2. Anupadavaggo · 2. 无间品义注
2. Anupadavaggo二、逐一品
1. Anupadasuttavaṇṇanā一、《逐一经》注释
§93
93.Evaṃme sutanti anupadasuttaṃ. Tattha etadavocāti etaṃ (paṭi. ma. 3.4) ‘‘paṇḍito’’tiādinā nayena dhammasenāpatisāriputtattherassa guṇakathaṃ avoca. Kasmā? Avasesattheresu hi mahāmoggallānattherassa iddhimāti guṇo pākaṭo, mahākassapassa dhutavādoti, anuruddhattherassa dibbacakkhukoti, upālittherassa vinayadharoti, revatattherassa jhāyī jhānābhiratoti, ānandattherassa bahussutoti. Evaṃ tesaṃ tesaṃ therānaṃ te te guṇā pākaṭā, sāriputtattherassa pana apākaṭā. Kasmā? Paññavato hi guṇā na sakkā akathitā jānituṃ. Iti bhagavā ‘‘sāriputtassa guṇe kathessāmī’’ti sabhāgaparisāya sannipātaṃ āgamesi. Visabhāgapuggalānañhi santike vaṇṇaṃ kathetuṃ na vaṭṭati, te vaṇṇe kathiyamāne avaṇṇameva kathenti. Imasmiṃ pana divase therassa sabhāgaparisā sannipati, tassā sannipatitabhāvaṃ disvā satthā vaṇṇaṃ kathento imaṃ desanaṃ ārabhi.
这是第九十三节，题为『如是我闻无遗漏经』。此处谓该经文为『无遗漏』者，依巴利三藏注疏卷第三、第四所述，乃由法军统领沙利耶长老以其德行加以说明。何以故？因末代长老中，大摩嘎剌那长老享有通神通之德，摩咖萨巴具精纯弘法之声望，阿努儒达长老具神眼通，乌巴利长老专持戒律，雷瓦达长老则钟爱禅定，阿难长老则多闻广识。因此各位长老各自功德彰显，而沙利耶长老之德行则未显明。何以故？智者之德，非能轻易述说而通晓也。于是世尊说言：「当为沙利耶长老述说其德。」乃于众会众中莅临。诸异类众生不能随便描述其德，描述时反成未描述。在此一天，长老议会既集，世尊见议会来集，便开始为其宣说此法。
Tattha paṇḍitoti dhātukusalatā āyatanakusalatā paṭiccasamuppādakusalatā ṭhānāṭṭhānakusalatāti imehi catūhi kāraṇehi paṇḍito. Mahāpaññotiādīsu mahāpaññādīhi samannāgatoti attho.
此处所称的『贤者』，乃由四种具足所成：一者具备四圣地（即圣地、果地等）的善巧；二者具备六根门的善巧；三者具备缘起法理的善巧；四者具备八正处的善巧。这四种因缘成就贤者之名。所谓『大慧』者，即具大般若智慧之意，谓其包含了广大无碍的智慧。
Tatridaṃ mahāpaññādīnaṃ nānattaṃ – tattha katamā mahāpaññā? Mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante samādhikkhandhe, paññākkhandhe, vimuttikkhandhe, vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahantāni ṭhānāṭṭhānāni, mahantā vihārasamāpattiyo , mahantāni ariyasaccāni, mahante satipaṭṭhāne, sammappadhāne, iddhipāde, mahantāni indriyāni, balāni, bojjhaṅgāni, mahante ariyamagge, mahantāni sāmaññaphalāni, mahantā abhiññāyo, mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā.
这里说明大般若智慧诸种不同。何为大般若？乃是涵摄五大蕴（色法、受法、想法、行法、识法），即五蕴总持为大般若；涵摄五大禅定蕴、智慧蕴、解脱蕴、解脱见法蕴等为大般若；涵摄广大八正地、广大静处成就、广大圣谛真理、广大念处正勤、精进、神通根力、力量、觉支、圣道、一般果报、特殊通达、最终涅槃等为大般若。
Katamā puthupaññā, puthu nānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā. Puthu nānādhātūsu, puthu nānāāyatanesu, puthu nānāatthesu, puthu nānāpaṭiccasamuppādesu, puthu nānāsuññatamanupalabbhesu, puthu nānāatthesu, dhammesu, niruttīsu, paṭibhānesu, puthu nānāsīlakkhandhesu, puthu nānāsamādhi-paññā-vimutti-vimuttiñāṇadassanakkhandhesu, puthu nānāṭhānāṭṭhānesu, puthu nānāvihārasamāpattīsu, puthu nānāariyasaccesu, puthu nānāsatipaṭṭhānesu, sammappadhānesu, iddhipādesu, indriyesu, balesu, bojjhaṅgesu, puthu nānāariyamaggesu, sāmaññaphalesu, abhiññāsu, puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā.
所谓新慧，是指在各类蕴（色等）、根界（眼耳鼻舌身意）、法界、缘起义、空相分别观察，乃至在众圣真理、念处、正勤、神通根力、力量、觉支、圣道、果报、三明等不同处所，观察各种不同现起之智——这就是所谓新慧，即多方次多层面的智见由此而生。
Katamā hāsapaññā, idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlaṃ paripūreti, indriyasaṃvaraṃ paripūreti, bhojane mattaññutaṃ, jāgariyānuyogaṃ, sīlakkhandhaṃ, samādhikkhandhaṃ, paññākkhandhaṃ, vimuttikkhandhaṃ, vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti hāsapaññā. Hāsabahulo pāmojjabahulo ṭhānāṭṭhānaṃ paṭivijjhati, hāsabahulo vihārasamāpattiyo paripūretīti hāsapaññā, hāsabahulo ariyasaccāni paṭivijjhati. Satipaṭṭhāne, sammappadhāne, iddhipāde, indriyāni, balāni, bojjhaṅgāni, ariyamaggaṃ bhāvetīti hāsapaññā, hāsabahulo sāmaññaphalāni sacchikaroti, abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā, hāsabahulo vedatuṭṭhipāmojjabahulo paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā.
所谓欢喜慧，是指此人具多种欢喜——欢喜于法闻法，乐于修持，欢喜纯净具足戒律，欢喜守护根门，欢喜适量饮食，欢喜勤勉修行善法，欢喜具足五蕴、禅定、般若、解脱、解脱见诸蕴，故称欢喜慧。多欢喜能击破诸障碍，欢喜能成就善法禅定，欢喜能了知圣谛，欢喜能涵摄念处、正勤、神通根力、根、力、觉支、圣道，于欢喜中证得圣果、通达诸神通，乃至欢喜证得终极涅槃焉。
Katamā javanapaññā, yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā. Dukkhato khippaṃ… anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… sabbaṃ viññāṇaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ , cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena…pe… vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… viññāṇaṃ. Cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā.
所谓迅速慧，是指无论形色之为过去、未来或现在、一切远近的色法，皆以无常、苦、无我的义迅速观察；无论苦之迅速，无我之迅速，皆为迅速慧。所谓色界、受界、想界、行界、识界，乃至眼根诸境，恒以无常、苦、无我加以迅速观察。以色的无常、灭、苦、无我、无用之理，对灭有情涅槃的碍除迅速加以很清楚的分别。受、想、行、识界及眼等诸识因依这些理，迅速洞达相同义理。此悉皆体现发速慧的观境与见证。
Katamā tikkhapaññā, khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā. Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, uppannaṃ byāpādavitakkaṃ, uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ, uppannuppanne pāpake akusale dhamme, uppannaṃ rāgaṃ, dosaṃ, mohaṃ, kodhaṃ, upanāhaṃ, makkhaṃ, paḷāsaṃ, issaṃ, macchariyaṃ, māyaṃ, sāṭheyyaṃ, thambhaṃ, sārambhaṃ, mānaṃ, atimānaṃ, madaṃ, pamādaṃ, sabbe kilese, sabbe duccarite, sabbe abhisaṅkhāre, sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā. Ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā, cattāri sāmaññaphalāni, catasso paṭisambhidāyo, cha ca abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā passitā paññāyāti tikkhapaññā.
何谓迅速智慧？所谓迅速智慧者，即能迅速断除烦恼的智慧。它不会容许已生的贪欲念头存在，不会容纳已生的嗔恚念头，不会接纳已生的害意念头，也不会容忍已生的恶不善法。无论是起已生的贪、嗔、痴，瞋恚，怨恨，嫉恨，欺诈，嫉妒，诡诈，伪善，懒怠，懈怠，自尊，傲慢，骄纵，疏忽等一切烦恼，一切恶行，一切造作，一切生死业，均不留存，反而舍弃、断除、使其消灭、达至无有、消亡，这即是迅速智慧。在一处尊座上，存在四圣道、四圣果、四种解脱通达、六种神通，皆已证得，见证真实，这即是智慧。
Katamā nibbedhikapaññā, idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu, anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā. Anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ, mohakkhandhaṃ, kodhaṃ, upanāhaṃ…pe… sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā.
什么是厌离智慧？此智慧在某些人身上于一切造作中，激生烦恼强烈、焦躁不安、忧虑忧愁、苦恼厌恶、不喜欢、不乐意、不欢喜，一切造作皆不得欣然。于未生之前、已破坏之前，对贪欲集生起厌倦、放弃，乃至厌离。对未生之前、已破坏之前的嗔恚集、痴集、瞋恚、怨恨等一切生死业，皆生起厌倦，放弃，乃至断除，这便是厌离智慧。
Anupadadhammavipassananti samāpattivasena vā jhānaṅgavasena vā anupaṭipāṭiyā dhammavipassanaṃ vipassati, evaṃ vipassanto addhamāsena arahattaṃ patto. Mahāmoggallānatthero pana sattahi divasehi. Evaṃ santepi sāriputtatthero mahāpaññavantataro. Mahāmoggallānatthero hi sāvakānaṃ sammasanacāraṃ yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva sammasanto satta divase vāyamitvā arahattaṃ patto. Sāriputtatthero ṭhapetvā buddhānaṃ paccekabuddhānañca sammasanacāraṃ sāvakānaṃ sammasanacāraṃ nippadesaṃ sammasi. Evaṃ sammasanto addhamāsaṃ vāyami. Arahattañca kira patvā aññāsi – ‘‘ṭhapetvā buddhe ca paccekabuddhe ca añño sāvako nāma paññāya mayā pattabbaṃ pattuṃ samattho nāma na bhavissatī’’ti. Yathā hi puriso veḷuyaṭṭhiṃ gaṇhissāmīti mahājaṭaṃ veḷuṃ disvā jaṭaṃ chindantassa papañco bhavissatīti antarena hatthaṃ pavesetvā sampattameva yaṭṭhiṃ mūle ca agge ca chinditvā ādāya pakkameyya, so kiñcāpi paṭhamataraṃ gacchati, yaṭṭhiṃ pana sāraṃ vā ujuṃ vā na labhati. Aparo ca tathārūpameva veṇuṃ disvā ‘‘sace sampattaṃ yaṭṭhiṃ gaṇhissāmi, sāraṃ vā ujuṃ vā na labhissāmī’’ti kacchaṃ bandhitvā mahantena satthena veṇujaṭaṃ chinditvā sārā ceva ujū ca yaṭṭhiyo uccinitvā ādāya pakkameyya. Ayaṃ kiñcāpi pacchā gacchati, yaṭṭhiyo pana sārā ceva ujū ca labhati. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ imesaṃ dvinnaṃ therānaṃ padhānaṃ.
所谓『依他法修习观』，乃指借由入禅的余氛功用，或处于禅的状态，通过非强迫方式，修持法之观照。如此观照者，在半个月之内，证得阿拉汉果。大摩嘎剌那长老于七十三天内修成此法。尽管如此，沙利迦长老以智慧最为高明。大摩嘎剌那长老犹如以极大量般苦行折磨自己之弟子，短短十一天努力勤修，即证阿拉汉果。沙利迦长老则设立教导佛陀、辟支佛及弟子们的教法，依循其教法而修行，亦于约半月修行中证果。且证果后自知智慧已足，言：“建立佛陀与辟支佛的教法后，其他弟子凭我所证智慧而修行将不复得成果。”正如意欲取甘蔗者，见未剥除茎叶的粗大甘蔗，若以手直接拔除，其余蔗茎仍多而纷乱；要先将甘蔗根部及顶部割断拔取，方能成功，却不能获得最初的整蔗。另一个见同样的甘蔗，系好绑绳，将它砍断，拔起去时，得到了甘蔗的精华且整齐。此后者可得甘蔗的精华而圆满，其功效亦随之显现。此即二位长老努力修行所当辨识之要诀。
Evaṃ pana addhamāsaṃ vāyamitvā dhammasenāpati sāriputtatthero sūkarakhataleṇadvāre bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttante desiyamāne dasabalaṃ bījayamāno ṭhito desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā pabbajitadivasato pannarasame divase sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patvā sattasaṭṭhi ñāṇāni paṭivijjhitvā soḷasavidhaṃ paññaṃ anuppatto.
因此，修行约半月后，法军领袖沙利迦长老于豕喙门大街、长钉子外游行乞食弟子期间，于苦受储藏经中，于说法中育成十种功德，随着教导而立，传递智慧。于出家日十五天后，证得弟子圆满智慧，证现七十六种智慧，获得十六种妙慧无缺。
Tatridaṃ, bhikkhave, sāriputtassa anupadadhammavipassanāyāti yā anupadadhammavipassanaṃ vipassatīti anupadadhammavipassanā vuttā, tatra anupadadhammavipassanāya sāriputtassa idaṃ hoti. Idāni vattabbaṃ taṃ taṃ vipassanākoṭṭhāsaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
因此，比库们，当说的乃是沙利迦长老修持依他法观照时，所称为『依他法观照』之义。因此现在应当说明各般观照之处所。
§94
94.Paṭhame jhāneti ye paṭhame jhāne antosamāpattiyaṃ dhammā. Tyāssāti te assa. Anupadavavatthitā hontīti anupaṭipāṭiyā vavatthitā paricchinnā ñātā viditā honti. Kathaṃ? Thero hi te dhamme olokento abhiniropanalakkhaṇo vitakko vattatīti jānāti. Tathā anumajjanalakkhaṇo vicāro, pharaṇalakkhaṇā pīti, sātalakkhaṇaṃ sukhaṃ, avikkhepalakkhaṇā cittekaggatā, phusanalakkhaṇo phasso vedayitalakkhaṇā vedanā, sañjānanalakkhaṇā saññā, cetayitalakkhaṇā cetanā, vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇaṃ, kattukamyatālakkhaṇo chando, adhimokkhalakkhaṇo adhimokkho, paggāhalakkhaṇaṃ vīriyaṃ upaṭṭhānalakkhaṇā sati, majjhattalakkhaṇā upekkhā, anunayamanasikāralakkhaṇo manasikāro vattatīti jānāti. Evaṃ jānaṃ abhiniropanaṭṭhena vitakkaṃ sabhāvato vavatthapeti…pe… anunayamanasikāraṇaṭṭhena manasikāraṃ sabhāvabhāvato vavatthapeti. Tena vuttaṃ ‘‘tyāssa dhammā anupadavavatthitā hontī’’ti.
94.所谓初禅，即初禅中所显现的入禅心所。譬如说『废除』，意味着断除入禅前一切纷扰的缘由，内在断绝亲近、熟知的家属及亲属关系。如何断？长老观照此法，了解思维专注于对象且推求其因缘，知其余五心所也随此而显现。譬如集中特征为思维，喜乐特征为喜悦，快乐特征为安乐，专一特征为不动心，触知特征为触感，觉知特征为认识，意愿特征为欲求，决断特征为决定，努力特征为精进，正念特征为念，平静特征为舍，注意标记为心意等。如此理解，断除之心所因缘下，思维自然成就其性质……于注意标记下，心意自然具足其性质。故说“废除等心所而依他法成立”。
Viditā uppajjantīti uppajjamānā viditā pākaṭāva hutvā uppajjanti. Viditā upaṭṭhahantīti tiṭṭhamānāpi viditā pākaṭāva hutvā tiṭṭhanti. Viditā abbhatthaṃ gacchantīti nirujjhamānāpi viditā pākaṭāva hutvā nirujjhanti. Ettha pana taṃñāṇatā ceva ñāṇabahutā ca mocetabbā. Yathā hi teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ na sakkā phusituṃ, evameva teneva cittena tassa cittassa uppādo vā ṭhiti vā bhaṅgo vā na sakkā jānitunti. Evaṃ tāva taṃñāṇatā mocetabbā. Yadi pana dve cittāni ekato uppajjeyyuṃ, ekena cittena ekassa uppādo vā ṭhiti vā bhaṅgo vā sakkā bhaveyya jānituṃ. Dve pana phassā vā vedanā vā saññā vā cetanā vā cittāni vā ekato uppajjanakāni nāma natthi, ekekameva uppajjati. Evaṃ ñāṇabahutā mocetabbā. Evaṃ sante kathaṃ? Mahātherassa antosamāpattiyaṃ soḷasa dhammā viditā pākaṭā hontīti. Vatthārammaṇānaṃ pariggahitatāya. Therena hi vatthu ceva ārammaṇañca pariggahitaṃ, tenassa tesaṃ dhammānaṃ uppādaṃ āvajjantassa uppādo pākaṭo hoti, ṭhānaṃ āvajjantassa ṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti, bhedaṃ āvajjantassa bhedo pākaṭo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘viditā uppajjanti viditā upaṭṭhahanti viditā abbhatthaṃ gacchantī’’ti. Ahutvā sambhontīti iminā udayaṃ passati. Hutvā paṭiventīti iminā vayaṃ passati.
所谓『已知而生』，是指在生起时已经了知；这些生起的现象显然是现前的，所以才生起。所谓『已知而住』，指即便止住着也了知，为现前显著故而住。所谓『已知而灭』，是指即便在消散时也了知，因其现前显著而灭。这里须分别了解这认识的性质与多样。就如以一根手指触另一根手指，无法察觉指尖的生起、住持与断尽；同样以一心去观内心自体的生、住、坏也无法觉知。因此，这种关于认知的认识必须破除。如果同时有两种心起，则凭一心可知彼此中一者的生起、住持或毁坏。然实际上，没有两种能同时生起之感触、受、想、意志或心；只有单一心生起。由此须破除认知之多。若此成立，当如何？长老内息入定时，十六法已是了知显现，如实了知。因其由缘起物体或缘事物而生起，假使长老以某缘持有所缘，与缘所生法同出，则生起清晰显现，任其所缘之所住、所别尽均清楚显现。由此故说『已知而生，已知而住，已知而退』。未说为生，乃见此生起；说为住，乃见此灭退。
Anupāyoti rāgavasena anupagamano hutvā. Anapāyoti paṭighavasena anapagato. Anissitoti taṇhādiṭṭhinissayehi anissito. Appaṭibaddhoti chandarāgena abaddho. Vippamuttoti kāmarāgato vippamutto. Visaṃyuttoti catūhi yogehi sabbakilesehi vā visaṃyutto. Vimariyādīkatenāti nimmariyādīkatena. Cetasāti evaṃvidhena cittena viharati.
『无所随』，是因无贪嗔心所随从而生。『无障碍』，是因无怨恨而无碍。『无依靠』，谓不依于渴爱等见而存在。『不缚缚』，是指不被欲贪所束缚。『解脱』，是从爱欲中解脱而自由。『与结离』，是因四种结合或及诸结都已断除。『非放逸者』，指心不散乱、不懈怠。诸如此类，心以此种种方式持处。
Tattha dve mariyādā kilesamariyādā ca ārammaṇamariyādā ca. Sace hissa antosamāpattiyaṃ pavatte soḷasa dhamme ārabbha rāgādayo uppajjeyyuṃ, kilesamariyādā tena katā bhaveyya, tesu panassa ekopi na uppannoti kilesamariyādā natthi. Sace panassa antosamāpattiyaṃ pavatte soḷasa dhamme āvajjantassa ekacce āpāthaṃ nāgaccheyyuṃ. Evamassa ārammaṇamariyādā bhaveyyuṃ. Te panassa soḷasa dhamme āvajjantassa āpāthaṃ anāgatadhammo nāma natthīti ārammaṇamariyādāpi natthi.
这里所谓二种庄严，即染污庄严与缘起庄严。若长老入内境，于十六法初起时贪等俱生，则此染污庄严即由此产生；但这些内法中无一法不曾生起染污庄严。若长老入内境，所缘之十六法若生起则可能与之相应的止息不生。如此则缘起庄严得成；若无所对应将来之法止息，则无缘起庄严。
Aparāpi dve mariyādā vikkhambhanamariyādā ca samucchedamariyādā ca. Tāsu samucchedamariyādā upari āgamissati, imasmiṃ pana ṭhāne vikkhambhanamariyādā adhippetā. Tassa vikkhambhitapaccanīkattā natthīti vimariyādikatena cetasā viharati.
此外还有二种庄严，即离滞庄严与断灭庄严。此中断灭庄严将生于前者之上，但此处由离滞庄严主导。由于依止于离滞庄严的心则无离滞同趣故，故此境界被称为不懈怠的心持。
Uttarinissaraṇanti ito uttari nissaraṇaṃ. Aññesu ca suttesu ‘‘uttari nissaraṇa’’nti nibbānaṃ vuttaṃ, idha pana anantaro viseso adhippetoti veditabbo. Tabbahulīkārāti tassa pajānanassa bahulīkaraṇena. Atthitvevassa hotīti tassa therassa atthītiyeva daḷhataraṃ hoti. Iminā nayena sesavāresupi attho veditabbo.
『上面出离』意谓超越此处，向上安住之出离。别处经典谓『上面出离』即涅槃，此处须知出离有间隔与特殊之意。『充分显明』意谓对此理的多方说明。此乃长老之理益坚固。由此明了，即可理解余者障碍之意。
Dutiyavāre pana sampasādanaṭṭhena sampasādo. Sabhāvato vavatthapeti.
第二种障碍是以平静为条件的平静障碍，自性上要以平和开展展现。
Catutthavāre upekkhāti sukhaṭṭhāne vedanupekkhāva. Passaddhattā cetaso anābhogoti yo so ‘‘yadeva tattha sukha’’nti cetaso ābhogo, etenetaṃ oḷārikamakkhāyatīti evaṃ passaddhattā cetaso anābhogo vutto, tassa abhāvāti attho. Satipārisuddhīti parisuddhāsatiyeva. Upekkhāpi pārisuddhiupekkhā.
第四种是舍，在安乐处对苦的平等心。此处的平静表示心的无贪无染。所谓“那个正是安乐”，是指心无染的时候，即此灯火止灭之谓。因此称为心的安宁无染，舍也称作清净。舍是清净之心的表现，舍即是清净的平等心。
§95
95.Sato vuṭṭhahatīti satiyā samannāgato ñāṇena sampajāno hutvā vuṭṭhāti. Te dhamme samanupassatīti yasmā nevasaññānāsaññāyatane buddhānaṃyeva anupadadhammavipassanā hoti, na sāvakānaṃ, tasmā ettha kalāpavipassanaṃ dassento evamāha.
所谓“正念起”，是指具足正念，具足智慧且正知而起。因能够观察法的本性，正见所缘，故具察知之慧。由于佛所具观察断见，非凡夫所具，故此称为群见的正观显现。
Paññāyacassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti maggapaññāya cattāri saccāni disvā cattāro āsavā khīṇā honti. Sāriputtattherassa samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ āharitvā arahattaṃ pattavāropi atthi, nirodhasamāpattisamāpannavāropi. Arahattaṃ pattavāro idha gahito, nirodhaṃ pana ciṇṇavasitāya aparāparaṃ samāpajjissatīti vadanti.
见智慧者，烦恼已灭。意思是依道慧见四圣谛，烦恼必断。依此，已成就静慧双修并证阿拉汉果。于此阿拉汉果位虽现前，但灭尽者尚未轮转起灭，如此说明阿拉汉果者。传说终将证尽涅槃，无断灭续相。
Tatthassa yasmiṃ kāle nirodhasamāpatti sīsaṃ hoti, nirodhassa vāro āgacchati, phalasamāpatti gūḷhā hoti. Yasmiṃ kāle phalasamāpatti sīsaṃ hoti, phalasamāpattiyā vāro āgacchati, nirodhasamāpatti gūḷhā hoti. Jambudīpavāsino therā pana vadanti ‘‘sāriputtatthero samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ āharitvā anāgāmiphalaṃ sacchikatvā nirodhaṃ samāpajji, nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ patto’’ti. Te dhammeti antosamāpattiyaṃ pavatte tisamuṭṭhānikarūpadhamme, heṭṭhā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyaṃ pavattadhamme vā. Tepi hi imasmiṃ vāre vipassitabbadhammāva, tasmā te vā vipassatīti dassetuṃ idaṃ vuttanti veditabbaṃ.
