virati cetanāvācā. Na sā idha adhippetāti sā cetanāvācā viññattivācā viya idha imasmiṃ sutte na adhippetā ‘‘subhāsitā hotī’’ti vacanato. Tenāha ‘‘abhāsitabbato’’ti. Suṭṭhu bhāsitāti sammā ñāyena bhāsitā vacīsucaritabhāvato. Atthāvahatanti hitāvahakālaṃ pati āha. Kāraṇasuddhinti yonisomanasikārena kāraṇavisuddhiṃ. Dosābhāvanti agatigamanādidosābhāvaṃ. Rāgadosādivinimuttañhi taṃ bhāsato anurodhavirodhavivajjanato agatigamanaṃ dūrasamugghāṭitamevāti. Anuvādavimuttāti apavādavirahitā. Sabbākārasampattiṃ dīpeti, asati hi sabbākārasampatiyaṃ anuvajjatāpi.
所谓喧嚣之语，即是声音语言，称之为“语”。而意念显现，则称为意念语言，亦称意愿言辞。在此经中，意愿语言非指命令之意愿言辞，故未直接言明“善说已起”。基于此，有所谓“应当说”的教诲。所谓善说，是正确智慧所言，出于语辞清净而行为纯洁。所谓能导引利益者，谓为有益之时。所谓因缘清净，是指基于明智审慎而因缘之净。所谓无烦恼，是由断除来往所致之无烦恼。所谓断除贪嗔痴等烦恼，是因此言辞对抗或顺从之观察所致，断除烦恼最精微且难启示。所谓远离误解，非执论妄言。所谓无诋毁，是指没有恶口谤毁。所谓涵盖一切功德，是谓若无一切功德，亦不会有说法的存在。
Kiñcāpi pubbe dhammādhiṭṭhānā desanā āraddhā, puggalajjhāsayato pana puggalādhiṭṭhānāya…pe… vacanametaṃ. Kāmañcettha ‘‘aññataraniddosavacana’’nti avisesato vuttaṃ, ‘‘dhammaṃyeva bhāsatī’’tiādinā pana adhammadosādirahitāya vācāya vuccamānattā idhāpi subhāsitā vācā adhippetāti. ‘‘Subhāsitaṃyevā’’ti avadhāraṇena nivattitaṃ sarūpato dasseti ‘‘no dubbhāsita’’nti iminā. Tenāha ‘‘tasseva vācaṅgassa paṭipakkhabhāsananivāraṇa’’nti. Paṭiyogīnivattanattho hi eva-saddo, tena pisuṇavācāpaṭikkhepo dassito. ‘‘Subhāsita’’nti vā iminā catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ gahitanti ‘‘no dubbhāsitanti iminā micchāvācappahānaṃ dīpetī’’ti vuttaṃ. Sabbavacīsucaritasādhāraṇavacanañhi subhāsitanti. Tena parabhedanādikaṃ asabbhādikañca bodhisattānaṃ vacanaṃ apisuṇādivisayanti daṭṭhabbaṃ. Bhāsitabbavacanalakkhaṇanti bhāsitabbassa vacanassa sabhāvalakkhaṇaṃ dīpetīti ānetvā sambandho. Yadi evaṃ nanu abhāsitabbaṃ paṭhamaṃ vatvā bhāsitabbaṃ pacchā vattabbaṃ yathā ‘‘vāmaṃ muñca, dakkhiṇaṃ gaṇhā’’ti āha ‘‘aṅgaparidīpanatthaṃ panā’’tiādi.
早先诸法根基之宣说，乃由众生心所立，此谓以众生之根基为本的言说。此处特别指出，某些言语带有非恶意之别示，谓“唯说法而已”。故此处的善说语，实指无乖逆邪恶言语的称谓。以“唯是善说”之把握，斩断“不善说”之意，表明语句本质上无恶意。故而称之为反论语阻止不正说法，是为破除恶口妄语之意。以“善说”此词，涵盖四种善行语言，表明“非恶说”宣扬戒除邪言。整体上，善行语言乃普遍言说。由此可见其旨意在于区别良言与不良言，诸菩萨语皆示范非恶之言。所谓应说话语之特征，是照明应说言语之本质。如若先称为“非应说”，继而称“应说”，如同俗语所言“放弃左手，握持右手”，其意在于昭示各部分之亮明。
Paṭhamenāti ‘‘subhāsita’’nti padena. Dhammato anapetanti attano paresañca hitasukhāvahadhammato anapetaṃ. Mantāvacananti mantāya pavattetabbavacanaṃ. Paññavā avikiṇṇavāco hi na ca anatthāvahaṃ vācaṃ bhāsati. Itarehi dvīhīti tatiyacatutthapadehi. ‘‘Imehi khotiādīnīti karaṇe etaṃ upayogavacana’’nti keci. Taṃ vācanti yathāvuttaṃ caturaṅgikaṃ. Yañca vācaṃ maññantīti sambandho. Aññeti ito bāhirakā ñāyavādino akkharacintakā ca. ‘‘Paṭiññāhetuudāharaṇūpanayanigamanāni avayavā vākyassā’’ti vadanti. Nāmādīhīti nāmākhyātapadehi. Liṅgaṃ itthiliṅgādi vacanaṃ ekavacanādi. Paṭhamādi vibhatti atītādi kālaṃ. Kattā sampadānaṃ apādānaṃ karaṇaṃ adhikaraṇaṃ kammañca kārakaṃ. Sampattīhi samannāgatanti ete avayavādike sampādetvā vuttaṃ. Taṃ paṭisedhetīti taṃ yathāvuttavisesampi vācaṃ ‘‘imehi kho’’ti vadanto bhagavā paṭisedheti. Kho-saddo hettha avadhāraṇattho. Tenāha ‘‘avayavādī’’tiādi. Yā kāci asabhāvaniruttilakkhaṇā. Sā milakkhubhāsā. Sīhaḷakenevāti sīhaḷabhāsāya pariyāpannena vacanena. Arahattaṃ pāpuṇiṃsūti saṃsāre ativiya sañjātasaṃvegā tannissaraṇe ninnapoṇamānasā hutvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇiṃsu.
