1. Gahapativaggo · 1. 居士品义注
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · 礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
Majjhimanikāye · 中部
Majjhimapaṇṇāsa-aṭṭhakathā · 中五十篇注释
1. Gahapativaggo一、居士品
1. Kandarakasuttavaṇṇanā一、《堪达拉咖经》注释
§1
1.Evaṃme sutanti kandarakasuttaṃ. Tattha campāyanti evaṃnāmake nagare. Tassa hi nagarassa ārāmapokkharaṇīādīsu tesu tesu ṭhānesu campakarukkhāva ussannā ahesuṃ, tasmā campāti saṅkhamagamāsi. Gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti tassa campānagarassa avidūre gaggarāya nāma rājamahesiyā khaṇitattā gaggarāti laddhavohārā pokkharaṇī atthi. Tassā tīre samantato nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍitaṃ mahantaṃ campakavanaṃ. Tasmiṃ bhagavā kusumagandhasugandhe campakavane viharati. Taṃ sandhāya ‘‘gaggarāya pokkharaṇiyā tīre’’ti vuttaṃ. Mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti adassitaparicchedena mahantena bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Pessoti tassa nāmaṃ. Hatthārohaputtoti hatthācariyassa putto. Kandarakoca paribbājakoti kandarakoti evaṃnāmo channaparibbājako. Abhivādetvāti chabbaṇṇānaṃ ghanabuddharasmīnaṃ antaraṃ pavisitvā pasannalākhārase nimujjamāno viya, siṅgīsuvaṇṇavaṇṇaṃ dussavaraṃ pasāretvā sasīsaṃ pārupamāno viya, vaṇṇagandhasampannacampakapupphāni sirasā sampaṭicchanto viya, sinerupādaṃ upagacchanto puṇṇacando viya bhagavato cakkalakkhaṇapaṭimaṇḍite alattakavaṇṇaphullapadumasassirike pāde vanditvāti attho. Ekamantaṃ nisīdīti chanisajjadosavirahite ekasmiṃ okāse nisīdi.
此处佛言：如此所闻《坎达拉经》。彼时在名为“坎达拉”之城，有阔叶树繁盛。该城及其诸如园林、池塘等处，各处均长满坎达拉树故，名为坎达拉。其地不远有一江流，名曰“迦歌拉”，此江河自城旁池塘流过。江畔四周遍植五彩花卉，其中特别有一大片坎达拉树林，花香浓郁。世尊常在此花香宜人坎达拉林中安住。《江河畔》云意即指此地。因大比库僧团与佛相依偎，故居此地而称彼名。称“哈塔萝霍普托”为“哈塔侍者之子”，“坎达拉阔迦”指名为坎达拉之游方比库，因行布施如树叶色变化多样，故名曰坎达拉。敬礼之意出于比库以光明莹洁的目光注视佛足，如满月映照花叶，尊敬礼拜之。世尊于一旁端坐，置身寂静无扰之境。
Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti yato yato anuviloketi, tato tato tuṇhībhūtamevāti attho. Tattha hi ekabhikkhussāpi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā natthi, sabbe bhagavato ceva gāravena attano ca sikkhitasikkhatāya aññamaññaṃ vigatasallāpā antamaso ukkāsitasaddampi akarontā sunikhātaindakhīlā viya nivātaṭṭhāne sannisinnaṃ mahāsamuddaudakaṃ viya kāyenapi niccalā manasāpi avikkhittā rattavalāhakā viya sinerukūṭaṃ bhagavantaṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Paribbājakassa evaṃ sannisinnaṃ parisaṃ disvā mahantaṃ pītisomanassaṃ uppajji. Uppannaṃ pana antohadayasmiṃyeva sannidahituṃ asakkonto piyasamudāhāraṃ samuṭṭhāpesi. Tasmā acchariyaṃ bhotiādimāha.
“空寂成就”者，谓比库无论何处察看，皆见其寂静安然。真如所说，即无一比库有手足不净之病，亦无杂言妄语，无发出嗓音，似盲瞎瘫痪之人，身心不动，静坐安坐，如大海之水，夜雨渐临；如金色山峰，环绕于佛身边。目睹此景，僧团心生极大欢喜与安乐。然欲近佛心生迫切热爱之念，激发了浓烈之情。于是众人惊叹“无常妙异”，由此等缘生称为“阿差利亚”（奇异）之说。
Tattha andhassa pabbatārohanaṃ viya niccaṃ na hotīti acchariyaṃ. Ayaṃ tāva saddanayo. Ayaṃ pana aṭṭhakathānayo , accharāyogganti acchariyaṃ. Accharaṃ paharituṃ yuttanti attho. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ. Ubhayampetaṃ vimhayassevādhivacanaṃ. Taṃ panetaṃ garahaacchariyaṃ, pasaṃsāacchariyanti duvidhaṃ hoti. Tattha acchariyaṃ moggallāna abbhutaṃ moggallāna, yāva bāhāgahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamessatīti (cūḷava. 383; a. ni. 8.20), idaṃ garahaacchariyaṃ nāma. ‘‘Acchariyaṃ nandamāte abbhutaṃ nandamāte, yatra hi nāma cittuppādampi parisodhessasīti (a. ni. 7.53) idaṃ pasaṃsāacchariyaṃ nāma. Idhāpi idameva adhippetaṃ’’ ayañhi taṃ pasaṃsanto evamāha.
云“盲视山攀”犹如常理无异，此乃惊奇之意。此处“一般阿差利亚”谓经文传统之说，统称奇特事物，加以守持。彼奇事者云“超常”，亦称“不思议”，以显其殊异。彼处称为总括意趣，且有两种讴歌分别称奇异。一种谓“目击之奇”，另一谓“心悦之妙”。据经文记载，奇事乃指摩嘎剌那称其为愚人之见使止息（《小部》383卷、《增一摄》8.20节）；又称奇事为内心成长之净化（《增一摄》7.53节）。此两种性质构成对奇异之不同赞颂。此处赞美即从此理发出。
Yāvañcidanti ettha idanti nipātamattaṃ. Yāvāti pamāṇaparicchedo, yāva sammā paṭipādito, yattakena pamāṇena sammā paṭipādito, na sakkā tassa vaṇṇe vattuṃ, atha kho acchariyamevetaṃ abbhutamevetanti vuttaṃ hoti. Etaparamaṃyevāti evaṃ sammā paṭipādito eso bhikkhusaṅgho tassāpi bhikkhusaṅghassa paramoti etaparamo, taṃ etaparamaṃ yathā ayaṃ paṭipādito, evaṃ paṭipāditaṃ katvā paṭipādesuṃ, na ito bhiyyoti attho. Dutiyanaye evaṃ paṭipādessanti, na ito bhiyyoti yojetabbaṃ. Tattha paṭipāditoti ābhisamācārikavattaṃ ādiṃ katvā sammā apaccanīkapaṭipattiyaṃ yojito. Atha kasmā ayaṃ paribbājako atītānāgate buddhe dasseti, kimassa tiyaddhajānanañāṇaṃ atthīti. Natthi, nayaggāhe pana ṭhatvā ‘‘yenākārena ayaṃ bhikkhusaṅgho sannisinno danto vinīto upasanto, atītabuddhāpi etaparamaṃyeva katvā paṭipajjāpesuṃ, anāgatabuddhāpi paṭipajjāpessanti, natthi ito uttari paṭipādanā’’ti maññamāno anubuddhiyā evamāha.
“至于约略”者，是谓语汇、范围之限。谓正次第修行量义，以量度之，不能超越其义。故称此“奇异”为“不思议”，以示殊胜纯正。此因以正行之清净，比库众为最高，谓为“三界斩空”，为最究竟、最胜彼法。如是修行者已达最高境地，故无更胜之教导。此教理非佛陀昔者今者未来可得，更无他法可修，实已圆满成就。此理由此比库僧团称许，并认知该义为佛所亲说，不异于过去佛、未来佛及现佛之所修行故。
§2
2.Evametaṃ kandarakāti pāṭiekko anusandhi. Bhagavā kira taṃ sutvā ‘‘kandaraka tvaṃ bhikkhusaṅghaṃ upasantoti vadasi, imassa pana bhikkhusaṅghassa upasantakāraṇaṃ tuyhaṃ apākaṭaṃ, na hi tvaṃ samatiṃsa pāramiyā pūretvā kusalamūlaṃ paripācetvā bodhipallaṅke sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhi, mayā pana pāramiyo pūretvā ñātatthacariyaṃ lokatthacariyaṃ buddhatthacariyañca koṭiṃ pāpetvā bodhipallaṅke sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdhaṃ, mayhaṃ etesaṃ upasantakāraṇaṃ pākaṭa’’nti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.
此处为《坎达拉》经独一无二之续接。佛陀观听后赞曰：“坎达拉，你言比库僧团清净，然此清净因缘，汝尚未广明呈示。汝未圆满修持度亡，未至善根之成熟，未获诸智圆满，故我今将此清净因缘广明说示于汝”。佛由此开示。
Santi hi kandarakāti ayampi pāṭiekko anusandhi. Bhagavato kira etadahosi – ‘‘ayaṃ paribbājako imaṃ bhikkhusaṅghaṃ upasantoti vadati, ayañca bhikkhusaṅgho kappetvā pakappetvā kuhakabhāvena iriyāpathaṃ saṇṭhapento cittena anupasanto na upasantākāraṃ dasseti. Ettha pana bhikkhusaṅghe paṭipadaṃ pūrayamānāpi paṭipadaṃ pūretvā matthakaṃ patvā ṭhitabhikkhūpi atthi, tattha paṭipadaṃ pūretvā matthakaṃ pattā attanā paṭividdhaguṇeheva upasantā, paṭipadaṃ pūrayamānā uparimaggassa vipassanāya upasantā, ito muttā pana avasesā catūhi satipaṭṭhānehi upasantā. Taṃ nesaṃ upasantakāraṇaṃ dassessāmī’’ti ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇena ayaṃ bhikkhusaṅgho upasanto’’ti dassetuṃ ‘‘santi hi kandarakā’’tiādimāha.
亦有称《坎达拉》者，谓佛时言：“此比库僧团表面宁静而心未安者也，彼心常怠惰懈怠，不真诚修行，故难称为真正安稳”。然实则比库成就其行，精勤守护正道，身心端正，修习出入念，深观上行，通达四念处真切正行，舍离世俗之忧。依此而成真安稳。此乃苦行者，释经家如是说道。
Tattha arahanto khīṇāsavātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mūlapariyāyasuttavaṇṇanāyameva vuttaṃ. Sekhapaṭipadampi tattheva vitthāritaṃ. Santatasīlāti satatasīlā nirantarasīlā. Santatavuttinoti tasseva vevacanaṃ, santatajīvikā vātipi attho. Tasmiṃ santatasīle ṭhatvāva jīvikaṃ kappenti, na dussīlyaṃ maraṇaṃ pāpuṇantīti attho.
其间关于巴利语中“阿拉汉”等词汇所涵盖之义，本节所论述，专针对基本含义之原理及其释义，称为根本解释。关于修学道路部分，同样在此处详细展开。所谓“常行戒”者，意指恒久持守戒律、不断守持戒体。所谓“常行戒”之语，即是此辞本身，也有“恒常生活”之义。意即持于此恒常戒律而生活，则不致造恶，不迎来死苦。
Nipakāti nepakkena samannāgatā paññavanto. Nipakavuttinoti paññāya vuttino, paññāya ṭhatvā jīvikaṃ kappenti. Yathā ekacco sāsane pabbajitvāpi jīvitakāraṇā chasu agocaresu carati, vesiyāgocaro hoti, vidhavathullakumārikapaṇḍakapānāgārabhikkhunigocaro hoti. Saṃsaṭṭho viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena gihisaṃsaggena (vibha. 514), vejjakammaṃ karoti, dūtakammaṃ karoti, pahiṇakammaṃ karoti, gaṇḍaṃ phāleti, arumakkhanaṃ deti, uddhaṃvirecanaṃ deti, adhovirecanaṃ deti, natthutelaṃ pacati, pivanatelaṃ pacati, veḷudānaṃ, pattadānaṃ, pupphadānaṃ, phaladānaṃ, sinānadānaṃ, dantakaṭṭhadānaṃ, mukhodakadānaṃ, cuṇṇamattikadānaṃ deti, cāṭukamyaṃ karoti, muggasūpiyaṃ, pāribhaṭuṃ, jaṅghapesaniyaṃ karotīti ekavīsatividhāya anesanāya jīvikaṃ kappento anipakavutti nāma hoti, na paññāya ṭhatvā jīvikaṃ kappeti, tato kālakiriyaṃ katvā samaṇayakkho nāma hutvā ‘‘tassa saṅghāṭipi ādittā hoti sampajjalitā’’ti vuttanayena mahādukkhaṃ anubhoti. Evaṃvidhā ahutvā jīvitahetupi sikkhāpadaṃ anatikkamanto catupārisuddhisīle patiṭṭhāya yathābalaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā rathavinītapaṭipadaṃ, mahāgosiṅgapaṭipadaṃ, mahāsuññatapaṭipadaṃ, anaṅgaṇapaṭipadaṃ, dhammadāyādapaṭipadaṃ, nālakapaṭipadaṃ, tuvaṭṭakapaṭipadaṃ, candopamapaṭipadanti imāni ariyapaṭipadāni pūrento catupaccaya-santosa-bhāvanārāma-ariyavaṃsapaṭipattiyaṃ kāyasakkhino hutvā anīkā nikkhantahatthī viya yūthā vissaṭṭhasīho viya nipacchābandhamahānāvā viya ca gamanādīsu ekavihārino vipassanaṃ paṭṭhapetvā ajjaajjeva arahattanti pavattaussāhā viharantīti attho.
关于“成熟”一词，其义指具备成熟智慧者。所谓成熟，即凭借智慧而行生计。譬如有人出家学道，即便为生命之所故，六非养生之处中行住，寄居于沙弥比库所住之处，居于寡妇、少女、长者、比库等的居所。他与国王、大臣、信众、朝圣者与弟子，未逆俗世交往，精修医疗、传递、遣送等任务，分娩肿块、涂抹药膏、上下洗肠、未熬炼之油、煮饮用之油、施舍土地、布施衣物、花、果、藕、牙刷、口水、泥涂剂等，施行防护、咒诵，施予沐浴之水、灰尘土等，共二十一种类别以维生善业而生计，称为未成熟行者。未经智慧而执生计者亦有之。后来完成时日后称为沙门监护者，其袈裟亦被焚毁，因这故其遭大苦难。如此虽未真实为生活原因超出戒律却于四净戒坚定守持，依佛语随力修习四种正行：缰缚鼓槌正行、大鼙鼓正行、大虚无正行、无尘正行、法药正行、教学正行、无漏正行、光明正行等，完成圣道实践，成为身体见证者，如无斑象如众多狮群之主，行正见维持，为今日阿拉汉广大动力。
Suppatiṭṭhitacittāti catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhapitacittā hutvā. Sesā satipaṭṭhānakathā heṭṭhā vitthāritāva. Idha pana lokiyalokuttaramissakā satipaṭṭhānā kathitā, ettakena bhikkhusaṅghassa upasantakāraṇaṃ kathitaṃ hoti.
所谓“心安立”者，于四念处中，其心已稳固。其余四念处讲解于下文详细展开。此处所论世间及出世间之念处，已为比库僧团所称为令心安定之因。
§3
3.Yāva supaññattāti yāva suṭṭhapitā sudesitā. Mayampi hi, bhanteti iminā esa attano kārakabhāvaṃ dasseti, bhikkhusaṅghañca ukkhipati. Ayañhettha adhippāyo, mayampi hi, bhante, gihi…pe… suppatiṭṭhitacittā viharāma, bhikkhusaṅghassa pana ayameva kasi ca bījañca yuganaṅgalañca phālapācanañca, tasmā bhikkhusaṅgho sabbakālaṃ satipaṭṭhānaparāyaṇo, mayaṃ pana kālena kālaṃ okāsaṃ labhitvā etaṃ manasikāraṃ karoma, mayampi kārakā, na sabbaso vissaṭṭhakammaṭṭhānāyevāti. Manussagahaneti manussānaṃ ajjhāsayagahanena gahanatā, ajjhāsayassāpi nesaṃ kilesagahanena gahanatā veditabbā. Kasaṭasāṭheyyesupi eseva nayo. Tattha aparisuddhaṭṭhena kasaṭatā, kerāṭiyaṭṭhena sāṭheyyatā veditabbā. Sattānaṃ hitāhitaṃ jānātīti evaṃ gahanakasaṭakerāṭiyānaṃ manussānaṃ hitāhitapaṭipadaṃ yāva suṭṭhu bhagavā jānāti. Yadidaṃ pasavoti ettha sabbāpi catuppadajāti pasavoti adhippetā. Pahomīti sakkomi. Yāvatakena antarenāti yattakena khaṇena. Campaṃ gatāgataṃ karissatīti assamaṇḍalato yāva campānagaradvārā gamanañca āgamanañca karissati. Sāṭheyyānīti saṭhattāni. Kūṭeyyānīti kūṭattāni. Vaṅkeyyānīti vaṅkattāni. Jimheyyānīti jimhattāni. Pātukarissatīti pakāsessati dassessati. Na hi sakkā tena tāni ettakena antarena dassetuṃ.
第三“至成熟”即指至善成熟周全。此语显现了自身为此功德作用，而激励僧团。此亦为次第，乃谓“我等亦当如此，住于成熟安立之心”；对众生犹如肥沃田池、良田、果树、除虫等，故僧团常于念处修炼，坚持以时机把握专注之心，我等亦为此因，不常皆在生灭之处。所谓人群笼络者，谓依其意志紧密缠绕，以心意深广，有无明烦恼之缠绕。亲近处亦见粗糙沉重，应知此粗糙性。生灵的利益损害如是，以至善知世尊知彼众生之行止。所谓四属猪兽指之，谓四种凶残野兽。称呼“帕霍”者谓无力所至。所谓“间隔”，谓一点工夫，行经业障地域，终日来往于城门街市。所谓“奸诈”，谓狡猾阴险。所谓“庞大”，谓高大壮硕。所谓“弯曲”，谓歪斜。所谓“迟缓”，谓缓慢。谓“若行”，谓示现。不可用如此办法以短工夫表示。
Tattha yassa kismiñcideva ṭhāne ṭhātukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā vañcetvā ṭhassāmīti na hoti, tasmiṃ ṭhātukāmaṭṭhāneyeva nikhātatthambho viya cattāro pāde niccale katvā tiṭṭhati, ayaṃ saṭho nāma. Yassa pana kismiñcideva ṭhāne avacchinditvā khandhagataṃ pātetukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā vañcetvā pātessāmīti na hoti, tattheva avacchinditvā pāteti, ayaṃ kūṭo nāma. Yassa kismiñcideva ṭhāne maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohitukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā vañcetvā evaṃ karissāmīti na hoti, tattheva maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohati, ayaṃ vaṅko nāma. Yassa pana kālena vāmato kālena dakkhiṇato kālena ujumaggeneva gantukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā vañcetvā evaṃ karissāmīti na hoti, tattheva kālena vāmato kālena dakkhiṇato kālena ujumaggaṃ gacchati, tathā laṇḍaṃ vā passāvaṃ vā vissajjetukāmassa sato idaṃ ṭhānaṃ susammaṭṭhaṃ ākiṇṇamanussaṃ ramaṇīyaṃ, imasmiṃ ṭhāne evarūpaṃ kātuṃ na yuttaṃ, purato gantvā paṭicchannaṭhāne karissāmīti na hoti, tattheva karoti, ayaṃ jimho nāma. Iti imaṃ catubbidhampi kiriyaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sabbāni tāni sāṭheyyāni kūṭeyyāni vaṅkeyyāni jimheyyāni pātukarissatīti evaṃ karontāpi te saṭhādayo tāni sāṭheyyādīni pātukaronti nāma.
关于四种行为，在某一场合，有四足稳定如悬柱，坚定不动，其如欺诈者称。若有欲攀住中断回落处，亦有人忌惮如欺骗，去避之时不至以假行掩，实则中断下落者，名为“庙”。某处行路返身绕行欲原路回转，若有人忌惮以欺诈方法则不起行，而实则如法绕返的称“弯”。某处左时、右时、正前方之行，欲以欺诈阻止，亦不可行，实则如法行左、右、正前之路，名为“迟”。某处欲跌落墙垣沟谷欲毁坏美丽之地，有人欲遮蔽以欺诈其前亦不可，实则破坏者名为“迟缓”。此四种所说态度，称为“奸诈”等，虽施行亦终不成效，因彼最终仍成奸诈类恶业。
Evaṃ pasūnaṃ uttānabhāvaṃ dassetvā idāni manussānaṃ gahanabhāvaṃ dassento amhākaṃ pana, bhantetiādimāha. Tattha dāsāti antojātakā vā dhanakkītā vā karamarānītā vā sayaṃ vā dāsabyaṃ upagatā. Pessāti pesanakārakā. Kammakarāti bhattavetanabhatā. Aññathāva kāyenāti aññenevākārena kāyena samudācaranti, aññenevākārena vācāya, aññena ca nesaṃ ākārena cittaṃ ṭhitaṃ hotīti dasseti. Tattha ye sammukhā sāmike disvā paccuggamanaṃ karonti, hatthato bhaṇḍakaṃ gaṇhanti, imaṃ vissajjetvā imaṃ gaṇhantā sesānipi āsana-paññāpana-tālavaṇṭabījana-pādadhovanādīni sabbāni kiccāni karonti, parammukhakāle pana telampi uttarantaṃ na olokenti, satagghanakepi sahassagghanakepi kamme parihāyante nivattitvā oloketumpi na icchanti, ime aññathā kāyena samudācaranti nāma. Ye pana sammukhā ‘‘amhākaṃ sāmi amhākaṃ ayyo’’tiādīni vatvā pasaṃsanti, parammukhā avattabbaṃ nāma natthi, yaṃ icchanti, taṃ vadanti, ime aññathā vācāya samudācaranti nāma.