当时涅槃入灭的先后次第，有时涅槃为主，有时证果为主，彼此交替。恒住耆域的长老则谓：“沙利长老平静慧双修，证无来果，成就涅槃；涅槃起后，起彼阿拉汉果。”此说的涅槃入灭，是指诸种入灭相中间的事相；般涅槃是无色入灭相。此二相为当年应观之法，故此称其为须当观察的对象。
§97
97.Vasippatoti ciṇṇavasitaṃ patto. Pāramippattoti nipphattiṃ patto. Orasotiādīsu thero bhagavato ure nibbattasaddaṃ sutvā jātoti oraso, mukhena pabhāvitaṃ saddaṃ sutvā jātoti mukhato jāto, dhammena pana jātattā nimmitattā dhammajo dhammanimmito, dhammadāyassa ādiyanato dhammadāyādo, āmisadāyassa anādiyanato no āmisadāyādoti veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
“伏息”是指入灭，其义是消亡。诸声如佛体内发声，是俗言“生”之意。如口中发声，谓口出声；法的生起，是法所依故生；法的生是谁起者，是法生者。肉食的给予，是没有起始的，非肉食的给予，则非无始无终。但总而言之，都是当称扬的。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 《中部注释·破除戏论》中
Anupadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《逐一经》注释终了。
2. Chabbisodhanasuttavaṇṇanā二、《六种清净经》注释
§98
98.Evaṃme sutanti chabbisodhanasuttaṃ. Tattha khīṇā jātītiādīsu ekenāpi padena aññā byākatāva hoti, dvīhipi. Idha pana catūhi padehi aññabyākaraṇaṃ āgataṃ. Diṭṭhe diṭṭhavāditātiādīsu yāya cetanāya diṭṭhe diṭṭhaṃ meti vadati, sā diṭṭhe diṭṭhavāditā nāma. Sesapadesupi eseva nayo. Ayamanudhammoti ayaṃ sabhāvo. Abhinanditabbanti na kevalaṃ abhinanditabbaṃ, parinibbutassa panassa sabbopi khīṇāsavassa sakkāro kātabbo. Uttariṃ pañhoti sace panassa veyyākaraṇena asantuṭṭhā hotha, uttarimpi ayaṃ pañho pucchitabboti dasseti. Ito paresupi tīsu vāresu ayameva nayo.
如是法，亦作六十二难经。『烦恼已灭』等语，一个字也可表明不同含义，有两个字以上时亦然。此处四字各有不同解释。“见机关”即犹如见所见之意，“见机关”即见所见者名。其他词义亦然。如“此法内涵”，表明性质。赞叹者，不单是赞叹而已，亦须对已灭烦恼的尊重。对更高深问题若不满，应继续询问。此也适用于他处的三种说法。
§99
99.Abalanti dubbalaṃ. Virāgunanti vigacchanasabhāvaṃ. Anassāsikanti assāsavirahitaṃ. Upāyūpādānāti taṇhādiṭṭhīnametaṃ adhivacanaṃ. Taṇhādiṭṭhiyo hi tebhūmakadhamme upentīti upāyā, upādiyantīti upādānā. Cetaso adiṭṭhānābhinivesānusayātipi tāsaṃyeva nāmaṃ. Cittañhi taṇhādiṭṭhīhi sakkāyadhammesu tiṭṭhati adhitiṭṭhatīti taṇhādiṭṭhiyo cetaso adhiṭṭhānā, tāhi taṃ abhinivisatīti abhinivesā, tāhiyeva taṃ anusetīti anusayāti vuccanti. Khayāvirāgātiādīsu khayena virāgenāti attho. Sabbāni cetāni aññamaññavevacanāneva.
99.「阿婆兰提」者，谓软弱无力之意；「毗罗阿姑南提」者，谓断绝变化无常之体性；「阿那萨西侍迦提」者，谓无息断绝气息之义。此处「上尧拔达那」者，为「贪见」等之总名。因「贪见等」如地之法，虽生起，然亦为缘故而捉取故，谓之「上尧」（缘），谓缘取也。心中此等见执根深蒂固，亦被称为「那摩」（名），如我执诸蕴，因贪见而立据；谓心之执著，「阿毗尼维萨」（深执），依此深执而持守；依此深执而流转习气，谓之「阿努萨」（习），广义有此说。所谓「阙阿毗罗阿伽」等者，自「阙」（灭）义生、「毗罗阿伽」（断欲）为旨意。诸心互相分别、相应，彼此间即是彼此之语言也。
§100
100.Pathavīdhātūti patiṭṭhānadhātu. Āpodhātūti ābandhanadhātu. Tejodhātūti paripācanadhātu. Vāyodhātūti vitthambhanadhātu. Ākāsadhātūti asamphuṭṭhadhātu. Viññāṇadhātūti vijānanadhātu. Na anattato upagacchinti ahaṃ attāti attakoṭṭhāsena na upagamiṃ. Na ca pathavīdhātunissitanti pathavīdhātunissitā sesadhātuyo ca upādārūpañca arūpakkhandhā ca. Tepi hi nissitavatthurūpānaṃ pathavīdhātunissitattā ekena pariyāyena pathavīdhātunissitāva. Tasmā ‘‘na ca pathavīdhātunissita’’nti vadanto sesarūpārūpadhammepi attato na upagacchinti vadati. Ākāsadhātunissitapade pana avinibbhogavasena sabbampi bhūtupādārūpaṃ ākāsadhātunissitaṃ nāma , tathā taṃnissitarūpavatthukā arūpakkhandhā. Evaṃ idhāpi rūpārūpaṃ gahitameva hoti. Viññāṇadhātunissitapade pana sahajātā tayo khandhā cittasamuṭṭhānarūpañca viññāṇadhātunissitanti rūpārūpaṃ gahitameva hoti.
第一百条。所谓地元素（Pathavīdhātu），即为资具安住之元素。所谓水元素（Āpodhātu），即为维持凝聚之元素。所谓火元素（Tejodhātu），即为温热作用之元素。所谓风元素（Vāyodhātu），即为扩展推动之元素。所谓空元素（Ākāsadhātu），即为未生未开之元素。所谓识元素（Viññāṇadhātu），即为觉知知见之元素。诸元素并非实有「我」或「我所」之实体，「我」之界限亦不可据为实在。诸元素亦不完全依赖地元素而存在。地元素不赖地元素存在，其他色法和无色界亦非由地元素支持。色法诸元素赖地元素为依，故称依地元素。于此谓『非依地元素』时，实指的是其余色与无色法从自体层面非依赖地元素。空元素所在名为空元素，所依为诸色法无实体界。诸其相依的无形聚合亦为无色界。由此而知，于此亦有色与无色的综合。依识元素时，与生俱有之五蕴聚合——心蕴等色与无色界俱存于识元素依赖之中。
§101
101.Rūpe cakkhuviññāṇe cakkhuviññāṇaviññātabbesu dhammesūti ettha yaṃ atīte cakkhudvārassa āpāthaṃ āgantvā niruddhaṃ, yañca anāgate āpāthaṃ āgantvā nirujjhissati, yampi etarahi āgantvā niruddhaṃ, taṃ sabbaṃ rūpaṃ nāma. Yaṃ pana atītepi āpāthaṃ anāgantvā niruddhaṃ, anāgatepi anāgantvā nirujjhissati, etarahipi anāgantvā niruddhaṃ, taṃ cakkhuviññāṇaviññātabbadhammesu saṅgahitanti vutte tipiṭakacūḷābhayatthero āha – ‘‘imasmiṃ ṭhāne dvidhā karotha, upari chandovāre kinti karissatha, nayidaṃ labbhatī’’ti. Tasmā tīsu kālesu āpāthaṃ āgataṃ vā anāgataṃ vā sabbampi taṃ rūpameva, cakkhuviññāṇasampayuttā pana tayo khandhā cakkhuviññāṇaviññātabbadhammāti veditabbā. Ayañhettha attho ‘‘cakkhuviññāṇena saddhiṃ viññātabbesu dhammesū’’ti. Chandoti taṇhāchando. Rāgoti sveva rajjanavasena rāgo. Nandīti sveva abhinandanavasena nandī. Taṇhāti sveva taṇhāyanavasena taṇhā. Sesadvāresupi eseva nayo.
第一百零一条。论色、眼识及眼识所对象之法，在此处须知从昔日由眼门受损而受阻断，至未来受损而终断，以及现今受损而阻断者，皆称为色法。更须观察在已过去、现今及未来诸时中所生之或断之种种阻塞，皆可归摄于眼识及其所对象之法。此理由三藏资深尊长所称曰——『于此处当分二等等分，诸欲门下将作何为，不可得也』。因此无论何时，已来或将至之阻塞皆为色。结合法眼识，三蕴称为眼识及其对象之法。此意即称『与眼识等同出现在识所应知法中』。欲是渴欲，爱即喜悦，渴即渴求。此等皆谓渴求的随缘状态。就此门路而言，其余之法理亦同。
§102
102.Ahaṅkāramamaṅkāramānānusayāti ettha ahaṅkāro māno, mamaṅkāro taṇhā, sveva mānānusayo. Āsavānaṃ khayañāṇāyāti idaṃ pubbenivāsaṃ dibbacakkhuñca avatvā kasmā vuttaṃ? Bhikkhū lokiyadhammaṃ na pucchanti, lokuttarameva pucchanti, tasmā pucchitapañhaṃyeva kathento evamāha. Ekavissajjitasuttaṃ nāmetaṃ, chabbisodhanantipissa nāmaṃ. Ettha hi cattāro vohārā pañca khandhā cha dhātuyo cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni attano saviññāṇakakāyo paresaṃ saviññāṇakakāyoti ime cha koṭṭhāsā visuddhā, tasmā ‘‘chabbisodhaniya’’nti vuttaṃ. Parasamuddavāsittherā pana attano ca parassa ca viññāṇakakāyaṃ ekameva katvā catūhi āhārehi saddhinti cha koṭṭhāse vadanti.
第一百零二条。所谓我执我慢执我有执之习气，乃是自我之见、我慢之念及我有之爱欲，即是我等我执之流。所谓五盖灭尽智，即是指断尽前生种种善恶之识所见之结果，何故如此称？比库多问世间法则不问出世间法，则当以出世问答故展开说道。此经名曰《一放逸经》，亦称《二十六净经》。此处四信分别指五蕴、六界等内外境界，是自我与他我识器。此六块（区段）即谓净，是故名为二十六净。彼居他乡者，视己他为一体，以四饮食归类六块中而称净。
Ime pana cha koṭṭhāsā ‘‘kiṃ te adhigataṃ, kinti te adhigataṃ, kadā te adhigataṃ, kattha te adhigataṃ, katame te kilesā pahīnā, katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti (pārā. 198) evaṃ vinayaniddesapariyāyena sodhetabbā.
这些六块即被问曰『你所得何物？你得何法？你何时所得？你何地所得？你何恶已除？你得何法之利？』（巴利原文第198节）须依律藏章段加以净治。
Ettha hi kiṃ te adhigatanti adhigamapucchā, jhānavimokkhādīsu sotāpattimaggādīsu vā kiṃ tayā adhigataṃ. Kinti te adhigatanti upāyapucchā. Ayañhi etthādhippāyo – kiṃ tayā aniccalakkhaṇaṃ dhuraṃ katvā adhigataṃ, dukkhānattalakkhaṇesu aññataraṃ vā, kiṃ vā samādhivasena abhinivisitvā , udāhu vipassanāvasena, tathā kiṃ rūpe abhinivisitvā, udāhu arūpe, kiṃ vā ajjhattaṃ abhinivisitvā, udāhu bahiddhāti. Kadā te adhigatanti kālapucchā, pubbaṇhamajjhanhikādīsu katarasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti.
此处『你得何法？』者，是指于禅定解脱等上流果顿入之得法。所谓『得何理？』者，是指得法方式。此处的上问曰『你以无常之特征分别得之乎？以苦无常之特征分别得之乎？或以禅定得之乎？例如由内观得之，则于色法分别得之；由内观无色分别得之？或于内外分别得之？』所谓『何时得法？』即时间问，于朝中、中午等时期何时得法。
Kattha te adhigatanti okāsapucchā, kismiṃ okāse, kiṃ rattiṭṭhāne divāṭṭhāne rukkhamūle maṇḍape katarasmiṃ vā vihāreti vuttaṃ hoti. Katame te kilesā pahīnāti pahīnakilese pucchati, kataramaggavajjhā tava kilesā pahīnāti vuttaṃ hoti.
何处谓尔等已得？此复问所，谓何处中昼夜间、树根下、庙堂内、某处中栖止，有所说已成？何等烦恼得已？烦恼已除时所问，何道法令尔等烦恼得已？
Katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhīti paṭiladdhadhammapucchā, paṭhamamaggādīsu katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhīti vuttaṃ hoti.
此是尔等禀得法问，第初道等何法，尔等已得为答？
Tasmā idāni cepi koci bhikkhu uttarimanussadhammādhigamaṃ byākareyya, na so ettāvatāva sakkātabbo. Imesu pana chasu ṭhānesu sodhanatthaṃ vattabbo ‘‘kiṃ te adhigataṃ, kiṃ jhānaṃ udāhu vimokkhādīsu aññatara’’nti? Yo hi yena adhigato dhammo, so tassa pākaṭo hoti. Sace ‘‘idaṃ nāma me adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kinti te adhigata’’nti pucchitabbo. Aniccalakkhaṇādīsu kiṃ dhuraṃ katvā, aṭṭhatiṃsāya vā ārammaṇesu rūpārūpaajjhattabahiddhādibhedesu vā dhammesu kena mukhena abhinivisitvāti? Yo hi yassābhiniveso, so tassa pākaṭo hoti.
因此；若有比库今后说出超越人间法所得，不可仅以此为准。此处六处当为检验，问曰：“尔等所得为何？禅那及解脱等，若有所得。”盖彼所证法已当明显。若言“此为吾证得”，则应问“证得何？”。于无常等法，历三十八缘相及形色内外差别诸法，何以入口坚摄？彼有所执著者，当明然现。
Sace pana ‘‘ayaṃ nāma me abhiniveso, evaṃ mayā adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kadā te adhigata’’nti pucchitabbo, ‘‘kiṃ pubbaṇhe, udāhu majjhanhikādīsu aññatarasmiṃ kāle’’ti ? Sabbesañhi attanā adhigatakālo pākaṭo hoti. Sace ‘‘amukasmiṃ nāma me kāle adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kattha te adhigata’’nti pucchitabbo, ‘‘kiṃ divāṭṭhāne, udāhu rattiṭṭhānādīsu aññatarasmiṃ okāse’’ti? Sabbesañhi attanā adhigatokāso pākaṭo hoti. Sace ‘‘amukasmiṃ nāma me okāse adhigata’’nti vadati, tato ‘‘katame te kilesā pahīnā’’ti pucchitabbo, ‘‘kiṃ paṭhamamaggavajjhā, udāhu dutiyādimaggavajjhā’’ti? Sabbesañhi attanā adhigatamaggena pahīnakilesā pākaṭā honti.
若言“此为我所执著，如是已得”，当问“何时已得？何于晨初、中夜等某时？”一切自证得时皆明白。若言“于某时已证”，则问“尔证何处？何昼夜间、如夜间等某所在？”一切自证处亦明显。若言“于某处处已得”，则问“尔烦恼何者已除？何初道后道等？”一切自证道中烦恼已除当现。
Sace ‘‘ime nāma me kilesā pahīnā’’ti vadati, tato ‘‘katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti pucchitabbo, ‘‘kiṃ sotāpattimaggassa, udāhu sakadāgāmimaggādīsu aññatarassā’’ti? Sabbesañhi attanā adhigatadhammo pākaṭo hoti. Sace ‘‘imesaṃ nāmāhaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti vadati, ettāvatāpissa vacanaṃ na saddhātabbaṃ. Bahussutā hi uggahaparipucchākusalā bhikkhū imāni cha ṭhānāni sodhetuṃ sakkonti. Imassa bhikkhuno āgamanapaṭipadā sodhetabbā, yadi āgamanapaṭipadā na sujjhati, ‘‘imāya paṭipadāya lokuttaradhammā nāma na labbhantī’’ti apanetabbo.
若言“此为我烦恼已除”，当问“尔得何法？何得流果道、一次来果道等？”一切自证法皆明现。若言“此法我已得”，则不得信是语。多闻善问比库均可检验此六处。此比库应检验来去所行，若道行不纯，则言“此道不可得出世法”当断。
Yadi panassa āgamanapaṭipadā sujjhati, ‘‘dīgharattaṃ tīsu sikkhāsu appamatto jāgariyamanuyutto catūsu paccayesu alaggo ākāse pāṇisamena cetasā viharatī’’ti paññāyati, tassa bhikkhuno byākaraṇaṃ paṭipadāya saddhiṃ saṃsandati sameti. ‘‘Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṃ yamunodakena saddhiṃ saṃsandati sameti, evameva supaññattā tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati sameti nibbānañca paṭipadā cā’’ti (dī. ni. 2.296) vuttasadisaṃ hoti.
若其来去道纯熟，则智见：“长久三学勤奋持净身，顺四缘则心与手合一轻安住于虚空”，此比库当具足说法，合于道行。譬如江水合于叉摩水，亦如是，世尊教诲贤士证入涅槃之道合一，涅槃与道行相应。”（经文出处《长部》（dīgha nikāya）2.296）
Apica kho ettakenāpi sakkāro na kātabbo. Kasmā? Ekaccassa hi puthujjanassāpi sato khīṇāsavapaṭipattisadisā paṭipadā hoti. Tasmā so bhikkhu tehi tehi upāyehi uttāsetabbo. Khīṇāsavassa nāma asaniyāpi matthake patamānāya bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā na hoti, puthujjanassa appamattakenāpi hoti.
但即便如此，也不应对他人表现出任何恭敬。为何如此？因部分凡夫虽偶尔具足断尽染污的修行方向，却仍未达彼果。故当以此诸种方法激励该比库。所谓断尽染污者，即使雷电掠过头顶或遭遇毒蛇惊骇时，亦不生恐惧或忧惧；而凡夫即便极微细处，亦会害怕不安。
Tatrimāni vatthūni – dīghabhāṇakaabhayatthero kira ekaṃ piṇḍapātikaṃ pariggahetuṃ asakkonto daharassa saññaṃ adāsi. So taṃ nhāyamānaṃ kalyāṇīnadīmukhadvāre nimujjitvā pāde aggahesi. Piṇḍapātiko kumbhīloti saññāya mahāsaddamakāsi, tadā naṃ puthujjanoti sañjāniṃsu. Candamukhatissarājakāle pana mahāvihāre saṅghatthero khīṇāsavo dubbalacakkhuko vihāreyeva acchi. Rājā theraṃ pariggaṇhissāmīti bhikkhūsu bhikkhācāraṃ gatesu appasaddo upasaṅkamitvā sappo viya pāde aggahesi. Thero silāthambho viya niccalo hutvā ko etthāti āha ? Ahaṃ, bhante, tissoti. Sugandhaṃ vāyasi no tissāti? Evaṃ khīṇāsavassa bhayaṃ nāma natthīti.
此处举三事：有位长老因恐惧长话大论，无法持钵乞食，故将此识相送于一幼童。该童在沐浴时，潜入美丽河畔门口，将脚浸入河水中。此乞食童凭感知嗅觉，发出响亮声音，当时旁人识其为乞食童。正逢月光明亮的国王时代，某阿拉汉比库虽断尽染污，但因眼力昏弱，亦在大寺院内清静起居。当时众比库议论此长老，安静且轻步走来，脚步如同蛇爬般轻柔。长老如石柱般静止，问是谁，曰：我是提舍长老。非是芬芳之风。由此见断尽染污者不生恐惧之心。
Ekacco pana puthujjanopi atisūro hoti nibbhayo. So rañjanīyena ārammaṇena pariggaṇhitabbo. Vasabharājāpi hi ekaṃ theraṃ pariggaṇhamāno ghare nisīdāpetvā tassa santike badarasāḷavaṃ maddamāno nisīdi. Mahātherassa kheḷo cali, tato therassa puthujjanabhāvo āvibhūto. Khīṇāsavassa hi rasataṇhā nāma suppahīnā, dibbesupi rasesu nikanti nāma na hoti. Tasmā imehi upāyehi pariggahetvā sacassa bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā rasataṇhā vā uppajjati, na tvaṃ arahāti apanetabbo. Sace pana abhīrū acchambhī anutrāsī hutvā sīho viya nisīdati, dibbārammaṇepi nikantiṃ na janeti. Ayaṃ bhikkhu sampannaveyyākaraṇo samantā rājarājamahāmattādīhi pesitaṃ sakkāraṃ arahatīti.
然有部分凡夫则过度无畏，缺乏恐惧。此人应当以趣味引起其欢喜。迦湿彌罗王也曾款待一位长老，在宫中坐卧，亲近该长老，并陪坐在丝毛树下。大长老性格轻快，后来该长老表现出凡夫状态。因断尽染污者，色欲渴爱减弱，甚至对天上美味不生贪着。因此，若以此种方法对待，则不会产生恐惧、忧惧、鸡皮疙瘩或渴爱，而非阿拉汉所能得。若反而畏怯、动摇且惧怕，如狮子般坐卧，但仍不知天上美味消退实相。此比库能以圆满解释，面对国王、诸侯、显要贵人等受人尊敬，正是真实的阿拉汉。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 《中部注释·破除戏论》中
Chabbisodhanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《六清净经》注释完毕。
3. Sappurisadhammasuttavaṇṇanā三、《善士法经》注释
§105
105.Evaṃme sutanti sappurisadhammasuttaṃ. Tattha sappurisadhammanti sappurisānaṃ dhammaṃ. Asappurisadhammanti pāpapurisānaṃ dhammaṃ. Evaṃ mātikaṃ ṭhapetvāpi puna yathā nāma maggakusalo puriso vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhāti. Paṭhamaṃ muñcitabbaṃ katheti, evaṃ pahātabbaṃ dhammaṃ paṭhamaṃ desento katamo ca, bhikkhave, asappurisadhammotiādimāha. Tattha uccākulāti khattiyakulā vā brāhmaṇakulā vā. Etadeva hi kuladvayaṃ ‘‘uccākula’’nti vuccati. So tattha pujjoti so bhikkhu tesu bhikkhūsu pūjāraho. Antaraṃ karitvāti abbhantaraṃ katvā.
105.如是所闻即为善人法经。善人法者，善人所具之法。不善人法者，为恶人之法。即以此纲要制定，经文虽多，但如有所为能走左行者，转而走右行者，须先放弃左行，方能转入右行。先须放弃者即是不善人法，此是最早所说者，汝等比库。至于族姓，即领主族或婆罗门族，这两族合称为上族。此经中亦言，有比库崇敬此二族中的比库，为其奉行。所谓出家期间，意谓中间作此行为。
Mahākulāti khattiyakulā vā brāhmaṇakulā vā vessakulā vā. Idameva hi kulattayaṃ ‘‘mahākula’’nti vuccati. Mahābhogakulāti mahantehi bhogehi samannāgatā kulā. Uḷārabhogakulāti uḷārehi paṇītehi bhogehi sampannakulā. Imasmiṃ padadvaye cattāripi kulāni labbhanti. Yattha katthaci kule jāto hi puññabalehi mahābhogopi uḷārabhogopi hotiyeva.
所谓大族，即领主族或婆罗门族，也包含韦舍惹族。此三族合称为大族。有富饶大族，即具广大财富者之家族。富裕大族中有富裕卓绝之族，即极为富足世家。此两词中，称四族：即上述几族。出生于何族，若具善根福德，又为富饶，到处皆富饶家庭。
§106
106.Yasassīti parivārasampanno. Appaññātāti rattiṃ khittasarā viya saṅghamajjhādīsu na paññāyanti. Appesakkhāti appaparivārā.
106.所谓显赫，指有众多随从者。所谓愚昧，喻夜行人在黑暗中不见路者，即比喻不见真理者。所谓少随从，意为随从者甚少。
§107
107.Āraññikoti samādinnaāraññikadhutaṅgo. Sesadhutaṅgesupi eseva nayo. Imasmiñca sutte pāḷiyaṃ naveva dhutaṅgāni āgatāni, vitthārena panetāni terasa honti. Tesu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ sabbākārena visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttameva.
107.“林居者”者，即成为持守林居衣的修行者。在剩余戒律者中亦同此法。此经中文中所称九戒者，实为新近增加的戒律，详细说明共有三种。于此三者，应遵守之事，皆依净道中戒律指示的戒律教法所说。
§108
108.Atammayatāti tammayatā vuccati taṇhā, nittaṇhāti attho. Atammayataññeva antaraṃ karitvāti nittaṇhataṃyeva kāraṇaṃ katvā abbhantaraṃ vā katvā, citte uppādetvāti attho.