首则用“善说”一词。谓法之无损，既利己又利他，能带来安乐。所谓智者言语，即有智慧且不贪卖之语，不说无利之言语。对他人而言，第二及第三第四词句具此义。谓“此”等词，是语句构成之用。此谓语言结构的四个部分。谓“是语”等连词，谓是语义关系。外部称为见解论者及文字译者。谓言“语句由主谓宾举例说明构造成分语句”，即名词等说法。谓性别如阴阳词汇单数词等。谓首词属格，谓时间如过去等。谓行为之执行者、作用场所、行为及其工具。谓被具备即这些成分结合为语句。谓弃绝者，即对成分语句之否定。谓佛陀如此说时以“此”等词加以否定。谓“成分论者”等语，标明不良言语之特征。谓此为含混粗鄙之言，有如锡兰语。谓得阿拉汉，则因超越世间烦恼之极大怖惧，淡漠无欲，热念观察，从而于修道次第证得阿拉汉。
Pātova phullitakokanadanti pātova saṃphullapadumaṃ. Bhijjiyateti nibbhijjiyati nibbhiggo jāyati. Manussattaṃ gatāti manussattabhāvaṃ upagatā.
谓如莲花盛开般，抑或如满开的莲花。谓湿润生长，谓滋长。谓“入人道”者，谓入于人道身体境界。
Buddhantareti buddhuppādantare dvinnaṃ buddhuppādānaṃ antarā. Tadā hi paccekabuddhānaṃ sāsane, na buddhasāsane dippamāne.
谓佛之间，指两佛出现的间隔期间。彼时，声闻辟支佛尚存教法，非佛陀教法现显之时。
Jarāya parimadditanti yathā hatthacaraṇādiaṅgāni sithilāni honti, cakkhādīni indriyāni savisayaggahaṇe asamatthāni honti, yobbanaṃ sabbaso vigataṃ, kāyabalaṃ apagataṃ, satimatidhitiādayo vippayuttā, pubbe attano ovādapaṭikarā puttadārādayopi apasādakā, parehi vuṭṭhāpanīyasaṃvesanīyatā punadeva bālabhāvappatti ca honti, evaṃ jarāya sabbaso vimadditaṃ. Etanti sarīraṃ vadati. Milātachavicammanissitanti jiṇṇabhāvena appamaṃsalohitattā milātehi gatayobbanehi dhammehi sannissitaṃ. Ghāsamāmisanti ghāsabhūtaṃ āmisaṃ maccunā gilitvā viya patiṭṭhapetabbato. Kesalomādinānākuṇapapūritaṃ. Tato eva asucibhājanaṃ etaṃ. Sabbathāpi nissāratāya kadalikkhandhasamaṃ.
谓因衰老而软弱，如手足诸肢皆松弛无力，诸根眼耳等亦由于无法持握而无用。青春全然消逝，身体力量丧失，心智散乱等显现。曾违抗自身劝导，且子女亦不敬重，彼此相斗，复返无知状态，如得少年般。此谓因衰老所致之全面软弱。谓依赖糜烂腐败之内脏，以年迈之体入病态。谓满头白发，由多病痛所困。由此而食肮脏不洁之物。谓经常处于无依状态，如同泥沼一般。
Anucchavikāhīti sammāsambuddhassa anurūpāhi. Na tāpeyyāti cittañca kāyañca na tāpeyya. Tāpanā cettha sampati āyati ca visādanā. Na bādheyyāti ‘‘nābhibhaveyyā’’ti padassa atthadassanaṃ. Apisuṇavācāvasenāti sabbaso pahīnapisuṇavācatāvasena. Pāpānīti lāmakāni nikiṭṭhakāni. Tenāha ‘‘appiyānī’’tiādi. Anādāyāti aggahetvā.
『依次解释』者，谓与正自觉者(佛陀)相应。『不能苦恼』意指心与身皆不为苦恼所动。此处言苦恼者，是指无明及其引生的忧郁消沉。『不妨碍』解释『不可发生』一词的义理。『恶语终止』谓完全断除一切恶口之业因缘。『恶者』指下等轻贱之恶行，故云『恶劣』等。『不接受』则为拒斥、回避之意。
Sādhubhāvenāti niddosamadhurabhāvena. Amatasadisāti sadise tabbohāroti, kāraṇe vāyaṃ kāriyavohāroti āha ‘‘nibbānāmatapaccayattā vā’’ti. Paccayavasena hi sā tadā dassanappavatti. Cariyāti cārittaṃ. Porāṇā nāma paṭhamakappikā, buddhādayo vā ariyā.
『善良本性』谓无瞋恚及柔和之情怀。『安乐去恶』指以适当手段应行善法，是因缘所致，故言『生灭因缘』。『行为』即行为端正。『古代』者，盖指最初的蜂窝，比库佛及圣众等。
Patiṭṭhitāti niccalabhāvena aṭṭhiṃ katvā paccayāyattabhāvato avisaṃvādanakā. Ubhayathā paṭipattiṃ āha ‘‘attano ca paresañca atthe patiṭṭhitā’’ti. Atthe diṭṭhadhammikasamparāyikādihite patiṭṭhitattā eva dhamme avihiṃsādidhamme patiṭṭhitā. Anuparodhakaranti etena hitapariyāyoyaṃ attha-saddoti dasseti. Dhammikanti dhammato anapetaṃ, atthadhammūpasaṃhitaṃ vā.
『住于』谓以坚定不变之心建立，作骨架不摇动之义。又称双方行止，谓自己与他人利益之所在。所住者，以所见法及同趣和合之利法为根基，如无害法等。『防止』此义谓维护利益，此语法义也。『善法』为法之内涵，或作法理。
Nibbānappattiyāti nibbānappattiyatthaṃ. Dukkhassa antakiriyāya antakaraṇatthaṃ. Yasmā buddho khemāya bhāsati, tasmā khemuppattihetuyā khemā, tasmā sā sabbavācānaṃ uttamāti evampettha attho daṭṭhabbo. Mantāvacanavasenāti sabbadosarahitavasena.