如上述以动物起而性举例，今将以人另一极深层态度示现。谓“奴”为出身奴隶、亲戚贱民或自陷奴役者。谓“佩”为供作者。谓“业”为受给薪资之事者。所谓“他身行”，谓以他种方式行事，或以身体往来，或以言语，或以意念见解住持。若正面主人者来，乐意打开门，携器具迎接。虽把物品放出，却仍打扫席地、承载穗子、清洗脚板、刷洗等众务。至正面场合，油脂方向不顾，即使耗费百万千万之功，不愿转头观看此情，其行为为“他身行”。然有人面前称“我主”，赞扬者，称之为“正面行为”，其所欲者则言，彼为以言语行事者。
§4
4.Cattārome pessapuggalāti ayampi pāṭiekko anusandhi. Ayañhi pesso ‘‘yāvañcidaṃ, bhante, bhagavā evaṃ manussagahaṇe evaṃ manussakasaṭe evaṃ manussasāṭheyye vattamāne sattānaṃ hitāhitaṃ jānātī’’ti āha. Purime ca tayo puggalā ahitapaṭipadaṃ paṭipannā, upari catuttho hitapaṭipadaṃ, evamahaṃ sattānaṃ hitāhitaṃ jānāmīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Heṭṭhā kandarakassa kathāya saddhiṃ yojetumpi vaṭṭati. Tena vuttaṃ ‘‘yāvañcidaṃ bhotā gotamena sammā bhikkhusaṅgho paṭipādito’’ti. Athassa bhagavā ‘‘purime tayo puggale pahāya upari catutthapuggalassa hitapaṭipattiyaṃyeva paṭipādemī’’ti dassentopi imaṃ desanaṃ ārabhi. Santoti idaṃ saṃvijjamānāti padasseva vevacanaṃ. ‘‘Santā honti samitā vūpasantā’’ti (vibha. 542) ettha hi niruddhā santāti vuttā. ‘‘Santā ete vihārā ariyassa vinaye vuccantī’’ti ettha (ma. ni. 1.82) nibbutā. ‘‘Santo have sabbhi pavedayantī’’ti ettha (jā. 2.21.413) paṇḍitā. Idha pana vijjamānā upalabbhamānāti attho.
四、所谓四种愚人，此处亦复提及一人。此人称‘世尊，于人与众生交往、与人同住、与人共谋之际，诸众生的利益与害处，皆了知’。前有三人行害行，外加第四人修利行，如此，我智知诸众生利害；为示现此义，故启示此说。以下须菩提之言相应，故传述。言‘诸弟子由世尊之正行，依止比库僧团已久’。后世尊言‘弃前三人而唯行第四人之利行’：以显示此义，而说此偈。此‘圣’者意指现前之境，谓‘平静者、柔和者、安住者’（注释第542条）。“圣”即止息者。“圣为此处谓阿里耶戒律中之静止者”（大尼1.82）。“圣者为诸学者皆敬重之”（经集2.21.413）。此处“知”意谓辨察觉知。
Attantapādīsu attānaṃ tapati dukkhāpetīti attantapo. Attano paritāpanānuyogaṃ attaparitāpanānuyogaṃ. Paraṃ tapati dukkhāpetīti parantapo. Paresaṃ paritāpanānuyogaṃ paraparitāpanānuyogaṃ. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Nicchātoti chātaṃ vuccati taṇhā, sā assa natthīti nicchāto. Sabbakilesānaṃ nibbutattā nibbuto. Anto tāpanakilesānaṃ abhāvā sītalo jātoti sītibhūto. Jhānamaggaphalanibbānasukhāni paṭisaṃvedetīti sukhapaṭisaṃvedī. Brahmabhūtena attanāti seṭṭhabhūtena attanā. Cittaṃ ārādhetīti cittaṃ sampādeti, paripūreti gaṇhāti pasādetīti attho.
所谓自体之足，自己承受苦难，此谓自苦。自我悲悯之行，即自我悲悯之用。彼方加苦，称彼方之苦。他人悲悯之行，谓彼方悲悯之用。此即自体状态的真实义。渴爱谓饥渴，乃欲之无；故称无渴。众污垢离断时谓“灭”，已灭者。结止烦恼灭尽，心凉清净。修禅道果涅槃之乐，谓感心之乐。以梵性故称为上位，以佳德故称为上位。造作心者，有了悟，具足、受持及随慰，意即修成心意。
§5
5.Dukkhapaṭikkūlanti dukkhassa paṭikūlaṃ, paccanīkasaṇṭhitaṃ dukkhaṃ apatthayamānanti attho.
所谓苦之相反，意指与苦相对之苦，近处存在而无害之苦。
§6
6.Paṇḍitoti idha catūhi kāraṇehi paṇḍitoti na vattabbo, satipaṭṭhānesu pana kammaṃ karotīti paṇḍitoti vattuṃ vaṭṭati. Mahāpaññoti idampi mahante atthe pariggaṇhātītiādinā mahāpaññalakkhaṇena na vattabbaṃ, satipaṭṭhānapariggāhikāya pana paññāya samannāgatattā mahāpaññoti vattuṃ vaṭṭati. Mahatā atthena saṃyutto agamissāti mahatā atthena saṃyutto hutvā gato bhaveyya, sotāpattiphalaṃ pāpuṇeyyāti attho. Kiṃ pana yesaṃ maggaphalānaṃ upanissayo atthi, buddhānaṃ sammukhībhāve ṭhitepi tesaṃ antarāyo hotīti. Āma hoti, na pana buddhe paṭicca, atha kho kiriyaparihāniyā vā pāpamittatāya vā hoti. Tattha kiriyaparihāniyā hoti nāma – sace hi dhammasenāpati dhanañjānissa brāhmaṇassa āsayaṃ ñatvā dhammaṃ adesayissā, so brāhmaṇo sotāpanno abhavissā, evaṃ tāva kiriyaparihāniyā hoti. Pāpamittatāya hoti nāma – sace hi ajātasattu devadattassa vacanaṃ gahetvā pitughātakammaṃ nākarissā, sāmaññaphalasuttakathitadivaseva sotāpanno abhavissā, tassa vacanaṃ gahetvā pitughātakammassa katattā pana na hoti, evaṃ pāpamittatāya hoti. Imassāpi upāsakassa kiriyaparihāni jātā, apariniṭṭhitāya desanāya uṭṭhahitvā pakkanto. Apica, bhikkhave, ettāvatāpi pessohatthārohaputto mahatā atthena saṃyuttoti katarena mahantena atthena? Dvīhi ānisaṃsehi. So kira upāsako saṅghe ca pasādaṃ paṭilabhi, satipaṭṭhānapariggahaṇatthāya cassa abhinavo nayo udapādi. Tena vuttaṃ ‘‘mahatā atthena saṃyutto’’ti. Kandarako pana saṅghe pasādameva paṭilabhi. Etassa bhagavā kāloti etassa dhammakkhānassa, catunnaṃ vā puggalānaṃ vibhajanassa kālo.
智者之称，于此处不因四缘彼成，然于念处修习有作用者称“智”。所谓大智，非指广义之智，而是以慧力集于持守念处的智。意即具大智慧之谓。大智即大缘故得果，能生于大果。生于大果能得入流果。然彼果中障碍或有所起。若于佛陀面前，成道者中仍有障碍，则其障碍非因佛，而是因行为失误或恶朋友。行失误者，若法军帅婆罗门能教法而弟子未能入流，谓行为失误。恶朋友者，若采信恶言而行杀亲业，虽为教法日现，仍不能得入流，谓恶朋友。此等恶行为良友，故生惰放逸。彼邪障者起，是因其言，于僧团获信受，唯有念处权持新教导生，故说“因大缘而生”。须菩提于僧团亦获信受，此法说之时，为四众区分之时。
§8
8.Orabbhikādīsu urabbhā vuccanti eḷakā, urabbhe hanatīti orabbhiko. Sūkarikādīsupi eseva nayo. Luddoti dāruṇo kakkhaḷo. Macchaghātakoti macchabandhakevaṭṭo. Bandhanāgārikoti bandhanāgāragopako. Kururakammantāti dāruṇakammantā.
八、首长等谓首领，成名曰长者。首领即为头领。猪婢等亦类同名。鲁多意为残酷强硬。杀鱼者，如鱼网众多。绑缚村民者为拘缚村庄守护者。凶恶工匠即残酷工匠。
§9
9.Muddhāvasittoti khattiyābhisekena muddhani abhisitto. Puratthimena nagarassāti nagarato puratthimadisāya. Santhāgāranti yaññasālaṃ. Kharājinaṃ nivāsetvāti sakhuraṃ ajinacammaṃ nivāsetvā. Sappitelenāti sappinā ca telena ca. Ṭhapetvā hi sappiṃ avaseso yo koci sneho telanti vuccati. Kaṇḍūvamānoti nakhānaṃ chinnattā kaṇḍūvitabbakāle tena kaṇḍūvamāno. Anantarahitāyāti asanthatāya. Sarūpavacchāyāti sadisavacchāya. Sace gāvī setā hoti, vacchopi setakova. Sace gāvī kabarā vā rattā vā, vacchopi tādiso vāti evaṃ sarūpavacchāya. So evamāhāti so rājā evaṃ vadeti. Vacchatarāti taruṇavacchakabhāvaṃ atikkantā balavavacchā. Vacchatarīsupi eseva nayo. Barihisatthāyāti parikkhepakaraṇatthāya ceva yaññabhūmiyaṃ attharaṇatthāya ca. Sesaṃ heṭṭhā tattha tattha vitthāritattā uttānamevāti.
九、被王子加冕者称被加冕者。前方城者，谓城前之地。聚会室者，祭祀大厅也。代官居住，即代官所住地。涂以油者，有油与面者。涂抹乃余油，谓某有情油以涂抹之称。指甲断裂者，因指甲脱落，故称断屑之状。无间断者，意为连贯不失。形色相似，谓貌状相近。若牛为白，犊亦白；若牛为黑赤，犊亦类似。谓形色相似。如此称谓，此王亦如是说。犊称为青春幼犊，超越幼犊之力。犊亦如是名。穰师者，为耕犁者，有为耕耘与施肥地之意。余者有广布之意，谓各处播撒之繁多。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 《破除戏论》的《中部注释》
Kandarakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《干德拉咖经》义注完毕。
2. Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā二、《八城经》义注
§17
17.Evaṃme sutanti aṭṭhakanāgarasuttaṃ. Tattha beluvagāmaketi vesāliyā dakkhiṇapasse avidūre beluvagāmako nāma atthi, taṃ gocaragāmaṃ katvāti attho. Dasamoti so hi jātigottavasena ceva sārappattakulagaṇanāya ca dasame ṭhāne gaṇīyati, tenassa dasamotveva nāmaṃ jātaṃ. Aṭṭhakanāgaroti aṭṭhakanagaravāsī. Kukkuṭārāmoti kukkuṭaseṭṭhinā kārito ārāmo.
第十七节，如是我闻此八城经。其中提及贝卢村者，谓韦萨利南境不远处有一贝卢村，此村有名，此地即为马户城（原文意为畜生居住之村）。所谓第十，因其为族姓之一，在村落序列中排第十位，由此获第十之名。八城者，即八城居民。库库塔园者，为库库塔首长所建之园林。
§18
18.Tena bhagavatā…pe… akkhātoti ettha ayaṃ saṅkhepattho, yo so bhagavā samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tena bhagavatā, tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayaṃ jānatā, hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ viya sabbaṃ ñeyyadhammaṃ passatā. Apica pubbenivāsādīhi jānatā, dibbena cakkhunā passatā, tīhi vijjāhi chahi vā pana abhiññāhi jānatā, sabbattha appaṭihatena samantacakkhunā passatā, sabbadhammajānanasamatthāya paññāya jānatā, sabbasattānaṃ cakkhuvisayātītāni tirokuṭṭādigatānipi rūpāni ativisuddhena maṃsacakkhunā passatā, attahitasādhikāya samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā, parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā, arīnaṃ hatattā paccayādīnañca arahattā arahatā, sammā sāmañca saccānaṃ buddhattā sammāsambuddhena. Antarāyikadhamme vā jānatā, niyyānikadhamme passatā, kilesārīnaṃ hatattā arahatā, sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhenāti evaṃ catuvesārajjavasena catūhi kāraṇehi thomitena. Atthi nu kho eko dhammo akkhātoti.
世尊宣说……此处为略说，即谓世尊圆满三十二相波罗蜜，断尽诸垢垢染，成无上正觉者。因彼世尊知悉众生之内根烦恼，若树立于地之钵罗树，洞察一切应知之法。且觉知众生过去生起之类，天眼所见，以三明通六种神通知晓，具足观察所境六种神通。遍见一切时无障碍，无所障碍，具足遍知法之智，由智知一切众生离尘法相，犹此外道九窍等形，乃至肉眼所见，亦能了达。为自身利益立定禅基由达禅智，为利他者以慈悲为本具説法智。灭诸敌因，知晓业缘等，至阿拉汉果位，正觉，持戒如法，三谛具足，谓佛足。又知障碍诸因天法，能断烦恼，阿拉汉果位，佛果具足。以此四圣洁之因缘，世尊如是宣说。有无一法宣说乎？
§19
19.Abhisaṅkhatanti kataṃ uppāditaṃ. Abhisañcetayitanti cetayitaṃ pakappitaṃ. So tattha ṭhitoti so tasmiṃ samathavipassanādhamme ṭhito. Dhammarāgena dhammanandiyāti padadvayehi samathavipassanāsu chandarāgo vutto. Samathavipassanāsu hi sabbena sabbaṃ chandarāgaṃ pariyādiyituṃ sakkonto arahā hoti, asakkonto anāgāmī hoti. So samathavipassanāsu chandarāgassa appahīnattā catutthajjhānacetanāya suddhāvāse nibbattati, ayaṃ ācariyānaṃ samānakathā.
“集”者，谓因缘所作生起。聚念者，谓意识起用已。止观中“立”者，谓住于止观法中。欲贪爱止观，谓于止观境界起欣乐欲求。具备止观时，阿拉汉能断除一切贪欲，不能断者则为不还。止观中若贪欲未尽，则于第四禅念起清净境而生，此即长老师共通言法。
Vitaṇḍavādī panāha ‘‘teneva dhammarāgenāti vacanato akusalena suddhāvāse nibbattatī’’ti so ‘‘suttaṃ āharā’’ti vattabbo, addhā aññaṃ apassanto idameva āharissati, tato vattabbo ‘‘kiṃ panidaṃ suttaṃ neyyatthaṃ nītattha’’nti, addhā nītatthanti vakkhati. Tato vattabbo – evaṃ sante anāgāmiphalatthikena samathavipassanāsu chandarāgo kattabbo bhavissati, chandarāge uppādite anāgāmiphalaṃ paṭividdhaṃ bhavissati ‘‘mā suttaṃ me laddha’’nti yaṃ vā taṃ vā dīpehi. Pañhaṃ kathentena hi ācariyassa santike uggahetvā attharasaṃ paṭivijjhitvā kathetuṃ vaṭṭati, akusalena hi sagge, kusalena vā apāye paṭisandhi nāma natthi. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
讥讽者者辩称“所谓欲贪爱，实生于不善清净境”云云。应以经文反复论证，未能见他时，须复举此经文。问曰：“此经文何以无义而废？”答曰无义也。复答曰，止观中应有如是不还果者由欲贪爱所成，若欲贪爱起则不还果必灭，若经得不应言“我得此经”. 以问答方式，于师前揭示义理，经教纯正善恶果报并无吊诡，善则生天，恶则生地狱、畜生、饿鬼、阿修罗等诸趣亦然。
‘‘Na, bhikkhave, lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena devā paññāyanti, manussā paññāyanti, yā vā panaññāpi kāci sugatiyo, atha kho, bhikkhave, lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena nirayo paññāyati, tiracchānayoni paññāyati, pettivisayo paññāyati, yā vā panaññāpi kāci duggatiyo’’ti –
世尊言：“比库们，贪、嗔、痴三业，天人及人皆知之。然彼之中某些善趣亦能觉知。然而以贪、嗔、痴行则堕地狱、畜生、饿鬼，阿修罗，及一切恶趣，纵有某些智者亦然。”
Evaṃ paññāpetabbo. Sace sañjānāti sañjānātu, no ce sañjānāti, ‘‘gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivāhī’’ti uyyojetabbo.
如是当明了。若若知晓则应知晓，若未知，当劝诫：“去吧，往禅处修行，入室饮食。”
Yathā ca pana imasmiṃ sutte, evaṃ mahāmālukyovādepi mahāsatipaṭṭhānepi kāyagatāsatisuttepi samathavipassanā kathitā. Tattha imasmiṃ sutte samathavasena gacchatopi vipassanāvasena gacchatopi samathadhurameva dhuraṃ, mahāmālukyovāde vipassanāva dhuraṃ, mahāsatipaṭṭhānaṃ pana vipassanuttaraṃ nāma kathitaṃ, kāyagatāsatisuttaṃ samathuttaranti.
又如本经中所说，如《大末罗迦祇说经》及《大念处经》和《身念经》中，同样论述了止与观。其中文中不论以止力行，或以观力行，止是顶点中的顶点，《大末罗迦祇说经》则以观为顶峰，而《大念处经》所说的观则为更胜止的顶点，身念经则称止为更胜。
Ayaṃ kho gahapati…pe… ekadhammo akkhātoti ekadhammaṃ pucchitena ayampi ekadhammoti evaṃ pucchāvasena kathitattā ekādasapi dhammā ekadhammo nāma jāto. Mahāsakuludāyisuttasmiñhi ekūnavīsati pabbāni paṭipadāvasena ekadhammo nāma jātāni, idha ekādasapucchāvasena ekadhammoti āgatāni. Amatuppattiyatthena vā sabbānipi ekadhammoti vattuṃ vaṭṭati.
此居士……等言，‘一法已说’，又有人问‘一法者何？’乃以问答体例论述，一一法即一事所成。在《大马哈摩嘎喇那经》中，有二十九乘路径称为一法，此处即依一一问答体例称为一法。亦可从生死灭理由，统摄一切法为一法而言也。
§21
21.Nidhimukhaṃ gavesantoti nidhiṃ pariyesanto. Sakidevāti ekapayogena. Kathaṃ pana ekapayogeneva ekādasannaṃ nidhīnaṃ adhigamo hotīti. Idhekacco araññe nidhiṃ gavesamāno carati, tamenaṃ aññataro atthacarako disvā ‘‘kiṃ bho carasī’’ti pucchati. So ‘‘jīvitavuttiṃ pariyesāmī’’ti āha. Itaro ‘‘tena hi samma āgaccha, etaṃ pāsāṇaṃ pavattehī’’ti āha. So taṃ pavattetvā uparūpari ṭhapitā vā kucchiyā kucchiṃ āhacca ṭhitā vā ekādasa kumbhiyo passeyya, evaṃ ekapayogena ekādasannaṃ nidhīnaṃ adhigamo hoti.
“寻求宝库”即是探寻珍宝之意。“斯迦帝”指一方法。如何单一方法即能获得十一种宝库？例如，有人于野外寻宝，见其同伴道“汝行何事？”答曰“我寻生计也。”另一人言“他当来此，彼石丘处曾有遗物。”彼人细察，弃置上层耙沟，或以斗匙轻撼，见十一罐藏其中，故以一法得十一宝库焉。
Ācariyadhanaṃ pariyesissantīti aññatitthiyā hi yassa santike sippaṃ uggaṇhanti, tassa sippuggahaṇato pure vā pacchā vā antarantare vā gehato nīharitvā dhanaṃ denti. Yesaṃ gehe natthi, te ñātisabhāgato pariyesanti, tathā alabhamānā bhikkhampi caritvā dentiyeva. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
“寻觅师资财物”为他乡人中采集技艺者之意。此技艺传授者，亲友或舍前后某处，或居室中，转赠其财物；无室者，亲族中寻觅之，亦有具戒律比库出游乞食传授授于受者。此尽传言所述。
Kimaṅgaṃ panāhanti bāhirakā tāva aniyyānikepi sāsane sippamattadāyakassa dhanaṃ pariyesanti; ahaṃ pana evaṃvidhe niyyānikasāsane ekādasavidhaṃ amatuppattipaṭipadaṃ desentassa ācariyassa pūjaṃ kiṃ na karissāmi, karissāmiyevāti vadati. Paccekadussayugenaacchādesīti ekamekassa bhikkhuno ekekaṃ dussayugamadāsīti attho. Samudācāravacanaṃ panettha evarūpaṃ hoti, tasmā acchādesīti vuttaṃ. Pañcasatavihāranti pañcasatagghanikaṃ paṇṇasālaṃ kāresīti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
外来者何故寻求财货，乃是施与受者于律法中悉施技艺之故。我欲于此等出家律法传授者之中，表示敬意，何不奉献？必当奉献，故言。所谓“隐匿百杖”，即各比库各持一杖隐匿之义。此处称为散乱语言，故曰隐匿。所谓“五百处所”，即建置密达五百座帐及五十厅堂之义。一切皆高耸者也。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 《破除疑障》中部注释
Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《八城经》义注完毕。
3. Sekhasuttavaṇṇanā三、《有学经》义注
§22
22.Evaṃme sutanti sekhasuttaṃ. Tattha navaṃ santhāgāranti adhunā kāritaṃ santhāgāraṃ, ekā mahāsālāti attho. Uyyogakālādīsu hi rājāno tattha ṭhatvā ‘‘ettakā purato gacchantu, ettakā pacchā, ettakā ubhohi passehi, ettakā hatthīsu abhiruhantu, ettakā assesu, ettakā rathesu tiṭṭhantū’’ti evaṃ santhaṃ karonti, mariyādaṃ bandhanti, tasmā taṃ ṭhānaṃ santhāgāranti vuccati. Uyyogaṭṭhānato ca āgantvā yāva gehesu allagomayaparibhaṇḍādīni karonti, tāva dve tīṇi divasāni te rājāno tattha santhambhantītipi santhāgāraṃ. Tesaṃ rājūnaṃ saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāraṃ gaṇarājāno hi te , tasmā uppannakiccaṃ ekassa vasena na chijjati, sabbesaṃ chando laddhuṃ vaṭṭati, tasmā sabbe tattha sannipatitvā anusāsanti. Tena vuttaṃ ‘‘saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāra’’nti. Yasmā panete tattha sannipatitvā ‘‘imasmiṃ kāle kasituṃ vaṭṭati, imasmiṃ kāle vapitu’’nti evamādinā nayena gharāvāsakiccāni sammantayanti, tasmā chiddāvachiddaṃ gharāvāsaṃ tattha santharantītipi santhāgāraṃ. Acirakāritaṃ hotīti kaṭṭhakamma-silākamma-cittakammādivasena susajjitaṃ devavimānaṃ viya adhunā niṭṭhāpitaṃ. Samaṇena vāti ettha yasmā gharavatthupariggahakāleyeva devatā attano vasanaṭṭhānaṃ gaṇhanti, tasmā ‘‘devena vā’’ti avatvā ‘‘samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtenā’’ti vuttaṃ.