108.“无欲”者，称为欲断，意即没有欲望。所谓“无欲”即断除了欲望及其内在的动因，乃因缘生起于心中。
Nirodhavāre yasmā anāgāmikhīṇāsavāva taṃ samāpattiṃ samāpajjanti, puthujjanassa sā natthi, tasmā asappurisavāro parihīno. Na kañci maññatīti kañci puggalaṃ tīhi maññanāhi na maññati. Nakuhiñci maññatīti kismiñci okāse na maññati. Na kenaci maññatīti kenaci vatthunāpi taṃ puggalaṃ na maññati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
“灭尽通”者，由于无未尽的烦恼，达至彼境界进入此境界，凡夫无法得此，故被除去愚痴、烦恼之人不能触及。无人认为是谁，三种思维也无认知此人；无人在任何场合认知，亦无人以任何事物认识此人。余者无论何处，唯有高扬显现。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 《中部注释·破除戏论》中。
Sappurisadhammasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《善士法经》注释完毕。
4. Sevitabbāsevitabbasuttavaṇṇanā四、《应亲近与不应亲近经》注释
§109
109.Evaṃme sutanti sevitabbāsevitabbasuttaṃ. Tattha tañca aññamaññaṃ kāyasamācāranti aññaṃ sevitabbaṃ kāyasamācāraṃ, aññaṃ asevitabbaṃ vadāmi, sevitabbameva kenaci pariyāyena asevitabbanti, asevitabbaṃ vā sevitabbanti ca na vadāmīti attho. Vacīsamācārādīsu eseva nayo. Iti bhagavā sattahi padehi mātikaṃ ṭhapetvā vitthārato avibhajitvāva desanaṃ niṭṭhāpesi. Kasmā? Sāriputtattherassa okāsakaraṇatthaṃ.
109.如是所应听闻及所应奉行的戒律。如其中相互之间，身体行为有应从事者与不可从事者，我言一者为应当从事的身体行为，另一者则不可从事。应从事者借助于缘由，转而为不可从事者，或不可从事者转为应从事者，皆不予分别。言语等行为亦同此理。世尊以七种方式布置戒律总表，详细而无遗漏地完成了教导。何故？为使长老沙利迦等人方便理解。
§113
113.Manosamācāre micchādiṭṭhisammādiṭṭhiyo diṭṭhipaṭilābhavasena visuṃ aṅgaṃ hutvā ṭhitāti na gahitā.
113.心意行为中，错误见者与正见者，因取得见解，消除了恶之组成部分而立于此，非指无持。
§114
114.Cittuppāde akammapathappattā abhijjhādayo veditabbā.
114.心的生成，非因业力所致，乃应知羡欲等烦恼由此生成。
§115
115. Saññāpaṭilābhavāre abhijjhāsahagatāya saññāyātiādīni kāmasaññādīnaṃ dassanatthaṃ vuttāni.
115. 关于知觉获得的断绝，是指因渴爱而生的诸知觉等的消失，这种消失乃是为见欲知觉等而说的。
§117
117.Sabyābajjhanti sadukkhaṃ. Apariniṭṭhitabhāvāyāti bhavānaṃ apariniṭṭhitabhāvāya. Ettha ca sabyābajjhattabhāvā nāma cattāro honti. Puthujjanopi hi yo tenattabhāvena bhavaṃ pariniṭṭhāpetuṃ na sakkoti, tassa paṭisandhito paṭṭhāya akusalā dhammā vaḍḍhanti, kusalā dhammā ca parihāyanti, sadukkhameva attabhāvaṃ abhinibbatteti nāma. Tathā sotāpannasakadāgāmianāgāmino. Puthujjanādayo tāva hontu, anāgāmī kathaṃ sabyābajjhaṃ attabhāvaṃ abhinibbatteti, kathañcassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantīti. Anāgāmīpi hi suddhāvāse nibbatto uyyānavimānakapparukkhe oloketvā ‘‘aho sukhaṃ aho sukha’’nti udānaṃ udāneti, anāgāmino bhavalobho bhavataṇhā appahīnāva honti, tassa appahīnataṇhatāya akusalā vaḍḍhanti nāma, kusalā parihāyanti nāma, sadukkhameva attabhāvaṃ abhinibbatteti, apariniṭṭhitabhavoyeva hotīti veditabbo.
117. 有染的存在称为苦。一切未究竟存在皆称为未究竟存在。此中所谓有染存在者有四种。即便是凡夫，如若不能以此种状态使存在究竟，便会因依止而增长不善法，善法却被摈弃，结果仍起苦受之存在。此理如同初果、二果、三果未证果位者。凡夫亦是如此，至于阿那含怎么会有有染苦受存在，并且不善法增长、善法减退呢？阿那含乃是已断欲贪的清净住者，他视察园林和楼阁，欣叹说「啊，安乐啊，安乐啊」，因为阿那含已断除对存在的贪欲，故其不善业增长，善业减退，因此所起的依然是苦受的存在状态，称为未究竟存在，须这样了解。
Abyābajjhanti adukkhaṃ. Ayampi catunnaṃ janānaṃ vasena veditabbo. Yo hi puthujjanopi tenattabhāvena bhavaṃ pariniṭṭhāpetuṃ sakkoti, puna paṭisandhiṃ na gaṇhāti, tassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya akusalā parihāyanti, kusalāyeva vaḍḍhanti, adukkhameva attabhāvaṃ nibbatteti, pariniṭṭhitabhavoyeva nāma hoti. Tathā sotāpannasakadāgāmianāgāmino. Sotāpannādayo tāva hontu, puthujjano kathaṃ abyābajjhaattabhāvaṃ nibbatteti, kathañcassa akusalaparihāniādīni hontīti. Puthujjanopi pacchimabhaviko tenattabhāvena bhavaṃ pariniṭṭhāpetuṃ samattho hoti. Tassa aṅgulimālassa viya ekenūnapāṇasahassaṃ ghātentassāpi attabhāvo abyābajjhoyeva nāma, bhavaṃ pariniṭṭhāpetiyeva nāma. Akusalameva hāyati, vipassanameva gabbhaṃ gaṇhāpeti nāma.
118. 无染的存在则称为乐。此亦应从四类众生之宿世推知。凡夫若能以此状态使存在究竟，又不复为后世所取，因其依止，故不善法削减，善法增长，结果是依止无苦存在，此谓究竟存在。此理如同初果、二果、三果未证位者。初果等是如此；凡夫怎么能以无染苦受存在而涅槃呢？又怎么会有不善法被削减等呢？凡夫虽为后世所有，但若能以此种状态使存在究竟，像阿阇世杀千人为一，其心境界仍属无染，且能使存在究竟。唯有不善法消退，慧观能摄受其胎藏，谓之无染存在。
§119
119.Cakkhuviññeyyantiādīsu yasmā ekaccassa tasmiṃyeva rūpe rāgādayo uppajjanti, abhinandati assādeti, abhinandanto assādento anayabyasanaṃ pāpuṇāti, ekaccassa nuppajjanti, nibbindati virajjati, nibbindanto virajjanto nibbutiṃ pāpuṇāti, tasmā ‘‘tañca aññamañña’’nti na vuttaṃ. Esa nayo sabbattha.
119. 诸如眼识等因缘缘起者，因某种缘起在同一色相中生起贪爱等，生则欣乐，欣乐则接触，接触无厌而至终息。某些缘起不生则厌离，厌离则离欲，离欲则达涅槃。故不应说彼此混同。此理适用于一切处境。
Evaṃ vitthārena atthaṃ ājāneyyunti ettha ke bhagavato imassa bhāsitassa atthaṃ ājānanti, ke na ājānantīti? Ye tāva imassa suttassa pāḷiñca aṭṭhakathañca uggaṇhitvā takkarā na honti, yathāvuttaṃ anulomapaṭipadaṃ na paṭipajjanti, te na ājānanti nāma. Ye pana takkarā honti, yathāvuttaṃ anulomapaṭipadaṃ paṭipajjanti, te ājānanti nāma. Evaṃ santepi sapaṭisandhikānaṃ tāva dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotu, appaṭisandhikānaṃ kathaṃ hotīti. Appaṭisandhikā anupādānā viya jātavedā parinibbāyanti, kappasatasahassānampi accayena tesaṃ puna dukkhaṃ nāma natthi. Iti ekaṃsena tesaṃyeva dīgharattaṃ hitāya sukhāya hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
由此广泛明了义理，应有人理解世尊所说之义，也应有人不理解。那些不理解者，因不依教法及注疏而不随顺正行，故不理解；而那些顺行正理者，则为理解者。因此，即便众生皆为有余依止者，其善法长远之利益与安乐成立。至于无余依止者，譬如烙铁于火中不生苦痛，百千劫后亦不复生苦。如此他们仅因依止状态得长久利益安乐。除此别处无他言。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 《中部注释·破除戏论》中。
Sevitabbāsevitabbasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《应亲近不应亲近经》之义疏已毕。
5. Bahudhātukasuttavaṇṇanā5. 《多界经》义疏
§124
124.Evaṃme sutanti bahudhātukasuttaṃ. Tattha bhayānītiādīsu bhayanti cittutrāso. Upaddavoti anekaggatākāro. Upasaggoti upasaṭṭhākāro tattha tattha lagganākāro. Tesaṃ evaṃ nānattaṃ veditabbaṃ – pabbatādivisamanissitā corā janapadavāsīnaṃ pesenti ‘‘mayaṃ asukadivase nāma tumhākaṃ gāmaṃ paharissāmā’’ti. Taṃ pavattiṃ sutakālato paṭṭhāya bhayaṃ santāsaṃ āpajjanti. Ayaṃ cittutrāso nāma. ‘‘Idha no corā kupitā anatthampi āvaheyyu’’nti hatthasāraṃ gahetvā dvipadacatuppadehi saddhiṃ araññaṃ pavisitvā tattha tattha bhūmiyaṃ nipajjanti, ḍaṃsamakasādīhi khajjamānā gumbantarāni pavisanti, khāṇukaṇṭake maddanti. Tesaṃ evaṃ vicarantānaṃ vikkhittabhāvo anekaggatākāro nāma. Tato coresu yathāvutte divase anāgacchantesu ‘‘tucchakasāsanaṃ taṃ bhavissati, gāmaṃ pavisissāmā’’ti saparikkhārā gāmaṃ pavisanti, atha tesaṃ paviṭṭhabhāvaṃ ñatvā gāmaṃ parivāretvā dvāre aggiṃ datvā manusse ghātetvā corā sabbaṃ vibhavaṃ vilumpetvā gacchanti. Tesu ghātitāvasesā aggiṃ nibbāpetvā koṭṭhacchāyabhitticchāyādīsu tattha tattha laggitvā nisīdanti naṭṭhaṃ anusocamānā. Ayaṃ upasaṭṭhākāro lagganākāro nāma.
124. 这就是所闻多重法的经文。其中文中如畏惧等为心中惊怖。扰乱是心多所分散的状态。接触是接触对象的贴近状态。诸种差异应如此观察——如山峰等不平地方，小偷等村民聚集议论说：『今日日毒疾盛，吾等会守护你们村落』。闻此言时因惊惧生畏。所谓心中惊怖者即是此。小偷抱剑，四足跪地结伴入林，经受蚊叮虱咬，穿行谷地崎岖峻险。四足跪地之状即称扰乱。至于那些偷窃者，若在白天未归，则彼等同伴便议论说：「此恶法必成空，我们将入村烧毁」，遂携火入村，在门口点火，杀人后掠尽财物而去。杀人者哀悼时亦于城墙阴影处蹲坐。此即所谓接触，是彼等接近着之状态。
Naḷāgārāti naḷehi paricchannā agārā, sesasambhārā panettha rukkhamayā honti. Tiṇāgārepi eseva nayo. Bālato uppajjantīti bālameva nissāya uppajjanti. Bālo hi apaṇḍitapuriso rajjaṃ vā uparajjaṃ vā aññaṃ vā pana mahantaṃ ṭhānaṃ patthento katipaye attanā sadise vidhavāputte mahādhutte gahetvā ‘‘etha ahaṃ tumhe issare karissāmī’’ti pabbatagahanādīni nissāya antante gāme paharanto dāmarikabhāvaṃ jānāpetvā anupubbena nigamepi janapadepi paharati, manussā gehāni chaḍḍetvā khemantaṭṭhānaṃ patthayamānā pakkamanti, te nissāya vasantā bhikkhūpi bhikkhuniyopi attano attano vasanaṭṭhānāni pahāya pakkamanti. Gatagataṭṭhāne bhikkhāpi senāsanampi dullabhaṃ hoti. Evaṃ catunnaṃ parisānaṃ bhayaṃ āgatameva hoti. Pabbajitesupi dve bālā bhikkhū aññamaññaṃ vivādaṃ paṭṭhapetvā codanaṃ ārabhanti . Iti kosambivāsikānaṃ viya mahākalaho uppajjati, catunnaṃ parisānaṃ bhayaṃ āgatameva hotīti evaṃ yāni kānici bhayāni uppajjanti, sabbāni tāni bālato uppajjantīti veditabbāni.
邻舍房屋因独木树和树枝等而遮蔽，余余藏物多由树木构成。草棚亦无二致。愚人因人群而生，亦依赖愚人而起。愚人乃无明凡夫，无论是国王、摄政或他大位者，依凭地势峻严如山洞等，规训养育自己的子孙仆婢，许诺“在此我必做你们主人”，以此营垒守护城邑村落，表现雄威，初时即使乡镇也受这种威仪约束。人们舍弃家园，依止安住处修行而远离，依止处的比库与比库尼也舍弃各自住所迁移。往返处所，乞食地和坐处极难得到。由此四众僧团皆生恐惧。出家者中有两愚比库相互争执，趣于挑唆。此犹如国桑比居民中一时生起的大骚动，四众的恐惧由此而生。诸如此类种种恐怖，均因愚人而生，应当知之。
Etadavocāti bhagavatā dhammadesanā matthakaṃ apāpetvāva niṭṭhāpitā. Yaṃnūnāhaṃ dasabalaṃ pucchitvā sabbaññutaññāṇenevassa desanāya pāripūriṃ kareyyanti cintetvā etaṃ ‘‘kittāvatā nu kho, bhante’’tiādivacanaṃ avoca.
世尊如是说，已讲述完毕诸法教导的主旨本意。如我曾问十位勇士，凭他们的广博无上智慧充满对此法的阐释，沉思这段话：“尊者，究竟有多少种类？”他们回答说。
§125
125. Aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggaho, aḍḍhaṭṭhamakadhātuyo arūpapariggahoti rūpārūpapariggahova kathito. Sabbāpi khandhavasena pañcakkhandhā honti. Pañcapi khandhā dukkhasaccaṃ, tesaṃ samuṭṭhāpikā taṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccaṃ. Iti catusaccakammaṭṭhānaṃ ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetā dhātuyo visuddhimagge kathitāva. Jānāti passatīti saha vipassanāya maggo vutto.
在十八界中，十五界称为色界，八界中含非色界，故称色、非色界。五蕴为群集，合称五蕴。如五蕴为苦谛，其因是渴爱；渴爱的生起引发苦之集谛；苦灭为灭谛；灭谛之生起过程为道谛。此四圣谛为僧侣离世归隐之戒律的总结主题。此乃略述，详解则解释十八界道路之净化。了解即智慧观照的修行道也由此宣说。
Pathavīdhātuādayo saviññāṇakakāyaṃ suññato nissattato dassetuṃ vuttā. Tāpi purimāhi aṭṭhārasahi dhātūhi pūretabbā. Pūrentena viññāṇadhātuto nīharitvā pūretabbā. Viññāṇadhātu hesā cakkhuviññāṇādivasena chabbidhā hoti. Tattha cakkhuviññāṇadhātuyā pariggahitāya tassā vatthu cakkhudhātu, ārammaṇaṃ rūpadhātūti dve dhātuyo pariggahitāva honti. Esa nayo sabbattha. Manoviññāṇadhātuyā pana pariggahitāya tassā purimapacchimavasena manodhātu, ārammaṇavasena dhammadhātūti dve dhātuyo pariggahitāva honti. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.
由地界诸法而来之色身随识之体，乃空无所有、非依赖法。过去即当通过十八界而充满身心。以充满之后须使识界净除不净。识界者由六种如眼识等组成。由眼识界所执持者，其所依者即眼界以及所缘色界。此说遍及诸处。心识界所执持者，有其前后二处，一为意界，一为所缘法界。十八界中十五界称为色界，此句乃一僧论述总结之言。
Sukhadhātūtiādīsu sukhañca taṃ nissattasuññataṭṭhena dhātu cāti sukhadhātu. Esa nayo sabbattha. Ettha ca purimā catasso dhātuyo sappaṭipakkhavasena gahitā, pacchimā dve sarikkhakavasena. Avibhūtabhāvena hi upekkhādhātu avijjādhātuyā sarikkhā. Ettha ca sukhadukkhadhātūsu pariggahitāsu kāyaviññāṇadhātu pariggahitāva hoti, sesāsu pariggahitāsu manoviññāṇadhātu pariggahitāva hoti. Imāpi cha dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena upekkhādhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.
所谓快乐界等诸界，即指存在快乐法的空无依存之处。此说遍及诸处。前述四界各互为对，后述二界相对。由无变化之特性而生为平等界，即愚痴界也。此处由快乐苦二界所执持者，身识界执持，余者由心识界执持。此六界当由十八界充满后亦须充满。充满后须由平等界净除不净。此句亦乃一僧论述总结之言。
Kāmadhātuādīnaṃ dvedhāvitakke (ma. ni. 1.206) kāmavitakkādīsu vuttanayeneva attho veditabbo. Abhidhammepi ‘‘tattha katamā kāmadhātu, kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko’’tiādinā (vibha. 182) nayeneva etāsaṃ vitthāro āgatoyeva. Imāpi cha dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena kāmadhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.
有关欲界等二分对立意识，依经、论教义，当知含义。阿毗达摩亦说：“何为欲界，何为与欲界相对之心识境界？”此乃详释由此而至。此六界当由十八界充满后继而被净除。此句亦为一僧论述总结之言。
Kāmadhātuādīsu pañca kāmāvacarakkhandhā kāmadhātu nāma, pañca rūpāvacarakkhandhā rūpadhātu nāma, cattāro arūpāvacarakkhandhā arūpadhātu nāma. Abhidhamme pana ‘‘tattha katamā kāmadhātu, heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā’’tiādinā (vibha. 182) nayena etāsaṃ vitthāro āgatoyeva. Imāpi tisso dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena kāmadhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.
从欲界等起，五种欲界蕴为欲界，五种色界蕴为色界，四种无色界蕴为无色界。阿毗达摩中以“那时，欲界从地狱之下，至无间地狱之上形成”等语句作详细解释。这三界共十八界应充分充实。充实后应以欲界而摈除充实过者。于是这十八界中，除十八界燃套外余十一界即为色界，从前说中也明确说明这就是一比库的出家之资和修行根基。
Saṅkhatāti paccayehi samāgantvā katā, pañcannaṃ khandhānametaṃ adhivacanaṃ. Na saṅkhatā asaṅkhatā. Nibbānassetaṃ adhivacanaṃ. Imāpi dve dhātuyo heṭṭhā aṭṭhārasahiyeva pūretabbā. Pūrentena saṅkhatadhātuto nīharitvā pūretabbā. Iti imāsu aṭṭhārasasu dhātūsu aḍḍhekādasadhātuyo rūpapariggahoti purimanayeneva idampi ekassa bhikkhuno niggamanaṃ matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti.
集聚者（Saṅkhata）是指依条件聚合而成，为五蕴之称谓。非集聚即为非集聚（asaṅkhata），是涅槃之名。这里两界亦应充足至十八界。充足后应将集聚界摈弃补充。如此这十八界中，除十八界燃套外余十一界即为色界，从前说中也明确指出这是一比库的修道基础。
§126
126.Ajjhattikabāhirānīti ajjhattikāni ca bāhirāni ca. Ettha hi cakkhuādīni ajjhattikāni cha, rūpādīni bāhirāni cha. Idhāpi jānāti passatīti saha vipassanāya maggo kathito.
「内外分别」即「内者及外者」。此处眼等为内，色等为外。这里亦谓知见观察之道。
Imasmiṃsati idantiādi mahātaṇhāsaṅkhaye vitthāritameva.
“在此教法中”等词，是关于大渴灭的详细阐释。
§127
127.Aṭṭhānanti hetupaṭikkhepo. Anavakāsoti paccayapaṭikkhepo. Ubhayenāpi kāraṇameva paṭikkhipati. Kāraṇañhi tadāyattavuttitāya attano phalassa ṭhānanti ca avakāsoti ca vuccati. Yanti yena kāraṇena. Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno sotāpanno ariyasāvako. Kañci saṅkhāranti catubhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci ekasaṅkhārampi. Niccato upagaccheyyāti niccoti gaṇheyya. Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ natthi na upalabbhati. Yaṃ puthujjanoti yena kāraṇena puthujjano. Ṭhānametaṃ vijjatīti etaṃ kāraṇaṃ atthi. Sassatadiṭṭhiyā hi so tebhūmakesu saṅkhatasaṅkhāresu kañci saṅkhāraṃ niccato gaṇheyyāti attho. Catutthabhūmakasaṅkhārā pana tejussadattā divasaṃ santatto ayoguḷo viya makkhikānaṃ diṭṭhiyā vā aññesaṃ vā akusalānaṃ ārammaṇaṃ na honti. Iminā nayena kañci saṅkhāraṃ sukhatotiādīsupi attho veditabbo.
「八」者为缘起对缘之拒绝转移。无余为条件之拒绝转移。二者皆转移缘起之因。因即所谓所属之处，亦名场所和余地。行者有见，谓依道见具足为正见圣弟子。某些行指四段集会聚之行，有集有单。确定者当取之为稳固。若无此处则无因且不可得。凡夫者以依因而有场所。固有常见者，以疑常处四段集会中任一行皆稳固为义。四段集会自照自现，日积月累如污蜂，而无余见作他人恶场所。由此意涵某些行亦应理解为快乐等义。
Sukhato upagaccheyyāti ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti (ma. ni. 3.21, 22) evaṃ attadiṭṭhivasena sukhato gāhaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Diṭṭhivippayuttacittena pana ariyasāvako pariḷāhābhibhūto pariḷāhavūpasamatthaṃ mattahatthiṃ parittāsito viya, cokkhabrāhmaṇo viya ca gūthaṃ kañci saṅkhāraṃ sukhato upagacchati. Attavāre kasiṇādipaṇṇattisaṅgahatthaṃ saṅkhāranti avatvā kañci dhammanti vuttaṃ. Idhāpi ariyasāvakassa catubhūmakavasena veditabbo, puthujjanassa tebhūmakavasena. Sabbavāresu ariyasāvakassāpi tebhūmakavaseneva paricchedo vaṭṭati. Yaṃ yañhi puthujjano gaṇhāti, tato tato ariyasāvako gāhaṃ viniveṭheti. Puthujjano hi yaṃ yaṃ niccaṃ sukhaṃ attāti gaṇhāti, taṃ taṃ ariyasāvako aniccaṃ dukkhaṃ anattāti gaṇhanto taṃ gāhaṃ viniveṭheti.
快乐者当取，谓“完满快乐我体，健康，至死”如《大念处经》所言。据正见外心，圣弟子受苦所困，但为消苦以无喜悦心如须陀洹果。眼弟子如婆罗门，某些行得安乐。自我中与色界等类别具结称行，如此也谓法。这里亦当了解圣弟子四段之胜解，凡夫三段之胜解。圣弟子亦多次断轮转，但凡夫凡受恒久快乐之我执，圣弟子则观无常、苦、无我而持此胜解故断执。
§128
128.Mātarantiādīsu janikāva mātā, janako pitā, manussabhūtova khīṇāsavo arahāti adhippeto. Kiṃ pana ariyasāvako aññaṃ jīvitā voropeyyāti? Etampi aṭṭhānaṃ. Sacepi hi bhavantaragataṃ ariyasāvakaṃ attano ariyabhāvaṃ ajānantampi koci evaṃ vadeyya ‘‘imaṃ kunthakipillikaṃ jīvitā voropetvā sakalacakkavāḷagabbhe cakkavattirajjaṃ paṭipajjāhī’’ti , neva so taṃ jīvitā voropeyya. Athāpi naṃ evaṃ vadeyya ‘‘sace imaṃ na ghātessasi, sīsaṃ te chindissāmā’’ti. Sīsamevassa chindeyya, na ca so taṃ ghāteyya. Puthujjanabhāvassa pana mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ ariyasāvakassa ca baladīpanatthametaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – sāvajjo puthujjanabhāvo, yatra hi nāma puthujjano mātughātādīnipi ānantariyāni karissati. Mahābalo ca ariyasāvako, yo etāni kammāni na karotīti.