『涅槃之得』是涅槃得成之处境。谓为断尽苦之最终作用而成就。因佛陀宣说安稳法，故此安稳得成之因而安稳，此为一切语辞中最高义理，应以此义理观之。『劝说语辞诀』意指无忧虑无恶染之劝说语。
Subhāsitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《善说经》注释完毕。
6. Sāriputtasuttavaṇṇanā六、《沙利子经》注释
§214
214. Vākkaraṇacāturiyato vacanaguṇahetūnaṃ pūriyā pūre bhavāti porī, tāya poriyā. Tenāha ‘‘akkharādiparipuṇṇāyā’’ti. Avibaddhāyāti pittādīhi na vibaddhāya anupaddutāya. Tenāha ‘‘apalibuddhāyā’’tiādi. Niddosāyāti atthato byañjanato vigatadosāya. Akkhalitapadabyañjanāyāti agalitapadabyañjanāya, atthassa viññāpaniyāti diṭṭhadhammikādiatthassa bodhane pariyattāya. Bhikkhunanti gāthāsukhatthaṃ rassaṃ katvā vuttaṃ.
214.『四种语音者』因口说言辞充满功德故称为满盈者，此为满盈之义。谓字音不杂乱、不混浊故称不缠绕。故此谓不愚暗者等。『无恶俗』者，言本意平顺无恶意。『字母发音整齐』者，谓发音正确，无颠倒杂乱。此理旨在显明法义等义理。关于比库之义，一首诗言其清净美好。
‘‘Saṃkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsatī’’ti nayidaṃ paṭhamaṃ uddisitvā tassa atthassa kittanavasena pavattitaṃ vacanaṃ sandhāya vuttaṃ. Sā hi vitthāradesanā eva hoti. Yā pana desanā kadāci dhammapaṭiggāhakānaṃ ajjhāsayavasena saṃkhitteneva dassetvā nikkhipati, yā ca kadāci vitthārena, tadubhayaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘cattārimānī’’tiādi. Sabhāvamadhuro paccayavasena madhurataro hotīti dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Vividhākāraṃ katvā dhammaṃ kathetuṃ paṭibhātīti paṭibhānaṃ, desanāpakārañāṇaṃ. Tenāha ‘‘samuddato’’tiādi. Odahantīti avajānanavasena gamenti.
『简略而宣说，详尽而表达』，谓此是第一义之说，依其义理广为传播。其详述者是。若以三皈依之心简略表述，便收藏于心；或详述之，二者并行。故此例«四重»等语。其本性纯良，乃以因缘而增益，故谓更甘甜，举«如是»等表示。摄归为多种形态以便分别说法，此为说法之理。例«海起»等语。谓轻慢时显现。
Sāriputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 沙利子经注释已毕。
7. Pavāraṇāsuttavaṇṇanā7. 自恣经注释
§215
215.Tasmiṃ ahūti tasmiṃ ahanīti āha ‘‘tasmiṃ divase’’ti. Anasanenāti sabbaso āhārassa abhuñjanena. Sāsanikasīlena bāhirakaanasanena vā upetā hutvāti yojanā. Vā-saddena khīrapānamadhusāyanādīnipi saṅgaṇhāti. Pakārehi diṭṭhādīhi vāreti kāyakammādike sarāpeti gārayhe karoti etāyāti pavāraṇā, paṭipattivisodhanāya attano attano vajjasodhanāya okāsadānaṃ. Yasmā yebhuyyena vassaṃvuṭṭhehi kātabbā esā visuddhidesanā, tasmā vuttaṃ ‘‘vassaṃvuṭṭhapavāraṇāya. Visuddhipavāraṇātipi etissāva nāma’’nti. Tadā tassa bhikkhusaṅghassa tuṇhībhāvassa anavasesatāyapi vaṇṇaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘tuṇhībhūta’’nti vuttanti āha ‘‘yato yato…pe…natthī’’ti. Hatthassa kukkuccatā asaṃyamo asampajaññakiriyā hatthakukkuccaṃ. Tathā pādakukkuccaṃ veditabbaṃ, vā-saddo avuttavikappattho, tena tadaññesamabhāvo vibhāvitoti daṭṭhabbaṃ.
关于“那时”有言“在那时”。“在那日”是说当天。“不食”者，完全不食用一切食物。由持守戒律的行为、或由外在规定亦如断食，视为禁止之意。以“小节之音”还包括戒律中禁止饮用牛乳、蜜等。“方式”等则指现见之种种阻止行为，此等行为能阻止如身体行为等，使之软弱，起搅扰作用，谓之“请戒”，以使自净其行，净其戒律，去其缺漏。正如经中所说，诸多者于比库雨季安居之时应当所为者，这即为净戒之说，故称“雨季安居请戒，亦名净戒请戒”。当时，出家比库团体在安静守静上，亦无缺漏，巴利语称为“守静”。且言“凡何处……不复有”者。手部的忧患是指无约束、无明觉的手部忧患行为；同样脚部忧患亦应察知。戒律中还禁用异声招呼，表明当时此欲求不可，务须明知察辨，不可轻忽，此为显见之事。
Pañcapasādehīti pañcavaṇṇehi pasādehi. Vossaggattho yathāruci kiriyāya vossajjanaṃ. Pucchanattheti paṭikkhepamukheneva pucchanatthe nakāro, me kiñci kiriyaṃ vā vācasikaṃ vā na garahatha, kiṃ nu garahatha kāyavācāhīti attho. Keci ‘‘dvārānevā’’ti dvārasīsena dvārappavattacariyaṃ vadanti. Visuddhipavāraṇāya adhippetattā yena pavāritaṃ, teneva visuddhīti ñāyati, yena na pavāritaṃ. Kiṃ nu taṃ avisuddhanti siyā kassaci puthujjanassa āsaṅkā? Tannivāraṇatthamāha ‘‘no aparisuddhattā’’ti. Manodvāraṃparisuddhaṃ asucikārakaupakkilesānaṃ dūrīkatattā. Idāni etarahi buddhakāle. Etthāti manodvāraparisuddhiyaṃ.