二十二“如是我闻”中乃学者经。所谓新伽蓝，谓现今修建之伽蓝，意即大型殿堂。每当兴盛之时，国王设立戒坛，命令：“前方立若干，后方立若干，两旁侍立，象上乘骑之，驮背骑乘之，战车伐车旁侍……”彼时秩序井然，礼敬庄严，因之称之为伽蓝。国王入朝勤政，至家务采买器具，三日一度出入，故亦谓办公处皆为伽蓝。与国王同治受命者亦集此聚会，故称“有着命遵之伽蓝”。凡事共掌不废，众意欢喜，故共治之场合，皆依此秩序聚合，故云有着命遵守的伽蓝。既聚合则时节诸务得以调配，彼处有家宅相连，所有住宅纠纷依规整顿，故亦称为聚合之伽蓝。建成不久，结构严密，如天上宫殿，故有此名。出家众即于建屋时，诸天于住宿处加护，于是故称“或天神护，或沙门婆罗门、或人间众护”。
Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti santhāgāraṃ niṭṭhitanti sutvā ‘‘gacchāma, naṃ passissāmā’’ti gantvā dvārakoṭṭhakato paṭṭhāya sabbaṃ oloketvā ‘‘idaṃ santhāgāraṃ devavimānasadisaṃ ativiya manoramaṃ sassirikaṃ kena paṭhamaṃ paribhuttaṃ amhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya assā’’ti cintetvā ‘‘amhākaṃ ñātiseṭṭhassa paṭhamaṃ diyyamānepi satthunova anucchavikaṃ, dakkhiṇeyyavasena diyyamānepi satthunova anucchavikaṃ, tasmā paṭhamaṃ satthāraṃ paribhuñjāpessāma, bhikkhusaṅghassa āgamanaṃ karissāma, bhikkhusaṅghe āgate tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissati, satthāraṃ tiyāmarattiṃ amhākaṃ dhammakathaṃ kathāpessāma, iti tīhi ratanehi paribhuttaṃ mayaṃ pacchā paribhuñjissāma , evaṃ no dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā upasaṅkamiṃsu.
世尊前往时，众人宣布集合后，他听说“我们去那里观看。”于是前往会堂门口，环顾四周之后，心念：“此会堂宛如天宫殿舍，美丽清凉，非常宜人，长久以来护持我们的地方。”又思维说：“这是亲族中最尊贵者所在之初设场所，如同导师亲临示教，亦如居南方地般珍贵，于是我们当珍惜此最初场所，也应使比库僧团得以来此。比库僧团一旦归来，三藏佛言必定如实到达，我们应三宝供养，后当我们以此珍贵场所赞叙佛法。如此则长久受益安乐。”想毕，完成准备，入内前往。
Yena santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsūti taṃ divasaṃ kira santhāgāraṃ kiñcāpi rājakulānaṃ dassanatthāya devavimānaṃ viya susajjitaṃ hoti supaṭijaggitaṃ, buddhārahaṃ pana katvā appaññattaṃ. Buddhā hi nāma araññajjhāsayā araññārāmā antogāme vaseyyuṃ vā no vā, tasmā bhagavato manaṃ jānitvāva paññāpessāmāti cintetvā te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Idāni pana manaṃ labhitvā paññāpetukāmā yena santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu.
当天，众人前往会堂时，发现会堂布置华丽，宛如帝王宫殿而为王室众人观瞻所用，但实际上却简陋狭小。众人因知晓佛陀平居于森林禅院，不常住王宫内部，便决定告诉世尊此情，皆怀此意而前往。如今已得心愿，欲示诸佛意，遂向会堂而行。
Sabbasanthariṃ santhāgāraṃ santharitvāti yathā sabbameva santhataṃ hoti, evaṃ taṃ santharāpetvā. Sabbapaṭhamaṃ tāva ‘‘gomayaṃ nāma sabbamaṅgalesu vaṭṭatī’’ti sudhāparikammakatampi bhūmiṃ allagomayena opuñchāpetvā parisukkhabhāvaṃ ñatvā yathā akkantaṭṭhāne padaṃ na paññāyati, evaṃ catujjātiyagandhehi limpāpetvā upari nānāvaṇṇe kaṭasārake santharitvā tesaṃ upari mahāpiṭṭhikakojavake ādiṃ katvā hatthattharaka-assattharaka-sīhattharaka-byagghattharaka-candattharaka-sūriyattharaka-cittattharakādīhi nānāvaṇṇehi attharaṇehi santharitabbakayuttaṃ sabbokāsaṃ santharāpesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sabbasanthariṃ santhāgāraṃ santharitvā’’ti.
以彻底遮盖会堂而言，如同将一切事物完全覆盖一般，众人如此遮盖会堂。起首，于地面涂抹称为“牛粪”的杂质，先以牛粪调和，令地面坚硬不失形状，如同泥土尚未干固之处，然后再覆盖四种动物臭味，诸多不同颜色含粪石掺杂调和，覆在其上，浇铸厚重土块及多种动物粪屑泥层，并用虎、狮、豹、熊、蛇等多种不同动物粪料所混合覆盖成层，密集堆叠。如此被称为“以彻底遮盖会堂，全面覆盖”。
Āsanāni paññāpetvāti majjhaṭṭhāne tāva maṅgalatthambhaṃ nissāya mahārahaṃ buddhāsanaṃ paññāpetvā tattha yaṃ yaṃ mudukañca manoramañca paccattharaṇaṃ, taṃ taṃ paccattharitvā bhagavato lohitakaṃ manuññadassanaṃ upadhānaṃ upadahitvā upari suvaṇṇarajatatārakavicittaṃ vitānaṃ bandhitvā gandhadāmapupphadāmapattadāmādīhi paccattharaṇehi alaṅkaritvā samantā dvādasahatthaṭṭhāne pupphajālaṃ karitvā tiṃsahatthamattaṃ ṭhānaṃ paṭasāṇiyā parikkhipāpetvā pacchimabhittiṃ nissāya bhikkhusaṅghassa pallaṅkapīṭha-apassayapīṭha-muṇḍapīṭhāni paññāpetvā upari setapaccattharaṇehi paccattharāpetvā pācīnabhittiṃ nissāya attano attano mahāpiṭṭhikakojavake paññāpetvā haṃsalomādipūritāni upadhānāni ṭhapāpesuṃ ‘‘evaṃ akilamamānā sabbarattiṃ dhammaṃ suṇissāmā’’ti. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘āsanāni paññāpetvā’’ti.
陈设座席时，于会堂中央依靠吉祥柱安置大宝座，置于佛陀宝坐。周围装饰各种小巧美丽泛着光彩的宝物，排列整齐。佛陀坐席上铺设金银宝石丝缎织成的华丽锦缎，四周以花香烟草香、花朵、叶子等装点，布置花环长约三丈。于西壁边为比库众置设卧具、靠椅及剪发座，座具外覆白布，背靠座椅之外置以四周帷幔。比库众各自铺开花叶等装饰布料，并设置装饰法器，说：“以此庄严众生，常听正法无误。”为此称作“陈设座席”。
Udakamaṇikanti mahākucchikaṃ udakacāṭiṃ. Upaṭṭhapetvāti evaṃ bhagavā ca bhikkhusaṅgho ca yathāruciyā hatthe vā dhovissanti pāde vā, mukhaṃ vā vikkhālessantīti tesu tesu ṭhānesu maṇivaṇṇassa udakassa pūrāpetvā vāsatthāya nānāpupphāni ceva udakavāsacuṇṇāni ca pakkhipitvā kadalipaṇṇehi pidahitvā patiṭṭhāpesuṃ. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘upaṭṭhapetvā’’ti.
乌达摩尼水名亦称大瓶水。为世尊及比库僧准备，按喜好用手洗脚、洗脸，储满晶莹水珠之水缸中盛放多样鲜花，洒撒水、覆以水盐，加入树叶捂盖，保证适宜存放。为此称作“准备水具”。
Telappadīpaṃ āropetvāti rajatasuvaṇṇādimayadaṇḍāsu dīpikāsu yonakarūpakirātarūpakādīnaṃ hatthe ṭhapitasuvaṇṇarajatādimayakapallakādīsu ca telappadīpaṃ jalayitvāti attho. Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti ettha pana te sakyarājāno na kevalaṃ santhāgārameva, atha kho yojanāvaṭṭe kapilavatthusmiṃ nagaravīthiyopi sammajjāpetvā dhaje ussāpetvā gehadvāresu puṇṇaghaṭe ca kadaliyo ca ṭhapāpetvā sakalanagaraṃ dīpamālādīhi vippakiṇṇatārakaṃ viya katvā ‘‘khīrapāyake dārake khīraṃ pāyetha, dahare kumāre lahuṃ lahuṃ bhojetvā sayāpetha, uccāsaddaṃ mā karittha, ajja ekarattiṃ satthā antogāme vasissati, buddhā nāma appasaddakāmā hontī’’ti bheriṃ carāpetvā sayaṃ daṇḍadīpikā ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu.
悬挂油灯者，指以银、金等装饰彩杆上，挂灯，形状如莲花、月牙、星辰般美丽璀璨。世尊前往时，萨咖诸王不仅布置会堂周围，更营饰迦毗罗卫城街道，悬挂彩旗，插竹筒，置满酒器芭蕉叶，使城镇如繁星闪烁。并奏击战鼓，提醒居民：“请孩童饮乳品，幼儿细食，勿发高声，今夜圣者将入夜禅定，佛陀善于静虑。”梵天鼓声激昂，世尊携灯前往。
Athakho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena navaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamīti. ‘‘Yassa dāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti evaṃ kira kāle ārocite bhagavā lākhārasena tintarattakoviḷārapupphavaṇṇaṃ rattadupaṭṭaṃ kattariyā padumaṃ kantanto viya saṃvidhāya timaṇḍalaṃ paṭicchādento nivāsetvā suvaṇṇapāmaṅgena padumakalāpaṃ parikkhipanto viya vijjullatāsassirikaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā rattakambalena gajakumbhaṃ pariyonaddhanto viya ratanasatubbedhe suvaṇṇagghike pavāḷajālaṃ khipamāno viya suvaṇṇacetiye rattakambalakañcukaṃ paṭimuñcanto viya gacchantaṃ puṇṇacandaṃ rattavaṇṇavalāhakena paṭicchādayamāno viya kañcanapabbatamatthake supakkalākhārasaṃ parisiñcanto viya cittakūṭapabbatamatthakaṃ vijjullatāya parikkhipanto viya ca sacakkavāḷasineruyugandharaṃ mahāpathaviṃ cāletvā gahitaṃ nigrodhapallavasamānavaṇṇaṃ rattavarapaṃsukūlaṃ pārupitvā gandhakuṭidvārato nikkhami kañcanaguhato sīho viya udayapabbatakūṭato puṇṇacando viya ca. Nikkhamitvā pana gandhakuṭipamukhe aṭṭhāsi.
于是世尊安住之后，取袈裟，与比库僧团一同，前往新建的僧舍。有人问尊者：“现在，世尊在什么时辰呢？”于是据说，世尊在约定时辰之际，身着华丽似金花、三重云、颜色如莲花绽放的袈裟，夜晚的披肩宛如珍宝盛开的莲瓣一般覆盖着身体；身披如金色纹果状之饰带，紧束身体；用夜色毯裹缠如象鼻葫芦，宛如镶嵌宝石纹饰的如意金盏油灯，投掷着金色莲瓣；如同照耀着光辉的身带，系缚身体，如同披着夜色毯的金制桶，象似宝石铺砌；投掷金色珊瑚网，似向金塔；脱下夜色袈裟披肩，宛若满月夜之光披盖；如金山顶上，洒落华丽光辉；宛若思维汇聚之山，徒然放射光彩；如旋转轮圈，奏响香气；移行于大地如摇动巨响；披挂如猕猴桃叶色，宛若覆盖着夜色锦缎；穿戴香宅门束衣，出入如狮子般雄壮，宛如旭日山峰，光照满月如是。出行时在香宅前矗立。
Athassa kāyato meghamukhehi vijjukalāpā viya rasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasadhārāparisekamañjaripattapupphaphalaviṭape viya ārāmarukkhe kariṃsu. Tāvadeva ca attano attano pattacīvaramādāya mahābhikkhusaṅgho bhagavantaṃ parivāresi. Te pana parivāretvā ṭhitā bhikkhū evarūpā ahesuṃ appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā āraddhavīriyā vattāro vacanakkhamā codakā pāpagarahī sīlasampannā samādhisampannā paññāvimuttivimuttiñāṇadassanasampannāti. Tehi parivārito bhagavā rattakambalaparikkhitto viya suvaṇṇakkhandho rattapadumasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā pavāḷavedikāparikkhitto viya suvaṇṇapāsādo virocittha. Sāriputtamoggallānādayo mahātherāpi naṃ meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ pārupitvā maṇivammavammikā viya mahānāgā parivārayiṃsu vantarāgā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā kule vā gaṇe vā alaggā.
那时，从其前身射出如云笼罩般的灿烂光辉，金色光线如雨滴般洒落，如同花环、花瓣、果实聚为一体，散布于园中诸树。大比库僧团承受袈裟，围绕护持世尊。这些围绕而立的比库，皆是品德高尚，满足无欲，安隐自在，不混乱，勤修精进，能言善教，具戒行，住禅定，具慧解脱与智慧现证之人。世尊被他们护持，宛若披着夜色袈裟的宝藏，居于金莲座中央，如被金光珊瑚围绕的金殿，光彩照耀。沙利多、摩诃迦罗等大长老，披着天色袈裟，饰以宝珠，像大龙般护卫；分开染污者，整理缠结，断除束缚，远离家族与族群，与世俗分别。
Iti bhagavā sayaṃ vītarāgo vītarāgehi, vītadoso vītadosehi, vītamoho vītamohehi, nittaṇho nittaṇhehi, nikkileso nikkilesehi, sayaṃ buddho bahussutabuddhehi parivārito, pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavatti, marugaṇaparivārito viya sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hāritamahābrahmā, tārāgaṇaparivārito viya puṇṇacando, asamena buddhavesena aparimāṇena buddhavilāsena kapilavatthugamanamaggaṃ paṭipajji.
是以，世尊自清净、无贪，无嗔恚，无痴惑，无烦恼，无烦恼染污，自证为佛，既多闻且广学，被众圣人围绕；如同莲花环绕着头发，头发环绕着莲花；如八千条大蛇围绕的遮盖，蛇王围绕八千条大蛇；如九十只天鹅环绕，天鹅王环绕九十只天鹅；如军中护卫环绕王者，萨咖天帝及众神环绕；如大菩萨众环绕，赏月环绕天际。如是携世尊具无量佛光，明辉遍及咖毕拉伐图之路。
Athassa puratthimakāyato suvaṇṇavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Pacchimakāyato dakkhiṇahatthato, vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Upari kesantato paṭṭhāya sabbakesāvattehi moragīvavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Heṭṭhā pādatalehi pavāḷavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṃ asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Evaṃ samantā asītihatthamattaṃ ṭhānaṃ chabbaṇṇā buddharasmiyo vijjotamānā vipphandamānā kañcanadaṇḍadīpikāhi niccharitvā ākāsaṃ pakkhandajālā viya cātuddīpikamahāmeghato nikkhantavijjullatā viya vidhāviṃsu. Sabbadisābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya, suvaṇṇaghaṭā nikkhantasuvaṇṇarasadhārāhi siñcamānā viya, pasāritasuvaṇṇapaṭaparikkhittā viya, verambhavātasamuṭṭhitakiṃsukakaṇikārapupphacuṇṇasamokiṇṇā viya vippakiriṃsu.
世尊的前身从前身躯发出金色光线，宛如三十七肘长；从后身、右手、左手也发出金色光芒，皆如三十七肘；覆于头发之上，好似满头鹤羽，撒落空中亦如三十七肘；足底发出珊瑚色光芒，照耀大地亦如三十七肘。如此四周，黄金光蕴含三十七肘长之境界，佛光耀眼繁盛，如同黄金火炬燃烧，腾空如四周闪光大云密布。诸方悉皆开满金黄山茶花，散发芬芳；黄金瓮中溢出金光，宛若金色乐器辉煌荡漾；遍布金色花圈，覆盖风起时的金色花粉如雪，绚丽异常。
Bhagavatopi asītianubyañjanabyāmappabhādvattiṃsavaralakkhaṇasamujjalaṃ sarīraṃ samuggatatārakaṃ viya gaganatalaṃ, vikasitamiva padumavanaṃ, sabbapāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako, paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃsūcandānaṃ dvattiṃsasūriyānaṃ dvattiṃsacakkavattīnaṃ dvattiṃsadevarājānaṃ dvattiṃsamahābrahmānaṃ siriyā siriṃ abhibhavamānaṃ viya virocittha, yathā taṃ dasahi pāramīhi dasahi upapāramīhi dasahi paramatthapāramīhi supūritāhi samatiṃsapāramitāhi alaṅkataṃ. Kappasatasahasādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dinnadānaṃ rakkhitasīlaṃ katakalyāṇakammaṃ ekasmiṃ attabhāve osaritvā vipākaṃ dātuṃ ṭhānaṃ alabhamānaṃ sambādhapattaṃ viya ahosi. Nāvāsahassabhaṇḍaṃ ekanāvaṃ āropanakālo viya, sakaṭasahassabhaṇḍaṃ ekasakaṭaṃ āropanakālo viya, pañcavīsatiyā nadīnaṃ oghassa sambhijja mukhadvāre ekato rāsībhūtakālo viya ca ahosi.
世尊的顶上，虽发光灿然，犹如天幕；似乎展开的莲花林，满布树叶；环绕天地，覆盖三十七颗星辰，三十二日月星辰，三十二国王，三十二天帝，三十二大梵天之荣耀，光辉普照，庄严殊胜。诸善行如十度、十波罗提木叉、极微妙之十无上妙行，遍于无量无数劫，发生、出生、成就善业，收获果报；宛如百舟航渡一次航行，或者千车载货一次上岸，或二十五条河流汇合处，水流汇聚成一处。
Imāya buddhasiriyā obhāsamānassāpi ca bhagavato purato anekāni daṇḍadīpikasahassāni ukkhipiṃsu. Tathā pacchato. Vāmapasse dakkhiṇapasse. Jātikusumacampakavanamallikarattuppalanīluppalamakulasinduvārapupphāni ceva nīlapītādivaṇṇasugandhagandhacuṇṇāni ca cātuddīpikameghavissaṭṭhodakavuṭṭhiyo viya vippakiriṃsu. Pañcaṅgikatūriyanigghosā ceva buddhadhammasaṅghaguṇappaṭisaṃyuttā thutighosā ca sabbadisā pūrayiṃsu. Devamanussanāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnaṃ akkhīni amatapānaṃ viya labhiṃsu. Imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā padasahassena gamanavaṇṇaṃ vattuṃ vaṭṭati. Tatridaṃ mukhamattaṃ –
即使如此佛光普照，世尊前方亦发出无数金光棒；后方、左方、右方皆然。花树间，茉莉花、山茶花、野牡丹等花和珍稀色彩芳香的粉末喷洒，宛如四方灯云和覆水架般洒落。五声节奏、四音调和众圣佛法僧三宝之赞叹声响彻四方。天神、人类、龙族、凤凰、鬼神等众生目如饮不死甘露。于此胜地，伫立数千步，叙说壮丽光辉。此地其首为——
‘‘Evaṃ sabbaṅgasampanno, kampayanto vasundharaṃ;
如是彼者具足一切形相，震动大地；
Aheṭhayanto pāṇāni, yāti lokavināyako.
不伤害诸根，成为世间主宰。
Dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ, uddharanto narāsabho;
提起右足第一脚，胜人中之雄；
Gacchanto sirisampanno, sobhate dvipaduttamo.
行走显露顶相，美称双足至尊。
Gacchato buddhaseṭṭhassa, heṭṭhā pādatalaṃ mudu;
行走于佛陀尊者之下，脚底轻软；
Samaṃ samphusate bhūmiṃ, rajasā nupalippati.
均匀踏触大地，尘土不沾染。
Ninnaṭṭhānaṃ unnamati, gacchante lokanāyake;
下陷的地面会隆起发展，众生行走时仰赖于其，如众生依赖世间的主宰者。
Unnatañca samaṃ hoti, pathavī ca acetanā.