128.在母亲杀害等行为中，对生养之母称为母亲，对生养之父称为父亲，乃至虽已断灭烦恼但依然有人身的阿拉汉均居其中。若言‘‘尊贵弟子岂能自裁生命乎？’’此为八处理由。倘若真有世间内在的尊贵弟子，即使不识自身尊圣之体，也无人会说 ‘‘此隼鹰猿猴若割断自身生命，将主宰世间之王位’’，故彼不会自裁其命。又或不会说 ‘‘若不杀此人，我们便砍断你的头颅’’，其头虽会被砍，命终却非由此而至。此为俗人为显露大恶业身分，及尊贵弟子受威仪照明之目的而言之。此中主使是——大恶业乃俗人身分，因俗人必犯诸如母亲杀害之非法行为；而尊贵弟子则为大智者，不为此等恶业。
Duṭṭhacittoti vadhakacittena paduṭṭhacitto. Lohitaṃ uppādeyyāti jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeyya. Saṅghaṃ bhindeyyāti samānasaṃvāsakaṃ samānasīmāya ṭhitaṃ pañcahi kāraṇehi saṅghaṃ bhindeyya. Vuttañhetaṃ ‘‘pañcahupāli ākārehi saṅgho bhijjati. Kammena uddesena voharanto anussāvanena salākaggāhenā’’ti (pari. 458).
心恶即为杀害心的邪恶之心。如同活着的细小蜜蜂吸食血液即生血色之液体。破坏僧团乃分裂共住一境的僧团，依照五种原因而破坏。经中谓 ‘‘僧团因五种戒律犯戒形式而破坏。行此恶事，违犯戒律，执持法义''。
Tattha kammenāti apalokanādīsu catūsu kammesu aññatarena kammena. Uddesenāti pañcasu pātimokkhuddesesu aññatarena uddesena. Voharantoti kathayanto, tāhi tāhi uppattīhi adhammaṃ dhammotiādīni aṭṭhārasa bhedakaravatthūni dīpento. Anussāvanenāti nanu tumhe jānātha mayhaṃ uccākulā pabbajitabhāvaṃ bahussutabhāvañca, mādiso nāma uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ gāheyyāti cittampi uppādetuṃ tumhākaṃ yuttaṃ, kiṃ mayhaṃ avīci nīluppalavanaṃ viya sītalo, kiṃ ahaṃ apāyato na bhāyāmītiādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā anussāvanena. Salākaggāhenāti evaṃ anussāvetvā tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā anivattidhamme katvā ‘‘gaṇhatha imaṃ salāka’’nti salākaggāhena.
此处之恶业指的是从见解、戒律等四种业中任一恶业。戒律意指五戒及比库戒中的任一戒条。执持即为言说，其中涵盖十八种相背之恶行。诵戒乃你们应当了解我作为出家人具广博学问之实相；要你们起心勤修正法，勿令污秽恶念扰乱圣法。借戒诵与口授使你们生净信心，以除耳根所闻之恶言。誓言棒握乃反复教诲，持以戒杖固护心念，使得心念不退转，发誓曰 ‘‘接过此戒棒''。
Ettha ca kammameva uddeso vā pamāṇaṃ, vohārānussāvanasalākaggāhā pana pubbabhāgā. Aṭṭhārasavatthudīpanavasena hi voharantena tattha rucijananatthaṃ anussāvetvā salākāya gāhitāyapi abhinnova hoti saṅgho. Yadā pana evaṃ cattāro vā atirekā vā salākaṃ gāhetvā āveṇikaṃ kammaṃ vā uddesaṃ vā karonti, tadā saṅgho bhinno nāma hoti. Evaṃ diṭṭhisampanno puggalo saṅghaṃ bhindeyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ettāvatā mātughātādīni pañca ānantariyakammāni dassitāni honti, yāni puthujjano karoti, na ariyasāvako, tesaṃ āvibhāvatthaṃ –
此处杀业、恶业、戒律、誓言棒握乃前言部分。依执持戒律与诵戒，诚意正行令僧团同体紧密不离。若四处或更多人持戒杖不正行为，则僧团必然破碎。证觉智者无论在哪处皆不破坏僧团。至此为止，五种如母亲杀害等恶业现已显现，此乃俗人所为，非尊贵弟子所为。依此分明辨知恶业：
Kammato dvārato ceva, kappaṭṭhitiyato tathā;
以恶业为门户，受恶业拘束，亦常积累恶报。
Pākasādhāraṇādīhi, viññātabbo vinicchayo.
由此利益值得观察评判。
Tattha kammato tāva – ettha hi manussabhūtasseva manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā api parivattaliṅgaṃ jīvitā voropentassa kammaṃ ānantariyaṃ hoti, tassa vipākaṃ paṭibāhissāmīti sakalacakkavāḷaṃ mahācetiyappamāṇehi kañcanathūpehi pūretvāpi sakalacakkavāḷaṃ pūretvā nisinnabhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvāpi buddhassa bhagavato saṅghāṭikaṇṇaṃ amuñcanto vicaritvāpi kāyassa bhedā nirayameva upapajjati. Yo pana sayaṃ manussabhūto tiracchānabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā, sayaṃ vā tiracchānabhūto manussabhūtaṃ, tiracchānoyeva vā tiracchānabhūtaṃ jīvitā voropeti, tassa kammaṃ ānantariyaṃ na hoti, bhāriyaṃ pana hoti, ānantariyaṃ āhacceva tiṭṭhati. Manussajātikānaṃ pana vasena ayaṃ pañho kathito.
在此，行为上若像人类那样，若杀害人形的母亲或父亲，因其反转生命的行为，即时果报必然到来。即便用大型金塔等填满整个世界大千佛土，或向坐着的比库僧团施与巨大的布施，或舍弃佛陀的袈裟游行，或割断身体，也必定堕入地狱。反之，若自己是人形而杀害非人形的母亲或父亲，或自己是非人形而杀害人形的母亲或父亲，或自己与其母父均为非人形而杀害，便无即时果报，但仍有重罪及暂时果报如现世的痛苦。这是针对人类世间一般情况所述的问题。
Tattha eḷakacatukkaṃ saṅgāmacatukkaṃ coracatukkañca kathetabbaṃ. Eḷakaṃ māremīti abhisandhināpi hi eḷakaṭṭhāne ṭhitaṃ manusso manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā mārento ānantariyaṃ phusati. Eḷakābhisandhinā pana mātāpitāabhisandhinā vā eḷakaṃ mārento ānantariyaṃ na phusati. Mātāpitāabhisandhinā mātāpitaro mārento phusateva. Eseva nayo itarasmimpi catukkadvaye. Yathā ca mātāpitūsu, evaṃ arahantepi etāni catukkāni veditabbāni.
此中应说四种情况，分别称为皮革背刺四种。即杀皮革者，乃人在皮革之处，即母亲或父亲时杀害，必有即时果报。但导致皮革形成的因缘（如生母父）杀害皮革则无即时果报。只有当母父杀害彼此皮革时才有即时果报。同理，其他三种皮革背刺情况亦同。从母父关系中得知，并且应当明了阿拉汉对这四种情况也有相同认知。
Manussaarahantameva māretvā ānantariyaṃ phusati, na yakkhabhūtaṃ. Kammaṃ pana bhāriyaṃ, ānantariyasadisameva. Manussaarahantassa ca puthujjanakāleyeva satthappahāre vā vise vā dinnepi yadi so arahattaṃ patvā teneva marati, arahantaghāto hotiyeva. Yaṃ pana puthujjanakāle dinnaṃ dānaṃ arahattaṃ patvā paribhuñjati, puthujjanasseva dinnaṃ hoti. Sesaariyapuggale mārentassa ānantariyaṃ natthi. Kammaṃ pana bhāriyaṃ, ānantariyasadisameva.
杀害人形阿拉汉则有即时果报，非天魔类也。其业果如杀害他人妻子，具有即时果报。人形阿拉汉若在凡夫生前受施，或在生病时受施，并因此而死，即视为阿拉汉死罪。反之，凡夫生前受施于得阿拉汉果者，则果报属凡夫。杀害声闻缘觉等余辈圣者则无即时果报。但其业果同类妻子杀害罪一样，具有即时果报。
Lohituppāde tathāgatassa abhejjakāyatāya parūpakkamena cammacchedaṃ katvā lohitapaggharaṇaṃ nāma natthi. Sarīrassa pana antoyeva ekasmiṃyeva ṭhāne lohitaṃ samosarati. Devadattena paviddhasilato bhijjitvā gatā sakalikāpi tathāgatassa pādantaṃ pahari, pharasunā pahaṭo viya pādo antolohitoyeva ahosi. Tathā karontassa ānantariyaṃ hoti. Jīvako pana tathāgatassa ruciyā satthakena cammaṃ chinditvā tamhā ṭhānā duṭṭhalohitaṃ nīharitvā phāsumakāsi, tathā karontassa puññakammameva hoti.
血迹产生时，若以皮革剪割如来不假魔力，肉身外表无血迹。肉身内里某处仅有微血流动。由天人开悟力破坏而击打如来足端，如同用利刀切下，造成足部内血迹，即有即时果报。医师以如来喜欢者所用皮剪断剪破处，抽出脓血，若行为如此，则为善业果报。
Atha ye ca parinibbute tathāgate cetiyaṃ bhindanti, bodhiṃ chindanti dhātumhi upakkamanti, tesaṃ kiṃ hotīti? Bhāriyaṃ kammaṃ hoti ānantariyasadisaṃ. Sadhātukaṃ pana thūpaṃ vā paṭimaṃ vā bādhamānaṃ bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati. Sacepi tattha nilīnā sakuṇā cetiye vaccaṃ pātenti, chindituṃ vaṭṭatiyeva. Paribhogacetiyato hi sarīracetiyaṃ mahantataraṃ. Cetiyavatthuṃ bhinditvā gacchantaṃ bodhimūlampi chinditvā harituṃ vaṭṭati. Yā pana bodhisākhā bodhigharaṃ bādhati, taṃ geharakkhaṇatthaṃ chindituṃ na labhati, bodhiatthañhi gehaṃ, na gehatthāya bodhi. Āsanagharepi eseva nayo. Yasmiṃ pana āsanaghare dhātu nihitā hoti, tassa rakkhaṇatthāya bodhisākhaṃ chindituṃ vaṭṭati. Bodhijagganatthaṃ ojoharaṇasākhaṃ vā pūtiṭṭhānaṃ vā chindituṃ vaṭṭatiyeva, bhagavato sarīrapaṭijaggane viya puññampi hoti.
若那些破坏涅槃如来舍利者，破坏菩提树枝，伤害宝藏，称其作何？是杀害行为，具有即时果报。木材、耗损率高的佛舍利塔或佛像等障碍菩提枝，应予破除。即便鸟类停于舍利塔上，也可予以清除。因舍利塔为巨大身骨宝藏，若破坏舍利塔时，搬走菩提树枝是合理之事。妨碍菩提树枝生长者用于保护宅舍时不得破坏菩提，菩提利于宅舍生长，不利于宅舍的慈悲之意。座居之所亦同理。若室内藏放舍利，为保护此舍利，可砍断妨碍菩提生长之枝。破坏佛骨宝藏及其保护枝犹如破坏功德。
Saṅghabhede sīmaṭṭhakasaṅghe asannipatite visuṃ parisaṃ gahetvā katavohārānussāvana-salākaggāhassa kammaṃ vā karontassa, uddesaṃ vā uddisantassa bhedo ca hoti ānantariyakammañca. Samaggasaññāya pana vaṭṭatīti kammaṃ karontassa bhedova hoti, na ānantariyakammaṃ, tathā navato ūnaparisāyaṃ. Sabbantimena paricchedena navannaṃ janānaṃ yo saṅghaṃ bhindati , tassa ānantariyakammaṃ hoti. Anuvattakānaṃ adhammavādīnaṃ mahāsāvajjakammaṃ. Dhammavādino pana anavajjā.
在分裂僧团、邻近僧界取走供养或业物、或对相关人员实施破坏行为时，此种行为即为即时罪业。若同心避免，则促成社区和合反有益。若导致偏离，必有即时罪业，比如导致九十分之一以上众人分裂。故以严格标准断定破坏僧团者具即时罪业。破坏戒律者是大恶大众罪。持戒者则无过失。
Tattha navannameva saṅghabhede idaṃ suttaṃ – ‘‘ekato upāli cattāro honti, ekato cattāro, navamo anussāveti, salākaṃ gāheti ‘ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsanaṃ, idaṃ gaṇhatha, imaṃ rocethā’ti, evaṃ kho, upāli, saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo ca. Navannaṃ vā, upāli, atirekanavannaṃ vā saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo cā’’ti (cūḷava. 351). Etesu pana pañcasu saṅghabhedo vacīkammaṃ, sesāni kāyakammānīti. Evaṃ kammato viññātabbo vinicchayo.
此处所说的不共称沙弥众差别经文谓：一方面有四人是伍巴离，另一方面有四人，然第九人劝诫他们，执持符节言说：「此为法，此为律，此为佛陀教法，须受持，须赞叹。」如此，伍巴离即为沙弥王，且为沙弥众差别。伍巴离中或为谓非定称者，单独为称者，皆为沙弥王，且为沙弥众差别。以上经文来自《小部毗婆沙》351页。在这五种沙弥众差别中，仅言语行为为差别，其余如身体行为则非。由此行为应当分别知断判断。
Dvāratoti sabbāneva cetāni kāyadvāratopi vacīdvāratopi samuṭṭhahanti. Purimāni panettha cattāri āṇattikavijjāmayapayogavasena vacīdvārato samuṭṭhahitvāpi kāyadvārameva pūrenti, saṅghabhedo hatthamuddāya bhedaṃ karontassa kāyadvārato samuṭṭhahitvāpi vacīdvārameva pūretīti. Evamettha dvāratopi viññātabbo vinicchayo.
所谓门，是指诸心门或身门或语门皆由此起。然此处先提四门，谓因无明障碍之习气，虽从语门起，然仅填补身门之处，故若为起沙弥众差别的，有从身门起斩断差别者，即使起于语门，亦唯充满身门。借此理宜知判断门之理亦同。
Kappaṭṭhitiyatoti saṅghabhedoyeva cettha kappaṭṭhitiyo. Saṇṭhahante hi kappe kappavemajjhe vā saṅghabhedaṃ katvā kappavināseyeva muccati. Sacepi hi sveva kappo vinassissatīti ajja saṅghabhedaṃ karoti, sveva muccati, ekadivasameva niraye paccati. Evaṃ karaṇaṃ pana natthi. Sesāni cattāri kammāni ānantariyāneva honti, na kappaṭṭhitiyānīti evamettha kappaṭṭhitiyatopi viññātabbo vinicchayo.
所谓恒续者，即此处的沙弥众差别之恒续。恒续者即于劫中，劫中间断犯沙弥差别时，劫并未消灭而解脱。若即使该劫终结，也于今日仍犯沙弥众差别，且随即堕入地狱，诸因皆不具备。然此因不存在。余下四种行为皆发生于非恒续间，非恒续故。由此亦当了知恒续理的判断。
Pākatoti yena ca pañcape’tāni kammāni katāni honti, tassa saṅghabhedoyeva paṭisandhivasena vipaccati, sesāni ‘‘ahosikammaṃ, nāhosi kammavipāko’’ti evamādīsu saṅkhyaṃ gacchanti. Saṅghassa bhedābhāve lohituppādo, tadabhāve arahantaghāto, tadabhāve ca sace pitā sīlavā hoti, mātā dussīlā, no vā tathā sīlavatī, pitughāto paṭisandhivasena vipaccati. Sace mātāpitughāto, dvīsupi sīlena vā dussīlena vā samānesu mātughātova paṭisandhivasena vipaccati . Mātā hi dukkarakārinī bahūpakārā ca puttānanti evamettha pākatopi viññātabbo vinicchayo.
所谓孳生者，谓因五种已作之行为，出沙弥众差别，随缘反作，余者同「若有不善业，则不生因果」等义故有数量。若沙弥众差别灭失，则生血缘杀害；若无血缘杀害，而父为善人，母不善，父杀害亦因随缘反作。若母及父杀害，因善或恶善恶均患者，皆因随缘反作。母亲固为厌恶恶作之者，众多助益子故，故于孳生理亦须了解判断。
Sādhāraṇādīhīti purimāni cattāri sabbesampi gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāni. Saṅghabhedo pana ‘‘na kho, upāli bhikkhunī, saṅghaṃ bhindati, na sikkhamānā, na sāmaṇero, na sāmaṇerī, na upāsako, na upāsikā saṅghaṃ bhindati, bhikkhu kho, upāli, pakatatto samānasaṃvāsako samānasīmāyaṃ ṭhito saṅghaṃ bhindatī’’ti (cūḷava. 351) vacanato vuttappakārassa bhikkhunova hoti, na aññassa, tasmā asādhāraṇo. Ādisaddena sabbepi te dukkhavedanāsahagatā dosamohasampayuttā cāti evamettha sādhāraṇādīhipi viññātabbo vinicchayo.
所谓普通等初者，即以前四种均是所有于世出家者的普通情况。沙弥众差别谓：「侬啊，诸比库女比库尼、不学尼、沙玛内拉、沙玛内莉、近事男、近事女皆不破僧团，唯比库，侬啊，于明确善恶行为上，每于同法同界执着，乃破僧团」等语，此乃说教时持而告示唯有比库单独通用，故称为非常。以始名论，诸者俱带苦受，夹杂烦恼与痴迷，故于普通等初亦当知判断。
Aññaṃ satthāranti ‘‘ayaṃ me satthā satthukiccaṃ kātuṃ asamattho’’ti bhavantarepi aññaṃ titthakaraṃ ‘‘ayaṃ me satthā’’ti evaṃ gaṇheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho.
所谓他师者，即谓「此师非我师，未能学教之事」如他异己，或他外道即谓「此为吾师」如是收纳，此理谓无立足之地。
§129
129.Ekissā lokadhātuyāti dasasahassilokadhātuyā. Tīṇi hi khettāni jātikhettaṃ āṇākhettaṃ visayakhettaṃ. Tattha jātikhettaṃ nāma dasasahassī lokadhātu. Sā hi tathāgatassa mātukucchiokkamanakāle nikkhamanakāle sambodhikāle dhammacakkappavattane āyusaṅkhārossajjane parinibbāne ca kampati. Koṭisatasahassacakkavāḷaṃ pana āṇākhettaṃ nāma. Āṭānāṭiyamoraparittadhajaggaparittaratanaparittādīnañhi ettha āṇā vattati. Visayakhettassa pana parimāṇaṃ natthi. Buddhānañhi ‘‘yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ, yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ neyyapariyantikaṃ ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 3.5) vacanato avisayo nāma natthi.
所谓一界世界者，是指一万界世界。其中文义，有三种界域：生界、轮廓界及领域界。所谓生界者，即十万界为一生界。此指如来于母胎中离出、出世、觉悟成道、转法轮、寿量终尽及般涅槃时，生界产生震动。所谓轮廓界者，有一千万亿轮廓界。所谓轮廓者，是指由四种围绕组成：以障碍为围绕、以守卫为围绕、以宝物为围绕等，这些名为轮廓。至于领域界，则没有具体范围。佛语云：“所知即应该舍弃的，所舍弃即所知；知尽的为应舍，舍尽的为所知。”（《巴提摩卡》三章第五节）此义表明，领域之名实无实体。
Imesu pana tīsu khettesu ṭhapetvā imaṃ cakkavāḷaṃ aññasmiṃ cakkavāḷe buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi, na uppajjantīti pana atthi. Tīṇi piṭakāni vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakaṃ, tisso saṅgītiyo mahākassapattherassa saṅgīti, yasattherassa saṅgīti, moggaliputtatissattherassa saṅgītīti. Imā tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane imaṃ cakkavāḷaṃ muñcitvā aññattha buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi, na uppajjantīti pana atthi.
然而在此三界设置后，并无佛经中有云“此世界中有他世界佛出世”之说，唯记载无佛出世，于是不发生。三藏指律藏、经藏、论藏，三位长老指大咖萨巴长老、耶长老、摩嘎剌那头陀三人所聚会之名。三次聚会修订三藏时，佛陀教法中无此世间外有他佛出世之语，言之无事。
Apubbaṃ acarimanti apure apacchā. Ekato na uppajjanti, pure vā pacchā vā uppajjantīti vuttaṃ hoti. Tattha hi bodhipallaṅke bodhiṃ appatvā na uṭṭhahissāmīti nisinnakālato paṭṭhāya yāva mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇaṃ, tāva pubbeti na veditabbaṃ. Bodhisattassa hi paṭisandhiggahaṇena dasasahassacakkavāḷakampaneneva khettapariggaho kato, aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti. Parinibbānakālato paṭṭhāya yāva sāsapamattā dhātu tiṭṭhati, tāva pacchāti na veditabbaṃ. Dhātūsu hi ṭhitāsu buddhā ṭhitāva honti. Tasmā etthantare aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti. Dhātuparinibbāne pana jāte aññassa buddhassa uppatti na nivāritā.
所谓“以前未生”即“出生前、之后，及不生者”，意即佛陀不会再产生，如闻此说。佛陀于菩提树下证得正觉前，未曾现身，菩提树下坐至觉满时，十万轮廓界同震，彰显佛土控制，阻止他佛出世。涅槃时，尚有森林余韵不灭，领域不散，故之后无人能够生起。此外，佛如存于此领域中，故他佛不生，唯至于领域灭尽时，始无此阻隔。
Tīṇi hi antaradhānāni nāma pariyattiantaradhānaṃ, paṭivedhaantaradhānaṃ, paṭipattiantaradhānanti. Tattha pariyattīti tīṇi piṭakāni. Paṭivedhoti saccapaṭivedho. Paṭipattīti paṭipadā. Tattha paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi. Ekasmiñhi kāle paṭivedhadharā bhikkhū bahū honti, eso bhikkhu puthujjanoti aṅguliṃ pasāretvā dassetabbo hoti. Imasmiṃyeva dīpe ekavāre puthujjanabhikkhu nāma nāhosi. Paṭipattipūrikāpi kadāci bahū honti kadāci appā. Iti paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi, sāsanaṭṭhitiyā pana pariyatti pamāṇaṃ.
所谓三种消失：一为经典文本的消失，二为证得境界的消失，三为修行实践的消失。经典消失者，即三藏经文。证得消失指真理之见证。修行消失即修行解脱现象。经典证者众多，如以佛教戒律示范，即使凡夫比库也能以手示指具示该教法。于此国土，虽凡夫如是，无人能断绝经藏。修行实践则有多有少，传承亦有间断，然经典著述以及戒律教法仍为教界依凭。
Paṇḍito hi tepiṭakaṃ sutvā dvepi pūreti. Yathā amhākaṃ bodhisatto āḷārassa santike pañcābhiññā satta ca samāpattiyo nibbattetvā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā parikammaṃ pucchi, so na jānāmīti āha. Tato udakassa santikaṃ gantvā adhigataṃ visesaṃ saṃsandetvā nevasaññānāsaññāyatanassa parikammaṃ pucchi, so ācikkhi, tassa vacanasamanantarameva mahāsatto taṃ sampādesi, evameva paññavā bhikkhu pariyattiṃ sutvā dvepi pūreti. Tasmā pariyattiyā ṭhitāya sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti.
智者听闻三藏后，兼具修行，是如菩提萨埵在阿罗跋树前，虽未智慧通达七种圣眼七种成就，然因其广博修习而被问及未识之处；他至水边获得特殊境界后，准确回答，随即成就大神通。比库若具备此般智慧，听闻教法并增长，是故有经典为凭，教法得以永固。
Yadā pana sā antaradhāyati, tadā paṭhamaṃ abhidhammapiṭakaṃ nassati. Tattha paṭṭhānaṃ sabbapaṭhamaṃ antaradhāyati, anukkamena pacchā dhammasaṅgaho, tasmiṃ antarahite itaresu dvīsu piṭakesu ṭhitesu sāsanaṃ ṭhitameva hoti. Tattha suttantapiṭake antaradhāyamāne paṭhamaṃ aṅguttaranikāyo ekādasakato paṭṭhāya yāva ekakā antaradhāyati, tadanantaraṃ saṃyuttanikāyo cakkapeyyālato paṭṭhāya yāva oghataraṇā antaradhāyati, tadanantaraṃ majjhimanikāyo indriyabhāvanato paṭṭhāya yāva mūlapariyāyā antaradhāyati, tadanantaraṃ dīghanikāyo dasuttarato paṭṭhāya yāva brahmajālā antaradhāyati. Ekissāpi dvinnampi gāthānaṃ pucchā addhānaṃ gacchati, sāsanaṃ dhāretuṃ na sakkoti sabhiyapucchā (su. ni. sabhiyasuttaṃ) viya āḷavakapucchā (su. ni. āḷavakasuttaṃ; saṃ. ni. 1.246) viya ca. Etā kira kassapabuddhakālikā antarā sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhiṃsu.