“五重庄严”者，谓以五种颜色庄严身业。所谓“放弃”，是指按顺意进行放弃之事。“提问之意”如同反问，问“莫非你不要做任何行为与口语吗？为何不接受身体与口语？”这里有些人以“从门进入”为说法，比喻入门行为。至于“净戒请戒”，是指由特定权威所禁止的戒律，由此得名“净戒”。若非禁止，则称为“不净”，但对此常人尚有所疑虑，故云“不净即是不周全”。这里“思维门户纯净”，意指远离不净行为及污染之心。如今是佛世时代，由此称为此义。
Kāyavacīsamācāraparisuddhiyā paveditāya manosamācāraparisuddhi atthato paveditāva hotīti ‘‘kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā’’iccevāha. Tathā hi vuttaṃ ‘‘kāyikaṃ vā vācasikaṃ vāti idaṃ catunnaṃ arakkhiyataṃ sandhāya thero āhā’’ti. ‘‘Bhikkhave, pavāremi vo’’ti bhikkhusaṅghavisayattā pavāraṇāya tattha bhikkhusaṅghena vattabbaṃ paṭivacanaṃ dento dhammasenāpati ‘‘bhikkhusaṅghassa bhāraṃ vahanto’’ti vutto. Tenāha ‘‘na kho mayaṃ, bhante’’tiādi. Arakkhiyānīti parānuvādato na bhāyitabbāni suparisuddhabhāvato.
身体与语言行为的纯净，为心行为纯净之所护持，意即“身体或语言行为”从此四者防护团体之说。正如所说“‘身体或语言’是以此四种之保护为缘，由长老所告”。“比库们，我为你们请戒”，此在比库团体主题的请戒中，由戒法长官给予回应，有言“比库团体担当此重任”。戒长又答曰“非吾等所为”，此等防护之事自不应畏惧，也不应恐惧外传。
‘‘Anuppannassā’’ti idaṃ adhippāyikavacananti tadadhippāyaṃ vivaranto ‘‘kassapasammāsambuddhato paṭṭhāyā’’tiādimāha. Kassapasammāsambuddhatoti vibhatte nissakkaṃ, tasmā kassapasammāsambuddhato oranti atthoti. Aññenāti ito bhagavato aññena. Anuppāditapubbassāti parasantāne na uppāditapubbassa. Sasantāne pana paccekabuddhānaṃ vasena na uppāditoti na sakkā vattuṃ. Samanuāgatāti sammā anu upagatā. Bhagavato sīlādayo guṇāti buddhabhūtassa guṇā adhippetāti āha ‘‘arahattamaggameva nissāya āgatā’’ti. Sabbaguṇāti dasabalañāṇādayo sabbe buddhaguṇā. Bhanteti ettha itisaddo ādiattho. Tena ‘‘imesaṃ pana…pe… vācasikaṃ vā’’ti yāvāyaṃ pāḷipadeso, taṃ sabbaṃ gaṇhāti. Tenāha ‘‘idaṃ thero…pe… pavārento āhā’’ti.
“未发生者”是观语，由其表现详细解说，如“由迦萨帕正觉者所立”为起由。因“迦萨帕正觉”既清楚明白，故称“由迦萨帕正觉以立”。“他者”乃谓除世尊外之意。“非由过去所生”，是指未由前世乃至前前世产生。后生之辈如辟支佛虽有前生，不属此列，故不可说。所谓“正随来”，是指具正定觉者随法而来。世尊之德行诸种为佛亲证之德，因此称“唯依阿拉汉果期而来”。全部德行指十种福德、七种智慧等，皆是佛所有之德。“尊者”是此意起首词。正如经文所说“此位长老……奉行此请戒”，此由巴利文表达涵摄。
Yaṃ attano puññānubhāvasiddhaṃ cakkaratanaṃ nippariyāyato tena pavattitaṃ nāma, na itaranti paṭhamanayo vutto. Yasmā pavattitasseva anupavattanaṃ, paṭhamanayo ca taṃsadise tabbohāravasena vuttoti taṃ anādiyitvā dutiyanayo vutto. Dasavidhanti antojanasmiṃ, balakāye rakkhāvaraṇaguttiyā saṃvidhānaṃ, khattiyesu anuyuttesu, brāhmaṇagahapatikesu, negamajānapadesu, samaṇabrāhmaṇesu, migapakkhīsu adhammacārapaṭikkhepo, adhanānaṃ dhanānuppadānaṃ, samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchananti evaṃ dasavidhaṃ. Tattha gahapatike pakkhijāte ca visuṃ katvā gahaṇavasena dvādasavidhaṃ. Cakkavattivattanti cakkavattibhāvāvahaṃ vattaṃ. Yasmā yāthāvato pavattitaṃ, tadanurūpakaṃ pana ñāyena yuttakena pavattitaṃ nāma hotīti āha ‘‘sammā nayena hetunā kāraṇenā’’ti. Ubhatobhāgavimuttāti ubhayabhāgehi ubhayabhāgato vimuttāti ayamettha atthoti dasseti ‘‘dvīhi bhāgehi vimuttā, arūpā…pe… nāmakāyato’’ti iminā. Tevijjādibhāvanti tevijjachaḷabhiññacatuppaṭisambhidabhāvaṃ. Paññāvimuttā hi taṃ tividhaṃ appattā kevalaṃ paññāya eva vimuttā.