隆起之地与地本身一样无生命，地体本身无心知。
Pāsāṇā sakkharā ceva, kathalā khāṇukaṇṭakā;
石头、岩石、砂石、荆棘和刺株，种类繁多，形态各异。
Sabbe maggā vivajjanti, gacchante lokanāyake.
诸种路径皆各自分开，众生行走其上，依赖世间的主宰者。
Nātidūre uddharati, naccāsanne ca nikkhipaṃ;
举起不甚远近的土块，并将其放置在器皿之上；
Aghaṭṭayanto niyyāti, ubho jāṇū ca gopphake.
被搬动着而离去，无论是双膝还是跪坐，皆为承受与守护者。
Nātisīghaṃ pakkamati, sampannacaraṇo muni;
圣者行持完备，动作不过速疾匆忙。
Na cātisaṇikaṃ yāti, gacchamāno samāhito.
行进之时，愈不过一时刻，恬静专注而行。
Uddhaṃ adho ca tiriyaṃ, disañca vidisaṃ tathā;
无论上行、下行、横行，四方所在都了然于心；
Na pekkhamāno so yāti, yugamattamhi pekkhati.
观察之外不会任意远去，其目光适度地审视随行之处。
Nāgavikkantacāro so, gamane sobhate jino;
非如猛兽般粗鲁悍勇，行走庄严端正，显现如尊者般光辉；
Cāruṃ gacchati lokaggo, hāsayanto sadevake.
步履轻柔，行者中之胜者，常以欢笑悦众生。
Uḷurājāva sobhanto, catucārīva kesarī;
犹如壮丽的国王，宛如四足兽中的狮子；
Tosayanto bahū satte, puraṃ seṭṭhaṃ upāgamī’’ti.
众多众生欢喜，来到最佳之地。”
Vaṇṇakālo nāma kiresa, evaṃvidhesu kālesu buddhassa sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā dhammakathikassa thāmoyeva pamāṇaṃ cuṇṇiyapadehi vā gāthābandhena vā yattakaṃ sakkoti, tattakaṃ vattabbaṃ. Dukkathitanti na vattabbaṃ. Appamāṇavaṇṇā hi buddhā, tesaṃ buddhāpi anavasesato vaṇṇaṃ vattuṃ asamatthā, pageva itarā pajāti. Iminā sirivilāsena alaṅkatappaṭiyattaṃ sakyarājapuraṃ pavisitvā bhagavā pasannacittena janena gandhadhūmavāsacuṇṇādīhi pūjayamāno santhāgāraṃ pāvisi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena evaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamī’’ti.
“『色时』名为头发之色，佛身色、品质色及法师习性所现，皆应依《论疏》中所述之颜料度量或诗句韵文为准，不可妄言其色。不可称之为难以言说色。佛之颜色广大无边，佛虽广大无边亦不能尽言其色，这是他族所难知。以此盛大光辉装饰盛满的舍卫城进入，世尊以欢喜心受众供养，用香气、烟雾、尘土等沐浴礼敬，进入安居室。言说：“当时世尊安住处，取袈裟，与比库僧团一道进安居室。”
Bhagavantaṃyeva purakkhatvāti bhagavantaṃ purato katvā. Tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno gandhodakena nhāpetvā dukūlacumbaṭakena vodakaṃ katvā jātihiṅgulakena majjitvā rattakambalapaliveṭhite pīṭhe ṭhapitarattasuvaṇṇaghanapaṭimā viya ativirocittha. Ayaṃ panettha porāṇānaṃ vaṇṇabhaṇanamaggo –
说是亲自引领，即世尊亲自在前引导。佛与比库及居士问中坐，先以香水沐浴，后用净水洗净，用斜指沾水涂抹，披红色袈裟坐于铺红毡垫的座位上，如同出世富贵金雕像之显现。这是古人传统的色彩描写方式。
‘‘Gantvāna maṇḍalamāḷaṃ, nāgavikkantacaraṇo;
“行至宝圈，踏龙足迹；
Obhāsayanto lokaggo, nisīdi varamāsane.
光耀遍照，普照天下，端坐在尊贵座位。”
Tasmiṃ nisinno naradammasārathi,
此时那罗达堪萨罗提安坐于座上，
Devātidevo satapuññalakkhaṇo;
天中之天，具有百德的标记显现；
Buddhāsane majjhagato virocati,
于佛陀教法中居中照耀光明，
Suvaṇṇanekkhaṃ viya paṇḍukambale.
如同金色丝织袈裟一般明净。
Nekkhaṃ jambonadasseva, nikkhittaṃ paṇḍukambale;
袈裟华美如同榴梿树下清澈的泉水，悬挂于身；
Virocati vītamalo, maṇiverocano yathā.
其光辉澄净无染，如同宝石放射光芒一般。
Mahāsālova samphullo, nerurājāvalaṅkato;
大楼阁华丽盛开，似照明的涅洛王装饰；
Suvaṇṇayūpasaṅkāso, padumo kokanado yathā.
如黄金闪耀辉光，似莲花和孔雀鸣声。
Jalanto dīparukkhova, pabbatagge yathā sikhī;
燃烧如光树焰，宛山顶之尖峰；
Devānaṃ pāricchattova, sabbaphullo virocathā’’ti.
如众天遮盖，满布花朵而光明灿烂。」
Kāpilavatthavesakye bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāyāti ettha dhammī kathā nāma santhāgāraanumodanappaṭisaṃyuttā pakiṇṇakakathā veditabbā. Tadā hi bhagavā ākāsagaṅgaṃ otārento viya pathavojaṃ ākaḍḍhanto viya mahājambuṃ khandhe gahetvā cālento viya yojanikaṃ madhubhaṇḍaṃ cakkayantena pīḷetvā madhupānaṃ pāyamāno viya kāpilavatthavānaṃ sakyānaṃ hitasukhāvahaṃ pakiṇṇakakathaṃ kathesi. ‘‘Āvāsadānaṃ nāmetaṃ mahārāja mahantaṃ, tumhākaṃ āvāso mayā paribhutto bhikkhusaṅghena paribhutto mayā ca bhikkhusaṅghena ca paribhutto pana dhammaratanena paribhutto yevāti tīhi ratanehi paribhutto nāma hoti. Āvāsadānasmiñhi dinne sabbadānaṃ dinnameva hoti. Bhūmaṭṭhakapaṇṇasālāya vā sākhāmaṇḍapassa vāpi ānisaṃso nāma paricchindituṃ na sakkā’’ti nānānayavicittaṃ bahuṃ dhammakathaṃ kathetvā –
在咖毕拉樹城的释迦族中，夜晚多说法的场所，那里的法语，即称为聚会所或称赞颂处的集合体，是应当了解的广泛说法。彼时世尊如同驾着天河而降，如持大棗树身般，迈步前行，似压挤蜜罐中蜜，使得释迦族咖毕拉村的人，受到利益和快乐，他说广泛说法：‘关于住处布施的名义，大王，这处住所被我和比库僧团所包围，亦被比库僧团包围，但乃是被法宝三宝所包围。被住处布施者所赠予的福报，是所有布施中最大的。无论是地板所盖的房舍，或是树荫亭阁，其功德是难以量分的。’说完种种不同意趣的法语后——
‘‘Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanti, tato vāḷamigāni ca;
‘寒凉与酷热交替来袭，接着是卷曲野猪出现；
Sarīsape ca makase, sisire cāpi vuṭṭhiyo.
湿润季节称为萨丽萨噼（湿润且凉爽），凉爽季节称为西西蕊（寒冷且清凉），这两种气候情况皆具备。
Tato vātātapo ghoro, sañjāto paṭihaññati;
然后出现了猛烈的风和酷热，因而引发了普遍的厌恶和反感；
Leṇatthañca sukhatthañca, jhāyituñca vipassituṃ.
因而有人为修习禅定而造于洞穴，有人为修习观慧而造于安乐之处。
Vihāradānaṃ saṅghassa, aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ;
造舍供养僧团，是由佛陀赞扬为最尊贵的功德；
Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano.
因此智者以清净的心守持，诚心观察其自身的利益所在。
Vihāre kāraye ramme, vāsayettha bahussute;
在思修之所兴造舒适的住所，应当居住于此，成为多闻智者所住之处；
Tesaṃ annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca.
他们（比库们）应当供给食物和饮水，以及衣服、床具和坐具。
Dadeyya ujubhūtesu, vippasannena cetasā;
应当以身心端正、恬静清明的心态，给予这些。
Te tassa dhammaṃ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṃ;
这些人宣说那法，那法能够断除一切苦恼；
Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya, parinibbāti anāsavo’’ti. (cūḷava. 295) –
因了知那法者，能够灭除烦恼，达到涅槃无漏的境界。（《小缘起经》第295偈）
Evaṃ ayampi āvāse ānisaṃso, ayampi ānisaṃsoti bahudevarattiṃ atirekataraṃ diyaḍḍhayāmaṃ āvāsānisaṃsakathaṃ kathesi. Tattha imā gāthāva saṅgahaṃ āruḷhā, pakiṇṇakadhammadesanā pana saṅgahaṃ na ārohati. Sandassesītiādīni vuttatthāneva.
如此，在这里的僧舍，还有这僧舍的缘起因缘；这里讲过神异天乐和超越众多的十三天的僧舍缘起。此处以此偈作为总结，虽然没有引出其他诸多别的教导。其义依「示现」等字所表达。
Āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesīti dhammakathaṃ kathāpetukāmo jānāpesi. Atha kasmā sāriputtamahāmoggallānamahākassapādīsu asītimahātheresu vijjamānesu bhagavā ānandattherassa bhāramakāsīti. Parisajjhāsayavasena. Āyasmā hi ānando bahussutānaṃ aggo, pahosi parimaṇḍalehi padabyañjanehi madhuradhammakathaṃ kathetunti sākiyamaṇḍale pākaṭo paññāto. Tassa sakyarājūhi vihāraṃ gantvāpi dhammakathā sutapubbā, orodhā pana nesaṃ na yathāruciyā vihāraṃ gantuṃ labhanti, tesaṃ etadahosi – ‘‘aho vata bhagavā appaṃyeva dhammakathaṃ kathetvā amhākaṃ ñātiseṭṭhassa ānandassa bhāraṃ kareyyā’’ti. Tesaṃ ajjhāsayavasena bhagavā tasseva bhāramakāsi.
愿为长老阿难尊者宣说教法，于此可知。何以在沙利佛、摩诃马哈摩嘎喇那、大咖萨巴等八十多位长老中，世尊将重点委托予阿难尊者？是因清净所住。阿难尊者为多闻第一，外方弟子群聚从他这里接触甘美法语，广为人知。即使到舍卫城亦然。虽然他们在山上不能安好居止，想到——“世尊将难得而珍贵的法语传于我们最尊重的阿难，此重任应由他承担。”因其清净所住，世尊将此重任授予阿难尊者。
Sekho pāṭipadoti paṭipannako sekhasamaṇo. So tuyhaṃ paṭibhātu upaṭṭhātu, tassa paṭipadaṃ desehīti paṭipadāya puggalaṃ niyametvā dasseti. Kasmā pana bhagavā imaṃ paṭipadaṃ niyamesi? Bahūhi kāraṇehi. Ime tāva sakyā maṅgalasālāya maṅgalaṃ paccāsīsanti vaḍḍhiṃ icchanti, ayañca sekhapaṭipadā mayhaṃ sāsane maṅgalapaṭipadā vaḍḍhamānakapaṭipadātipi imaṃ paṭipadaṃ niyamesi. Tassañca parisati sekhāva bahū nisinnā, te attanā paṭividdhaṭṭhāne kathīyamāne akilamantāva sallakkhessantītipi imaṃ paṭipadaṃ niyamesi. Āyasmā ca ānando sekhapaṭisambhidāpattova, so attanā paṭividdhe paccakkhaṭṭhāne kathento akilamanto viññāpetuṃ sakkhissatītipi imaṃ paṭipadaṃ niyamesi. Sekhapaṭipadāya ca tissopi sikkhā osaṭā , tattha adhisīlasikkhāya kathitāya sakalaṃ vinayapiṭakaṃ kathitameva hoti, adhicittasikkhāya kathitāya sakalaṃ suttantapiṭakaṃ kathitaṃ hoti, adhipaññāsikkhāya kathitāya sakalaṃ abhidhammapiṭakaṃ kathitaṃ hoti, ānando ca bahussuto tipiṭakadharo, so pahoti tīhi piṭakehi tisso sikkhā kathetuṃ, evaṃ kathite sakyānaṃ maṅgalameva vaḍḍhiyeva bhavissatītipi imaṃ paṭipadaṃ niyamesi.
『学者修行』者，谓修行者、具学问的沙门。若有人为你说明、引导，即示现修行之道，作为引导者，则据此示现的修行道路，以规教众生。何以世尊规定此修行？由种种因缘。彼诸学者愿于吉祥会堂，追求吉祥，期望增长福德；此所谓学者修行之法，正是在我教法中，亦称为吉祥的修行，且是增长之修行。诸多学者集于会中，当自己于修行所证之处论议时，无所遗漏，详尽标识而加以辨明，此即对此修行的规定。尊者阿难如同学者的修行自他明了之教授者，能于自证之处，面对面开示，完整表达，护持此修行之法。且于学者修行中，尊者提婆亦施教勤勉，其中道德修习涉及全部律藏，心修则涵盖全部经藏，智慧修习则涵盖全部论藏。阿难广博精通三藏，因此能就三藏分别说明三种修行。诸如此说，此法必然令释迦族吉祥增长，故而对此修行有如斯规定。
Piṭṭhi me āgilāyatīti kasmā āgilāyati? Bhagavato hi chabbassāni padhānaṃ padahantassa mahantaṃ kāyadukkhaṃ ahosi, athassa aparabhāge mahallakakāle piṭṭhivāto uppajji. Akāraṇaṃ vā etaṃ. Pahoti hi bhagavā uppannaṃ vedanaṃ vikkhambhetvā ekampi dvepi sattāhe ekapallaṅkena nisīdituṃ. Santhāgārasālaṃ pana catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi, tattha pādadhovanaṭṭhānato yāva dhammāsanā agamāsi, ettake ṭhāne gamanaṃ nipphannaṃ. Dhammāsanaṃ patto thokaṃ ṭhatvā nisīdi, ettake ṭhānaṃ. Diyaḍḍhayāmaṃ dhammāsane nisīdi, ettake ṭhāne nisajjā nipphannā. Idāni dakkhiṇena passena thokaṃ nipanne sayanaṃ nipphajjissatīti evaṃ catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi. Upādinnakasarīrañca nāma ‘‘no āgilāyatī’’ti na vattabbaṃ, tasmā ciraṃ nisajjāya sañjātaṃ appakampi āgilāyanaṃ gahetvā evamāha.
『背部发痒』者，谓何为发痒？因世尊六十余岁时，身承重苦，且在后半生大病残时，背部触风引起痒感，非无故。实则，世尊生起苦感时，能自将之消解，甚至能于一至两个星期之内独自安坐一床一垫上。世尊意欲精进遍履讲堂四条出入道，于脚浴处及至讲法座前，皆自行移动。达讲法座后，起垫子坐定于讲座处，以一尺半长之垫子安坐。今其右目以下垫子已安放，欲卧于此，且逡巡四入道间。人之身受时，不应称曰『不发痒』，故世尊久坐起身，稍稍搔痒，于是言说此事。
Saṅghāṭiṃ paññāpetvāti santhāgārassa kira ekapasse te rājāno paṭṭasāṇiṃ parikkhipāpetvā kappiyamañcakaṃ paññapetvā kappiyapaccattharaṇena attharitvā upari suvaṇṇa-tāraka-gandhamālā-dāmapaṭimaṇḍitaṃ vitānaṃ bandhitvā gandhatelappadīpaṃ āropayiṃsu ‘‘appeva nāma satthā dhammāsanato vuṭṭhāya thokaṃ vissamanto idha nipajjeyya, evaṃ no imaṃ santhāgāraṃ bhagavatā catūhi iriyāpathehi paribhuttaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Satthāpi tadeva sandhāya tattha saṅghāṭiṃ paññapetvā nipajji. Uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvāti ettakaṃ kālaṃ atikkamitvā vuṭṭhahissāmīti vuṭṭhānasaññaṃ citte ṭhapetvā.
『施设袈裟』者，据说祇园一时，有几位王于一处铺设平台，设布良席，布置六角洁净空间，悬挂金线星形香环，绘制香油灯花纹，意在营造稳定场所。彼等言曰：‘师兴起于法座，应当于此舒适垫上安坐，四条出入道间不受干扰，讲堂亦得长久利益安乐。’师亦为此而施设袈裟，继而安坐。于心念起立之觉知，已度此时，故心存起立念想。
§23
23.Mahānāmaṃ sakkaṃ āmantesīti so kira tasmiṃ kāle tassaṃ parisati jeṭṭhako pāmokkho, tasmiṃ saṅgahite sesaparisā saṅgahitāva hotīti thero tameva āmantesi. Sīlasampannoti sīlena sampanno, sampannasīlo paripuṇṇasīloti attho. Saddhammehīti sundaradhammehi, sataṃ vā sappurisānaṃ dhammehi.
二十三、称呼长老玛哈纳摩问候萨咖，如是时其会众中有长老帕摩倥，此时当众已集齐，皆如一个整体。长老即对长老称呼。所谓“具戒者”，即戒行圆满，具足之意。‘美法者’，谓美妙法则，于百善人所行法中为美。
§24
24.Kathañca mahānāmāti iminā ettakena ṭhānena sekhapaṭipadāya mātikaṃ ṭhapetvā paṭipāṭiyā vitthāretukāmo evamāha. Tattha sīlasampannotiādīni ‘‘sampannasīlā, bhikkhave, viharathā’’ti ākaṅkheyyasuttādīsu vuttanayeneva veditabbāni.
二十四、就称‘长老玛哈纳摩’而言，确将学者修行纲要加以设立，作为方便依序讲述之意。所谓‘具戒者’等，乃应于经中所说‘具足戒者，当修学者’，依此应知修学内容。
§25
25.Kāyaduccaritenātiādīsu upayogatthe karaṇavacanaṃ, hiriyitabbāni kāyaduccaritādīni hiriyati jigucchatīti attho. Ottappaniddese hetvatthe karaṇavacanaṃ, kāyaduccaritādīhi ottappassa hetubhūtehi ottappati bhāyatīti attho. Āraddhavīriyoti paggahitavīriyo anosakkitamānaso. Pahānāyāti pahānatthāya. Upasampadāyāti paṭilābhatthāya. Thāmavāti vīriyathāmena samannāgato. Daḷhaparakkamoti thiraparakkamo. Anikkhittadhuro kusalesu dhammesūti kusalesu dhammesu anoropitadhuro anosakkitavīriyo. Paramenāti uttamena. Satinepakkenāti satiyā ca nipakabhāvena ca. Kasmā pana satibhājaniye paññā āgatāti? Satiyā balavabhāvadīpanatthaṃ. Paññāvippayuttā hi sati dubbalā hoti, sampayuttā balavatīti.
二十五、『身体恶行等』为动词用法，谓身体恶行诸行为应当忌避，于此有所羞耻；因见此不善行为而起害羞之心。『生起忏悔』为因果用法，谓因身体恶行起忏悔，即由忏悔之因而生忏悔之心。『精进』者，谓集聚精勤，不懈怠之心志。『断弃』即弃舍其所应舍。『受具戒者』意指依止其受具戒之人。『坚定力』谓坚定不动摇之勇猛。『未散失之精进』意谓精勤不退转，专心坚定。『极上』谓为最高境界。『精妙专注者』谓与念俱足，智慧纯熟者。为何念增长则智慧到来？因唯念之力可激发智慧。若智慧不生则念力弱，若念智慧俱全则力强健。
Cirakatampīti attanā vā parena vā kāyena cirakataṃ cetiyaṅgaṇavattādi asīti mahāvattapaṭipattipūraṇaṃ. Cirabhāsitampīti attanā vā parena vā vācāya cirabhāsitaṃ sakkaccaṃ uddisana-uddisāpana-dhammosāraṇa-dhammadesanā-upanisinnakathā-anumodaniyādivasena pavattitaṃ vacīkammaṃ. Saritā anussaritāti tasmiṃ kāyena cirakate ‘‘kāyo nāma kāyaviññatti, cirabhāsite vācā nāma vacīviññatti. Tadubhayampi rūpaṃ, taṃsamuṭṭhāpikā cittacetasikā arūpaṃ. Iti ime rūpārūpadhammā evaṃ uppajjitvā evaṃ niruddhā’’ti sarati ceva anussarati ca, satisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetīti attho. Bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā hi sati idha adhippetā. Tāya satiyā esa sakimpi saraṇena saritā, punappunaṃ saraṇena anussaritāti veditabbā.
所谓“持续行动”，是指自身身体或他人体内的诸如持续供养寺院、佛塔、僧园等方面的实际长期行为，体现了宏大庄重的日常持续奉行。所谓“持续语言”，是指自身或他人通过语言持续宣说法义，如赞叹、激励、指出、教诲、劝说、赞许等诸多方式，所进行的恰当的言语活动。所谓“流转与回忆”，是指借由身体行持的持续行动，因为身体即为“身身识”，而通过语言宣说的持续，则为“语语识”。这两者皆为色法与无色法，乃由心识心法所激发而起。以上正是所谓‘法支’——八正道中的正念觉支——由此产生。这里的“法支生成”，即以正念为主导，结合流转与回忆的辅助，反复地复习和追忆，有如依止的庇护，应当如此认识。
Udayatthagāminiyāti pañcannaṃ khandhānaṃ udayavayagāminiyā udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāya. Ariyāyāti vikkhambhanavasena ca samucchedavasena ca kilesehi ārakā ṭhitāya parisuddhāya. Paññāya samannāgatoti vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya ca samaṅgībhūto. Nibbedhikāyāti sāyeva nibbijjhanato nibbedhikāti vuccati, tāya samannāgatoti attho. Tattha maggapaññāya samucchedavasena anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikā. Vipassanāpaññāya tadaṅgavasena nibbedhikāya maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato cāti vipassanā ‘‘nibbedhikā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Sammā dukkhakkhayagāminiyāti idhāpi maggapaññā ‘‘sammā hetunā nayena vaṭṭadukkhaṃ khepayamānā gacchatīti sammā dukkhakkhayagāminī nāma. Vipassanā tadaṅgavasena vaṭṭadukkhañca kilesadukkhañca khepayamānā gacchatīti dukkhakkhayagāminī. Dukkhakkhayagāminiyā vā maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato esā dukkhakkhayagāminī’’ti veditabbā.