当经典消失时，第一消失者为论藏。如《论藏》首章《方所品》最初消失，继而《法集论》次第消失，令此后存在之三藏二部皆能续承法规。经藏中：首消失是《增支部》十一章，随后《相应部》七十卷因百川聚合消失，继而《中部》因根本破灭三十三卷消失，最终《长部》十五卷以《梵网经》消失。甚至有诸句韵调传承之问，许多比库无法相应，无法承持教法，如同《舍卫国佉陈》之问及《阿拉维国》之问者。此乃咖萨巴佛时代间，中间教法难以保持之因。
Dvīsu pana piṭakesu antarahitesupi vinayapiṭake ṭhite sāsanaṃ tiṭṭhati, parivārakhandhakesu antarahitesu ubhatovibhaṅge ṭhite ṭhitameva hoti. Ubhatovibhaṅge antarahite mātikāya ṭhitāyapi ṭhitameva hoti. Mātikāya antarahitāya pātimokkhapabbajjaupasampadāsu ṭhitāsu sāsanaṃ tiṭṭhati. Liṅgamaddhānaṃ gacchati, setavatthasamaṇavaṃso pana kassapabuddhakālato paṭṭhāya sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhi. Pacchimakassa pana saccapaṭivedhato pacchimakassa sīlabhedato ca paṭṭhāya sāsanaṃ osakkitaṃ nāma hoti. Tato paṭṭhāya aññassa buddhassa uppatti na vāritāti.
在两藏中，虽无间断，但律藏中存在的教法仍然保持不变；在含有辅助篇章的无间断中，二者分别保持各自的细分而同时存在。细分处无间断的篇目及目录所依据者亦稳定存在。由目录而起，无间断处的巴提摩克戒律、出家及具足戒，教法均得以维持。符号相承，尽管像赛达瓦特城出家者的宗谱自咖萨巴佛时代起就难以保存教法。西传者因真实阐述及持戒失误而保存不全，故此保存就被称为败坏。由保存者起，其他佛陀的兴起不可阻止。
Tīṇi parinibbānāni nāma kilesaparinibbānaṃ khandhaparinibbānaṃ dhātuparinibbānanti. Tattha kilesaparinibbānaṃ bodhipallaṅke ahosi, khandhaparinibbānaṃ kusinārāyaṃ, dhātuparinibbānaṃ anāgate bhavissati. Sāsanassa kira osakkanakāle imasmiṃ tambapaṇṇidīpe dhātuyo sannipatitvā mahācetiyaṃ gamissanti, mahācetiyato nāgadīpe rājāyatanacetiyaṃ, tato mahābodhipallaṅkaṃ gamissanti, nāgabhavanatopi devalokatopi brahmalokatopi dhātuyo mahābodhipallaṅkameva gamissanti. Sāsapamattāpi dhātu antarā na nassissati. Sabbā dhātuyo mahābodhipallaṅke rāsibhūtā suvaṇṇakkhandho viya ekagghanā hutvā chabbaṇṇarasmiyo vissajjessanti, tā dasasahassilokadhātuṃ pharissanti.
所谓三种涅槃者，即烦恼涅槃、蕴涅槃与界涅槃。其烦恼涅槃发生于菩提树下，蕴涅槃于拘尸那罗，界涅槃于未来将现之时。传说此教法败坏时期，诸佛舍利聚集于铜叶国，将前往大塔；由大塔而至那伽国王舍塔大塔；继而前往大菩提树下。即使在那伽宫、诸天世界及梵天世界，舍利仍只归属于大菩提树下。尽管有微小差异，舍利之间不会消失。所有舍利如同大聚宝盆中凝聚成一块金团，发出六种彩色光辉，将守护十万亿世界的舍利。
Tato dasasahassacakkavāḷe devatā yo sannipatitvā ‘‘ajja satthā parinibbāyati, ajja sāsanaṃ osakkati, pacchimadassanaṃ dāni idaṃ amhāka’’nti dasabalassa parinibbutadivasato mahantataraṃ kāruññaṃ karissanti. Ṭhapetvā anāgāmikhīṇāsave avasesā sakabhāvena saṇṭhātuṃ na sakkhissanti. Dhātūsu tejodhātu uṭṭhahitvā yāva brahmalokā uggacchissati, sāsapamattāyapi dhātuyā sati ekajālāva bhavissati, dhātūsu pariyādānaṃ gatāsu pacchijjissati. Evaṃ mahantaṃ ānubhāvaṃ dassetvā dhātūsu antarahitāsu sāsanaṃ antarahitaṃ nāma hoti. Yāva evaṃ na anantaradhāyati, tāva acarimaṃ nāma hoti. Evaṃ apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyunti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.
于是，在十万亿世界中诸天聚合，共观 ‘‘今佛陀入灭，今教法败坏，西方之见现今乃属我等’’ 。在此佛陀涅槃之日，诸天广大慈悲。当热情不再，凡余在家与出家根本无法和合。舍利中光明扬起，直至梵天世界升腾。虽教法败坏，舍利仍保持唯一脉络，舍利周围亦得以安置，故依此伟大现象，笼罩无间断处的教法称为“无间断教法”。只要这种状态不失，名为“护持教法”。依此缘故，既无前又无后的教法由此产生，且无他处存在。
Kasmā pana apubbaṃ acarimaṃ na uppajjantīti. Anacchariyattā. Buddhā hi acchariyamanussā. Yathāha – ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso, katamo ekapuggalo, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti (a. ni. 1.171-174).
那么为何无前无后、护持教法不生？此乃非奇迹。佛陀本无奇迹，正如经中所说：“世尊，其为单独人时无任何奇迹，何况如来、阿拉汉、正觉者乎？”
Yadi ca dve vā cattāro vā aṭṭha vā soḷasa vā ekato uppajjeyyuṃ, na acchariyā bhaveyyuṃ. Ekasmiñhi vihāre dvinnaṃ cetiyānampi lābhasakkāro uḷāro na hoti bhikkhūpi bahutāya na acchariyā jātā, evaṃ buddhāpi bhaveyyuṃ. Tasmā na uppajjanti.
若二、四、八、十六人同时现起，则无奇迹。即使一处有两处佛塔，亦无异象。比库众多时亦无奇迹，佛陀亦然。因此根本无法发生护持教法。
Desanāya ca visesābhāvato. Yañhi satipaṭṭhānādibhedaṃ dhammaṃ eko deseti, aññena uppajjitvāpi sova desetabbo siyā. Tato na acchariyo siyā, ekasmiṃ pana dhammaṃ desente desanāpi acchariyā hoti.
此亦因宣说缺乏特殊，相同念处法门单独宣说时可发生奇迹，即使其他念处已生亦当宣说故无奇迹。然当单独宣说某一法门时，即具奇迹。
Vivādābhāvato ca. Bahūsu ca buddhesu uppajjantesu bahūnaṃ ācariyānaṃ antevāsikā viya ‘‘amhākaṃ buddho pāsādiko, amhākaṃ buddho madhurassaro lābhī puññavā’’ti vivadeyyuṃ, tasmāpi evaṃ na uppajjanti. Apicetaṃ kāraṇaṃ milindaraññā puṭṭhena nāgasenattherena vitthāritameva. Vuttañhi (mi. pa. 5.1.1) –
由於不存在争执。在多位佛陀出现的情况下，众多老师之间仿佛彼此相处和睦，彼此说：“我们的佛陀庄严庄重，我们的佛陀如甘露以故功德殊胜。”因此，争执是不会产生的。这一原因正如米林王问答中由长老龙师详细阐释的那样。经中明确说（米林王本 5.1.1）——
‘‘Tattha, bhante nāgasena, bhāsitampetaṃ bhagavatā ‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti. Desentā ca, bhante nāgasena, sabbepi tathāgatā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme desenti, kathayamānā ca cattāri ariyasaccāni kathenti, sikkhāpentā ca tīsu sikkhāsu sikkhāpenti, anusāsamānā ca appamādapaṭipattiyaṃ anusāsanti. Yadi, bhante nāgasena, sabbesampi tathāgatānaṃ ekā desanā ekā kathā ekā sikkhā ekā anusiṭṭhi, kena kāraṇena dve tathāgatā ekakkhaṇe nuppajjanti? Ekenapi tāva buddhuppādena ayaṃ loko obhāsajāto. Yadi dutiyo buddho bhaveyya, dvinnaṃ pabhāya ayaṃ loko bhiyyosomattāya obhāsajāto bhaveyya. Ovadamānā ca dve tathāgatā sukhaṃ ovadeyyuṃ, anusāsamānā ca sukhaṃ anusāseyyuṃ, tattha me kāraṇaṃ brūhi, yathāhaṃ nissaṃsayo bhaveyyanti.
“尊敬的龙师，在此处世尊所说是：‘此处乃不能同住的境地，尊尼们，因一世界中同时出现两位阿拉汉、正自觉者佛陀时，世间无此处所。’诸佛陀宣说，尊敬的龙师，如来教授了三十七菩提分法，讲述四圣谛，教诲学习三学，劝导安住不懈行持。若，尊敬的龙师，所有佛陀所宣说的教法、开示、戒律和行持均相一致，为什么世界上会一时出现两位佛陀呢？仅凭此佛的出现，世界便已被光明普照。若有第二位佛陀出现，以二者光明，世界将光明更盛。两位佛陀悉心教诲、劝导安住不懈行。请告诉我其中缘由，使我无疑惑。”
Ayaṃ mahārāja dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti, yadi dutiyo buddho uppajjeyya, nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya, caleyya kampeyya nameyya onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṃseyya, na ṭhānamupagaccheyya.
大王啊，此十千世界持有一佛之德。若第二佛陀出现，则此十千世界不能支撑，必动摇、震荡、倾覆、崩坏、损坏、破灭，不得安稳存在。
Yathā, mahārāja, nāvā ekapurisasandhāraṇī bhaveyya. Ekasmiṃ purise abhirūḷhe sā nāvā samupādikā bhaveyya. Atha dutiyo puriso āgaccheyya tādiso āyunā vaṇṇena vayena pamāṇena kisathūlena sabbaṅgapaccaṅgena, so taṃ nāvaṃ abhirūheyya. Apinu sā mahārāja, nāvā dvinnampi dhāreyyāti? Na hi, bhante, caleyya kampeyya nameyya onameyya vinameyya vikireyya vidhameyya viddhaṃseyya, na ṭhānamupagaccheyya, osīdeyya udaketi. Evameva kho, mahārāja, ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti, yadi dutiyo buddho uppajjeyya, nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya, caleyya…pe… na ṭhānamupagaccheyya.
譬如，大王，舟只能容纳一人。某人将独自登舟稳健掌舵。若有第二人以相仿年龄、容貌、身量，并身体完全健全来到此舟，欲乘此舟，大王啊，舟能承载两人吗？绝不能，必动荡、震颤、摇晃、倾覆、毁坏、破碎，舟难以到达目的处，必沉入水中。大王啊，此十千世界持有一佛之德，若第二佛陀出现，则同样必然动摇震荡，不得安稳存在。”
Yathā vā pana mahārāja puriso yāvadatthaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya chādentaṃ yāvakaṇṭhamabhipūrayitvā, so dhāto pīṇito paripuṇṇo nirantaro tandikato anonamitadaṇḍajāto punadeva tattakaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya, apinu kho, mahārāja, puriso sukhito bhaveyyāti? Na hi, bhante, sakiṃ bhuttova mareyyāti. Evameva kho, mahārāja, ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī …pe… na ṭhānamupagaccheyyāti.
譬如，大王，一人吃饱饭后，饱满而满足，不断地从中取食，若此人饱足且满足，他应该快乐吗？不，他吃饱之后将死。大王啊，此十千世界持有一佛之德，若第二佛陀出现，则必定振动大乱，不得安稳存在。”
Kiṃ nu kho, bhante nāgasena, atidhammabhārena pathavī calatīti? Idha, mahārāja, dve sakaṭā ratanaparipūritā bhaveyyuṃ yāva mukhasamā. Ekasmā sakaṭato ratanaṃ gahetvā ekasmiṃ sakaṭe ākireyyuṃ, apinu kho taṃ, mahārāja, sakaṭaṃ dvinnampi sakaṭānaṃ ratanaṃ dhāreyyāti? Na hi, bhante, nābhipi tassa phaleyya, arāpi tassa bhijjeyyuṃ, nemipi tassa opateyya, akkhopi tassa bhijjeyyāti. Kiṃ nu kho, mahārāja, atiratanabhārena sakaṭaṃ bhijjatīti? Āma, bhanteti. Evameva kho, mahārāja, atidhammabhārena pathavī calatīti.
尊敬的龙师，大地因负重过载而动摇的道理如何？大王，两个满载宝石的车盘，迄至车轴相称。一人从一车取一宝放到另一车。大王，此车能承载两车之宝吗？不，它不会因此丰盈，不会因而增重，不会因此倾覆，也不会因此破碎。大王，两车负宝过重会破损吗？“是的，尊敬的大人。”大王，此事亦如大地因负法过重而震动。”
Apica mahārāja imaṃ kāraṇaṃ buddhabalaparidīpanāya osāritaṃ, aññampi tattha abhirūpaṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti. Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyya – ‘‘tumhākaṃ buddho amhākaṃ buddho’’ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṃ. Yathā, mahārāja, dvinnaṃ balavāmaccānaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘tumhākaṃ amacco amhākaṃ amacco’ti ubhatopakkhajātā honti, evameva kho, mahārāja, yadi, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘tumhākaṃ buddho amhākaṃ buddho’ti ubhatopakkhajātā bhaveyyuṃ. Idaṃ tāva, mahārāja, ekaṃ kāraṇaṃ, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti.
王者啊，请聆听此因缘，乃为显扬佛陀的威力而被驳斥者，且听他又有何美妙之因，缘此因缘二位正自觉者不会同时出现于一时一地。若王者说二位正自觉者同时出现，一定会在其众中生起争执，双方各言“你的佛是我们的佛”，互为对立。譬如，两位王权强盛者同处一群，必生争执，双方各称“你是我们的王，我是我们的王”，双方互持己见。同理，若二位正自觉者同处一时，必生双方争执，互称“你的佛是我们的佛”。因此，王者，此乃一因缘，使得二位正自觉者不会一时俱生。
Aparampi, mahārāja, uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti. Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, aggo buddhoti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya. Jeṭṭho buddhoti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya. Seṭṭho buddhoti, visiṭṭho buddhoti, uttamo buddhoti, pavaro buddhoti, asamo buddhoti, asamasamo buddhoti, appaṭisamo buddhoti, appaṭibhāgo buddhoti, appaṭipuggalo buddhoti yaṃ vacanaṃ , taṃ micchā bhaveyya. Idampi kho tvaṃ, mahārāja , kāraṇaṃ atthato sampaṭiccha, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti.
王者，请听后因缘，说明为何二位正自觉者不会同时出现。若二位正自觉者同时出现，先者称佛的功德语必为谬误，长者或最尊者、第一者、不等者等诸种尊称皆为虚妄。这便是恰当可靠的因缘，令二位正自觉者不会一时俱起。
Apica kho mahārāja buddhānaṃ bhagavantānaṃ sabhāvapakati esā, yaṃ ekoyeva buddho loke uppajjati. Kasmā kāraṇā? Mahantatāya sabbaññubuddhaguṇānaṃ. Aññampi mahārāja yaṃ loke mahantaṃ, taṃ ekaṃyeva hoti. Pathavī, mahārāja, mahantī, sā ekāyeva. Sāgaro mahanto, so ekoyeva. Sineru girirājā mahanto, so ekoyeva. Ākāso mahanto, so ekoyeva. Sakko mahanto, so ekoyeva. Māro mahanto, so ekoyeva. Brahmā mahanto, so ekoyeva. Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho mahanto, so ekoyeva lokasmiṃ. Yattha te uppajjanti, tattha aññassa okāso na hoti. Tasmā, mahārāja, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ekoyeva lokasmiṃ uppajjatīti. Sukathito, bhante nāgasena, pañho opammehi kāraṇehī’’ti.
王者啊，圣世尊佛的本质，以唯一佛陀现于世为标志。何以故？因其广大无边的遍知功德。王者啊，世间广大者，本质皆独一无二。大地广大，惟唯一一地；大海广大，惟唯一一海；大山王广，亦惟一山王；广大天空、萨咖天帝、魔王、梵天、如来、阿拉汉、正自觉诸尊亦然，皆独一无二。其生者所在，他处无相对之空隙。是以，王者，如来、阿拉汉、正自觉者，世间仅此独一而已。尊敬的龙军长老，向您称说此以喻理之问。
Ekissā lokadhātuyāti ekasmiṃ cakkavāḷe. Heṭṭhā imināva padena dasacakkavāḷasahassāni gahitāni tānipi, ekacakkavāḷeneva paricchindituṃ vaṭṭanti. Buddhā hi uppajjamānā imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjanti, uppajjanaṭṭhāne pana vārite ito aññesu cakkavāḷesu nuppajjantīti vāritameva hoti.
所谓一世界轮回，即一宇宙境界。在下方以此词所称，乃十万宇宙境界所环绕，诸多宇宙皆被一宇宙所环绕。不过佛陀所生现者，皆于此一宇宙，虽其生处为根基，却不移至他宇宙，此处即为界限。
Apubbaṃ acarimanti ettha cakkaratanapātubhāvato pubbe pubbaṃ, tasseva antaradhānato pacchā carimaṃ. Tattha dvidhā cakkaratanassa antaradhānaṃ hoti, cakkavattino kālaṃkiriyato vā pabbajjāya vā. Antaradhāyamānañca pana taṃ kālaṃkiriyato vā pabbajjato vā sattame divase antaradhāyati, tato paraṃ cakkavattino pātubhāvo avārito.
此前当初皆为宇宙宝石发生之相，之前有现，后有灭。宇宙之灭分两类，或因宇宙王寿终或出家断灭。宇宙生命灭时，于第七日消亡，继而宇宙王重现，不被阻碍。
Kasmā pana ekacakkavāḷe dve cakkavattino nuppajjantīti . Vivādupacchedato acchariyabhāvato cakkaratanassa mahānubhāvato ca. Dvīsu hi uppajjantesu ‘‘amhākaṃ rājā mahanto amhākaṃ rājā mahanto’’ti vivādo uppajjeyya. Ekasmiṃ dīpe cakkavattīti ca ekasmiṃ dīpe cakkavattīti ca anacchariyā bhaveyyuṃ . Yo cāyaṃ cakkaratanassa dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu issariyānuppadānasamattho mahānubhāvo, so parihāyetha. Iti vivādupacchedato acchariyabhāvato cakkaratanassa mahānubhāvato ca na ekacakkavāḷe dve uppajjanti.
何以一宇宙不会同生两位宇宙王？因宇宙之消灭、生起不可思议且甚为重大。若两位王俱起，必生争执，互称“我们各为尊王”。于一岛中不可出现两王，若于宇宙十万岛屿中，王权之威能足以令海岛四方大岛皆臣服，其必弃此离去。因此，因争执与宇宙之威能，大宇宙境界中不会同时生二王。
§130
130.Yaṃ itthī assa arahaṃ sammāsambuddhoti ettha tiṭṭhatu tāva sabbaññuguṇe nibbattetvā lokuttāraṇasamattho buddhabhāvo, paṇidhānamattampi itthiyā na sampajjati.
所谓女性具足阿拉汉正自觉者者，应当理解为：女性于此教法中终断一切遍智诸德，具足超越世间的佛陀境界；甚至是发愿心的程度，也无女性得以具足。
Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ;
人的身份是性别的标志，成就的根本在于师长的教诲。
Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā;
出家乃成就之因，乐欲之心是立法的缘起。
Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatīti. (bu. vaṃ. 2.59) –
八法的和合，内心的依止（即坚定的内住），就是其修习的基础。
Imāni hi paṇidhānasampattikāraṇāni. Iti paṇidhānampi sampādetuṃ asamatthāya itthiyā kuto buddhabhāvoti ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ itthī assa arahaṃ sammāsambuddho’’ti vuttaṃ. Sabbākāraparipūro ca puññussayo sabbākāraparipūrameva attabhāvaṃ nibbattetīti purisova arahaṃ hoti sammāsambuddho.
这些正是发愿成就之因。由此，因妇女不能成就佛陀境界而难以发起心愿，故说“此处无容许妇女具足阿拉汉正自觉者身心之境界”。因为其德业圆满，福德丰盈，如人子成为阿拉汉正觉者。
Yaṃ itthī rājā assa cakkavattītiādīsupi yasmā itthiyā kosohitavatthaguyhatādīnaṃ abhāvena lakkhaṇāni na paripūrenti, itthiratanābhāvena sattaratanasamaṅgitā na sampajjati, sabbamanussehi ca adhiko attabhāvo na hoti, tasmā ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ itthī rājā assa cakkavattī’’ti vuttaṃ. Yasmā ca sakkattādīni tīṇi ṭhānāni uttamāni, itthiliṅgañca hīnaṃ, tasmā tassā sakkattādīnipi paṭisiddhāni.
所谓女性若是国王、转轮圣王等者，由于妇女对世俗利害、仰仗隐蔽等因素之缺失，未能具足标志，亦不能通达七宝的聚合，故女性得不到所有众生中最殊胜的境界，故有“此处无容许有国王身份之女性成为转轮圣王”之说。且因转轮圣王等三尊位殊胜，而女性性别相对低劣，故对其转轮圣王身份亦不认可。
Nanu ca yathā itthiliṅgaṃ, evaṃ purisaliṅgampi brahmaloke natthi? Tasmā ‘‘yaṃ puriso brahmattaṃ kareyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’tipi na vattabbaṃ siyāti. No na vattabbaṃ. Kasmā? Idha purisassa tattha nibbattanato. Brahmattanti hi mahābrahmattaṃ adhippetaṃ. Itthī ca idha jhānaṃ bhāvetvā kālaṃ katvā brahmapārisajjānaṃ sahabyataṃ upapajjati, na mahābrahmānaṃ, puriso pana tattha na uppajjatīti na vattabbo. Samānepi cettha ubhayaliṅgābhāve purisasaṇṭhānāva brahmāno, na itthisaṇṭhānā, tasmā suvuttamevetaṃ.
难道如同没有女性相别，便在梵天界也没有男性相别吗？因此不可说“那个男人变成了梵”，称此地即为其住所。不可如此言。为何？因为这里男性并非以此安住。在此所谓梵是指大梵的统摄。女性在此培养禅定，时过则生梵天属侍，但非大梵；男性却不在此生起，不可如此说。普遍而言，由于此处男女相别，只有男性集居处有梵，不是女性集居处，故正语此言。
§131
131.Kāyaduccaritassātiādīsu yathā nimbabījakosātakībījādīni madhuraphalaṃ na nibbattenti, asātaṃ amadhurameva nibbattenti, evaṃ kāyaduccaritādīni madhuravipākaṃ na nibbattenti, amadhurameva vipākaṃ nibbattenti. Yathā ca ucchubījasālibījādīni madhuraṃ sādurasameva phalaṃ nibbattenti, na asātaṃ kaṭukaṃ, evaṃ kāyasucaritādīni madhurameva vipākaṃ nibbattenti, na amadhuraṃ. Vuttampi cetaṃ –
131.关于身业恶行等，如同荨麻种子、苦瓜籽等，甜美果实不会由它们生起，不纯正且不甘甜的果实才会生起；身业恶行等也不生起甜美善果，只生起不甘甜的恶果。
‘‘Yādisaṃ vapate bījaṃ, tādisaṃ harate phalaṃ;
如同橄榄种子、小米等所结出的果实是甘甜适口，并非不纯且苦涩，身业净行等则生起甘甜善果，而非不甘甜的恶果。这段亦有云——
Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpaka’’nti. (saṃ. ni. 1.256);
“种子如是，果实如是；善行导向善果，恶行导向恶果。”（《相应部尼》1.256）
Tasmā ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ kāyaduccaritassā’’tiādi vuttaṃ.