“谓其如真实轮宝，未曾践行者已开始运转之名，不以他物同名”，这是初说。因其自始运转，不再有第二，初说之意即是如是。又有第二说，“十有种类”，指念诵之时、护卫行为、军属保护、贵族之侍从、婆罗门、平民、游方者等，还有无不义行为之迁移、财富无恶起因之传授、向僧乞问等共计十种。婆罗门家族中，贵族出身后作十二种家务及办理家业的事，此亦含其中。所谓“轮王作用”，即具轮王相之行为。由初之正行而显现，合于正理且正确的行止称为持戒开始。所谓“二方解脱”，即于两方面得解脱，这里指远离身名称相等色法等烦恼。所谓“三明通”为三种高明的智慧互相穿透且通达之义。唯有智慧得之此中三种以上者，称为真智慧解脱。
Visuddhatthāyāti visuddhipavāraṇatthāya. Saṃyojanaṭṭhena saṃyojanasaṅkhāte ceva bandhanaṭṭhena bandhanasaṅkhāte ca. Vijitasaṅgāmanti yathā rāgādayo puna na sīsaṃ ukkhipanti, evaṃ ariyamaggasenāya vasena vijitasaṅgāmaṃ. Tenāha ‘‘vijitarāgadosamohasaṅgāma’’nti. Mārabalassāti mārasenāya, mārassa vā sāmatthiyassa. Veneyyasatthanti vinetabbajanasamūhaṃ. Sakaṭādisatthasabhāgato vineyyova satthoti taṃ veneyyasatthaṃ. Sīlasārādiabhāvato antotuccho.
“为净之义”者，为净戒请戒之目的。这里“烦纶”原指烦恼之聚合，亦指束缚，与“锁链”二词有同义。所谓“已征服之战”，譬如贪嗔等烦恼不再举头，犹如胜利军团为阿里耶圣道队伍之称故。由此故称“胜贪嗔痴之战”。“魔力”者，为魔王之军力或魔王自身力量。所谓“应除者”，是指应当破除戒行之恶众。此乃“应除之意”。又言戒律精要等皆属高举第一等者。
Pavāraṇāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 自恣经注释已毕。
8. Parosahassasuttavaṇṇanā8. 过千经注释
§216
216. Sahassato paraṃ aḍḍhateyyabhikkhusataṃ tadā bhagavantaṃ payirupāsatīti āha ‘‘parosahassanti atirekasahassa’’nti. Nibbāne kutoci bhayaṃ natthīti kutocipi kāraṇato nibbāne bhayaṃ natthi asaṅkhatabhāvena sabbaso khemattā. Tenāha bhagavā – ‘‘khemañca vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi khemagāminiñca paṭipada’’ntiādi (saṃ. ni. 4.379-408). Na kutoci bhayaṃ etasmiṃ adhigateti akutobhayaṃ, nibbānaṃ. Tenāha ‘‘nibbānappattassā’’tiādi. Vipassito paṭṭhāyāti amhākaṃ bhagavato nāmavasena isīnaṃ sattamabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Te hi tattha tattha sutte bahuso kittitā. Isīnanti vā paccekabuddhasāvakabāhirakaisīnaṃ sattamo uttaro seṭṭhoti attho.
第216节。超过千比库的那时，有人向世尊顶礼，称‘‘超过千’’为多千。又说涅槃处无有恐惧，且因缘无别，涅槃本质无恐无碍，一切安稳无忧。对此，世尊说：『比库们，我将为汝等宣说安稳法及通向安稳之道』等语（见增支部4.379-408）。涅槃非他处恐怖，乃因无恐之故，是为无量安乐故，故称涅槃为无恐。故世尊说‘‘涅槃现前’’等。这里的‘‘觉察’’是指为展示我们世尊之名义，说明圣者第七果境界，此意已多处经典中屡见称颂。所谓圣者者，是指辟支佛、外持辟支佛弟子等圣者中，最高第一者也。
Aṭṭhuppattivasenāti kāraṇasamuṭṭhānavasena. Tadassa aṭṭhuppattiṃ vibhāvetuṃ ‘‘saṅghamajjhe’’tiādi vuttaṃ. Paṭibhānasampannavācāya aññe īsati abhibhavatīti vaṅgīso. Tenāha ‘‘paṭibhānasampatti’’ntiādi.
「成因」者，意为因缘所生。为阐明此成因，有经文称为‘‘在僧团之中’’等语。有能善答辩者以“能答辩之巧语”超越他人，故曰“能答辩胜德”等。
Kilesummujjanasatānīti rāgādikilesānaṃ rajjanadussanādinayehi savisaye ayoniso uṭṭhānāni. Yadi anekāni satāni, atha kasmā ‘‘ummaggapatha’’nti? Vuttanti āha ‘‘vaṭṭapathattā pana patha’’nti. Rāgadosamohamānadiṭṭhivasena rāgakhilādīni pañcakhilāni. Vibhajantanti vibhajanavasena kathentaṃ. Vibhajitvāti ñāṇena vivecetvā.
「烦恼燃烧百种」者，乃指由贪等烦恼所起的诸如瞋恚、恶见等烦恼炽盛燃烧。如若称为“百种”，复何故称“燃烧之路”呢？答曰：此燃烧之路犹如圆周之路。由贪、嗔、痴等五恶门分为五大类，逐一分别述说。谓分别者，即以智慧分别觉察之义。
Amateakkhāteti amatāvahe dhamme desite. Dhammassa passitāro saccasampaṭivedhena. Asaṃhīrā diṭṭhivātehi.
「在不死法中宣说」者，谓宣讲不灭常住之法。此法以真实洞见为明灯。无有幼稚颠倒之见。
Ativijjhitvāti paṭivijjhitvā. Atikkamabhūtanti atikkamanaṭṭhena bhūtaṃ. Dasaddhānanti dasannaṃ upaḍḍhānaṃ. Tenāha ‘‘pañcanna’’nti. Jānantenāti dhammassa sudullabhataṃ jānantena.