所谓“起灭行”，是指五蕴中的起蕴与灭蕴，能够分别觉知各蕴的生起和消灭。所谓“圣者”，是指依止圣谛之正断，断除一切烦恼所成正净之人。所谓“具慧”，即普遍具足正观智慧与圣道智慧。所谓“入灭行”，是指在正灭过程中出现浊念消退，即涅槃境界的显现，故谓之“入灭行”。于此时段，依正智慧的断灭，宿世贫贱、贪嗔痴三结之藏被拔除而涅槃寂灭。以正观智慧为辅助，能显示入灭行而契合正法智慧，以此故名“入灭行”。所谓“正向苦灭进”，是指依止正慧，合适因缘起正道，断除轮回苦之名号。“正向苦灭进”，也即正慧依序断除烦恼及苦的过程。由正观指导，破除业苦烦恼，步入解脱之义，故当知此义。
§26
26.Abhicetasikānanti abhicittaṃ seṭṭhacittaṃ sitānaṃ nissitānaṃ. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti appitappitakkhaṇe sukhapaṭilābhahetūnaṃ. Nikāmalābhīti icchiticchitakkhaṇe samāpajjitā. Akicchalābhīti nidukkhalābhī. Akasiralābhīti vipulalābhī. Paguṇabhāvena eko icchiticchitakkhaṇe samāpajjituṃ sakkoti, samādhipāripanthikadhamme pana akilamanto vikkhambhetuṃ na sakkoti, so attano anicchāya khippameva vuṭṭhāti, yathāparicchedavasena samāpattiṃ ṭhapetuṃ na sakkoti ayaṃ kicchalābhī kasiralābhī nāma. Eko icchiticchitakkhaṇe ca samāpajjituṃ sakkoti, samādhipāripanthikadhamme ca akilamanto vikkhambheti, so yathāparicchedavaseneva vuṭṭhātuṃ sakkoti, ayaṃ akicchalābhī akasiralābhī nāma.
所谓“动念者”，是指动念、具清净心、善心者。所谓“可取之乐住”，是指安乐得失会起即起，即于安乐苦乐念起的那一刻而生。所谓“未得成就”，是指于所欲欲念未得满足时而生。所谓“不间断得”，即未为苦所撼动。所谓“无边得”，则为善业广泛无量。由于业性所具备者，仅一念能起即得安乐，然于禅定中的安乐反复来去却不能长久保持，此即所谓“未得成就”“无边得”。只因一念虽能生起安乐，但于禅定及智慧断灭中受扰动，不能稳定久住，故称此为“不间断得”“无边得”。
§27
27.Ayaṃvuccati mahānāma ariyasāvako sekho pāṭipadoti mahānāma ariyasāvako sekho pāṭipado vipassanāgabbhāya vaḍḍhamānakapaṭipadāya samannāgatoti vuccatīti dasseti. Apuccaṇḍatāyāti apūtiaṇḍatāya. Bhabbo abhinibbhidāyāti vipassanādiñāṇappabhedāya bhabbo. Sambodhāyāti ariyamaggāya. Anuttarassa yogakkhemassāti arahattaṃ anuttaro yogakkhemo nāma, tadabhigamāya bhabboti dasseti. Yā panāyamettha atthadīpanatthaṃ upamā āhaṭā, sā cetokhilasutte vuttanayeneva veditabbā. Kevalañhi tattha ‘‘tassā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyakaraṇaṃ viya hi imassa bhikkhuno ussoḷhipannarasehi aṅgehi samannāgatabhāvo’’ti yaṃ evaṃ opammasaṃsandanaṃ āgataṃ, taṃ idha evaṃ sīlasampanno hotītiādivacanato ‘‘tassā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyakaraṇaṃ viya imassa bhikkhuno sīlasampannatādīhi pannarasehi dhammehi samaṅgibhāvo’’ti. Evaṃ yojetvā veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha vuttasadisameva.
此名谓“大名者”，即圣弟子为修行之学生。谓修行路径者，即随其于增长般若，修习正见之路径。所谓“无染污”，即无杂染。所谓“能现透”，是指能分别明了正观智慧之细微差别。所谓“觉悟”，是指圣道之觉悟。所谓“无上瑜伽解脱者”，是指无上阿拉汉者所获得的无上安乐。此言有所比喻，出自《心垢经》，当照此则知。经中曰：“如同鸡蛋内三种行为之力量，大致对应于此比库身上十五种德行之圆满统合。”由此比附可知，即身具戒律圆满如同鸡蛋内多重生命力的结合，呈现其圆满如法，称之为具足德行者。此义普遍皆同。
§28
28.Imaṃyeva anuttaraṃ upekkhāsatipārisuddhinti imaṃ paṭhamādijjhānehi asadisaṃ uttamaṃ catutthajjhānikaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ. Paṭhamābhinibbhidāti paṭhamo ñāṇabhedo. Dutiyādīsupi eseva nayo. Kukkuṭacchāpako pana ekavāraṃ mātukucchito ekavāraṃ aṇḍakosatoti dve vāre jāyati. Ariyasāvako tīhi vijjāhi tāyo vāre jāyati. Pubbenivāsacchādakaṃ tamaṃ vinodetvā pubbenivāsañāṇena paṭhamaṃ jāyati, sattānaṃ cutipaṭisandhicchādakaṃ tamaṃ vinodetvā dibbacakkhuñāṇena dutiyaṃ jāyati, catusaccapaṭicchādakaṃ tamaṃ vinodetvā āsavakkhayañāṇena tatiyaṃ jāyati.
此即所谓极乐、正念、清净之最高境界，乃由最初之瑜伽功夫渐次进至第四禅中的极乐、正念、清净。所谓初入灭是初证智慧别解。第二次证入灭，依此理亦同。所谓“鸡冠者”，指若母鸡隔夜孵蛋一次，再孵胚胎一次，经历两次，否则称为两生。圣弟子具有此三种智慧亦如是经历三次生起。即前世无明为第一因缘，死亡和再生为续缘，侍伴智慧证第二，所证四圣谛智慧证第三。
§29
29.Idampissa hoti caraṇasminti idampi sīlaṃ assa bhikkhuno caraṇaṃ nāma hotīti attho. Caraṇaṃ nāma bahu anekavidhaṃ, sīlādayo pannarasadhammā, tattha idampi ekaṃ caraṇanti attho. Padattho pana carati tena agatapubbaṃ disaṃ gacchatīti caraṇaṃ. Esa nayo sabbattha.
此处“此亦为行者行”，即此乃比库之戒行为。所谓“行”，盖谓多种多样之行。戒、等十五种法，因中此为行之一。所谓“足迹”，则谓借由行走于未知之前方而行，故称“行”。此理遍行于一切处所。
Idampissa hoti vijjāyāti idaṃ pubbenivāsañāṇaṃ tassa vijjā nāma hotīti attho. Vijjā nāma bahu anekavidhā, vipassanañāṇādīni aṭṭha ñāṇāni, tattha idampi ñāṇaṃ ekā vijjātipi attho. Padattho pana vinivijjhitvā etāya jānātīti vijjā. Esa nayo sabbattha. Vijjāsampanno itipīti tīhi vijjāhi vijjāsampanno itipi. Caraṇasampanno itipīti pañcadasahi dhammehi caraṇasampanno itipi. Tadubhayena pana vijjācaraṇasampanno itipīti.
此处所谓『知识』，是指『前生记忆认识』，即此处教法中的『知识』意义。知识种类繁多，有多种不同样态，如观智等八种智慧，其中这一项认识，属于一种知识的范畴。词义通过语义分析而知，即此义。此义通行于各处。一切圆满知识者，谓受三种知识圆满称为知识圆满。行为圆满者，谓以十五种法得行为圆满。后二者合计称为知识与行为皆圆满。
§30
30.Sanaṅkumārenāti porāṇakakumārena, cirakālato paṭṭhāya kumāroti paññātena. So kira manussapathe pañcacūḷakakumārakakāle jhānaṃ nibbattetvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbatti, tassa so attabhāvo piyo ahosi manāpo, tasmā tādiseneva attabhāvena carati, tena naṃ sanaṅkumāroti sañjānanti. Janetasminti janitasmiṃ, pajāyāti attho. Ye gottapaṭisārinoti ye janetasmiṃ gottaṃ paṭisaranti ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti, tesu loke gottapaṭisārīsu khattiyo seṭṭho. Anumatā bhagavatāti mama pañhabyākaraṇena saddhiṃ saṃsanditvā desitāti ambaṭṭhasutte buddhena bhagavatā ‘‘ahampi, ambaṭṭha, evaṃ vadāmi –
第三十条『老童子』，即指老年的童子，意指长期存在之童子。此处『童子』为约定俗成的称谓。传说此人在人间时代末期，断除禅定，常住梵天界，具足不坏禅定，旧有自性亲爱安乐，因故众人以此自性称其为『老童子』。此『生』义为生育。所谓族姓承袭者，即在生育部族中继承族姓者，自称『我是果德玛，我是咖萨巴』者，在这些族姓继承者中，贵族为最卓越者。此义由世尊对阿摩陀经说法认可，谓我亦如是说道。
‘Khattiyo seṭṭho janetasmiṃ, ye gottapaṭisārino;
『贵族为最卓越，生于族姓中，族姓承袭者；
Vijjācaraṇasampanno, so seṭṭho devamānuse’ti’’. (dī. ni. 1.277) –
能行善知识圆满之人，彼为天人、凡人中最胜者。』（出自《大尼俱舍》卷一·277）——
Evaṃ bhāsantena anuññātā anumoditā. Sādhu sādhu ānandāti, bhagavā kira ādito paṭṭhāya niddaṃ anokkamantova imaṃ suttaṃ sutvā ānandena sekhapaṭipadāya kūṭaṃ gahitanti ñatvā uṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno sādhukāraṃ adāsi. Ettāvatā ca pana idaṃ suttaṃ jinabhāsitaṃ nāma jātaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
宣说如是，被认可赞叹。赞曰『善哉善哉，欢喜』。世尊于此经起始所说，于觉悟道研习者令大欢喜，于座起身，展开坐垫，赋予善事。至此此经以如来之语宣说，庄严完备，圆满广大之义。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 《破除疑障》中部注释
Sekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 有学经注释完毕。
4. Potaliyasuttavaṇṇanā4. 布德利亚经注释
§31
31.Evaṃme sutanti potaliyasuttaṃ. Tattha aṅguttarāpesūti aṅgāyeva so janapado, mahiyā panassa uttarena yā āpo, tāsaṃ avidūrattā uttarāpotipi vuccati. Kataramahiyā uttarena yā āpoti, mahāmahiyā. Tatthāyaṃ āvibhāvakathā – ayaṃ kira jambudīpo dasasahassayojanaparimāṇo. Tattha ca catusahassayojanappamāṇo padeso udakena ajjhotthaṭo samuddoti saṅkhaṃ gato . Tisahassayojanappamāṇe manussā vasanti. Tisahassayojanappamāṇe himavā patiṭṭhito ubbedhena pañcayojanasatiko caturāsītikūṭasahassapaṭimaṇḍito samantato sandamānapañcasatanadīvicitto, yattha āyāmavitthārena ceva gambhīratāya ca paṇṇāsapaṇṇāsayojanā diyaḍḍhayojanasataparimaṇḍalā anotattadaho kaṇṇamuṇḍadaho rathakāradaho chaddantadaho kuṇāladaho mandākinīdaho sīhapapātadahoti satta mahāsarā patiṭṭhitā. Tesu anotattadaho sudassanakūṭaṃ citrakūṭaṃ kāḷakūṭaṃ gandhamādanakūṭaṃ kelāsakūṭanti imehi pañcahi pabbatehi parikkhitto.
第三十一条，即《芭陀利耶经》。其中『中央大地』言犹如众部诠释者，地名本即指国土范围；其北方之水，因远距而称北水。若论其北方水者，则谓大水。此处解释曰：其洲名为犹如珍珠宝珠大地，宽广十万由旬面积。其中一片约四千由旬之地，北临海洋，海内聚集贝壳。三千由旬之地住人。三千由旬之地安由山，傍依高山，状如五由旬，四十八峰，环绕成群五百峰，山谷缀满五百条小路。此处以长度宽度以及深浅描述，五十五又五十由旬形成一巨大区域，有无数洞穴，路网纵横。七大洼地遍布其中，最深洼地名为『无顶洼地』、『灯塔洼地』、『黑洼地』、『香味洼地』、『幻光洼地』，环绕以五座山脉。
Tattha sudassanakūṭaṃ sovaṇṇamayaṃ dviyojanasatubbedhaṃ antovaṅkaṃ kākamukhasaṇṭhānaṃ tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitaṃ. Citrakūṭaṃ sabbaratanamayaṃ. Kāḷakūṭaṃ añjanamayaṃ. Gandhamādanakūṭaṃ sānumayaṃ abbhantare muggavaṇṇaṃ, mūlagandho sāragandho pheggugandho tacagandho papaṭikagandho rasagandho pattagandho pupphagandho phalagandho gandhagandhoti imehi dasahi gandhehi ussannaṃ nānappakāraosadhasañchannaṃ, kāḷapakkhauposathadivase ādittamiva aṅgāraṃ jalantaṃ tiṭṭhati. Kelāsakūṭaṃ rajatamayaṃ. Sabbāni sudassanena samānubbedhasaṇṭhānāni, tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitāni. Tāni sabbāni devānubhāvena nāgānubhāvena ca vassanti, nadiyo ca tesu sandanti. Taṃ sabbampi udakaṃ anotattameva pavisati. Candimasūriyā dakkhiṇena vā uttarena vā gacchantā pabbatantarena tattha obhāsaṃ karonti, ujuṃ gacchantā na karonti, tenevassa anotattanti saṅkhā udapādi.
那里有美妙的苏达萨那峰，由纯金铸成，长达两由旬，呈内弯形状，形如乌鸦喙状簇聚，环绕环山，覆盖其表。斑斓山由各种宝石组成。黑山呈墨汁色。香山由麝香制成，内里是麂色，根基有鹜香、碧香、蕈香、鹿香、贴香、蜜香、蜂香、花香、水果香9种香味，这十种香料混合交织，犹如涌泉般喷涌，笼罩这座山。于黑羽开斋日，如同被点燃的炭火一般，炽热燃烧着。银峰是美丽的。所有这些峰峦，都由美景组成，相互连结覆盖其表。这些峰峦全部具有天人和龙族的加持，江河在其间流淌。诸水全部由无味之水组成进入这之中。日月或自南或自北经过山间，则产生光辉。直行则无光，故称此水无味涌流。
Tattha manoharasilātalāni nimmacchakacchapāni phalikasadisanimmaludakāni nhānatitthāni supaṭiyattāni honti, yesu buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā ca iddhimanto ca isayo nhāyanti, devayakkhādayo uyyānakīḷakaṃ kīḷanti.
那里遍布令人愉悦的岩石和石板，如鳖壳般平整的石头，以及洁净甘甜的水池，适宜洗浴，并整齐平坦。这些地方被佛陀、缘觉、辟支佛、断尽诸漏者、具有神通的长者所沐浴。天神与夜叉等则在园中嬉戏玩耍。
Tassa catūsu passesu sīhamukhaṃ hatthimukhaṃ assamukhaṃ usabhamukhanti cattāri mukhāni honti, yehi catasso nadiyo sandanti. Sīhamukhena nikkhantanadītīre sīhā bahutarā honti. Hatthimukhādīhi hatthiassausabhā. Puratthimadisato nikkhantanadī anotattaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā itarā tisso nadiyo anupagamma pācīnahimavanteneva amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisati. Pacchimadisato ca uttaradisato ca nikkhantanadiyopi tatheva padakkhiṇaṃ katvā pacchimahimavanteneva uttarahimavanteneva ca amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisanti. Dakkhiṇadisato nikkhantanadī pana taṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇena ujukaṃ pāsāṇapiṭṭheneva saṭṭhiyojanāni gantvā pabbataṃ paharitvā vuṭṭhāya parikkhepena tigāvutappamāṇā udakadhārā ca hutvā ākāsena saṭṭhiyojanāni gantvā tiyaggaḷe nāma pāsāṇe patitā, pāsāṇo udakadhārāvegena bhinno. Tattha paññāsayojanappamāṇā tiyaggaḷā nāma pokkharaṇī jātā, pokkharaṇiyā kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhiyojanāni gatā. Tato ghanapathaviṃ bhinditvā umaṅgena saṭṭhiyojanāni gantvā viñjhuṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā hatthatale pañcaṅgulisadisā pañcadhārā hutvā pavattanti. Sā tikkhattuṃ anotattaṃ padakkhiṇaṃ katvā gataṭṭhāne āvaṭṭagaṅgāti vuccati. Ujukaṃ pāsāṇapiṭṭhena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne kaṇhagaṅgāti, ākāsena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne ākāsagaṅgāti, tiyaggaḷapāsāṇe paññāsayojanokāse ṭhitā tiyaggaḷapokkharaṇīti, kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne bahalagaṅgāti, umaṅgena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne umaṅgagaṅgāti vuccati. Viñjhuṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā pañcadhārā hutvā pavattaṭṭhāne pana gaṅgā yamunā aciravatī sarabhū mahīti pañcadhā saṅkhaṃ gatā. Evametā pañca mahānadiyo himavantato pabhavanti. Tāsu yā ayaṃ pañcamī mahī nāma, sā idha mahāmahīti adhippetā. Tassā uttarena yā āpo, tāsaṃ avidūrattā so janapado aṅguttarāpoti veditabbo. Tasmiṃ aṅguttarāpesu janapade.
那里的四条河流各有狮头、象头、水牛头和野猪头四个形状的源头，河川由此四个口道汇集。在狮头源头，狮子极多。象头等其他三源，汇集大象、水牛和水牛相似的生物。东面河口流入无味的水，河流向右绕行，然后不接触其他三条河流，最终流入大海。西面和北面也是如此流入大海。南面河流也绕行右转，到达南方直立峭壁的岩石处，长达六十由旬，穿过山脉，河水流动成瀑布，跌落入空中岩石长达六十由旬，石头因水力断裂。其处形成长约五十由旬、名为梯迦伽拉的大池塘，池塘隔开岩石，水流进入石中，漫长六十由旬。破裂地面，山谷中穿过六十由旬，沿途绕行斜坡山，形成五条细流流动，五条细流在手掌般大方向区域内散布。该河流向右绕行汇入大河。这处被称为环河。直立岩石处长达六十由旬称为暗河，空中长达六十由旬处称为空中河，长约五十由旬梯迦伽拉岩石旁有梯迦伽拉池塘。割断岩石池塘间被称为大河，穿过山谷长达六十由旬称为山谷河。穿过斜坡山谷，五条细流流淌称为五壶河。这座名为斜坡山的山脉形成五条细流，最终流入恒河、雅穆纳河、阿迟拉瓦地河和萨罗河，五条水流汇集。五条大河由喜马拉雅山发源，其中有称为第五大地的主河，主河北面之水，流域较远者，称为昂古塔拉国，于该国境内。
Āpaṇaṃnāmāti tasmiṃ kira nigame vīsati āpaṇamukhasahassāni vibhattāni ahesuṃ. Iti so āpaṇānaṃ ussannattā āpaṇantveva saṅkhaṃ gato. Tassa ca nigamassa avidūre nadītīre ghanacchāyo ramaṇīyo bhūmibhāgo mahāvanasaṇḍo, tasmiṃ bhagavā viharati. Tenevettha vasanaṭṭhānaṃ na niyāmitanti veditabbaṃ. Yenaññataro vanasaṇḍo tenupasaṅkamīti bhikkhusaṅghaṃ vasanaṭṭhānaṃ pesetvā ekakova upasaṅkami potaliyaṃ gahapatiṃ sandhāya. Potaliyopi kho gahapatīti potaliyoti evaṃnāmako gahapati. Sampannanivāsanapāvuraṇoti paripuṇṇanivāsanapāvuraṇo , ekaṃ dīghadasaṃ sāṭakaṃ nivattho ekaṃ pārutoti attho. Chattupāhanāhīti chattaṃ gahetvā upāhanā āruyhāti attho. Āsanānīti pallaṅkapīṭhapalālapīṭhakādīni. Antamaso sākhābhaṅgampi hi āsananteva vuccati. Gahapativādenāti gahapatīti iminā vacanena. Samudācaratīti voharati.