因此说“身业恶行所无容身处”等如此教论。
Kāyaduccaritasamaṅgītiādīsu samaṅgīti pañcavidhā samaṅgitā āyūhanasamaṅgitā cetanāsamaṅgitā kammasamaṅgitā vipākasamaṅgitā, upaṭṭhānasamaṅgitāti. Tattha kusalākusalakammāyūhanakkhaṇe āyūhanasamaṅgitāti vuccati. Tathā cetanāsamaṅgitā. Yāva pana arahattaṃ na pāpuṇanti, tāva sabbepi sattā pubbe upacitaṃ vipākārahaṃ kammaṃ sandhāya ‘‘kammasamaṅgino’’ti vuccanti, esā kammasamaṅgitā. Vipākasamaṅgitā vipākakkhaṇeyeva veditabbā. Yāva pana sattā arahattaṃ na pāpuṇanti, tāva nesaṃ tato tato cavitvā niraye tāva uppajjamānānaṃ aggijālalohakumbhiādīhi upaṭṭhānākārehi nirayo, gabbhaseyyakattaṃ āpajjamānānaṃ mātukucchi, devesu uppajjamānānaṃ kapparukkhavimānādīhi upaṭṭhānākārehi devalokoti evaṃ uppattinimittaṃ upaṭṭhāti, iti nesaṃ iminā uppattinimittaupaṭṭhānena aparimuttatā upaṭṭhānasamaṅgitā nāma. Sā calati sesā niccalā. Niraye hi upaṭṭhitepi devaloko upaṭṭhāti, devaloke upaṭṭhitepi nirayo upaṭṭhāti, manussaloke upaṭṭhitepi tiracchānayoni upaṭṭhāti, tiracchānayoniyā ca upaṭṭhitāyapi manussaloko upaṭṭhātiyeva.
关于身业恶行相应，谓五种相应：寿命相应、意志相应、业相应、果报相应、秉持相应。寿命相应指善恶业所影响的寿命时限。意志相应亦如是。未证阿拉汉前，一切众生因先前作过的果报形业，称为“业相应”；此即业相应。果报相应是在果报生起时方能觉知。未证阿拉汉前，众生因果报从此处转彼处，出入地狱者以火、水、铁、铜等地狱所相继承，受苦难；腹中胎中众生受母拥护；天人身受树木、天宫等所拥护，此即生起缘由；因此生起的无穷无尽相续称“秉持相应”。此五相续而行，其余四相是恒常不变的。地狱虽有时受拥而生天界，天界亦时被地狱所侵扰，人间界亦互相拥护畜生界，畜生界即使拥护亦由人间界拥护。
Tatridaṃ vatthu – soṇagiripāde kira acelavihāre soṇatthero nāma eko dhammakathiko, tassa pitā sunakhajīviko ahosi. Thero taṃ paṭibāhantopi saṃvare ṭhapetuṃ asakkonto ‘‘mā nassi jarako’’ti mahallakakāle akāmakaṃ pabbājesi. Tassa gilānaseyyāya nipannassa nirayo upaṭṭhāti, soṇagiripādato mahantā mahantā sunakhā āgantvā khāditukāmā viya samparivāresuṃ. So mahābhayabhīto – ‘‘vārehi, tāta soṇa, vārehi, tāta soṇā’’ti āha. Kiṃ mahātherāti. Na passasi tātāti taṃ pavattiṃ ācikkhi. Soṇatthero – ‘‘kathañhi nāma mādisassa pitā niraye nibbattissati, patiṭṭhā’ssa bhavissāmī’’ti sāmaṇerehi nānāpupphāni āharāpetvā cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇesu talasantharaṇapūjaṃ āsanapūjañca kāretvā pitaraṃ mañcena cetiyaṅgaṇaṃ āharitvā mañce nisīdāpetvā – ‘‘ayaṃ mahāthera-pūjā tumhākaṃ atthāya katā ‘ayaṃ me bhagavā duggatapaṇṇākāro’ti vatvā bhagavantaṃ vanditvā cittaṃ pasādehī’’ti āha. So mahāthero pūjaṃ disvā tathā karonto cittaṃ pasādesi, tāvadevassa devaloko upaṭṭhāsi, nandanavana-cittalatāvana-missakavana-phārusakavanavimānāni ceva nāṭakāni ca parivāretvā ṭhitāni viya ahesuṃ. So ‘‘apetha apetha soṇā’’ti āha. Kimidaṃ therāti? Etā te, tāta, mātaro āgacchantīti . Thero ‘‘saggo upaṭṭhito mahātherassā’’ti cintesi. Evaṃ upaṭṭhānasamaṅgitā calatīti veditabbā. Etāsu samaṅgitāsu idha āyūhanacetanākammasamaṅgitāvasena kāyaduccaritasamaṅgītiādi vuttaṃ.
在那里，有这样一个事迹——据说在苏那迦梨坡下的一个不成就止静处，有一位名叫苏那长老的法师，他的父亲是苏那嘎耶维迦。该长老虽然对父亲十分孝顺，但因无法返回照顾而感到难以忍受，便在住持的大约时节中不愿意离去而出家为比库。其父因病卧床，交替临终地狱，许多大苏那（长者们）从苏那迦梨坡纷纷来到，像是饥渴者围绕着食物一样，围绕着床榻。该比库心生大恐惧，便说道：“回来吧，父亲苏那，回来吧，母亲苏那。”但父亲没有回应其呼唤，也未显现出往生的迹象。苏那长老便用各种鲜花供养沙玛内拉们，并在舍利塔和菩提树丛中进行扫叶供养和座位供养，将父亲的床榻搬到舍利塔旁，让他坐卧。长老还说：“这是对圣长老的供养，是为你们的利益而作。你们称他为『我世尊是堕入恶道者』，但请你们顶礼世尊，让心安静。”长老看到供养之事如此进行，心亦宁静，天界的天人们就如同园中波光粼粼的树叶、芬芳灌木、细密花丛和华丽天宫戏台环绕在旁，站立观望。长老反复呼唤：“出去吧，出去吧，苏那。”这是什么意思呢？是说“父亲、母亲来了。”长老心想：“天界已经临近护持圣长老。”由此可知，这些护持力量乃因敬事而生的抵达。此类聚合类似于赡养之意，或聚合因业障之恶行或意志不善而造作之身体污秽等的概念。
§132
132.Evaṃ vutte āyasmā ānandoti ‘‘evaṃ bhagavatā imasmiṃ sutte vutte thero ādito paṭṭhāya sabbasuttaṃ samannāharitvā evaṃ sassirikaṃ katvā desitasuttassa nāma bhagavatā nāmaṃ na gahitaṃ. Handassa nāmaṃ gaṇhāpessāmī’’ti cintetvā bhagavantaṃ etadavoca.
132.如是说，一位具寿阿难说道：“世尊在此圣典中曾如此宣说：长老们在最初领悟时，并没有获得所有经文的完整，而是通过长期勤修修炼，才呈现如此成熟的教义；世尊所宣说的经文中，没有记载其姓名。如今，我将以自身之名接纳这些教义。”思虑如是，便对世尊如此说。
Tasmā tiha tvantiādīsu ayaṃ atthayojanā –
因此，关于前面所说的“三”与其他内容，这里略加说明——
Ānanda, yasmā imasmiṃ dhammapariyāye ‘‘aṭṭhārasa kho imā, ānanda, dhātuyo, cha imā, ānanda, dhātuyo’’ti evaṃ bahudhātuyo vibhattā, tasmā tiha tvaṃ imaṃ dhammapariyāyaṃ bahudhātukotipi naṃ dhārehi. Yasmā panettha dhātuāyatanapaṭiccasamuppādaṭṭhānāṭṭhānavasena cattāro parivaṭṭā kathitā , tasmā catuparivaṭṭotipi naṃ dhārehi. Yasmā ca ādāsaṃ olokentassa mukhanimittaṃ viya imaṃ dhammapariyāyaṃ olokentassa ete dhātuādayo atthā pākaṭā honti, tasmā dhammādāsotipi naṃ dhārehi. Yasmā ca yathā nāma parasenamaddanā yodhā saṅgāmatūriyaṃ paggahetvā parasenaṃ pavisitvā sapatte madditvā attano jayaṃ gaṇhanti, evameva kilesasenamaddanā yogino idha vuttavasena vipassanaṃ paggahetvā kilese madditvā attano arahattajayaṃ gaṇhanti, tasmā amatadundubhītipi naṃ dhārehi. Yasmā ca yathā saṅgāmayodhā pañcāvudhaṃ gahetvā parasenaṃ viddhaṃsetvā jayaṃ gaṇhanti, evaṃ yoginopi idha vuttaṃ vipassanāvudhaṃ gahetvā kilesasenaṃ viddhaṃsetvā arahattajayaṃ gaṇhanti. Tasmā anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehīti.
阿难，鉴于本法义言‘十八种根本界（元素），六种根本界’等多元根本界有着复杂分类，因此你不可执持此法义只作一元理解。又鉴于这里关于根界、入界、缘起十二处的八处，已陈说了四重环绕结构，你亦不可仅持守四重环绕。并且，当觉者透过观察开示之方式探求（如洞察他人面部表征），此法义通达显现，故你亦不可执持教法观察者之说。又如战士之间激烈搏杀，拔取并相入砲火，随后立于队形之中，长久自信必获胜利，修行者亦如是，以观察禅定为矛，破除烦恼之盾，方得阿拉汉之利剑，遂成正觉。故而不应执持为无明如鼓之说。再如战士持五种兵器互相摧毁，修行者依教义以五种观法破斥烦恼，方获得胜利。由此，称其为至上战胜乃实之理，此乃不可动摇之真实。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 《破除疑障》中部注释之
Bahudhātukasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《多界经》义疏已毕。
6. Isigilisuttavaṇṇanā6. 《仙吞山经》义疏
§133
133.Evaṃme sutanti isigilisuttaṃ. Tattha aññāva samaññā ahosīti isigilissa isigilīti samaññāya uppannakāle vebhāro na vebhāroti paññāyittha, aññāyevassa samaññā ahosi. Aññā paññattīti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ. Sesesupi eseva nayo.
133.这是《碍行经》中的如是说。此处说到另有一名乞丐指出，他被称为碍行者，但碍行未必真为碍行，是称谓而已。其他被称为碍行者者亦是如此。这里“碍行”本身即具有否定语意。其余部分亦同理。
Tadā kira bhagavā sāyanhasamaye samāpattito vuṭṭhāya gandhakuṭito nikkhamitvā yasmiṃ ṭhāne nisinnānaṃ pañca pabbatā paññāyanti, tattha bhikkhusaṅghaparivuto nisīditvā ime pañca pabbate paṭipāṭiyā ācikkhi. Tattha na bhagavato pabbatehi attho atthi, iti imesu pana pabbatesu paṭipāṭiyā kathiyamānesu isigilissa isigilibhāvo kathetabbo hoti. Tasmiṃ kathiyamāne padumavatiyā puttānaṃ pañcasatānaṃ paccekabuddhānaṃ nāmāni ceva padumavatiyā ca patthanā kathetabbā bhavissatīti bhagavā imaṃ pañca pabbatapaṭipāṭiṃ ācikkhi.
当时，世尊傍晚时分已经入定，起身而出，向着坐置之处走去。五座山峰议论纷纷，彼时比库僧团围坐其侧，世尊便按次序讲述这五座山的轮转。虽世尊无意特指山川，然因描述中出现碍行为相，故在轮转中讨论碍行状态。此时议论中亦涉及波阇波帝之子们、五百名独觉及起源于波阇波帝者诸名称，世尊说出这五座山轮转之象征意义。
Pavisantādissanti paviṭṭhā na dissantīti yathāphāsukaṭṭhāne piṇḍāya caritvā katabhattakiccā āgantvā cetiyagabbhe yamakamahādvāraṃ vivarantā viya taṃ pabbataṃ dvedhā katvā anto pavisitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni māpetvā tattha vasiṃsu, tasmā evamāha. Ime isīti ime paccekabuddhaisī.
进入之后，有人看见了，有人看不见，如同在释迦牟尼佛的乞食地点，经过托钵游行，做完供养工作，来到佛塔胎中，好似打开玉门，将那座山分成两部分，进入其间，夜间停息，不移动步伐，就在那里安住。因此说“这些即是这些”，指的是这些辟支佛。
Kadā pana te tattha vasiṃsu? Atīte kira anuppanne tathāgate bārāṇasiṃ upanissāya ekasmiṃ gāmake ekā kuladhītā khettaṃ rakkhamānā ekassa paccekabuddhassa pañcahi lājāsatehi saddhiṃ ekaṃ padumapupphaṃ datvā pañca puttasatāni patthesi. Tasmiṃyeva ca khaṇe pañcasatā migaluddakā madhuramaṃsaṃ datvā ‘‘etissā puttā bhaveyyāmā’’ti patthayiṃsu. Sā yāvatāyukaṃ ṭhatvā devaloke nibbattā, tato cutā jātassare padumagabbhe nibbatti. Tameko tāpaso disvā paṭijaggi, tassā vicarantiyāva pāduddhāre pāduddhāre bhūmito padumāni uṭṭhahanti. Eko vanacarako disvā bārāṇasirañño ārocesi. Rājā naṃ āharāpetvā aggamahesiṃ akāsi, tassā gabbho saṇṭhāsi. Mahāpadumakumāro mātukucchiyaṃ vasi, sesā gabbhamalaṃ nissā nibbattā. Vayappattā uyyāne padumassare kīḷantā ekekasmiṃ padume nisīditvā khayavayaṃ paṭṭhapetvā paccekabodhiñāṇaṃ nibbattayiṃsu. Ayaṃ tesaṃ byākaraṇagāthā ahosi –
那么他们什么时候在那里住？据说在过去，在未成佛的时段，于祇树给孤独园附近的一村庄，有一婆罗门家族女儿保护田地。她给一位辟支佛献上五个莲花蕾，礼敬共五百个儿子。就在那时，五百猎人送上美味肉食，祈愿“愿这些儿子得成佛果”。她在那里成长，转生天界，之后于一出生之莲花胎中现形。有一位苦行者看见她，追随她行走，脚步所踏之地莲花开放。一位森林猎人见状，向祇树国王报告，国王未将其带走。她的胎儿融合成形，伟大的莲花子现于母腹，胎余污秽消散而形成。年长者在莲花池玩耍，分坐莲花上，修习辟支佛觉知得证。这是他们的因果歌谣——
‘‘Saroruhaṃ padumapalāsapattajaṃ, supupphitaṃ bhamaragaṇānuciṇṇaṃ;
“出出入入莲花宫殿中，盛开如蜜蜂拥绕花丛；
Aniccatāyupagataṃ viditvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti.
知晓无常与生命临近，独自行走如带刺毒蛇。”
Tasmiṃ kāle te tattha vasiṃsu, tadā cassa pabbatassa isigilīti samaññā udapādi.
那时他们居于此，彼时山中生起名为伊西吉利的沙门。
§135
135.Ye sattasārāti ariṭṭho upariṭṭho tagarasikhī yasassī sudassano piyadassī gandhāro piṇḍolo upāsabho nīto tatho sutavā bhāvitattoti terasannaṃ paccekabuddhānaṃ nāmāni vatvā idāni tesañca aññesañca gāthābandhena nāmāni ācikkhanto ye sattasārātiādimāha . Tattha sattasārāti sattānaṃ sārabhūtā. Anīghāti niddukkhā. Nirāsāti nittaṇhā.
135.称为七宝者，即被烧毁和毁坏者者，树木聚集者，光明明亮者，受喜爱者，有香气者，宾多纳帕拉德瓦迦等，均为辟支佛之名。现今称呼他们名称，并用偈颂介绍他们等名为“七宝者”。其中，七宝者意为众生之精华，烧毁者意为灭除痛苦，废弃者意为毁灭贪欲。
Dve jālinoti cūḷajāli mahājālīti dve jālināmakā. Santacittoti idampi ekassa nāmameva. Passi jahi upadhidukkhamūlanti ettha passi nāma so paccekabuddho, dukkhassa pana mūlaṃ upadhiṃ jahīti ayamassa thuti. Aparājitotipi ekassa nāmameva.
有两种称为小网和大网共两网。所谓『安达吉多』，此名也是指同一者。『帕西』意为断除苦的根本，在此指帕西就是分别觉者，称其断除苦的根本——烦恼为功德。『阿帕拉吉多』也是同一名称。
Satthā pavattā sarabhaṅgo lomahaṃso uccaṅgamāyoti ime pañca janā. Asito anāsavo manomayoti imepi tayo janā. Mānacchido ca bandhumāti bandhumā nāma eko, mānassa pana chinnattā mānacchidoti vutto. Tadādhimuttotipi nāmameva.
有五人称为师长、铁膀、大天鹅、高贵之名。这三人也是无烦恼、心行人。『玛纳其多』与『班都摩』是同一人名，『玛纳』意为断绝骄慢，故名『玛纳其多』。这即是『塔达迪穆托』名称的由来。
Ketumbharāgo ca mātaṅgo ariyoti ime tayo janā. Athaccutoti atha accuto. Accutagāmabyāmaṅkoti ime dve janā. Khemābhirato ca soratoti ime dveyeva.
有三人在世尊门下称为肩负家负担者、母象、圣者。『阿达其多』即『阿达其陀』。『阿达其陀迦姆比央各』指的是两人。『凯玛阿比拉托』与『索拉陀』是这两人。
Sayho anomanikkamoti sayho nāma so buddho, anomavīriyattā pana anomanikkamoti vutto. Ānando nando upanando dvādasāti cattāro ānandā, cattāro nandā cattāro upanandāti evaṃ dvādasa. Bhāradvājoantimadehadhārīti bhāradvājo nāma so buddho. Antimadehadhārīti thuti.
师长称为『沙耶』，意为佛，『阿诺曼尼卡莫』为其称；『阿诺玛维丽亚塔』则指努力不懈。『阿难多』『难多』『伍波难多』共为十二人，由此有四阿难、四难多、四伍波难多。称为『帕拉德瓦迦』的佛即为『巴拉德瓦迦』『最后身体持者』是其美誉。
Taṇhacchidoti sikharissāyaṃ thuti. Vītarāgoti maṅgalassa thuti. Usabhacchidā jāliniṃ dukkhamūlanti usabho nāma so buddho dukkhamūlabhūtaṃ jāliniṃ acchidāti attho. Santaṃ padaṃ ajjhagamopanītoti upanīto nāma so buddho santaṃ padaṃ ajjhagamā. Vītarāgotipi ekassa nāmameva. Suvimuttacittoti ayaṃ kaṇhassa thuti.
『渴断』是指断除欲渴，如称为顶峰者。『无贪』为至吉祥。『牛断』意在断除痛苦之网，『牛』表示断苦之义。『安达吉多』表示佛已至安乐之地。『无贪』也为单一名称。『随愿解脱心』是谓此苦海之净土功德。
Ete ca aññe cāti ete pāḷiyaṃ āgatā ca pāḷiyaṃ anāgatā aññe ca etesaṃ ekanāmakāyeva. Imesu hi pañcasu paccekabuddhasatesu dvepi tayopi dasapi dvādasapi ānandādayo viya ekanāmakā ahesuṃ. Iti pāḷiyaṃ āgatanāmeheva sabbesaṃ nāmāni vuttāni hontīti ito paraṃ visuṃ visuṃ avatvā ‘‘ete ca aññe cā’’ti āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
此等他人、这些是现出世间之名，未来世间之名，还有另外同名者。在五百多位分别觉者中，有二位、二十位、十二位等同名者。此乃述说现名之故，故此后更详述『此等他人』。全部都是以名称区分。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 《破除疑障》中部注释之
Isigilisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 仙吉利经义注完毕。
7. Mahācattārīsakasuttavaṇṇanā七、大四十经义注
§136
136.Evaṃme sutanti mahācattārīsakasuttaṃ. Tattha ariyanti niddosaṃ lokuttaraṃ, niddosañhi ‘‘ariya’’nti vuccati. Sammāsamādhinti maggasamādhiṃ. Saupanisanti sapaccayaṃ. Saparikkhāranti saparivāraṃ.
136. 如是我闻，此为大四十五经。其中特别称圣者为无垢超世者，无垢者即称为“圣者”。所谓正定是指通达正道的定。就因缘而言，是有所依。所谓伴随即是伴随随行者。
Parikkhatāti parivāritā. Sammādiṭṭhipubbaṅgamā hotīti dvidhā sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti purecārikā vipassanāsammādiṭṭhi ca maggasammādiṭṭhi ca. Vipassanāsammādiṭṭhi tebhūmakasaṅkhāre aniccādivasena parivīmaṃsati; maggasammādiṭṭhi pana parivīmaṃsanapariyosāne bhūmiladdhaṃ vaṭṭaṃ samugghāṭayamānā vūpasamayamānā sītudakaghaṭasahassaṃ matthake āsiñcamānā viya uppajjati. Yathā hi khettaṃ kurumāno kassako paṭhamaṃ araññe rukkhe chindati, pacchā aggiṃ deti, so aggi paṭhamaṃ chinne rukkhe anavasese jhāpeti, evameva vipassanāsammādiṭṭhi paṭhamaṃ aniccādivasena saṅkhāre vīmaṃsati, maggasammādiṭṭhi tāya vīmaṃsanatthaṃ saṅkhāre puna appavattivasena samugghāṭayamānā uppajjati, sā duvidhāpi idha adhippetā.
所谓包围者，即被围绕者。正见分为两类：前行正见与后行正见。前行正见是出离前行，即世间行为的正见；后行正见则是毗婆舍那的正见与道的正见。毗婆舍那正见对三界诸法生灭无常等如实观察；道的正见则是在观察及了解的终结后，如同开垦初获地皮犁耕准备一般，将种田的土壤翻松湿润，犹如千瓮盛水的水底被搅动软化一般产生。正如农夫初耕森林中树木，首先砍倒树木，继而用火焚烧，火则将最初砍倒的树木不余余烬地烧尽，毗婆舍那正见初步观察无常诸法；道的正见则为观察本法以便行道，犹如火烤烧后土地翻松湿润呈现新土，有所开垦。此在此被谓为双重含义。
Micchādiṭṭhīti pajānātīti micchādiṭṭhiṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti lakkhaṇapaṭivedhena ārammaṇato pajānāti, sammādiṭṭhiṃ kiccato asammohato pajānāti. Sāssa hoti sammādiṭṭhīti sā evaṃ pajānanā assa sammādiṭṭhi nāma hoti.
所谓邪见者，因认知而得。邪见以无常苦无我为特征，根本认识后而认知；正见则因职责及无惑而觉知。此便是正见，即凭此般觉知而成正见。
Dvāyaṃ vadāmīti dvayaṃ vadāmi, duvidhakoṭṭhāsaṃ vadāmīti attho. Puññabhāgiyāti puññakoṭṭhāsabhūtā. Upadhivepakkāti upadhisaṅkhātassa vipākassa dāyikā.
当言‘二者’者，即指二种所说，含义为二重分法。所谓福业者，指福因缘的部分构成。所谓过患者，即为所依所出的果报。
Paññā paññindriyantiādīsu vibhajitvā vibhajitvā amatadvāraṃ paññapeti dassetīti paññā. Tasmiṃ atthe indattaṃ karotīti paññindriyaṃ. Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ. Bojjhaṅgappattā hutvā catusaccadhamme vicinātīti dhammavicayasambojjhaṅgo. Maggasampattiyā pasaṭṭhā sobhanā diṭṭhīti sammādiṭṭhi. Ariyamaggassa aṅganti maggaṅgaṃ. Soti so bhikkhu. Pahānāyāti pajahanatthāya. Upasampadāyāti paṭilābhatthāya. Sammāvāyāmoti niyyāniko kusalavāyāmo. Satoti satiyā samannāgato hutvā. Anuparidhāvanti anuparivattantīti sahajātā ca purejātā ca hutvā parivārenti. Ettha hi sammāvāyāmo ca sammāsati ca lokuttarasammādiṭṭhiṃ sahajātā parivārenti rājānaṃ viya ekarathe ṭhitā asiggāhachattaggāhā. Vipassanāsammādiṭṭhi pana purejātā hutvā parivāreti rathassa purato pattikādayo viya. Dutiyapabbato paṭṭhāya pana sammāsaṅkappādīnaṃ tayopi sahajātaparivārāva hontīti veditabbā.
智慧是依诸智慧根等分解而分别展示，能开启不死门者即称为智慧。在此语境中，为智慧根。智慧力则是无明所不能撼动之力。觉支成就后对四圣谛清楚观察即为法的分析觉支。获得正道，明了光明且清净之见即是正见。圣道之段为道支，即正道之具。具足智慧、持戒且具足的比库即为正见者。舍弃者即为放弃之意。得授比库戒者是获得之义。正精进者是致力于善之精进。念为具足念者。周旋意为随顺环绕之意，生性天成且先前即有，环绕比喻正精进及正念以成就超世正见，如同国王独骑战车持有无上兵器。毗婆舍那正见则是先成型后环绕，如战车之前悬挂盾牌等。由此可知二者皆为先天伴随环绕之法，正思维行者亦同理。
§137
137.Micchāsaṅkappoti pajānātīti micchāsaṅkappaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti lakkhaṇapaṭivedhena ārammaṇato pajānāti sammāsaṅkappaṃ kiccato asammohato pajānāti. Ito aparesu sammāvācādīsupi evameva yojanā veditabbā. Kāmasaṅkappādayo dvedhāvitakkasutte (ma. ni. 1.206) vuttāyeva.