「超越认识」者，谓已超出常见认识状态。所谓超越者，即超越常认知界限之谓。十多种障碍，即十种业障。对此，世尊说为“五种”。「知晓」者，谓知其法甚为难得。
Parosahassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 过千经注释已毕。
9. Koṇḍaññasuttavaṇṇanā9. 贡达尼亚经注释
§217
217.Evaṃgahitanāmoti ‘‘aññāsi vata, bho, koṇḍañño’’ti satthu vacanaṃ nissāya bhikkhūhi aññehi koṇḍaññanāmakehi visesanatthaṃ evaṃgahitanāmo. Dvādasannaṃ saṃvaccharānaṃ vasena cirassaṃ. Chaddantabhavaneti chaddantanāgarājabhavanaṭṭhāne. Paññavā mahāsāvako rattaññutāya. ‘‘Dasasahassacakkavāḷe devamanussānanti dasasahassacakkavāḷe devānaṃ, imasmiṃ cakkavāḷe devamanussānañcāti evaṃ dasasahassacakkavāḷe devamanussāna’’nti vadanti. Aggantiādito. Tatthāti mandākinitīre.
第217节。此名为“如是所赋名称”，意指：『噫，尊者拘胝多那啊！』承师命及比库们的教诲，诸“拘胝多那”名各有区别，故有“如是所赋名称”。此名称绵延十二世纪又久远。"阴翳之宅"，即指阴翳之南方之宫殿所在。此贤弟子智慧广大，深受赐予。对诸天人谓之「十千之轮宿众天人」，即十千之轮宿中诸天及人，此轮宿中天人与人如是等言。谓诸天起源等事。此地即指“曼陀吉尼岸”。
Vassaggenāti vassapaṭipāṭiyā. Tanti aññāsikoṇḍaññattheraṃ. Mahābrahmānaṃ viya lokiyamanussā harāyanti. Pāmokkhabhūto āyasmā thero antarantarā tattha tattha janapade vasitvā tadanukkamena mandākinitīraṃ upagato, tasmā vuttaṃ – ‘‘icchāmahaṃ, bhante, janapade vasitu’’nti.
所谓“雨季修习”，即修习雨季安居。长老名叫阿耨悉柯那，是大梵天宛如世间人类一样被其所摄取。尊者阿耨悉柯那因渐渐心生自由解脱，便间隔时至不同地方居住，迁移至缓步河岸。因此有人说：“我愿意在某地安居，尊者。”
Ānubhāvasampannā dibbāyukā te hatthināgāti vuttaṃ ‘‘pubbe paccekabuddhānaṃ pāricariyāya kataparicayā’’ti. Therassa sañcaraṇaṭṭhāne āvaraṇasākhā haritvā apanetvā. Mukhodakañceva dantakaṭṭhañca ṭhapetīti saḷaladevadārukaṭṭhādīni aññamaññaṃ ghaṃsitvā aggiṃ nibbattetvā jāletvā tattha pāsāṇakhaṇḍāni tāpetvā tāni daṇḍakehi vaṭṭetvā taḷākāsu udakasoṇḍīsu khipitvā udakassa tattabhāvaṃ ñatvā nāgalatādantakaṭṭhaṃ upanento mukhodakañca ṭhapeti. Vattaṃ karotīti antokuṭiyā bahi ca pamukhepi aṅgaṇepi sākhābhaṅgehi sammajjanto vakkhamānanayena āhāraṃ upanento vattaṃ karoti.
他们寿命超常，具神通，被称为象龙。他们被称为“过去隔越佛所作教法的侍从”，在尊者巡游之处，折断遮蔽枝叶，带来。并摆放口水与牙齿，彼此摩擦迦楼罗树木等互相激励，使火熄灭烧毁后，用石块堵塞，用小棒围成圆圈，投掷水于小潭之中，了知水性，搬动象牙木置于口水处。彼等围成圆圈，躲藏于外，且在入口及庭院处小枝折断，警示并捍卫，报知食物的安全，守护圆圈。
Patiṭṭhappamāṇeti kaṭippamāṇe, ayameva vā pāṭho tāva mahantamevāti yāva mahantaṃ setapadumavanaṃ , tāva mahantameva. Eseva nayo rattakumudavanādīsu. Khādantā manussā. Pakkapayoghanikā viyāti supakkapayoghanaṃ viya. Ghanabhāvena pana pakkhittakhuddamadhu viya hoti. Tenāha ‘‘etaṃ pokkharamadhu nāmā’’ti. Muḷālanti setapadumānaṃ mūlaṃ. Bhisanti tesaṃyeva kandaṃ. Ekasmiṃ pabbeti ekekasmiṃ pabbantare. Pādaghaṭakanti doṇassa catubhāgo saṇṭhānato khuddako, tasmā pādaghaṭakappamāṇanti tumbamattaṃ. Soṇḍiāvāṭeti khuddakasoṇḍiyo ceva khuddakaāvāṭe ca.
所立的长度称为“背长”，本经即指该长度乃至更大，即达到如莲池大泽般广阔。在此亦如夜间睡莲池等地，当地人食用。说此宽广可用百合花蜜类比。因其密集如细小蜂蜜样而称“蜜集”。莲根称为“根”，人们采食其块根，分别于一山中及各山间。所谓脚掌大小，是指小船的四分之一大小，故称为“脚掌大小”。小水洼及小池沼合称为“小池”与“小洼”。
Etaṃ bhojananti yathāvuttaṃ nirudakapāyasabhojanaṃ. Keci sañjānanti ye therā vuḍḍhatarā. Keci na sañjānanti ye navā acirapabbajitā.
这就是如实所说的食物，是无味的米汤饮食。有些年长的长老知道此义，有些刚出家的年轻长老则不了解。
Buddhānubuddhoti buddhassa anubuddho. Bāḷhavīriyoti catunnaṃ sammappadhānānaṃ vasena ciranicitavīriyo. Tiṇṇaṃ vivekānanti kāyacittaupadhivivekānaṃ lābhīti yojanā. Catasso vadati vaṅgīsatthero sayaṃpaṭibhānaṃ, na sesābhiññānaṃ abhāvatoti āha ‘‘itarā’’tiādi. Parisā sannisīdi nissaddabhāvena tuṇhī ahosīti attho. Anujānāpesīti paṭhamaṃ attanā ñātaṃ upaṭṭhitaṃ attano parinibbānakālaṃ anu pacchā satthāraṃ jānāpesīti evaṃ ettha attho daṭṭhabbo.