据说，在那个地界名为阿巴那，聚集了二十万个大小口岸。由此口岸汇聚形成河流。河边地势优美，树荫浓密，宛如大森林的一部分，世尊居于此。应知此处种植区不局限于此。某些森林边界，有人引导比库僧团前来居住，仅一人一座竹林禅院，是富有家主持。主持者名波提利耶，即此名所指的富有人家主人。满载住所乃谓完全的住所。长达十丈的棚屋称为帕鲁塔。四个伞袍谓引伞之意，就是手持伞进禅院坐禅。坐具指席床、垫子等。连枝树枝折断也称为坐具。所谓富人居住乃此说。其意为勤净行为。
Bhagavantaṃ etadavocāti tatiyaṃ gahapatīti vacanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto bhagavantametaṃ ‘‘tayidaṃ, bho, gotamā’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha nacchannanti na anucchavikaṃ. Nappatirūpanti na sāruppaṃ. Ākārātiādīni sabbāneva kāraṇavevacanāni. Dīghadasavatthadhāraṇa-kesamassunakhaṭhapanādīni hi sabbāneva gihibyañjanāni tassa gihibhāvaṃ pākaṭaṃ karontīti ākārā, gihisaṇṭhānena saṇṭhitattā liṅgā, gihibhāvassa sañjānananimittatāya nimittāti vuttā. Yathā taṃ gahapatissāti yathā gahapatissa ākāraliṅganimittā bhaveyyuṃ, tatheva tuyhaṃ. Tena tāhaṃ evaṃ samudācarāmīti dasseti. Atha so yena kāraṇena gahapativādaṃ nādhivāseti, taṃ pakāsento ‘‘tathā hi pana me’’tiādimāha.
三姓那语者，谓不能确认第三个富人名称者，不能确证不符其貌。所谓形状等都是形成原因的表达。其长衣保持形状、头发、须眉指甲等特征，皆体现家庭特征，表现出身份标志，是标识，故称之为形状、标志。正如称呼“富人”是该身份的名称，如今“你”即如是。此言表明你行为相当，表现如富人。若有人不能认识此富人称谓，他会说“世尊啊，诸如‘这位果德玛’等语。”世尊且言“我确实如此。”
Niyyātanti niyyātitaṃ. Anovādī anupavādīti ‘‘tātā, kasatha, vapatha, vaṇippathaṃ payojethā’’tiādinā hi nayena ovadanto ovādī nāma hoti. ‘‘Tumhe na kasatha, na vapatha, na vaṇippathaṃ payojetha, kathaṃ jīvissatha, puttadāraṃ vā bharissathā’’tiādinā nayena pana upavadanto upavādī nāma hoti. Ahaṃ pana ubhayampi taṃ na karomi. Tenāhaṃ tattha anovādī anupavādīti dasseti. Ghāsacchādanaparamoviharāmīti ghāsamattañceva acchādanamattañca paramaṃ katvā viharāmi, tato paraṃ natthi, na ca patthemīti dīpeti.
尼耶亚意谓被带领者。不劝导者、不劝诱者。所谓“父亲啊，勿骑车、勿走路、勿踏路”等话，对人劝导者为劝导师。不劝导而规劝者则称规劝者。若我不作此类劝导，则称之为不劝导、不规劝。这里意谓草席覆盖为上，讲者以草蓆布席覆盖，除此之外无所依止。
§32
32.Giddhilobhopahātabboti gedhabhūto lobho pahātabbo. Anindārosanti anindābhūtaṃ aghaṭṭanaṃ. Nindārosoti nindāghaṭṭanā. Vohārasamucchedāyāti ettha vohāroti byavahāravohāropi paṇṇattipi vacanampi cetanāpi. Tattha –
32. 应当断除贪欲是由贪所生。非难起于非难者者，是非非非难者之非难。所谓责备，是责难之行为。所谓行为之断除，此处之行为，既指惯常行为，亦含言语，甚至心意。此处释曰——
‘‘Yo hi koci manussesu, vohāraṃ upajīvati;
「凡在世间诸人，有以行为为生者；
Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, vāṇijo so na brāhmaṇo’’ti. (ma. ni. 2.457) –
当知此人不过是商贾，并非婆罗门。」（中部尼含2.457）——
Ayaṃ byavahāravohāro nāma. ‘‘Saṅkhā samaññā paññatti vohāro’’ti (dha. sa. 1313-1315) ayaṃ paṇṇattivohāro nāma. ‘‘Tathā tathā voharati aparāmasa’’nti (ma. ni. 3.332) ayaṃ vacanavohāro nāma. ‘‘Aṭṭha ariyavohārā aṭṭha anariyavoharā’’ti (a. ni. 8.67) ayaṃ cetanāvohāro nāma, ayamidhādhippeto. Yasmā vā pabbajitakālato paṭṭhāya gihīti cetanā natthi, samaṇoti cetanā hoti. Gihīti vacanaṃ natthi, samaṇoti vacanaṃ hoti. Gihīti paṇṇatti natthi, samaṇoti paṇṇatti hoti. Gihīti byavahāro natthi, samaṇoti vā pabbajitoti vā byavahāro hoti. Tasmā sabbepete labbhanti.
此即所谓惯常行为。所谓『约定俗成之名称即为行为』（法集论1313-1315），此乃名称的行为。又有「如是如是而行，无有疏忽」（中部尼含3.332），此即言语之行为。又谓『八圣行八非圣行』（增壹阿含8.67），此名心意之行为，又称定意。因自出家时起便立除家语意，不有家语意，不有家名言，不有家惯常行为，但凡有沙门语意者，即谓出家惯常行为，故诸义并现可得。
§33
33.Yesaṃ kho ahaṃ saṃyojanānaṃ hetu pāṇātipātīti ettha pāṇātipātova saṃyojanaṃ. Pāṇātipātasseva hi hetu pāṇātipātapaccayā pāṇātipātī nāma hoti. Pāṇātipātānaṃ pana bahutāya ‘‘yesaṃ kho aha’’nti vuttaṃ. Tesāhaṃsaṃyojanānanti tesaṃ ahaṃ pāṇātipātabandhanānaṃ. Pahānāya samucchedāya paṭipannoti iminā apāṇātipātasaṅkhātena kāyikasīlasaṃvarena pahānatthāya samucchedanatthāya paṭipanno. Attāpi maṃ upavadeyyāti kunthakipillikampi nāma jīvitā avoropanakasāsane pabbajitvā pāṇātipātamattatopi oramituṃ na sakkomi, kiṃ mayhaṃ pabbajjāyāti evaṃ attāpi maṃ upavadeyya. Anuviccāpi maṃ viññū garaheyyunti evarūpe nāma sāsane pabbajitvā pāṇātipātamattatopi oramituṃ na sakkoti, kiṃ etassa pabbajjāyāti evaṃ anuvicca tulayitvā pariyogāhetvā aññepi viññū paṇḍitā garaheyyuṃ. Etadeva kho pana saṃyojanametaṃ nīvaraṇanti dasasu saṃyojanesu pañcasu ca nīvaraṇesu apariyāpannampi ‘‘aṭṭha nīvaraṇā’’ti desanāvasenetaṃ vuttaṃ. Vaṭṭabandhanaṭṭhena hi hitapaṭicchādanaṭṭhena ca saṃyojanantipi nīvaraṇantipi vuttaṃ. Āsavāti pāṇātipātakāraṇā eko avijjāsavo uppajjati. Vighātapariḷāhāti vighātā ca pariḷāhā ca. Tattha vighātaggahaṇena kilesadukkhañca vipākadukkhañca gahitaṃ, pariḷāhaggahaṇenapi kilesapariḷāho ca vipākapariḷāho ca gahito. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo.
33. 我所言诸束缚因中即杀生，杀生即为此束缚因。因杀生故以杀生为条件，称为杀生者。然多数杀生因言『我所诸』，谓此为杀生之缘。此诸束缚谓即杀生之系缚。为断除，依止杀生别名与身业清净遮止修习而达断除，此乃断除之义。虽如猿猴受缚，终不能断杀生，问我何能出家乎？此即自我受教，虽出家且身受缚而不能断杀生，若论入家甚难矣。智慧者以此理辨识，乃知于此教法中，出家即不能断杀生甚难出家。依此反复权衡而致以理，诸智者可得解会。此束缚即为烦恼障碍也。二盖即烦恼与受苦果报之烦恼。此以烦恼之受持及果报之受持，所摄烦恼与果报烦恼。由此法宜遍知其义理。
§34-40
34-40. Ayaṃ pana viseso – tesāhaṃ saṃyojanānaṃ pahānāyāti imasmiṃ pade iminā dinnādānasaṅkhātena kāyikasīlasaṃvarena, saccavācāsaṅkhātena vācasikasīlasaṃvarena, apisuṇāvācāsaṅkhātena vācasikasīlasaṃvarena, agiddhilobhasaṅkhātena mānasikasīlasaṃvarena, anindārosasaṅkhātena kāyikavācasikasīlasaṃvarena , akodhupāyāsasaṅkhātena mānasikasīlasaṃvarena, anatimānasaṅkhātena mānasikasīlasaṃvarena pahānatthāya samucchedanatthāya paṭipannoti evaṃ sabbavāresu yojanā kātabbā.
34-40. 然此有别，即断诸束缚之意，于此处，以「不与施」别名，借身业清净遮止，语业清净遮止，非善语遮止，因贪生之心意清净遮止，不责难之除意心意清净遮止，不瞋不恚之心意清净遮止，无自恃之心意清净遮止，以此为断除及中断之意。由此，诸习气均应断除。
Attāpi maṃ upavadeyya anuviccāpi maṃ viññū garaheyyunti imesu pana padesu tiṇasalākampi nāma upādāya adinnaṃ aggahaṇasāsane pabbajitvā adinnādānamattatopi viramituṃ na sakkomi, kiṃ mayhaṃ pabbajjāyāti evaṃ attāpi maṃ upavadeyya. Evarūpe nāma sāsane pabbajitvā adinnādānamattatopi oramituṃ na sakkoti, kiṃ imassa pabbajjāyāti evaṃ anuviccāpi maṃ viññū garaheyyuṃ? Hasāpekkhatāyapi nāma davakamyatāya vā musāvādaṃ akaraṇasāsane pabbajitvā. Sabbākārena pisuṇaṃ akaraṇasāsane nāma pabbajitvā. Appamattakampi giddhilobhaṃ akaraṇasāsane nāma pabbajitvāpi. Kakacena aṅgesu okkantiyamānesupi nāma paresaṃ nindārosaṃ akaraṇasāsane pabbajitvā. Chinnakhāṇukaṇṭakādīsupi nāma kodhupāyāsaṃ akaraṇasāsane pabbajitvā. Adhimānamattampi nāma mānaṃ akaraṇasāsane pabbajitvā atimānamattampi pajahituṃ na sakkomi, kiṃ mayhaṃ pabbajjāyāti evaṃ attāpi maṃ upavadeyya. Evarūpe nāma sāsane pabbajitvā atimānamattampi pajahituṃ na sakkoti, kiṃ imassa pabbajjāyāti evaṃ anuviccāpi maṃ viññū garaheyyunti evaṃ sabbavāresu yojanā kātabbā.
即使有人劝我，或有人明智地断定我说：在这些方面，即使像草茎一样微小的取非法占有（不与取），在出家依教之后，连这种程度我也不能舍断，我的出家算什么呢？如果在此教法中出家，连对不与取这一最小程度的放弃都不能做到，如何算得上是出家？同样，有人笑着等待，还有因嗔恨或妄语不造作而出家。以一切方面不造作恶口而出家。以极为谨慎而不作贪欲而出家。即使是被他人攻击时，也以不造作谤毁而出家。即使遇断指断刺等，也以不造作嗔恨而出家。虽然有自大，但不造作傲慢；虽然不能彻底舍弃过量自大，我的出家算什么呢？在这一教法中，虽自大过量不能舍弃，岂能说已出家？因此，在一切戒律上必须修习忏悔。
Āsavāti imasmiṃ pana pade adinnādānakāraṇā kāmāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavoti tayo āsavā uppajjanti, tathā musāvādakāraṇā pisuṇāvācākāraṇā ca, giddhilobhakāraṇā diṭṭhāsavo avijjāsavo ca, nindārosakāraṇā avijjāsavova, tathā kodhupāyāsakāraṇā, atimānakāraṇā bhavāsavo avijjāsavo cāti dveva āsavā uppajjantīti evaṃ āsavuppatti veditabbā.
此处所谓贪欲、见执、无明等不与取的缘起，有三种烦恼生起：欲尘、见尘、无明尘。因此，如妄语因缘、恶语因缘，嫉妒贪欲因缘、见执因缘、无明因缘，嗔恨因缘，以及傲慢因缘，这些皆是烦恼烦恼（āsava）的生起。这里说是两种尘烦恼生起，由此应理解烦恼的起因。
Imesu pana aṭṭhasupi vāresu asammohatthaṃ puna ayaṃ saṅkhepavinicchayo – purimesu tāva catūsu viramituṃ na sakkomīti vattabbaṃ, pacchimesu pajahituṃ na sakkomīti. Pāṇātipātanindārosakodhupāyāsesu ca eko avijjāsavova hoti, adinnādānamusāvādapisuṇāvācāsu kāmāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavo, giddhilobhe diṭṭhāsavo avijjāsavo, atimāne bhavāsavo avijjāsavo, apāṇātipātaṃ dinnādānaṃ kāyikaṃ sīlaṃ, amusā apisuṇaṃ vācasikasīlaṃ, ṭhapetvā anindārosaṃ sesāni tīṇi mānasikasīlāni. Yasmā pana kāyenapi ghaṭṭeti roseti vācāyapi, tasmā anindāroso dve ṭhānāni yāti, kāyikasīlampi hoti vācasikasīlampi. Ettāvatā kiṃ kathitaṃ? Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ. Pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitassa ca bhikkhuno paṭisaṅkhāpahānavasena gihivohārasamucchedo kathitoti veditabbo.
在这八种戒律上，不迷惑目的略论如下：前四条不能舍断；后四条不能舍弃。杀生、妄语、恶语、嗔恨仅是无明尘；不与取、妄语、恶语、欲尘、见执、无明尘等繁复烦恼，傲慢是有余生起的烦恼。身体戒为不杀生、不偷盗，语戒为断除妄语恶语，心戒为断除嗔恨贪欲等三种心念戒。因为身语会发作嗔怒，所以嗔恚心有二回归处，可能体现在身体戒或语戒上。如此讲述，乃是说戒律守护。守护戒律的比库应知断除执着，以断除家中的扰乱。
Kāmādīnavakathāvaṇṇanā欲之过患说明
§42
42. Vitthāradesanāyaṃ tamenaṃ dakkhoti padassa upasumbheyyāti iminā saddhiṃ sambandho veditabbo. Idaṃ vuttaṃ hoti, tamenaṃ kukkuraṃ upasumbheyya, tassa samīpe khipeyyāti attho. Aṭṭhikaṅkalanti uraṭṭhiṃ vā piṭṭhikaṇṭakaṃ vā sīsaṭṭhiṃ vā. Tañhi nimmaṃsattā kaṅkalanti vuccati. Sunikkantaṃnikkantanti yathā sunikkantaṃ hoti, evaṃ nikkantaṃ nillikhitaṃ, yadettha allīnamaṃsaṃ atthi, taṃ sabbaṃ nillikhitvā aṭṭhimattameva katanti attho. Tenevāha ‘‘nimmaṃsa’’nti. Lohitaṃ pana makkhitvā tiṭṭhati, tena vuttaṃ ‘‘lohitamakkhita’’nti.
42. 对「tamenaṃ dakkhoti pada」这词，应有如此分解辨别：此语意思是“向那狗靠近”，即“在其身旁接近”。所谓骨骸，是胸骨、脊骨或头骨。骨骸之中称为“残骨”。“坚硬”“坚固”，如“坚硬不动”，骨骼全部写离，称残骨，这就是“残骸”。“血染”是指沾染血污的人，故称“血染”。
Bahudukkhā bahupāyāsāti diṭṭhadhammikasamparāyikehi dukkhehi bahudukkhā, upāyāsasaṃkilesehi bahupāyāsā. Yāyaṃ upekkhā nānattā nānattasitāti yā ayaṃ pañcakāmaguṇārammaṇavasena nānāsabhāvā, tāneva ca ārammaṇāni nissitattā ‘‘nānattasitā’’ti vuccati pañcakāmaguṇūpekkhā, taṃ abhinivajjetvā. Ekattā ekattasitāti catutthajjhānupekkhā, sā hi divasampi ekasmiṃ ārammaṇe uppajjanato ekasabhāvā, tadeva ekaṃ ārammaṇaṃ nissitattā ekattasitā nāma. Yattha sabbaso lokāmisūpādānā aparisesā nirujjhantīti yattha catutthajjhānupekkhāyaṃ yaṃ upekkhaṃ āgamma yaṃ paṭicca sabbena sabbaṃ aparisesā lokāmisasaṅkhātā pañcakāmaguṇāmisā nirujjhanti. Pañcakāmaguṇāmisāti ca kāmaguṇārammaṇachandarāgā, gahaṇaṭṭhena teyeva ca upādānātipi vuttā. Tamevūpekkhaṃ bhāvetīti taṃ lokāmisūpādānānaṃ paṭipakkhabhūtaṃ catutthajjhānupekkhameva vaḍḍheti.
许多痛苦与多种嗔恨，是指由见法相关的痛苦，及由嗔恚所生之多种痛苦。所谓平等无差异、称为五欲不净观的无相正观的无差异境界。称此五种欲乐的平等清净为五欲不净观。由此境界摒除一切对五欲烦恼的依止，以实现彻底断除世俗欲望。所谓五欲不净观，是欲根、欲界之染着执取本。由此观修习，即修行对世俗欲望的对治，是断除世俗爱欲根本的无碍清净境界。
§43
43.Uḍḍīyeyyāti uppatitvā gaccheyya. Anupatitvāti anubandhitvā. Vitaccheyyunti mukhatuṇḍakena ḍaṃsantā taccheyyuṃ. Vissajjeyyunti maṃsapesiṃ nakhehi kaḍḍhitvā pāteyyuṃ.
43.『飞升而去』者，起飞而去也。『随逐而来』者，紧随跟从也。『啄削之』者，以喙嘴叮咬而割削也。『抛落之』者，以爪勾抓肉片而使之坠落也。
§47
47.Yānaṃ vā poriseyyanti purisānucchavikaṃ yānaṃ. Pavaramaṇikuṇḍalanti nānappakāraṃ uttamamaṇiñca kuṇḍalañca. Sāni harantīti attano bhaṇḍakāni gaṇhanti.
47. 有一种车辂，称为人乘之车。所谓宝石耳环，是各样精美的宝石耳环。说“携带这些”，是指将自己的容器携带于身。
§48
48.Sampannaphalanti madhuraphalaṃ. Upapannaphalanti phalūpapannaṃ bahuphalaṃ.
48. 圆满之果，是甘美的果实。生起之果，是果实初生，数量甚多。
§49
49.Anuttaranti uttamaṃ pabhassaraṃ nirupakkilesaṃ.
49. 无上者，是最胜、光明照耀、无染污者。
§50
50.Ārakā ahaṃ, bhanteti pathavito nabhaṃ viya samuddassa orimatīrato paratīraṃ viya ca suvidūravidūre ahaṃ. Anājānīyeti gihivohārasamucchedanassa kāraṇaṃ ajānanake. Ājānīyabhojananti kāraṇaṃ jānantehi bhuñjitabbaṃ bhojanaṃ. Anājānīyabhojananti kāraṇaṃ ajānantehi bhuñjitabbaṃ bhojanaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
50. 我是保护者，如大地护持天空，如海洋拥抱岸边，如此远离深处。我是不知者，是指家庭生活的终结所生之原因。称不知者的饮食，是指应由知情者食用的食物。称不知者的饮食，是指应由不知情者食用的食物。其余皆为最上者。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 破除疑障中部注释
Potaliyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 布德利亚经注释完毕。
5. Jīvakasuttavaṇṇanā5. 基瓦咖经注释
§51
51.Evaṃme sutanti jīvakasuttaṃ. Tattha jīvakassa komārabhaccassa ambavaneti ettha jīvatīti jīvako. Kumārena bhatoti komārabhacco. Yathāha ‘‘kiṃ etaṃ bhaṇe kākehi samparikiṇṇanti? Dārako devāti. Jīvati bhaṇeti? Jīvati devāti. Tena hi bhaṇe taṃ dārakaṃ amhākaṃ antepuraṃ netvā dhātīnaṃ detha posetunti. Tassa jīvatīti jīvakoti nāmaṃ akaṃsu, kumārena posāpitoti komārabhaccoti nāmaṃ akaṃsū’’ti (mahāva. 328). Ayamettha saṅkhepo. Vitthārena pana jīvakavatthu khandhake āgatameva. Vinicchayakathāpissa samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vuttā.
51. 如此闻此，即是关于吉德之经。于此，吉德是其童子时的园田。童子为幼儿。比如说：“这为何物，乌鸦聚集其上？孩童是天神。说‘活着’？活着是天神。”因此说：“让这孩童为我们护持边境，照料田畴，养育其所依。”这即因此被命名为吉德，称其童子时为幼儿之因（节录于大长部328经）。此为概要，详说则见《吉德经本生品》。此义亦载于《萨曼陀帕萨迪卡》律藏注疏。
Ayaṃ pana jīvako ekasmiṃ samaye bhagavato dosābhisannaṃ kāyaṃ virecetvā sīveyyakaṃ dussayugaṃ datvā vatthānumodanapariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya cintesi – ‘‘mayā divasassa dvattikkhattuṃ buddhupaṭṭhānaṃ gantabbaṃ, idañca veḷuvanaṃ atidūre, mayhaṃ uyyānaṃ ambavanaṃ āsannataraṃ, yaṃnūnāhamettha bhagavato vihāraṃ kāreyya’’nti. So tasmiṃ ambavane rattiṭṭhānadivāṭṭhānaleṇakuṭimaṇḍapādīni sampādetvā bhagavato anucchavikaṃ gandhakuṭiṃ kāretvā ambavanaṃ aṭṭhārasahatthubbedhena tambapaṭṭavaṇṇena pākārena parikkhipāpetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ cīvarabhattena santappetvā dakkhiṇodakaṃ pātetvā vihāraṃ niyyātesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘jīvakassa komārabhaccassa ambavane’’ti.