137.所谓邪思维，因认知而得。邪思维以无常苦无我为特征，根本认识后而觉知；正思维则因职责及无惑而觉知。此义亦可类推至他正语等业。欲思维之根由曾于《二难思维经》中论述。
Takkotiādīsu takkanavasena takko. Sveva ca upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vitakkoti vutto, sveva saṅkappanavasena saṅkappo. Ekaggo hutvā ārammaṇe appetīti appanā. Upasaggena pana padaṃ vaḍḍhetvā byappanāti vuttaṃ. Cetaso abhiniropanāti cittassa abhiniropanā. Vitakkasmiñhi sati vitakko ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti vitakke pana asati attanoyeva dhammatāya cittaṃ ārammaṇaṃ abhiruhati jātisampanno abhiññātapuriso viya rājagehaṃ. Anabhiññātassa hi paṭihārena vā dovārikena vā attho hoti, abhiññātaṃ jātisampannaṃ sabbe rājarājamahāmattā jānantīti attanova dhammatāya nikkhamati ceva pavisati ca, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Vācaṃ saṅkharotīti vacīsaṅkhāro. Ettha ca lokiyavitakko vācaṃ saṅkharoti, na lokuttaro. Kiñcāpi na saṅkharoti, vacīsaṅkhārotveva ca panassa nāmaṃ hoti. Sammāsaṅkappaṃ anuparidhāvantīti lokuttarasammāsaṅkappaṃ parivārenti. Ettha ca tayopi nekkhammasaṅkappādayo pubbabhāge nānācittesu labbhanti, maggakkhaṇe pana tiṇṇampi kāmasaṅkappādīnañca padacchedaṃ samugghātaṃ karonto maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova sammāsaṅkappo uppajjitvā nekkhammasaṅkappādivasena tīṇi nāmāni labhati. Parato sammāvācādīsupi eseva nayo.
“Takkoti”等等词中，“takkana”是“语词”的意思，“takko”则由此衍生出来。通过添加前缀，本身的词根得到加强，作『思维』解说；「vitakkoti」是指用自身前缀强化的“思维”一词，作思维的表达。成为一，即专注于对象时称为“appanā”（入定），即专一着眼于对象的心智运作。加上前缀后词根增长，则称为“byappanā”（遍计），即心念扩散、散乱之意。所谓“心的安置”即为“cittassa abhiniropanā”。“有思维时，思维即使专注，心智却未必专一”，但不具思维时，凭自身本性，心智如精通世间事物之智者登临王宫之态。未究竟通达者，则通过门户，目的作用对两者皆有，即出入皆由其理显现，从此可知。言辞则是构成语言的聚集，全称“vacīsankhāro”。其中世俗的思维支配语言产出，但非超世间之思维。即便不思维，也称为构成语言者，因此“构成语言”是语言的俗名。正确思惟名为“sammāsankappa”，为超世俗的正思想，能护持此正思想。正思想的三支——出世的根本愿望，前阶段于不同心境出现，而于断道时超越三念，遂生一正思惟，称为“正思惟”，并获得这三名。随后，正语等亦遵循同样的法则，即一致的指引。
§138
138.Musāvādāveramaṇītiādīsu viratipi cetanāpi vaṭṭati. Āratītiādīsu vacīduccaritehi ārakā ramatīti ārati. Vinā tehi ramatīti virati. Tato tato paṭinivattāva hutvā tehi vinā ramatīti paṭivirati. Upasaggavasena vā padaṃ vaḍḍhitaṃ, sabbamidaṃ oramanabhāvasseva adhivacanaṃ. Veraṃ maṇati vināsetīti veramaṇi. Idampi oramanasseva vevacanaṃ.
138.“戒除妄语等戒律”中，戒除意指对心意之制约。所谓恼乱即内心杂念、扰动等不善法，诸恶口业行为皆侵犯内心清净，故名恼乱。未得戒断而心中受扰动，谓之“违犯”，继而心生忍耐，戒断后即离染污心境，谓之“远离”。依其前缀衍生的词根展开，是诸戒行为之根本，统摄一切。戒除即根除、消灭恶行，此亦是戒律本质。该词为统摄意义之俗用。
§139
139.Pāṇātipātā veramaṇītiādīsupi cetanā viratīti ubhayampi vaṭṭatiyeva.
139.杀生戒的戒除意思是心意上的真诚远离。两者（戒律与心意远离）是相辅相成的，不可分割。
§140
140.Kuhanātiādīsu tividhena kuhanavatthunā lokaṃ etāya kuhayanti vimhāpayantīti kuhanā. Lābhasakkāratthikā hutvā etāya lapantīti lapanā. Nimittaṃ sīlametesanti nemittikā, tesaṃ bhāvo nemittikatā. Nippeso sīlametesanti nippesikā, tesaṃ bhāvo nippesikatā. Lābhena lābhaṃ nijigīsanti magganti pariyesantīti lābhena lābhaṃ nijigīsanā, tesaṃ bhāvo lābhena lābhaṃ nijigīsanatā. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena panetā kuhanādikā visuddhimagge sīlaniddeseyeva pāḷiñca aṭṭhakathañca āharitvā pakāsitā. Micchāājīvassa pahānāyāti ettha na kevalaṃ pāḷiyaṃ āgatova micchāājīvo, ājīvahetu pana pavattitā pāṇātipātādayo sattakammapathacetanāpi micchāājīvova. Tāsaṃyeva sattannaṃ cetanānaṃ padapacchedaṃ samugghātaṃ kurumānaṃ maggaṅgaṃ pūrayamānā uppannā virati sammāājīvo nāma.
140.“偷盗等戒禁”指三种分别的偷盗行为物事，即世人以此偷盗而扰乱世间。利益与敬重的相关而起名为‘偷盗’。相应的道德谓之‘标志’，其性质为标志类；破坏道德谓之‘缺乏’，其性质为缺乏类；通过利益获得利益，谓之‘利益争夺’，性质为利益争夺类。此处简略叙述，详论于戒律品及论述中已载录。关于错误生活的抛弃，此处不仅指巴利语上来的“错误生活”，更重要的是其与杀生等七业因果的关系，以及持有错误生活心意行为的因果，均属错误生活名下。因此，正法成员戒除这些恶行，修成正业名为正确生活。
§141
141.Sammādiṭṭhissāti maggasammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassa puggalassa. Sammāsaṅkappo pahotīti maggasammāsaṅkappo pahoti, phalasammādiṭṭhissapi phalasammāsaṅkappo pahotīti evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Sammāñāṇassasammāvimuttīti ettha pana maggasammāsamādhimhi ṭhitassa maggapaccavekkhaṇaṃ sammāñāṇaṃ pahoti, phalasammāsamādhimhi ṭhitassa phalapaccavekkhaṇaṃ sammāñāṇaṃ pahoti. Maggapaccavekkhaṇasammāñāṇe ca ṭhitassa maggasammāvimutti pahoti, phalapaccavekkhaṇasammāñāṇe ṭhitassa phalasammāvimutti pahotīti attho. Ettha ca ṭhapetvā aṭṭha phalaṅgāni sammāñāṇaṃ paccavekkhaṇaṃ katvā sammāvimuttiṃ phalaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vuttaṃ.
141.“正见”指断除邪见安立于圣道的正知见。“正思惟圆满”指断除邪思圆满施行圣道的正见想，“成就诸义”亦然。所有场合此义应当明了。所谓“正知觉悟”是指居于圣道智思的智觉观察，诸果报显现的正见观察亦同，持此观察者即能达到正觉悟。所以立定八圣道品，作正知觉察而证成正确解脱之果，是为法义。
§142
142.Sammādiṭṭhissa, bhikkhave, micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotītiādīsu avasesanikāyabhāṇakā phalaṃ kathitanti vadanti, majjhimabhāṇakā pana dasannaṃ nijjaravatthūnaṃ āgataṭṭhāne maggo kathitoti vadanti. Tattha dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi veditabbā, viditakaraṇaṭṭhena sammāñāṇaṃ, tadadhimuttaṭṭhena sammāvimutti.
142.比库们所说“正见”是除去了邪见障碍之正见，属于后分教法中所谓的果位之说；而“中分教法”则论及以净成道之地的正见所在，即道法之说。在此，“见地”是正见之所在，“智觉”是正知觉察，“解脱”是正觉。
Vīsati kusalapakkhāti sammādiṭṭhiādayo dasa, ‘‘sammādiṭṭhipaccayā ca aneke kusalā dhammā’’tiādinā nayena vuttā dasāti evaṃ vīsati kusalapakkhā honti. Vīsati akusalapakkhāti ‘‘micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī’’tiādinā nayena vuttā micchādiṭṭhiādayo dasa, ‘‘ye ca micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā’’tiādinā vuttā dasa cāti evaṃ vīsati akusalapakkhā veditabbā. Mahācattārīsakoti mahāvipākadānena mahantānaṃ kusalapakkhikānañceva akusalapakkhikānañca cattārīsāya dhammānaṃ pakāsitattā mahācattārīsakoti.
谓善伴有二十，谓正见等十种，即“因正见而生者多善法”等诸教说者，由此故称善伴为二十。谓不善伴有二十，则以“邪见必致堕落”等教说，谓邪见等十种，又以“因邪见而生者多恶行”等教说，于是知不善伴亦应为十。所谓大四十八者，指大善伴与大不善伴共四十八法，为大果报因缘之显现，故称大四十八。
Imasmiñca pana sutte pañca sammādiṭṭhiyo kathitā vipassanāsammādiṭṭhi kammassakatāsammādiṭṭhi maggasammādiṭṭhi phalasammādiṭṭhi paccavekkhaṇāsammādiṭṭhīti. Tattha ‘‘micchādiṭṭhiṃ micchādiṭṭhīti pajānātī’’tiādinā nayena vuttā vipassanāsammādiṭṭhi nāma. ‘‘Atthi dinna’’ntiādinā nayena vuttā kammassakatāsammādiṭṭhi nāma. ‘‘Sammādiṭṭhissa, bhikkhave, sammāsaṅkappo pahotī’’ti ettha pana maggasammādiṭṭhi phalasammādiṭṭhīti dvepi kathitā. ‘‘Sammāñāṇaṃ pahotī’’ti. Ettha pana paccavekkhaṇāsammādiṭṭhi kathitāti veditabbā.
此经文中所讲正见有五种，分别为：观慧正见、能作业正见、道正见、果报正见、复习正见。其中“邪见谓为邪见”者，为观慧正见；“有给养”者，为能作业正见；“比库们，正见离正思惟”者，为道正见与果报正见二者；“有正知”者，为复习正见。此五正见应辨别理解。
§143
143.Sammādiṭṭhiṃce bhavaṃ garahatīti micchādiṭṭhi nāmāyaṃ sobhanāti vadantopi sammādiṭṭhi nāmāyaṃ na sobhanāti vadantopi sammādiṭṭhiṃ garahati nāma. Okkalāti okkalajanapadavāsino. Vassabhaññāti vasso ca bhañño cāti dve janā. Ahetuvādāti natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyāti evamādivādino. Akiriyavādāti karoto na karīyati pāpanti evaṃ kiriyapaṭikkhepavādino. Natthikavādāti natthi dinnantiādivādino. Te imesu tīsupi dassanesu okkantaniyāmā ahesuṃ. Kathaṃ panetesu niyāmo hotīti. Yo hi evarūpaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinno sajjhāyati vīmaṃsati, tassa ‘‘natthi hetu natthi paccayo karoto na karīyati pāpaṃ, natthi dinnaṃ, kāyassa bhedā ucchijjatī’’ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti. Paṭhamajavane satekiccho hoti, tathā dutiyādīsu. Sattame buddhānampi atekiccho anivattī ariṭṭhakaṇḍakasadiso hoti.
143.谓正见摄有生，谓邪见虽称妥当，却不能称正见。所谓为染者，谓为污秽地方人。所谓水云者，谓水和云二者。有无因果之说者，谓无因缘则众生不净，如是等说。谓不作为者，谓作恶即不行为，否定业力责备之说。谓虚无者，谓无生灭者等说。以上三种分别属三种见解之中。如何三者相应呢？若有人入手此见，于夜昼座处观想思惟，念彼无因无果，作恶不作，身体解离销灭之说，则邪念滋长，心专一，心力运转。在初次如是运转时有若干次，后次亦然，如是至第七次时，佛亦有少数，不改断死苦难段，是为。
Tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, niyatamicchādiṭṭhikova hoti, patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca. Abhabbo tassa attabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ, vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavīgopako, yebhuyyena evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthi. Vassabhaññāpi edisā ahesuṃ. Nindābyārosaupārambhabhayāti attano nindābhayena ghaṭṭanabhayena upavādabhayena cāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
彼时有人入一见，有人入二见，有人入三见，如拘泥邪见，登天堂道缘、解脱道缘皆不能随其自性，无法立刻证得自身真实之境界。水云见亦如是。所谓称之为自我责难、恐惧，谓由自身责难、促逼、争竞之恐惧故。终究一切皆显明。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 破除疑障中部注释
Mahācattārīsakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 大四十经义注完毕。
8. Ānāpānassatisuttavaṇṇanā八、入出息念经义注
§144
144.Evaṃme sutanti ānāpānassatisuttaṃ. Tattha aññehi cāti ṭhapetvā pāḷiyaṃ āgate dasa there aññehipi abhiññātehi bahūhi sāvakehi saddhiṃ. Tadā kira mahā bhikkhusaṅgho ahosi aparicchinnagaṇano.
144.如是等经中有《入出息念经》，因其中加“由他人”四字，巴利文传来时，十位长老与许多经通弟子共并讲论。彼时大比库僧团甚多，难以计数。
Ovadanti anusāsantīti āmisasaṅgahena dhammasaṅgahena cāti dvīhi saṅgahehi saṅgaṇhitvā kammaṭṭhānovādānusāsanīhi ovadanti ca anusāsanti ca. Te cāti cakāro āgamasandhimattaṃ. Uḷāraṃ pubbenāparaṃ visesaṃ jānantīti sīlaparipūraṇādito pubbavisesato uḷārataraṃ aparaṃ kasiṇaparikammādivisesaṃ jānantīti attho.
谓教诲与劝导，谓以在家戒律与比库戒律两者结合而授业，令闻教者遵循，是谓教诲、劝导。此等为议论修习道理前因以达传戒律教义之义。谓了知前后差别，谓在戒律修持及其它特异行为上先有之特异，后有之特异，了然知晓，是谓义也。
§145
145.Āraddhoti tuṭṭho. Appattassa pattiyāti appattassa arahattassa pāpuṇanatthaṃ. Sesapadadvayepi ayameva attho. Komudiṃ cātumāsininti pacchimakattikacātumāsapuṇṇamaṃ. Sā hi kumudānaṃ atthitāya komudī, catunnaṃ vassikānaṃ māsānaṃ pariyosānattā cātumāsinīti vuccati. Āgamessāmīti udikkhissāmi, ajja apavāretvā yāva sā āgacchati, tāva katthaci agantvā idheva vasissāmīti attho. Iti bhikkhūnaṃ pavāraṇasaṅgahaṃ anujānanto evamāha.
145.“起意”谓满足。所谓“不满足者得满足”，即指不满足阿拉汉果者得其满足之义。此义亦适用于余两句。“荷花”谓西方八月的满月。此“荷”乃“荷叶”，“四季之满月轮回”亦称“四季满月”。据言，“荷”乃“荷叶”，因种植荷叶而名；“四季”即四个雨季月份循环。所谓“我将来临”，意指今日开示后，至其来临之前，便于此处暂住，若有他处去处亦可。如是，僧众得集，得此闻法之时亦如此说。
Pavāraṇasaṅgaho nāma ñattidutiyena kammena diyyati kassa panesa diyyati, kassa na diyyatīti. Akārakassa tāva bālaputhujjanassa na diyyati, tathā āraddhavipassakassa ceva ariyasāvakassa ca. Yassa pana samatho vā taruṇo hoti vipassanā vā, tassa diyyati. Bhagavāpi tadā bhikkhūnaṃ cittācāraṃ parivīmaṃsanto samathavipassanānaṃ taruṇabhāvaṃ ñatvā – ‘‘mayi ajja pavārente disāsu vassaṃvuṭṭhā bhikkhū idha osarissanti. Tato ime bhikkhū vuḍḍhatarehi bhikkhūhi senāsane gahite visesaṃ nibbattetuṃ na sakkhissanti. Sacepi cārikaṃ pakkamissāmi, imesaṃ vasanaṭṭhānaṃ dullabhameva bhavissati. Mayi pana apavārente bhikkhūpi imaṃ sāvatthiṃ na osarissanti, ahampi cārikaṃ na pakkamissāmi, evaṃ imesaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ apalibuddhaṃ bhavissati. Te attano attano vasanaṭṭhāne phāsu viharantā samathavipassanā thāmajātā katvā visesaṃ nibbattetuṃ sakkhissantī’’ti so taṃdivasaṃ apavāretvā kattikapuṇṇamāyaṃ pavāressāmīti bhikkhūnaṃ pavāraṇasaṅgahaṃ anujāni. Pavāraṇasaṅgahasmiñhi laddhe yassa nissayapaṭipannassa ācariyupajjhāyā pakkamanti, sopi ‘‘sace patirūpo nissayadāyako āgamissati, tassa santike nissayaṃ gaṇhissāmī’’ti yāva gimhānaṃ pacchimamāsā vasituṃ labhati. Sacepi saṭṭhivassā bhikkhū āgacchanti, tassa senāsanaṃ gahetuṃ na labhanti. Ayañca pana pavāraṇasaṅgaho ekassa dinnopi sabbesaṃ dinnoyeva hoti.
所谓“僧众聚会”，指依第二法事，决定此法给予何人，何人不予。对于不能执法者，俗人愚人不予；对于起意早慧智慧之修行者及圣弟子亦不予。唯有定力或念力初发之人方予之。世尊当时审查僧众心行为，辨识初发定力与慧力者：“今日我当开示，僧众定将在各处行住若无，老成僧众不复适于聚众。即使外出游行，薄有宿处。不聚者，新猷未成。”于是世尊于该年度开示，骤然至十月满月聚会，开示僧众聚集的规章。依此聚会，导师与陪同者一同迁移，许以“若有合适安住之所，当持之。”直至翌年阴历十月前夕。倘若六十载僧众来，聚处难得。此聚会仅授与一人，即全体皆授，莫有例外。
Sāvatthiṃ osarantīti bhagavatā pavāraṇasaṅgaho dinnoti sutasutaṭṭhāneyeva yathāsabhāvena ekaṃ māsaṃ vasitvā kattikapuṇṇamāya uposathaṃ katvā osarante sandhāya idaṃ vuttaṃ. Pubbenāparanti idha taruṇasamathavipassanāsu kammaṃ katvā samathavipassanā thāmajātā akaṃsu, ayaṃ pubbe viseso nāma. Tato samāhitena cittena saṅkhāre sammasitvā keci sotāpattiphalaṃ…pe… keci arahattaṃ sacchikariṃsu. Ayaṃ aparo uḷāro viseso nāma.
世尊示说：于舍卫城安住，僧众聚会即于此时，依律居住一月，于十月满月举行斋戒日。期间解散，讲说法要。往昔曾为年轻定慧皆成熟僧众而行教法，此为昔日特别法要。于是全心专注于善行，心净除杂念，若干得斯陀含果位……有些证阿拉汉果。此为后起高级特别，称曰“佳法”。
§146
146.Alanti yuttaṃ. Yojanagaṇanānīti ekaṃ yojanaṃ yojanameva, dasapi yojanāni yojanāneva, tato uddhaṃ yojanagaṇanānīti vuccanti. Idha pana yojanasatampi yojanasahassampi adhippetaṃ. Puṭosenāpīti puṭosaṃ vuccati pātheyyaṃ. taṃ pātheyyaṃ gahetvāpi upasaṅkamituṃ yuttamevāti attho. ‘‘Puṭaṃsenā’’tipi pāṭho, tassattho – puṭo aṃse assāti puṭaṃso, tena puṭaṃsena, aṃse pātheyyapuṭaṃ vahantenāpīti vuttaṃ hoti.
146.“适合”连词。所谓“连里计数”，一里即为一里，十里为十里，向上计数，谓之“计里计数”。今此指百里和千里亦属其内。所谓“扰军”即指路径。即路径可通，方能到达，这谓“适合”也。有别文写为“扰军”，意指“扰”即“段”，“军”解作“段”，即携带干粮路径之意。传言因携粮队伍故名“扰军”。
§147
147. Idāni evarūpehi caraṇehi samannāgatā ettha bhikkhū atthīti dassetuṃ santi, bhikkhavetiādimāha. Tattha catunnaṃ satipaṭṭhānānantiādīni tesaṃ bhikkhūnaṃ abhiniviṭṭhakammaṭṭhānadassanatthaṃ vuttāni. Tattha sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā lokiyalokuttarā kathitā. Tatra hi ye bhikkhū tasmiṃ khaṇe maggaṃ bhāventi, tesaṃ lokuttarā honti. Āraddhavipassakānaṃ lokiyā. Aniccasaññābhāvanānuyoganti ettha saññāsīsena vipassanā kathitā . Yasmā panettha ānāpānakammaṭṭhānavasena abhiniviṭṭhāva bahū bhikkhū, tasmā sesakammaṭṭhānāni saṅkhepena kathetvā ānāpānakammaṭṭhānaṃ vitthārena kathento ānāpānassati, bhikkhavetiādimāha. Idaṃ pana ānāpānakammaṭṭhānaṃ sabbākārena visuddhimagge vitthāritaṃ, tasmā tattha vuttanayenevassa pāḷittho ca bhāvanānayo ca veditabbo.
147.今以此类足迹具备之地，示现此处有僧众之处，称呼“比库”辞。此中提及四念处等，为欲显现诸位比库于具定修习处所。此中记载三十三菩提分，即世俗世间超世间皆云及。于此，正行灵验诸比库修习正道，即所谓超世间者。修慧者即属世俗。由此修心得出入息念大法所自动精进，故简明述诸次第修习法门，即详细解释入出息念的涵义，谓“比库”法门。此乃入息出息念法，具备圆满清净智慧之道门，故此法门应悉知。
§149
149.Kāyaññataranti pathavīkāyādīsu catūsu kāyesu aññataraṃ vadāmi, vāyo kāyaṃ vadāmīti attho. Atha vā rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāroti pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā rūpakāyo nāma. Tesu ānāpānaṃ phoṭṭhabbāyatane saṅgahitattā kāyaññataraṃ hoti, tasmāpi evamāha. Tasmātihāti yasmā catūsu kāyesu aññataraṃ vāyokāyaṃ, pañcavīsatirūpakoṭṭhāse vā rūpakāye aññataraṃ ānāpānaṃ anupassati, tasmā kāye kāyānupassīti attho. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Vedanāññataranti tīsu vedanāsu aññataraṃ, sukhavedanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sādhukaṃ manasikāranti pītipaṭisaṃveditādivasena uppannaṃ sundaramanasikāraṃ. Kiṃ pana manasikāro sukhavedanā hotīti. Na hoti, desanāsīsaṃ panetaṃ. Yatheva hi ‘‘aniccasaññābhāvanānuyogamanuyuttā’’ti ettha saññānāmena paññā vuttā, evamidhāpi manasikāranāmena vedanā vuttāti veditabbā. Etasmiṃ catukke paṭhamapade pītisīsena vedanā vuttā, dutiyapade sukhanti sarūpeneva vuttā. Cittasaṅkhārapadadvaye ‘‘saññā ca vedanā ca cetasikā, ete dhammā cittapaṭibaddhā cittasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.174) vacanato ‘‘vitakkavicāre ṭhapetvā sabbepi cittasampayuttakā dhammā cittasaṅkhāre saṅgahitā’’ti vacanato cittasaṅkhāranāmena vedanā vuttā. Taṃ sabbaṃ manasikāranāmena saṅgahetvā idha ‘‘sādhukaṃ manasikāra’’nti āha.