“佛及弟子”中“弟子”指觉悟者“佛的随顺者”；“巴拉威力”指四种正精进中长期具足的威力力量；“三种分别”指身、心及污染分别的获得所称之分离间距。长老名“方头”，能自诠释，却没有余余知识，他说“别人”等语。这里意指众僧团均静坐无言，保持清净无声的状态。所云“知与不知”，是说首先自己所明了者，以及在涅槃时将来自知的导师，均应记录此义。
Tanti āsāḷhipuṇṇamāya isipatane yaṃ dassanaṃ, yaṃ vā dukkaracariyāyaṃ tumhākaṃ upaṭṭhānaṃ ādito dassanaṃ, taṃ, bhante, paṭhamadassanaṃ. Onatavinatāti heṭṭhā upari ca onatā vinatā. Kampetvāti thokaṃ cāletvā dassanatthaṃ ekaninnādo tesaṃ hatthināgānañceva nāgayakkhakumbhaṇḍānaṃ devatānañca saddena. Brahmāno devānaṃ adaṃsūti sambandho.
这是阿索利满月日在意湿波陀那处所见的法相，或是因你们初次住持时难行持戒所见的显示，这乃初次显现。此处“onatāvinatā”为上有所欠缺，下亦有所低下。“kampetvā”意谓以风摇动，单余声震动，用以示现显示。这声音传至象、龙、亚卡、鬼神诸天，有梵众亦对应此天音，彼等均相应闻知。
Sajjhāyamakaṃsu pasādanīyesu pasādavasena sannipatitaparisāya pasādajananatthaṃ bhagavati nikkhamitvāti bhagavati gandhakuṭito nikkhamitvā. Dharatiyevāti aduṭṭhataṃ patvā tiṭṭhateva.
在值得依止、令人安住的善士集合中，为了引发安住感，世尊从香薰居所出去。所谓‘守护’者，是指跌倒恶性后还能重新站立者。
Koṇḍaññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 憍陈如经注释完毕。
10. Moggallānasuttavaṇṇanā10. 摩嘎剌那经注释
§218
218.Paccavekkhatīti tesaṃ ariyānaṃ cittaṃ attano ñāṇacakkhunā pati avekkhati paccavekkhati. Pabbatassāti isigilipabbatassa. Dukkhapāraṃ gatanti vaṭṭadukkhassa pāraṃ pariyantaṃ gataṃ . Sabbaguṇasampannanti sabbehi buddhaguṇehi ca sāvakaguṇehi ca paripuṇṇaṃ. Anekākārasampannanti rūpaghosalūkhadhammappamāṇikānaṃ sattānaṃ tehi tehi ākārehi sabbesañca anekehi anantāparimeyyehi pasīditabbākārehi samannāgataṃ. Te pana ākārā yasmā anaññasādhāraṇā buddhaguṇā eva, tasmā āha ‘‘anekehi guṇehi samannāgata’’nti.
218.所谓‘回顾’，是指圣者用自身智慧之眼审视自己、反复观察。‘山’意指狮子山。彼处于通达苦之彼岸，已超越轮回之苦、越过苦海。所谓‘圆满诸德’，是说具备佛陀和弟子们所圆满传授的全部德行。所谓‘多种形态’，是指众生凭其各异且无边无际的形体及相貌皆该被欣赏的德相。诸形状因其非同寻常、唯有佛陀具足故，故称为‘具备众多德性’。
Moggallānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 摩嘎剌那经注释完毕。
11. Gaggarāsuttavaṇṇanā11. 嘎嘎拉经注释
§219
219.Teti te devamanusse. ‘‘Sarīravaṇṇenāti sarīre chavivaṇṇenā’’ti vadanti. Sarīravaṇṇenāti vā dhammarūpakāyaguṇena. ‘‘Yasasā’’tipi pāṭho, so evattho. Vigatamaloti abbhāmahikādīhi vigatūpakkileso . Bhāṇu vuccati pabhā, sātisayo bhāṇu etassa atthīti bhāṇumā. Sūriyoti āha ‘‘ādicco viyā’’ti.
219.这里说的是天人和人们。‘身色’是指身体或法形相之色。‘荣耀’一词的含义，因语文问题而不同。‘无染’是指远离无明等烦恼。‘光明’意为光辉，‘太阳’说‘光明之主’。
Gaggarāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 嘎嘎拉经注释完毕。
12. Vaṅgīsasuttavaṇṇanā12. 旺基萨经注释
§220
220. So kira vicaratīti sambandho. ‘‘Yathāyaṃ dīpo jambudīpoti jambunā paññāto, evāhampi tena jambunā paññāyissa’’nti jambusākhaṃ pariharitvā. Vādaṃ katvāti ‘‘imasmiṃ vāde sace te parājayo hoti, tvaṃ me dāso hohi. Sace me parājayo, ahaṃ te bhariyā’’ti evaṃ katikaṃ katvā. Vāde jayaparājayānubhāvenāti tathāpavattite vāde paribbājakassa jayānubhāvena ceva attano parājayena ca. Vayaṃ āgammāti sippuggahaṇavayaṃ āgamma. Vijjanti mantaṃ.