此吉德曾于一时，于世尊心怀忿恨时，斩断其身上恶业，布施一具高背羽衣，满学观喜而乐意。已得初果而安立，心想：“我当于两日内前往佛所，此处竹林甚远，我有园田果园较近，可以供世尊住持。”于是于该果园夜宿与白昼，筑造竹梁草庐，建造佛徒之香舍及寺院，铺设十八肘长的红布，整齐排列，供养佛及僧团，用衣物供养，从右手净水施浴，遂开设寺院。为此人称此处为“吉德幼童之果园”。
Ārabhantīti ghātenti. Uddissakatanti uddisitvā kataṃ. Paṭiccakammanti attānaṃ paṭicca kataṃ. Atha vā paṭiccakammanti nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ paṭicca kammamettha atthīti maṃsaṃ ‘‘paṭiccakamma’’nti vuttaṃ hoti yo evarūpaṃ maṃsaṃ paribhuñjati, sopi tassa kammassa dāyādo hoti, vadhakassa viya tassāpi pāṇaghātakammaṃ hotīti tesaṃ laddhi. Dhammassa cānudhammaṃ byākarontīti bhagavatā vuttakāraṇassa anukāraṇaṃ kathenti. Ettha ca kāraṇaṃ nāma tikoṭiparisuddhamacchamaṃsaparibhogo, anukāraṇaṃ nāma mahājanassa tathā byākaraṇaṃ. Yasmā pana bhagavā uddissakataṃ na paribhuñjati, tasmā neva taṃ kāraṇaṃ hoti, na titthiyānaṃ tathā byākaraṇaṃ anukāraṇaṃ. Sahadhammiko vādānuvādoti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā anuvādo vā viññūhi garahitabbakāraṇaṃ koci appamattakopi kiṃ na āgacchati . Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘kiṃ sabbākārenapi tumhākaṃ vāde gārayhaṃ kāraṇaṃ natthī’’ti. Abbhācikkhantīti abhibhavitvā ācikkhanti.
「开始作」谓杀害。「所指」谓明示所为之事。「依因所为」谓依自己而作。或亦谓依因所为即依义务之所为，此谓在此语境中「依因所为」之义，即如肉身而言称为「依因所为」，谓若有人食用此类肉体，彼亦为此业之受纳者，如同行杀者之手足，彼亦为杀害业之同等承受者。此为其因果关系之由来。修行法中顺法而行者，谓释尊乃教导之因，由于肉食有三净三浊（大意：三净指净善肉体，三浊指污秽肉体），因谓大众及教导之理由。释尊虽明示所指，但不食此肉，故非因故，亦非外道所行之教理因果。契合法理之论辩，谓与他人所言相顺乃为论据。如彼此论辩者，辩明无论何种事中，汝等文辩均无根据也。谓「彻底观察」者为「观察、胜过及透彻」之意，谓深化所观察义理。
§52
52.Ṭhānehīti kāraṇehi. Diṭṭhādīsu diṭṭhaṃ nāma bhikkhūnaṃ atthāya migamacche vadhitvā gayhamānaṃ diṭṭhaṃ. Sutaṃ nāma bhikkhūnaṃ atthāya migamacche vadhitvā gahitanti sutaṃ. Parisaṅkitaṃ nāma diṭṭhaparisaṅkitaṃ sutaparisaṅkitaṃ tadubhayavimuttaparisaṅkitanti tividhaṃ hoti.
52.「所在」者谓缘由。以目所见诸事为本，于比库利益，谓猎杀鹿鹿或象象归入园林为据。以耳所闻闻言为本，于比库利益，谓猎杀鹿鹿归入园林。以疑虑难断为本，谓兼有上述所见与所闻之虑，三种疑虑故。
Tatrāyaṃ sabbasaṅgāhakavinicchayo – idha bhikkhū passanti manusse jālavāgurādihatthe gāmato vā nikkhamante araññe vā vicarante. Dutiyadivase ca nesaṃ taṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhānaṃ samacchamaṃsaṃ piṇḍapātaṃ abhiharanti. Te tena diṭṭhena parisaṅkanti ‘‘bhikkhūnaṃ nu kho atthāya kata’’nti, idaṃ diṭṭhaparisaṅkitaṃ nāma, etaṃ gahetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ evaṃ aparisaṅkitaṃ, taṃ vaṭṭati. Sace pana te manussā ‘‘kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nayidaṃ, bhante, bhikkhūnaṃ atthāya kataṃ, amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṃ atthāya vā kata’’nti vadanti, kappati.
此处谈论诸种集合之判别——此处比库见人类始于陷阱网或猎弓猎象，离乡入林行走。翌日诸比库入村乞食，得平等肉食供养。众因所见而疑惑，谓「比库是否为利益所为？」此谓「以所见为疑」，不宜采纳。凡非疑生处，方可采纳。若此人类询问曰：「比库啊，何以尔等不收取？」承闻其意答曰：「非也，比库为利益而行，或为自身，或为诸王朝诸事利益而行。」此乃接受。故此成立。
Na heva kho bhikkhū passanti, apica suṇanti ‘‘manussā kira jālavāgurādihatthā gāmato vā nikkhamanti araññe vā vicarantī’’ti. Dutiyadivase ca nesaṃ taṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhānaṃ samacchamaṃsaṃ piṇḍapātaṃ abhiharanti. Te tena sutena parisaṅkanti ‘‘bhikkhūnaṃ nu kho atthāya kata’’nti, idaṃ sutaparisaṅkitaṃ nāma, etaṃ gahetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ evaṃ aparisaṅkitaṃ, taṃ vaṭṭati. Sace pana te manussā ‘‘kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nayidaṃ, bhante, bhikkhūnaṃ atthāya kataṃ, amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṃ atthāya vā kata’’nti vadanti, kappati.
比库非但以目所见为本，并以耳闻为本。闻人类猎鹿或象进村入林行走。翌日诸比库入村，乞食献肉，所得平等。众因所闻而疑惑，谓「比库是否为利益所为？」谓「以所闻为疑」，不可采纳。非疑处，通行无碍。若被问曰：「为何不取？」答曰：「非也，此非利益所为，而为本人或诸王众利益所为。」此为成立也。
Na heva kho pana passanti na suṇanti, apica tesaṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhānaṃ pattaṃ gahetvā samacchamaṃsaṃ piṇḍapātaṃ abhisaṅkharitvā abhiharanti. Te parisaṅkanti ‘‘bhikkhūnaṃ nu kho atthāya kata’’nti, idaṃ tadubhayavimuttaparisaṅkitaṃ nāma. Etampi gahetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ evaṃ aparisaṅkitaṃ, taṃ vaṭṭati . Sace pana te manussā ‘‘kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nayidaṃ, bhante, bhikkhūnaṃ atthāya kataṃ, amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṃ atthāya vā kataṃ, pavattamaṃsaṃ vā kataṃ, kappiyameva labhitvā bhikkhūnaṃ atthāya sampādita’’nti vadanti, kappati.
非目所见，亦非耳闻，谓其比库取村中赐粮及平等肉食而行。众疑惑谓「比库是否为利益所作？」此谓「二者皆非之疑虑」，亦不可采纳。非疑处通行。若人问曰：「为何不取？」闻其意而答曰：「非也，比库非法益而为，而为本人或诸王国利益，或为常食利益而为。」缘此成立也。
Matānaṃ petakiccatthāya maṅgalādīnaṃ vā atthāya katepi eseva nayo. Yaṃ yañhi bhikkhūnaṃyeva atthāya akataṃ, yattha ca nibbematikā honti, taṃ sabbaṃ kappati. Sace pana ekasmiṃ vihāre bhikkhū uddissa kataṃ hoti, te ca attano atthāya katabhāvaṃ na jānanti, aññe jānanti. Ye jānanti, tesaṃ na vaṭṭati, itaresaṃ vaṭṭati. Aññe na jānanti, teyeva jānanti, tesaṃyeva na vaṭṭati, aññesaṃ vaṭṭati. Tepi ‘‘amhākaṃ atthāya kataṃ’’ti jānanti aññepi ‘‘etesaṃ atthāya kata’’nti jānanti, sabbesampi taṃ na vaṭṭati. Sabbe na jānanti, sabbesaṃ vaṭṭati. Pañcasu hi sahadhammikesu yassa kassaci vā atthāya uddissa kataṃ sabbesaṃ na kappati.
母者及鬼神所行之功德、祈福等事，亦属是类说法。所作若非为比库利益，如有所灭之处，均属无效。若一寺中，比库所行斯事，自己不知，唯他知。知者不允许，余人允许。若他人不知，唯知者知，彼不予许，余人许可，反之亦然。三类皆知，互相不许，其他人却许。五种共法中，若为某人利益而作，众人不皆允许。
Sace pana koci ekaṃ bhikkhuṃ uddissa pāṇaṃ vadhitvā tassa pattaṃ pūretvā deti, so ce attano atthāya katabhāvaṃ jānaṃyeva gahetvā aññassa bhikkhuno deti, so tassa saddhāya paribhuñjati. Kassāpattīti? Dvinnampi anāpatti. Yañhi uddissa kataṃ, tassa abhuttatāya anāpatti, itarassa ajānanatāya. Kappiyamaṃsassa hi paṭiggahaṇe āpatti natthi. Uddissakatañca ajānitvā bhuttassa pacchā ñatvā āpattidesanākiccaṃ nāma natthi. Akappiyamaṃsaṃ pana ajānitvā bhuttena pacchā ñatvāpi āpatti desetabbā. Uddissakatañhi ñatvā bhuñjatova āpatti, akappiyamaṃsaṃ ajānitvā bhuttassāpi āpattiyeva. Tasmā āpattibhīrukena rūpaṃ sallakkhentenāpi pucchitvāva maṃsaṃ paṭiggahetabbaṃ, paribhogakāle pucchitvā paribhuñjissāmīti vā gahetvā pucchitvāva paribhuñjitabbaṃ. Kasmā? Duviññeyyattā. Acchamaṃsañhi sūkaramaṃsasadisaṃ hoti, dīpimaṃsādīni ca migamaṃsasadisāni, tasmā pucchitvā gahaṇameva vaṭṭatīti vadanti.
如果有人将一块肉喂食给某位比库，他明白这肉是为了自己的利益而被捕获的，便将其交给另一位比库，则凭此信心得以安享。此外，为什么说是「咖萨巴」呢？因为有两种非罪过：一是为了某人而行事，但因他者不知而无罪，另一因知其目的而无罪。领受允许吃的肉并无过失。若不知道肉是为某人准备吃的，吃后知道了，也不构成处罚的过失。但若吃了未经允许的肉，即便先前不知，后来知道了仍须声明为过失。反之，若知道是为某人而准备却食用了未经允许的肉，也即成过失。因此，因害怕犯过失，即使具足相状，也应在收取肉时问询，到使用时再食用，或取而问询后食用。为何如此？因为肉的种类可分两种：家猪肉与野兽肉类如鹿肉等，故需问询后才能收取，这是他们的说法。
Adiṭṭhanti bhikkhūnaṃ atthāya vadhitvā gayhamānaṃ adiṭṭhaṃ. Asutanti bhikkhūnaṃ atthāya vadhitvā gahitanti asutaṃ. Aparisaṅkitanti diṭṭhaparisaṅkitādivasena aparisaṅkitaṃ. Paribhoganti vadāmīti imehi tīhi kāraṇehi parisuddhaṃ tikoṭiparisuddhaṃ nāma hoti, tassa paribhogo araññe jātasūpeyyasākaparibhogasadiso hoti, tathārūpaṃ paribhuñjantassa mettāvihārissa bhikkhuno doso vā vajjaṃ vā natthi, tasmā taṃ paribhuñjitabbanti vadāmīti attho.
所谓比库『见而取』是指为了比库们的利益而杀害后取肉。『不闻而取』是指在未闻杀害事实时取用的肉。『不净』是指因见解不净等缘故的清浄肉。所谓『食用』，是以上三种因缘而使肉成为无过失、三十六种无过失格的肉，其中食用者如出家林中的素食者，类似于与尸体共住而无罪过，故言“应食用”，此理推断如是。
§53
53. Idāni tādisassa paribhoge mettāvihārinopi anavajjataṃ dassetuṃ idha, jīvaka, bhikkhūtiādimāha. Tattha kiñcāpi aniyametvā bhikkhūti vuttaṃ, atha kho attānameva sandhāya etaṃ vuttanti veditabbaṃ. Bhagavatā hi mahāvacchagottasutte, caṅkīsutte, imasmiṃ sutteti tīsu ṭhānesu attānaṃyeva sandhāya desanā katā. Paṇītenapiṇḍapātenāti heṭṭhā anaṅgaṇasutte yo koci mahaggho piṇḍapāto paṇītapiṇḍapātoti adhippeto, idha pana maṃsūpasecanova adhippeto. Agathitoti taṇhāya agathito. Amucchitoti taṇhāmucchanāya amucchito. Anajjhopannoti na adhiopanno, sabbaṃ ālumpitvā ekappahāreneva gilitukāmo kāko viya na hotīti attho. Ādīnavadassāvīti ekarattivāsena udarapaṭalaṃ pavisitvā navahi vaṇamukhehi nikkhamissatītiādinā nayena ādīnavaṃ passanto. Nissaraṇapañño paribhuñjatīti idamatthamāhāraparibhogoti paññāya paricchinditvā paribhuñjati. Attabyābādhāya vā cetetīti attadukkhāya vā citeti. Sutametanti sutaṃ mayā etaṃ pubbe, etaṃ mayhaṃ savanamattamevāti dasseti. Sace kho te, jīvaka, idaṃ sandhāya bhāsitanti, jīvaka, mahābrahmunā vikkhambhanappahānena byāpādādayo pahīnā, tena so mettāvihārī mayhaṃ samucchedappahānena, sace te idaṃ sandhāya bhāsitaṃ, evaṃ sante tava idaṃ vacanaṃ anujānāmīti attho. So sampaṭicchi.
53. 现在为了显示即使在这样的食用中，具慈心之人也无过失，故此，基瓦卡，佛陀说所谓比库等。这里说比库时未有任何放纵，是为自身考虑而说的。佛陀在大宝藏经、观经等三处说法的中心即在此。所谓「善授乞食」是指较下乘的裸体经。若赴乞食者滥用欲望，则称「未得」；不随欲望则为「欲望解脱」；未随欲望即不供养，心好如乌鸦不食腐肉。所谓患难观察，是指专一长住，并能预知即将离去的危险。智慧了知离苦者才能食用。内心染污因缘亦称「受执」。所谓「闻如是」者，表明是之前听闻，是对听闻的确认。若基瓦卡，在此语境中说此法，则恶念诸心因向外扩散而消除，慈心出世间则与我破坏分别相应。如基瓦卡说此，即是默许其言。
§54
54. Athassa bhagavā sesabrahmavihāravasenāpi uttari desanaṃ vaḍḍhento ‘‘idha, jīvaka, bhikkhū’’tiādimāha. Taṃ uttānatthameva.
54. 之后，不论诸梵天圣人中余等谁，佛陀多次提高宣说“此处，基瓦卡，比库们……”此乃教法目的。
§55
55.Yokho jīvakāti ayaṃ pāṭiekko anusandhi. Imasmiñhi ṭhāne bhagavā dvāraṃ thaketi, sattānuddayaṃ dasseti. Sace hi kassaci evamassa ‘‘ekaṃ rasapiṇḍapātaṃ datvā kappasatasahassaṃ saggasampattiṃ paṭilabhanti, yaṃkiñci katvā paraṃ māretvāpi rasapiṇḍapātova dātabbo’’ti, taṃ paṭisedhento ‘‘yo kho, jīvaka, tathāgataṃ vā’’tiādimāha.
55. 「吾是基瓦卡」此句乃断起承接。在此处，佛陀关上门，展现众生疾苦。若有人说：“若施一薄饭可获百千天福，恶业加诸他人后亦只能施此薄饭”，佛陀否定道：“谁当如此，基瓦卡，谓说如来……”
Tattha iminā paṭhamena ṭhānenāti iminā āṇattimatteneva tāva paṭhamena kāraṇena. Galappavedhakenāti yottena gale bandhitvā kaḍḍhito galena pavedhentena. Ārabhiyamānoti māriyamāno. Akappiyena āsādetīti acchamaṃsaṃ sūkaramaṃsanti, dīpimaṃsaṃ vā migamaṃsanti khādāpetvā – ‘‘tvaṃ kiṃ samaṇo nāma, akappiyamaṃsaṃ te khādita’’nti ghaṭṭeti. Ye pana dubbhikkhādīsu vā byādhiniggahaṇatthaṃ vā ‘‘acchamaṃsaṃ nāma sūkaramaṃsasadisaṃ, dīpimaṃsaṃ migamaṃsasadisa’’nti jānantā ‘‘sūkaramaṃsaṃ idaṃ, migamaṃsaṃ ida’’nti vatvā hitajjhāsayena khādāpenti, na te sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tesañhi bahupuññameva hoti. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañcāti ayaṃ āgataphalo viññātasāsano diṭṭhasacco ariyasāvako. Imaṃ pana dhammadesanaṃ ogāhanto pasādaṃ uppādetvā dhammakathāya thutiṃ karonto evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
这里所谓「依第一条」指按此最初上下文因缘。所谓用带子捆绑颈项乃形象比喻。所谓开始乃言动开始的意思。所谓不当食用者是指狺狺猪血肉、野兽肉等，世人会责备“修行者食用不洁恶肉”之语。真正是不知者，因众恶缘或病苦，无意中食入且以善心食用，非犯罪。此等因缘带来无量福报。这便是“我皈依于佛，法，僧”的真实圣弟子。闻闻此教导，生起信心欢喜，文明善说，赞叹此法。总之，在各处皆是极为高尚的教诲。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 《破除戏论》中部注疏中
Jīvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《基瓦咖经》注释结束。
6. Upālisuttavaṇṇanā六、《伍巴离经》注释
§56
56.Evaṃme sutanti upālisuttaṃ. Tattha nāḷandāyanti nālandāti evaṃnāmake nagare taṃ nagaraṃ gocaragāmaṃ katvā. Pāvārikambavaneti dussapāvārikaseṭṭhino ambavane. Taṃ kira tassa uyyānaṃ ahosi, so bhagavato dhammadesanaṃ sutvā bhagavati pasanno tasmiṃ uyyāne kuṭileṇamaṇḍapādipaṭimaṇḍitaṃ bhagavato vihāraṃ katvā niyyādesi, so vihāro jīvakambavanaṃ viya pāvārikambavananteva saṅkhaṃ gato. Tasmiṃ pāvārikambavane viharatīti attho. Dīghatapassīti dīghattā evaṃladdhanāmo. Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātato paṭikkanto. Sāsane viya kiṃ pana bāhirāyatane piṇḍapātoti vohāro atthīti, natthi.
56. 如是我闻，记载有《优波离经》。其中，提及一座名为那烂陀的城镇，这个地方就叫那烂陀。此城为耕牛所居住的乡村，称为犍陀梨树园，即有恶名的犍陀梨大户豪门的果园。据说那是他的果园，此地曾有一座园林。世尊听闻其法，心生欢喜后，在该园林中为世尊建造一所不规整形状的凉亭，安置灯饰并雕饰诸宝，作为世尊的静室。因其静室如生活于犍陀梨果园，因此称为犍陀梨果园中修行之处。这里住在犍陀梨果园的意思即是如此。长生果树，即指此名由长久获得（的树）。乞食回返，指从乞食结束后返回（住宿处）。如同律藏中所述，外边然亦无乞食的流通作喻，言此无他义。
Paññapetīti dasseti ṭhapeti. Daṇḍāni paññapetīti idaṃ nigaṇṭhasamayena pucchanto āha. Kāyadaṇḍaṃ vacīdaṇḍaṃ manodaṇḍanti ettha purimadaṇḍadvayaṃ te acittakaṃ payyapenti. Yathā kira vāte vāyante sākhā calati, udakaṃ calati, na ca tattha cittaṃ atthi, evaṃ kāyadaṇḍopi acittakova hoti. Yathā ca vāte vāyante tālapaṇṇādīni saddaṃ karonti, udakāni saddaṃ karonti , na ca tattha cittaṃ atthi, evaṃ vacīdaṇḍopi acittakova hotīti imaṃ daṇḍadvayaṃ acittakaṃ paññapenti. Cittaṃ pana manodaṇḍanti paññapenti. Athassa bhagavā vacanaṃ patiṭṭhapetukāmo ‘‘kiṃ pana tapassī’’tiādimāha.
“公布展示”，意为显现、设置。有人曾问尼干陀族群曰：“何为身杖、何为语杖、何为心杖？”其所指称即是身杖、语杖两者并非有心灵，犹如树枝在风中摇动，水面波动，然其中无心，身杖亦复如是无心。再者，树叶等随风声发声，水亦发声，但此间仍无心。这二者身体语杖皆如无心的存在。而心杖则为心所自在显现。于是世尊欲定立其说，问曰：“那苦行者如何？”
Tattha kathāvatthusminti ettha kathāyeva kathāvatthu. Kathāyaṃ patiṭṭhapesīti attho. Kasmā pana bhagavā evamakāsi? Passati hi bhagavā ‘‘ayaṃ imaṃ kathaṃ ādāya gantvā attano satthu mahānigaṇṭhassa ārocessati, tāsañca parisati, upāli gahapati nisinno, so imaṃ kathaṃ sutvā mama vādaṃ āropetuṃ āgamissati, tassāhaṃ dhammaṃ desessāmi, so tikkhattuṃ saraṇaṃ gamissati, athassa cattāri saccāni pakāsessāmi, so saccapakāsanāvasāne sotāpattiphale patiṭṭhahissati, paresaṃ saṅgahatthameva hi mayā pāramiyo pūritā’’ti. Imamatthaṃ passanto evamakāsi.