149.所谓“身分别”，即指四大之中所谓某一质料，谓风身也。次述“色处”等，二十五色界（物质）统称“色身”。其中入出息息处汇聚，称为“身分别”，故有言“身观身”。此义应于一切处所而知。所谓“受分别”，诸受中某一受，此处言乐受。乐受乃善意念、喜悦感受显现，谓之美好意念。何为意念乐受？非指言教劝导之乐受，乃指心念在此处显现之乐受。如同“无常观的缘起用法”中称“念”者为慧，此处同样也称“意念”为受。第一句谓喜虑而生之受，次句谓乐乃本质。心行蕴两语云：“受与念并属心法，乃由念念心所造所成”，及云“造、思、择愚等杂念皆是心法，俱随心向与念连结”。综上，将此归为“善意念”，以资归纳说明。
Evaṃ santepi yasmā esā vedanā ārammaṇaṃ na hoti, tasmā vedanānupassanā na yujjatīti. No na yujjati, satipaṭṭhānavaṇṇanāyampi hi ‘‘taṃtaṃsukhādīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayati, taṃ pana vedanāpavattiṃ upādāya ‘ahaṃ vedayāmī’ti vohāramattaṃ hotī’’ti vuttaṃ . Apica pītipaṭisaṃvedītiādīnaṃ atthavaṇṇanāyametassa parihāro vuttoyeva. Vuttañhetaṃ visuddhimagge –
虽然如此，但由于此感受并非是入境，因此对感受的观照并不适应。所谓不适应，正如正念观法的阐述中所言：『对诸如痛乐之类的境界作入境而感受感受，唯有对此感受的发生，起“我感受”的妄想，这是妄说而已』。此外，关于欢喜等之意的说明，也用此理作了解释。对此已有成熟清净之道的论述是——
‘‘Dvīhākārehi pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇato ca asammohato ca. Kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhena ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Kathaṃ asammohato (pīti paṭisaṃviditā hoti)? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ pītiṃ khayato vayato sammasati, tassa vipassanākkhaṇe lakkhaṇapaṭivedhā asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti. Vuttampi cetaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti, tāya satiyā, tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hotī’ti. Eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbānī’’ti.
“欢喜从两方面被觉知，即从入境以及非迷惑状态。如何从入境觉知欢喜？修习者入获有欢喜的第二禅，彼时禅那获致之念觉促使欢喜从入境生起，此为从入境觉知欢喜。如何是非迷惑觉知欢喜？修习者于有欢喜的第二禅中达到入定，欢喜虽随禅那消散而灭绝，然于观行时刻觉知禅那相续之欢喜，即是在非迷惑中觉知欢喜。据此次之辨析：当心能够长期不为烦恼所蔽，具一境意专注且心无散乱，此时的正念与智慧便使欢喜在觉知中现前。依此理当知，若无欢喜入境之觉知，则对其余阶段亦不得实知。”
Iti yatheva jhānapaṭilābhena ārammaṇato pītisukhacittasaṅkhārā paṭisaṃviditā honti, evaṃ imināpi jhānasampayuttena vedanāsaṅkhātamanasikārapaṭilābhena ārammaṇato vedanā paṭisaṃviditā hoti. Tasmā suvuttametaṃ hoti ‘‘vedanāsu vedanānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharatī’’ti.
正如由禅那获得之入境欢喜与安乐心行被觉知相同，因与禅那相应而得感受之心念对境界的体会也因入境而觉知。因此才有善说谓：“比库于感受中观照感受时，处于当下。”
Nāhaṃ, bhikkhave, muṭṭhassatissa asampajānassāti ettha ayamadhippāyo – yasmā cittapaṭisaṃvedī assasissāmītiādinā nayena pavatto bhikkhu kiñcāpi assāsapassāsanimittaṃ ārammaṇaṃ karoti, tassa pana cittassa ārammaṇe satiñca sampajaññañca upaṭṭhapetvā pavattanato citte cittānupassīyeva nāmesa hoti. Na hi muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpānassatibhāvanā atthi. Tasmā ārammaṇato cittapaṭisaṃviditādivasena citte cittānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharatīti. So yaṃ taṃ abhijjhādomanassānaṃ pahānaṃ, taṃ paññāya disvā sādhukaṃ ajjhupekkhitā hotīti ettha abhijjhāya kāmacchandanīvaraṇaṃ, domanassavasena byāpādanīvaraṇaṃ dassitaṃ. Idañhi catukkaṃ vipassanāvaseneva vuttaṃ, dhammānupassanā ca nīvaraṇapabbādivasena chabbidhā hoti, tassā nīvaraṇapabbaṃ ādi, tassapi idaṃ nīvaraṇadvayaṃ ādi, iti dhammānupassanāya ādiṃ dassetuṃ ‘‘abhijjhādomanassāna’’nti āha. Pahānanti aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatīti evaṃ pahānakarañāṇaṃ adhippetaṃ. Taṃ paññāya disvāti taṃ aniccavirāganirodhapaṭinissaggāñāṇasaṅkhātaṃ pahānañāṇaṃ aparāya vipassanāpaññāya, tampi aparāyāti evaṃ vipassanāparamparaṃ dasseti. Ajjhupekkhitā hotīti yañca samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, yañca ekato upaṭṭhānaṃ ajjhupekkhatīti dvidhā ajjhupekkhati nāma. Tattha sahajātānampi ajjhupekkhanā hoti ārammaṇassapi ajjhupekkhanā, idha ārammaṇaajjhupekkhanā adhippetā. Tasmātiha, bhikkhaveti yasmā aniccānupassī assasissāmītiādinā nayena pavatto na kevalaṃ nīvaraṇādidhamme, abhijjhādomanassasīsena pana vuttānaṃ dhammānaṃ pahānañāṇampi paññāya disvā ajjhupekkhitā hoti, tasmā ‘‘dhammesu dhammānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharatī’’ti veditabbo.
比库们，不可说这是粗心大意无所觉察。此处所说之持心觉知，是说由心之觉知为缘展开呼吸调摄，于呼吸入出间起入境，伴随觉知与正念而运转的心智观照自己心。呼吸观修并非粗心无觉察，所以说“于当下由入境觉知住于心中”。此时，离贪瞋痴烦恼之心现起，此为慈悲慧眼所见善护之境。此乃四项观照中唯独慧之流转，法之观照亦依烦恼覆盖分为六种，烦恼覆盖为首，烦恼覆盖又可分为二。此因观照法业之始，故称为“贪瞋心烦恼”。“放弃”即借无常观断除常见，从而得放弃；此放弃乃见于智慧知见，属于继续深入观照的慧之理路。所谓“如实不动”，是止禅修行者之正念内守，是对境不生心心不散乱。内心有此二重不动，连同与入境相应之觉知，此名为入境觉知。因此可说：“观察诸法现象，住于当下比库”为当知义理。
§150
150.Pavicinatīti aniccādivasena pavicinati. Itaraṃ padadvayaṃ etasseva vevacanaṃ. Nirāmisāti nikkilesā. Passambhatīti kāyikacetasikadarathapaṭippassaddhiyā kāyopi cittampi passambhati. Samādhiyatīti sammā ṭhapiyati, appanāpattaṃ viya hoti. Ajjhupekkhitā hotīti sahajātaajjhupekkhanāya ajjhupekkhitā hoti.
「反复观照」意谓随着无常等法遍布身体反复探察。另一辞为对这动作的说明。无烦恼清净之意。身心平稳，身体心念皆安静。集中如入禅定安止般。由此而产生如天然生起之如实观看，也就是先前说明之正念不动。
Evaṃ cuddasavidhena kāyapariggāhakassa bhikkhuno tasmiṃ kāye sati satisambojjhaṅgo, satiyā sampayuttaṃ ñāṇaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo, taṃsampayuttameva kāyikacetasikavīriyaṃ vīriyasambojjhaṅgo, pīti, passaddhi, cittekaggatā samādhisambojjhaṅgo, imesaṃ channaṃ sambojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo. Yatheva hi samappavattesu assesu sārathino ‘‘ayaṃ olīyatī’’ti tudanaṃ vā, ‘‘ayaṃ atidhāvatī’’ti ākaḍḍhanaṃ vā natthi, kevalaṃ evaṃ passamānassa ṭhitākārova hoti, evameva imesaṃ channaṃ sambojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo nāma hoti. Ettāvatā kiṃ kathitaṃ? Ekacittakkhaṇikā nānārasalakkhaṇā vipassanāsambojjhaṅgā nāma kathitā.
如此，依据此十四种对身之持有的说法，身具正念的比库与正念相应的智慧之觉知，乃至对身心奋发的勇猛，这诸觉支依次具足。欢喜、安静、心的一境性则是定觉支。由这些遮蔽而不显露的觉支集合成中道称为舍觉支。如同车夫在迅速驾驭良马时，不生拖延或迅速过急之念，唯有平稳安置而止住，正如此，中道觉支即为舍觉支。如此详尽述说何事？所谓「一心片刻间，具多种特征之内观觉支」者即是此意。
§152
152.Vivekanissitantiādīni vuttatthāneva. Ettha pana ānāpānapariggāhikā sati lokiyā hoti, lokiyā ānāpānā lokiyasatipaṭṭhānaṃ paripūrenti, lokiyā satipaṭṭhānā lokuttarabojjhaṅge paripūrenti, lokuttarā bojjhaṅgā vijjāvimuttiphalanibbānaṃ paripūrenti. Iti lokiyassa āgataṭṭhāne lokiyaṃ kathitaṃ, lokuttarassa āgataṭṭhāne lokuttaraṃ kathitanti. Thero panāha ‘‘aññattha evaṃ hoti, imasmiṃ pana sutte lokuttaraṃ upari āgataṃ, lokiyā ānāpānā lokiyasatipaṭṭhāne paripūrenti, lokiyā satipaṭṭhānā lokiye bojjhaṅge paripūrenti, lokiyā bojjhaṅgā lokuttaraṃ vijjāvimuttiphalanibbānaṃ paripūrenti, vijjāvimuttipadena hi idha vijjāvimuttiphalanibbānaṃ adhippeta’’nti.
第152条。有关“以智慧为依”的诸义，已经说过其本意。此处说“入出息观察者”的念，是属于世俗层次，其观念为世俗的入出息，因而完备于世俗的念处；念处又完备于世间上位的觉支；上位觉支则圆满通达智慧解脱涅槃。故于世俗境地，着重说世俗义；于世间上位境地，则说明上位义。然长老说：“别处则有所不同，在此经中，上位境地在上，世俗层次的入出息，完备于世俗念处；世俗念处又完备于世俗觉支；世俗觉支则成于上位智慧解脱涅槃，智慧解脱涅槃的名词，正是此处以智慧解脱涅槃为最大目的而说的。”
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 破除疑障中部注释
Ānāpānassatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《入出息念经》注释终了。
9. Kāyagatāsatisuttavaṇṇanā九、《身至念经》注释
§153-4
153-4.Evaṃme sutanti kāyagatāsatisuttaṃ. Tattha gehasitāti pañcakāmaguṇanissitā. Sarasaṅkappāti dhāvanasaṅkappā. Sarantīti hi sarā, dhāvantīti attho. Ajjhattamevāti gocarajjhattasmiṃyeva. Kāyagatāsatinti kāyapariggāhikampi kāyārammaṇampi satiṃ. Kāyapariggāhikanti vutte samatho kathito hoti, kāyārammaṇanti vutte vipassanā. Ubhayena samathavipassanā kathitā honti.
第153-154条。如此说即为“身念处经”。其中“世俗身念”指的是依止五欲功德。所谓“专心思念”即是专注前进之念。言“常行不息”，谓作用不断。所谓“自内所现”，乃谓境界之主观显现。身念处的“身观察”，既包括身所依止的法，也包括身的所缘。所谓身所依止，如经中所述，止称为“止”，身所缘则称为“观”。止与观二者合讲。
Puna caparaṃ…pe… evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāvetīti satipaṭṭhāne cuddasavidhena kāyānupassanā kathitā.
再者，如此，沙利子，比库们若修习身念处，即在十四法中讲身观。
§156
156.Antogadhāvāssāti tassa bhikkhuno bhāvanāya abbhantaragatāva honti. Vijjābhāgiyāti ettha sampayogavasena vijjaṃ bhajantīti vijjābhāgiyā. Vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattantītipi vijjābhāgiyā. Tattha vipassanāñāṇaṃ, manomayiddhi, cha abhiññāti aṭṭha vijjā. Purimena atthena tāhi sampayuttadhammāpi vijjābhāgiyā. Pacchimena atthena tāsu yā kāci ekā vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyāti evaṃ vijjāpi vijjāya sampayuttā dhammāpi vijjābhāgiyāteva veditabbā. Cetasā phuṭoti ettha duvidhaṃ pharaṇaṃ āpopharaṇañca, dibbacakkhupharaṇañca, tattha āpokasiṇaṃ samāpajjitvā āpena pharaṇaṃ āpopharaṇaṃ nāma. Evaṃ phuṭepi mahāsamudde sabbā samuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti, ālokaṃ pana vaḍḍhetvā dibbacakkhunā sakalasamuddassa dassanaṃ dibbacakkhupharaṇaṃ nāma. Evaṃ pharaṇepi mahāsamudde sabbā samuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti.
第156条。所谓“入内行住”，是指比库修习时，入于内心深处的境界。所谓“智慧分类”，是指契合之理，智慧得以分解。智慧分科亦称智慧分别。智慧类别中，蕴含观智、心智显现及八种神通。先前义理中，一切合于智慧分类之法。后文所指，某种智慧即为智慧本身，余者则为智慧之属，智慧与归属关系密切，应如是理解。所谓“心识开显”，有两种施展：隐显及天眼显现。此处以隐显为比喻广阔大海之沉没，光明渐次增益，如天眼能见全海。此天眼显现即是智慧开显。隐显之喻亦如大海群岛沉没却无处可藏。
Otāranti vivaraṃ chiddaṃ. Ārammaṇanti kilesuppattipaccayaṃ. Labhetha otāranti labheyya pavesanaṃ, vinivijjhitvā yāva pariyosānā gaccheyyāti attho. Nikkhepananti nikkhipanaṭṭhānaṃ.
“入漏”指内漏、破坏之义。缘起为烦恼生起。若得入漏，则可通入，如入门户，寂灭而至终极。所谓“放出”是指导向解脱之入门。
§157
157. Evaṃ abhāvitakāyagatāsatiṃ puggalaṃ allamattikapuñjādīhi upametvā idāni bhāvitakāyagatāsatiṃ sāraphalakādīhi upametuṃ seyyathāpītiādimāha. Tattha aggaḷaphalakanti kavāṭaṃ.
第157条。如此修习未转化身念处之人，好比聚集了毒药，更应以良药喻其转化的身念处，譬如戒律等。所谓良药门，指门槛。
§158
158.Kākapeyyoti mukhavaṭṭiyaṃ nisīditvā kākena gīvaṃ anāmetvāva pātabbo. Abhiññāsacchikaraṇīyassāti abhiññāya sacchikātabbassa. Sakkhibhabbataṃpāpuṇātīti paccakkhabhāvaṃ pāpuṇāti. Sati sati āyataneti satisati kāraṇe. Kiṃ panettha kāraṇanti? Abhiññāva kāraṇaṃ. Āḷibandhāti mariyādabaddhā.
158.『卡卡佩约』谓口头语，坐定后，因口而得以未经伤害舌头而应当饮食。『应以神通证实』者，谓应以神通力证实之。『得与证以相应状态』者，谓由相应之缘而得彼状态。『念即是境界』，谓因念而有境界。问：此处因何？答曰：以神通为因。『束缚』谓限度束缚之意。
Yānīkatāyāti yuttayānaṃ viya katāya. Vatthukatāyāti patiṭṭhākatāya. Anuṭṭhitāyāti anuppavattitāya. Paricitāyāti paricayakatāya. Susamāraddhāyāti suṭṭhu samāraddhāya susampaggahitāya. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
『因相合故』犹似并行；『如实建立』谓已立定；『未溯行』谓未继续追寻；『熟悉』谓有所熟知；『善密集』谓善巧加紧密集。总之，皆为突出头目之义。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 在《破除戏论》这部《中部》注疏中。
Kāyagatāsatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《身至念经》注释终了。
10. Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā十、《行生经》注释
§160
160.Evaṃme sutanti saṅkhārupapattisuttaṃ. Tattha saṅkhārupapattinti saṅkhārānaṃyeva upapattiṃ, na sattassa, na posassa, puññābhisaṅkhārena vā bhavūpagakkhandhānaṃ upapattiṃ.
160.是为闻如是，具足聚合形态之起源经。其谓『聚合形态之起源』者，指汇摄众聚合形态之缘起，并非生命体本身，亦非其精气，亦非因善业积集形成之存在之生起。
§161
161.Saddhāya samannāgatoti saddhādayo pañca dhammā lokikā vaṭṭanti. Dahatīti ṭhapeti. Adhiṭṭhātīti patiṭṭhāpeti. Saṅkhārā ca vihārā cāti saha patthanāya saddhādayova pañca dhammā. Tatrupapattiyāti tasmiṃ ṭhāne nibbattanatthāya. Ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadāti saha patthanāya pañca dhammāva. Yassa hi pañca dhammā atthi, na patthanā, tassa gati anibaddhā. Yassa patthanā atthi, na pañca dhammā, tassapi anibaddhā. Yesaṃ ubhayaṃ atthi, tesaṃ gati nibaddhā. Yathā hi ākāse khittadaṇḍo aggena vā majjhena vā mūlena vā nipatissatīti niyamo natthi, evaṃ sattānaṃ paṭisandhiggahaṇaṃ aniyataṃ. Tasmā kusalaṃ kammaṃ katvā ekasmiṃ ṭhāne patthanaṃ kātuṃ vaṭṭati.
161.『具足信心』者，信等五法以世俗见解运转。『燃烧』谓投入；『建立』谓使之成立。『形态及存在』谓与缘起而共转之五法也。此中『起源』者，谓为断灭之缘。谓此道路即修行之法，五法互为因缘。若有五法而无因缘，则势无定向；若有因缘而无五法，亦无定向。若两者俱有，则有定向。如同天空中折断之杖不落根基，众生之会合亦无定规，故当行善业于一处而成路径。
§165
165.Āmaṇḍanti āmalakaṃ. Yathā taṃ parisuddhacakkhussa purisassa sabbasova pākaṭaṃ hoti, evaṃ tassa brahmuno saddhiṃ tattha nibbattasattehi sahassī lokadhātu. Esa nayo sabbattha.
165.『果实』谓胭脂树果。由清净之眼，凡事皆呈现明朗，犹如梵众聚合之相，共同构成千人之世界之因。其道无处不在。
§167
167.Subhoti sundaro. Jātimāti ākarasampanno. Suparikammakatoti dhovanādīhi suṭṭhukataparikammo. Paṇḍukambale nikkhittoti rattakambale ṭhapito.
167.『苏博提』谓美。『诞生』者谓相形具足。『善行』谓经洗涤等净如法行。『放置于黄布』谓置于红布之上。
§168
168.Satasahassoti lokadhātusatasahassamhi ālokapharaṇabrahmā. Nikkhanti nikkhena kataṃ piḷandhanaṃ, nikkhaṃ nāma pañcasuvaṇṇaṃ, ūnakanikkhena kataṃ pasādhanañhi ghaṭṭanamajjanakkhamaṃ na hoti, atirekena kataṃ ghaṭṭanamajjanaṃ khamati, vaṇṇavantaṃ pana na hoti, pharusadhātukaṃ khāyati. Nikkhena kataṃ ghaṭṭanamajjanañceva khamati, vaṇṇavantañca hoti. Jambonadanti jambunadiyaṃ nibbattaṃ. Mahājamburukkhassa hi ekekā sākhā paṇṇāsa paṇṇāsa yojanāni vaḍḍhitā, tāsu mahantā nadiyo sandanti, tāsaṃ nadīnaṃ ubhayatīresu jambupakkānaṃ patitaṭṭhāne suvaṇṇaṅkurā uṭṭhahanti, te nadījalena vuyhamānā anupubbena mahāsamuddaṃ pavisanti. Taṃ sandhāya jambonadanti vuttaṃ. Dakkhakammāraputtaukkāmukhasukusalasampahaṭṭhanti dakkhena sukusalena kammāraputtena ukkāmukhe pacitvā sampahaṭṭhaṃ. Ukkāmukheti uddhane. Sampahaṭṭhanti dhotaghaṭṭitamajjitaṃ. Vatthopame (ma. ni. 1.75-76) ca dhātuvibhaṅge (ma. ni. 3.357-360) ca piṇḍasodhanaṃ vuttaṃ. Imasmiṃ sutte katabhaṇḍasodhanaṃ vuttaṃ.
168. 关于一千个世界界中的光明覆盖者梵天。光明覆盖者从覆盖中退出，所成就者称为出光，所谓五种光明。从不足的出光所成的安稳状态，没有浸没和覆盖的破坏；而因额外的出光所成的浸没和覆盖能够破坏它，但不具色彩，消耗粗糙的矿物。由出光所成的浸没和覆盖同样能被破坏，同时具色彩。称为岩河的沙河，它为流水已经断绝。大岩树众枝茂盛，各枝延展五十、五十由旬，诸枝间有大河流通。在两岸此大岩树岸旁生出金色的嫩芽，这些嫩芽随河水漂浮，逐渐进入大海。故称此处为岩河。熟练的工匠儿子厂长工，经过工匠儿子的精巧整备而成完全。厂长指的是高地。整备指浸没与覆盖之洗净。湿布之类（见中部经1.75-76）及五大分类（见中部经3.357-360）亦有泥垢清净法记载。此经中讲述壶器污垢清净之法。
Yaṃ pana sabbavāresu pharitvā adhimuccitvāti vuttaṃ, tattha pañcavidhaṃ pharaṇaṃ cetopharaṇaṃ kasiṇapharaṇaṃ dibbacakkhupharaṇaṃ ālokapharaṇaṃ sarīrapharaṇanti. Tattha cetopharaṇaṃ nāma lokadhātusahasse sattānaṃ cittajānanaṃ. Kasiṇapharaṇaṃ nāma lokadhātusahasse kasiṇapattharaṇaṃ. Dibbacakkhupharaṇaṃ nāma ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā sahassalokadhātudassanaṃ. Ālokapharaṇampi etadeva. Sarīrapharaṇaṃ nāma lokadhātusahasse sarīrapabhāya pattharaṇaṃ. Sabbattha imāni pañca pharaṇāni avināsentena kathetabbanti.
若说在所有覆盖物上均匀施加并加以润滑，则此时讲有五种覆盖：心覆盖、迦叶覆盖、天眼覆盖、光明覆盖与身覆盖。心覆盖者，乃指一千世界界众生的心识根源覆盖。迦叶覆盖者，乃指一千世界界的迦叶叶覆盖。天眼覆盖者，乃为扩展光明以天眼之力观察千界的覆盖。光明覆盖亦是此义。身覆盖者，则是一千世界界的身光覆盖。总之，这五种覆盖应讲述为不坏坏灭的状态。
Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha – ‘‘maṇiopamme kasiṇapharaṇaṃ viya nikkhopamme sarīrapharaṇaṃ viya dissatī’’ti. Tassa vādaṃ viya aṭṭhakathā nāma natthīti paṭikkhitvā sarīrapharaṇaṃ na sabbakālikaṃ, cattārimāni pharaṇāni avināsetvāva kathetabbanti vuttaṃ. Adhimuccatīti padaṃ pharaṇapadasseva vevacanaṃ, atha vā pharatīti pattharati. Adhimuccatīti jānāti.
《小部增支》第三长老曾说：“如珠宝般的迦叶覆盖和身覆盖显现出来。”对此见解，则认为注疏名为“无”，反驳此说，表示身覆盖非恒住，应在四种覆盖不坏坏灭的基础上讲述。所谓施加润滑词，谓加光覆盖词，即称作覆盖。施加润滑，意指知晓覆盖之义。
§169
169.Ābhātiādīsu ābhādayo nāma pāṭiyekkā devā natthi, tayo parittābhādayo devā ābhā nāma, parittāsubhādayo ca. Subhakiṇhādayo ca subhā nāma. Vehapphalādivārā pākaṭāyeva.
169. 从光明等说法中，所说的光明存在三种不同的覆盖天，没有唯一神明。所谓三种覆盖有分别：保护性光明的天，破坏性光明的天，以及美好光明的天。还有所谓美妙鸣声的声光等皆属光明分类。明确揭示各种状态。
Ime tāva pañca dhamme bhāvetvā kāmāvacaresu nibbattatu. Brahmaloke nibbattaṃ pana āsavakkhayañca kathaṃ pāpuṇātīti? Ime pañca dhammā sīlaṃ, so imasmiṃ sīle patiṭṭhāya kasiṇaparikammaṃ katvā tā tā samāpattiyo bhāvetvā rūpībrahmaloke nibbattati, arūpajjhānāni nibbattetvā arūpībrahmaloke, samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā anāgāmiphalaṃ sacchikatvā pañcasu suddhāvāsesu nibbattati. Uparimaggaṃ bhāvetvā āsavakkhayaṃ pāpuṇātīti.
修习这五种净法，使之生于欲界行为中而得成就。若已于梵天界生起，如何得灭烦恼？此五法即为戒，此戒立下后，修习迦叶净法，修习诸禅定得定于色界梵天，修习非色禅定得定于无色界梵天。发展了禅定实现内观，将无余果实证得，实现净五服色而生于净处梵天。修习上分法得以灭烦恼。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 在《破除戏论》这部《中部》注疏中。
Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 行生经注释完毕。
Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 第二品注释完毕。