220.‘这确有往来’是一种关联。就如称群岛为‘爪哇群岛’，依其名号所知；此亦应以此名所知。放弃‘爪哇枝’一词。议论时说：‘若此论有所失败，你当作我仆。若我败，你即为我妻。’借此种争论示意辩论中的胜负与和解。‘我来到此处’意指领悟法门。‘知晓思想’。
Nibbattagativibhāvanavasena chavasīsabhāvaṃ dūseti vināsetīti chavadūsakaṃ sippaṃ, tathāpavattaṃ mantapadaṃ. Attano ānubhāvenāti niraye nibbattasattassa sīsaṃ yattha katthaci ṭhitaṃ buddhānubhāvena ānetvā dassetvā. Khīṇāsavassa sīsanti paramappicchatāya kañcipi ajānāpetvā araññaṃ pavisitvā parinibbutassa khīṇāsavassa chaḍḍitaṃ sīsakaṭāhaṃ. Dassesīti attano ānubhāvena ānetvā dassesi.
因生灭运动的差别，破坏、损坏即被称为破坏者的技能；同样‘转动’一词用于议论语言。‘自身经验’指依佛的经验而带来的头颅，有时站立着借以显示形态。‘灭尽’是指破坏烦恼后，潜入森林，舍弃烦恼已断之头发。‘示现’是指依自身经验带来、显现出来。
‘‘Tumhe, bho gotama, jānāthā’’ti kāmaṃ vaṅgīso nibbattaṭṭhānaṃ sandhāya pucchati, bhagavā pana anupādisesanibbānaṃ sandhāya ‘‘āma, vaṅgīsa…pe… gatiṃ jānāmī’’ti āha. Vuttañhetaṃ ‘‘nibbānaṃ arahato gatī’’ti. Vaṅgīso sayaṃ mantabalena gatipariyāpannassa gatiṃ jānanto bhagavantampi ‘‘ayampi tathā’’ti maññamāno ‘‘mantena jānāsi, bho gotamā’’ti āha. Bhagavā attano buddhañāṇameva mantaṃ katvā dīpento ‘‘āma, vaṅgīsa, ekena manteneva jānāmī’’ti āha. Mudhā eva dātabbanti amūliko. Anantarahitāya bhūmiyā sayanaṃ thaṇḍilaseyyā. Ādi-saddena sāyatatiyaṃ udakorohaṇabhūmiharaṇādiṃ saṅgaṇhāti. So taṃ…pe… arahattaṃ pāpuṇīti iminā vaṅgīsatthero pabbajitvā na cirasseva sukhāya paṭipadāya arahattaṃ patto viya dissati, na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, āyatiṃ thero pabbajitvā samathavipassanāsu kammaṃ ārabhitvāpi dukkhāya paṭipadāya tādisaṃ kālaṃ vītināmetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tenāha –
“你们啊，果德玛，应知。”梵语学者因识宿处而问。世尊则对非依赖搀扶的涅槃宿命答说：“是的，学者……我知道去处。”意谓“涅槃是圣者的归宿”。学者自以为凭思想力知道去处，乃向佛曰：“你用思想知道乎，果德玛？”世尊以自佛智照明答曰：“是的，学者，我仅凭此思想知道。”批评自以为是者为愚昧根本。随着身体依地面安卧，身口以始末音合成念水上行走或拾取地物等行，为此……学者出家不久，因修行安乐现成似已证阿拉汉，实则不可轻视。如是观察不为妄见，后有学者出家，虽努力修集止观，却因苦行修行过久而错失时机，最终方获得阿拉汉果。故曰——
‘‘Nikkhantaṃ vata maṃ santaṃ, agārasmānagāriyaṃ;
『圣者确已出家，从家中出离；』
Vitakkā upadhāvanti, pagabbhā kaṇhato ime’’. (saṃ. ni. 1.209; theragā. 1218);
『种种杂念奔涌而出，这些念头如熊般黑暗凶猛。』（《集杂藏·有漏品》1.209；《长老尼集》1218）
Āyasmato vaṅgīsassa anabhirati uppannā hoti, rāgo cittaṃ anuddhaṃseti, ‘‘kāmarāgena ḍayhāmi, cittaṃ me pariḍayhatī’’tiādi (theragā. 1232).
此乃长老Vaṅgīsa所说：其心中生起不快，贪欲熏心，谓曰『我心被欲火焚烧，心中如被烈火烧灼』等语。（《长老尼集》1232）
Vimuttisukhanti sabbaso kilesavimuttiyaṃ nibbāne ca uppannaṃ sampatiarahattaphalasukhaṃ paṭisaṃvedentoti yathāparicchinnaṃ kālaṃ pati sammadeva vedento anubhavanto. Kavinā kataṃ, tato vā āgataṃ, tassa vā idanti kāveyaṃ, tadevettha ‘‘kāveyya’’nti vuttaṃ. Ye niyāmagataddasāti ye bhikkhū ariyā buddhānaṃ sāvakā phalaṭṭhabhāvena niyāmagatā ceva maggaṭṭhabhāvena niyāmadasā ca. Niyāmoti hi sammattaniyāmo adhippeto. Suāgamananti mama imassa satthuno santike āgamanaṃ upagamanaṃ, imasmiñca dhammavinaye āgamanaṃ pabbajanaṃ upasampadā sundaraṃ āgamanaṃ. Tattha kāraṇamāha ‘‘tisso vijjā’’tiādi. Avuttampi gāthāya atthato gahitameva therassa chaḷabhiññabhāvato.
解脱的清乐整体而言，是烦恼的断除之乐、涅槃中的无忧安乐，能够切实体会到离欲的果位和果报的喜乐；这正如断尽时限，确实体验感受。诗人何以作此说？既是因何而来，且因此故，故称之为“断灭”。所谓断灭者，是指那些足以依止的诸比库，即圣者、佛弟子，以证果为依止、以道为根本，是正确的依止。依止者意指正当、权受之依止。至于“苏阿加曼”（suāgamanā），指的是我于此尊师面前之入学、供养、乞求，及此法律制度中的入学、出家、受具足戒、以及端正的入学。其因缘由佛所说“三明”等等。即使未明示者，亦由诗歌义理明了，唯有彼尊长具足六种超越智慧之故。
Vaṅgīsasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《婆耆沙经注释》终。
Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya · 《相应部注疏·显明精义》中
Vaṅgīsasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. · 《婆耆沙相应注释》的隐义阐明已完成。