此处所说「论事本末」，意即单指论述之主体。置论于此，何以世尊如是作？世尊洞察见：“当此人带此论述，至我这里，欲为我辩护，他党集会，优波离居士坐于一旁，闻此论，将发起反驳，故我将阐述法义，以令其锐气消减，而后显四圣谛，如是讲述后，当生声闻果，以为众生利益而行究竟秀胜。”观此意故，世尊如是作。
§57
57.Kammānipaññapesīti idaṃ nigaṇṭho buddhasamayena pucchanto āha. Kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammanti ettha kāyadvāre ādānagahaṇamuñcanacopanapattā aṭṭhakāmāvacarakusalacetanā dvādasākusalacetanāti vīsaticetanā kāyakammaṃ nāma. Kāyadvāre ādānādīni apatvā vacīdvāre vacanabhedaṃ pāpayamānā uppannā tāyeva vīsaticetanā vacīkammaṃ nāma. Ubhayadvāre copanaṃ appatvā manodvāre uppannā ekūnatiṃsakusalākusalacetanā manokammaṃ nāma. Apica saṅkhepato tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyakammaṃ nāma, catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ vacīkammaṃ nāma, tividhaṃ manoduccaritaṃ manokammaṃ nāma. Imasmiñca sutte kammaṃ dhuraṃ, anantarasutte ‘‘cattārimāni puṇṇa kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditānī’’ti (ma. ni. 2.81) evamāgatepi cetanā dhuraṃ. Yattha katthaci pavattā cetanā ‘‘kaṇhaṃ kaṇhavipāka’’ntiādibhedaṃ labhati. Niddesavāre cassa ‘‘sabyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādinā nayena sā vuttāva. Kāyadvāre pavattā pana idha kāyakammanti adhippetaṃ, vacīdvāre pavattā vacīkammaṃ, manodvāre pavattā manokammaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘imasmiṃ sutte kammaṃ dhuraṃ, anantarasutte cetanā’’ti. Kammampi hi bhagavā kammanti paññapeti yathā imasmiṃyeva sutte. Cetanampi, yathāha – ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi, cetayitvā kammaṃ karotī’’ti (a. ni. 6.63). Kasmā pana cetanā kammanti vuttā? Cetanāmūlakattā kammassa.
57. 关于业的说明，尼干陀族人曾于世尊时问曰：“何为身体业、语言业、心意业？”谓身门所生起取拒放及诸不善善意二十二种意念为身体业。身门无取欲念等未发为语门，因语生诸差别，谓为二十二种意念称为语言业。未得身语门不发放者，在心门生起三十一种善恶意念谓为心意业。略言有三种恶业在身门，四种恶业在语言门，三种恶业在心意门。在此经中，业为实存。次经中曾言：“我已自知四种满业，并宣说之，”意味意念业真实存在。此处所造各种意念之异名，名之为身体业语言业心意业。世尊所说业，意指意念为本。又言：“我谓意念为业，意念转动而作业。”为何称意念为业者？因业之根本即在意念。
Ettha ca akusalaṃ patvā kāyakammaṃ vacīkammaṃ mahantanti vadanto na kilamati, kusalaṃ patvā manokammaṃ. Tathā hi mātughātādīni cattāri kammāni kāyeneva upakkamitvā kāyeneva karoti, niraye kappaṭṭhikasaṅghabhedakammaṃ vacīdvārena karoti. Evaṃ akusalaṃ patvā kāyakammaṃ vacīkammaṃ mahantanti vadanto na kilamati nāma. Ekā pana jhānacetanā caturāsītikappasahassāni saggasampattiṃ āvahati, ekā maggacetanā sabbākusalaṃ samugghātetvā arahattaṃ gaṇhāpeti. Evaṃ kusalaṃ patvā manokammaṃ mahantanti vadanto na kilamati nāma. Imasmiṃ pana ṭhāne bhagavā akusalaṃ patvā manokammaṃ mahāsāvajjaṃ vadamāno niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vadati. Tenevāha – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ mahāsāvajjaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, mahāsāvajjānī’’ti (a. ni. 1.310).
关于活跃恶业，身业语言业多生恶业。善业多为心业。譬如杀害母亲诸四业多由身依身业而为作，恶语破僧众等由语言业而作。如是若生恶业即身语言恶业高举而不够害，反善业由心业生起，不造恶业。此处有一禅定意念能引导八十四千劫中天国果报，亦有道意念能斩断一切不善引阿拉汉果。如此善业为心业多生而无害。世尊于此地正说恶业身语言发。其乃缘生不正见者。为此说曰：“我不观察他一法，唯此大不善行，是此邪见。邪见为大恶。”
Idāni nigaṇṭhopi tathāgatena gatamaggaṃ paṭipajjanto kiñci atthanipphattiṃ apassantopi ‘‘kiṃ panāvuso, gotamā’’tiādimāha.
如今即使尼干陀族人亦随如来契入正道，观察无实之相而不见其真实，因而问曰：“尊者果德玛，何故如此？”
§58
58.Bālakiniyāti upālissa kira bālakaloṇakāragāmo nāma atthi, tato āyaṃ gahetvā manussā āgatā, so ‘‘etha bhaṇe, amhākaṃ satthāraṃ mahānigaṇṭhaṃ passissāmā’’ti tāya parisāya parivuto tattha agamāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘bālakiniyā parisāyā’’ti, bālakagāmavāsiniyāti attho. Upālipamukhāyāti upālijeṭṭhakāya. Apica bālakiniyāti bālavatiyā bālussannāyātipi attho. Upālipamukhāyāti upāligahapatiyeva tattha thokaṃ sappañño, so tassā pamukho jeṭṭhako. Tenāpi vuttaṃ ‘‘upālipamukhāyā’’ti. Handāti vacasāyatthe nipāto. Chavoti lāmako. Oḷārikassāti mahantassa . Upanidhāyāti upanikkhipitvā. Idaṃ vuttaṃ hoti, kāyadaṇḍassa santike nikkhipitvā ‘‘ayaṃ nu kho mahanto, ayaṃ mahanto’’ti evaṃ olokiyamāno chavo manodaṇḍo kiṃ sobhati, kuto sobhissati, na sobhati, upanikkhepamattampi nappahotīti dīpeti. Sādhu sādhu, bhante, tapassīti dīghatapassissa sādhukāraṃ dento, bhanteti nāṭaputtamālapati.
58.所谓巴拉吉尼乃，是传说中有一名为乌跋梨的村落，者即巴拉卡罗纳村落。因得此名，人们从那里来到了此处，于是他对众人言说：“在这里，我将见见我们伟大的导师——那位名为“大尼迦扎”的尊者。”遂携众人一同前往该处。由此于是便称为“巴拉吉尼的众会”，意为“巴拉卡村居者”的聚会。‘乌跋梨首领’者，即乌跋梨家族的长者。此外，巴拉吉尼亦有愚钝或愚笨之义。‘乌跋梨首领’乃意味该处头目为乌跋梨家族的智慧长者。正因如此，亦有称之为“乌跋梨首领”。“Handā”是语尾助词，“Chavōti”为“懒汉”。“Oḷārikassa”意为“大者”。“Upanidhāyati”谓“安置”或“搁置”。此说释为：当时，人们手执刑杖，将其搁置于身侧，而说“这是大者，这是大者”，心意却犹如尸骸一般，怎能称为称赞，怎能合适？如此悬置也不能算作称赞。奉献法师说：“善哉！善哉！世尊啊！这是对长者的善行。”故此有曰，“众赞世尊”，由此称为“演说圣人”。
§60
60.Nakho metaṃ, bhante, ruccatīti, bhante, etaṃ mayhaṃ na ruccati. Māyāvīti māyākāro. Āvaṭṭanimāyanti āvaṭṭetvā gahaṇamāyaṃ. Āvaṭṭetīti āvaṭṭetvā parikkhipitvā gaṇhāti. Gaccha tvaṃ gahapatīti kasmā mahānigaṇṭho gahapatiṃ yāvatatiyaṃ pahiṇatiyeva? Dīghatapassī pana paṭibāhateva? Mahānigaṇṭhena hi bhagavatā saddhiṃ ekaṃ nagaraṃ upanissāya viharantenapi na bhagavā diṭṭhapubbo. Yo hi satthuvādapaṭiñño hoti, so taṃ paṭiññaṃ appahāya buddhadassane abhabbo. Tasmā esa buddhadassanassa aladdhapubbattā dasabalassa dassanasampattiñca niyyānikakathābhāvañca ajānanto yāvatatiyaṃ pahiṇateva. Dīghatapassī pana kālena kālaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā tiṭṭhatipi nisīdatipi pañhampi pucchati, so tathāgatassa dassanasampattimpi niyyānikakathābhāvampi jānāti. Athassa etadahosi – ‘‘ayaṃ gahapati paṇḍito, samaṇassa gotamassa santike gantvā dassanepi pasīdeyya, niyyānikakathaṃ sutvāpi pasīdeyya. Tato na puna amhākaṃ santikaṃ āgaccheyyā’’ti. Tasmā yāvatatiyaṃ paṭibāhateva.
60.有人言：“尊者啊，这钉子令人不喜。”尊者答：“这是我所不喜之物。”“魔形”即魔的形状。所谓“回转”者，谓绕转而来取。 “绕转”即绕着转弯后投掷并拿取。“你去吧，家主。”为何大尼迦扎像放弃世家家主那样弃之不顾？而长者尊者却反复接纳？即使与大尼迦扎尊者同住一城，世尊也未曾于以前现身。若有人违背尊师之言，即便已得佛陀现证，也终不能真正接近佛法。故此，大尼迦扎因不知佛陀觉悟、十方威德与教法之成熟，曾多次弃之不顾。而长者尊者终究于适当时节，前往世尊所处之地，或立或坐，至心请教，因而知晓了如来的教法完备与宣说缘起。由此该家主心生钦佩，于是在长者现身时多次接纳。
Abhivādetvāti vanditvā. Tathāgatañhi disvā pasannāpi appasannāpi yebhuyyena vandantiyeva, appakā na vandanti. Kasmā? Atiucce hi kule jāto agāraṃ ajjhāvasantopi vanditabboyevāti. Ayaṃ pana gahapati pasannattāva vandi, dassaneyeva kira pasanno. Āgamā nu khvidhāti āgamā nu kho idha.
Abhivādetvā谓曾敬礼问候。见到如来时，众人或喜悦或不悦，唯有真正敬礼者得以接近。为何？因出生高贵之家，即使生活在舍宅也当受敬重。唯有该家主敬重，是因其生起欢喜，信服如来的觉悟境界。至于来者，乃是此地的来者。
§61
61.Sādhu sādhu, bhante, tapassīti dīghatapassissa sādhukāraṃ dento, bhanteti, bhagavantaṃ ālapati. Sacce patiṭṭhāyāti thusarāsimhi ākoṭitakhāṇuko viya acalanto vacīsacce patiṭṭhahitvā. Siyānoti bhaveyya amhākaṃ.
61.“善哉，善哉，尊者。”对长者尊者说，给予称赞，谓之“长者给出赞美”，谓世尊如此承认。真理确立如冰骨之间凝结之沙石，修持以坚固不动的言辞为基础。称“道理成立”，谓“或如是存在，这是我们的。”
§62
62.Idhāti imasmiṃ loke. Assāti bhaveyya. Sītodakapaṭikkhittoti nigaṇṭhā sattasaññāya sītodakaṃ paṭikkhipanti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Manosattā nāma devāti manamhi sattā laggā lagitā. Manopaṭibaddhoti yasmā manamhi paṭibaddho hutvā kālaṅkaroti, tasmā manosattesu devesu upapajjatīti dasseti. Tassa hi pittajararogo bhavissati. Tenassa uṇhodakaṃ pivituṃ vā hatthapādādidhovanatthāya vā gattaparisiñcanatthāya vā upanetuṃ na vaṭṭati, rogo balavataro hoti. Sītodakaṃ vaṭṭati, rogaṃ vūpasameti. Ayaṃ pana uṇhodakameva paṭisevati, taṃ alabhamāno odanakañjikaṃ paṭisevati. Cittena pana sītodakaṃ pātukāmo ca paribhuñjitukāmo ca hoti. Tenassa manodaṇḍo tattheva bhijjati. So kāyadaṇḍaṃ vacīdaṇḍaṃ rakkhāmīti sītodakaṃ pātukāmo vā paribhuñjitukāmo vā sītodakameva dethāti vattuṃ na visahati. Tassa evaṃ rakkhitāpi kāyadaṇḍavacīdaṇḍā cutiṃ vā paṭisandhiṃ vā ākaḍḍhituṃ na sakkonti. Manodaṇḍo pana bhinnopi cutimpi paṭisandhimpi ākaḍḍhatiyeva. Iti naṃ bhagavā dubbalakāyadaṇḍavacīdaṇḍā chavā lāmakā, manodaṇḍova balavā mahantoti vadāpesi.
62.“在此，世间如此存在。”“有鬼”谓鬼魂存在。所谓“厌恶寒凉水”，因尼迦扎众以鬼魂感受而拒绝寒凉之水。言及“心鬼”，指住于心中之鬼，随心而生。因为心被束缚，不净且沾染诸染污，故而鬼魂便生。此时众鬼之中有患有热病者，由于不能饮冷水或用水洗涤手足等故，疾病更恶。唯有得饮冷水者，病症方得缓解。正如热水自斥，这样的原因是因为水生苔藓。心中有渴望冷水，愿享用冷水，心鬼便生。此故长者尊者谓：“冷水令人愿意饮用，亦愿享用。即使如此维护冷水，肢体之苦与言语之苦皆难以断绝。”就此虽维持身口戒律，仍无法消弭各苦。唯有意志对身语之苦则能逾越苦难，断除痛苦续结。故世尊称：“肢体苦、言语苦难以取胜，唯有意志苦强大而广阔。”
Tassapi upāsakassa etadahosi. ‘‘Mucchāvasena asaññibhūtānañhi sattāhampi assāsapassāsā nappavattanti, cittasantatipavattimatteneva pana te matāti na vuccanti. Yadā nesaṃ cittaṃ nappavattati, tadā ‘matā ete nīharitvā te jhāpethā’ti vattabbataṃ āpajjanti. Kāyadaṇḍo nirīho abyāpāro, tathā vacīdaṇḍo. Citteneva pana tesaṃ cutipi paṭisandhipi hoti . Itipi manodaṇḍova mahanto. Bhijjitvāpi cutipaṭisandhiākaḍḍhanato eseva mahanto. Amhākaṃ pana mahānigaṇṭhassa kathā aniyyānikā’’ti sallakkhesi. Bhagavato pana vicittāni pañhapaṭibhānāni sotukāmo na tāva anujānāti.
又谓彼近事者：“众生如被愚昧蒙蔽之境，呼吸亦不正常。虽心意辗转运行，却称为愚昧无知。当心不能转动之际，谓‘此心已息，速入禅定’。肢体刑罚无力量，是无伤无痒；言语刑罚亦然。但心意虽断亦复相续。正如心意之力甚大，即使断绝后复续联系。你等讲论大尼迦扎的故事未合于佛法教理。”世尊有诸妙答，然非此时可示知。
Na kho te sandhiyatīti na kho te ghaṭiyati. Purimena vā pacchimanti ‘‘kāyadaṇḍo mahanto’’ti iminā purimena vacanena idāni ‘‘manodaṇḍo mahanto’’ti idaṃ vacanaṃ. Pacchimena vā purimanti tena vā pacchimena aduṃ purimavacanaṃ na ghaṭiyati.
非说汝因缘虽会合，亦非说汝因缘虽成就。昔时或称为“肉体之巨杖”，此所谓以往言语，今则称为“心之巨杖”，即此言语。或说昔时或说今时，彼此不同以往言语不成就。
§63
63. Idānissa bhagavā aññānipi kāraṇāni āharanto ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha. Tattha cātuyāmasaṃvarasaṃvutoti na pāṇamatipāteti, na pāṇamatipātayati, na pāṇamatipātayato samanuñño hoti. Na adinnaṃ ādiyati, na adinnaṃ ādiyāpeti, na adinnaṃ ādiyato samanuñño hoti. Na musā bhaṇati, na musā bhaṇāpeti, na musā bhaṇato samanuñño hoti. Na bhāvitamāsīsati, na bhāvitamāsīsāpeti, na bhāvitamāsīsato samanuñño hotīti iminā catukoṭṭhāsena saṃvarena saṃvuto. Ettha ca bhāvitanti pañcakāmaguṇā.
63. 今此世尊于引出其它因缘后说「汝以为如何」等。此处所言“具足四重约束”者，谓不偷护生命，不使生命之偷护起故，不用偷护生命而得生故；不取非施舍物，不使非施舍物起故，不用非施舍物而得生故；不妄语，不使妄语起故，不用妄语而得生故；不生怨恨，不使生怨恨起故，不用生怨恨而得生故。是以由此四重约束而具足。此中“不生怨恨”指五种烦恼不起之意。
Sabbavārivāritoti vāritasabbaudako, paṭikkhittasabbasītodakoti attho. So hi sītodake sattasaññī hoti, tasmā na taṃ valañjeti. Atha vā sabbavārivāritoti sabbena pāpavāraṇena vāritapāpo. Sabbavāriyuttoti sabbena pāpavāraṇena yutto. Sabbavāridhutoti sabbena pāpavāraṇena dhutapāpo. Sabbavāriphuṭoti sabbena pāpavāraṇena phuṭo. Khuddake pāṇe saṅghātaṃ āpādetīti khuddake pāṇe vadhaṃ āpādeti. So kira ekindriyaṃ pāṇaṃ duvindriyaṃ pāṇanti paññapeti. Sukkhadaṇḍaka-purāṇapaṇṇasakkhara-kathalānipi pāṇoteva paññapeti. Tattha khuddakaṃ udakabindu khuddako pāṇo, mahantaṃ mahantoti saññī hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Kismiṃ paññapetīti kattha katarasmiṃ koṭṭhāse paññapeti. Manodaṇḍasminti manodaṇḍakoṭṭhāse, bhanteti. Ayaṃ pana upāsako bhaṇantova sayampi sallakkhesi – ‘‘amhākaṃ mahānigaṇṭho ‘asañcetanikaṃ kammaṃ appasāvajjaṃ, sañcetanikaṃ mahāsāvajja’nti paññapetvā cetanaṃ manodaṇḍoti paññapeti, aniyyānikā etassa kathā, bhagavatova niyyānikā’’ti.
所谓完全围绕者，谓被水严密环绕；所谓完全寒冷水环绕者，谓被全部寒冷之水环绕。因对此寒冷水感触冷觉，故不埋没。又所谓完全围绕者，是指全部恶行之遮蔽所包围之意。所谓具足所有恶业障蔽者，是指被全部恶业所约束。所谓被完全恶业清除者，是指已除尽全部恶业。所谓被全部恶业穿透者，是指被所有恶业所击穿。少少的生命聚集相杀称为“少小的生命之损害”，此谓少小生命之杀戮。此谓一种感官生命者为一感官，二感官之生命为两感官生命。比如昔时“手杖于旧的三十五字”，亦称为生命。此中“小”谓如水珠，“小生命”谓如水珠生命，“大”谓大者。此义当寻求依凭。谓何处感知？于何种类别中感知？所谓“心杖者”，谓于“心杖类别”中感知，谓之“感知”。此处一在家人说若如是，我亦作证：“我等的大众认知‘无意业、非恶业、意业甚大’诸义，谓之‘心杖’位解，若非具缘者，是世尊正确约束之法者。”
§64
64.Iddhāti samiddhā. Phītāti atisamiddhā sabbapāliphullā viya. Ākiṇṇamanussāti janasamākulā. Pāṇāti hatthiassādayo tiracchānagatā ceva itthipurisadārakādayo manussajātikā ca. Ekaṃ maṃsakhalanti ekaṃ maṃsarāsiṃ. Puñjanti tasseva vevacanaṃ. Iddhimāti ānubhāvasampanno. Cetovasippattoti citte vasībhāvappatto. Bhasmaṃkarissāmīti chārikaṃ karissāmi. Kiñhi sobhati ekā chavā nāḷandāti idampi bhaṇanto so gahapati – ‘‘kāyapayogena paññāsampi manussā ekaṃ nāḷandaṃ ekaṃ maṃsakhalaṃ kātuṃ na sakkonti, iddhimā pana eko ekeneva manopadosena bhasmaṃ kātuṃ samattho. Amhākaṃ mahānigaṇṭhassa kathā aniyyānikā, bhagavatova kathā niyyānikā’’ti sallakkhesi.
64. 巧妙者谓大得力者。称其充满如遍满枝叶之盛茂。称人杂乱聚集也。手者指象等爪足，爪足及男女童婴皆属人类。谓一以锋利之物割一以肉块者，众多者称其义。所谓力者谓具能力者。所谓精神力毁坏，是指心神之主宰已得。誓言将烧灰，表明将作焚烧之行。有一高贵民称：“以身之力连五十余人皆难以割一肉块，然有大力者能以一心之力直接烧成灰。此乃我等上述大众所称义，谓其不具约束者，唯世尊所称为具约束。”
§65
65.Araññaṃ araññabhūtanti agāmakaṃ araññameva hutvā araññaṃ jātaṃ. Isīnaṃ manopadosenāti isīnaṃ atthāya katena manopadosena taṃ manopadosaṃ asahamānāhi devatāhi tāni raṭṭhāni vināsitāni. Lokikā pana isayo manaṃ padosetvā vināsayiṃsūti maññanti. Tasmā imasmiṃ lokavāde ṭhatvāva idaṃ vādāropanaṃ katanti veditabbaṃ.
65. 旷野即谓荒野，荒野本即未开拓之野地。谓对修行者起意欲为损害者，谓因其身意不和合，天神毁坏国家者。世俗人则以为国主动其心而败坏国家。故于此世俗说法立足，故断言此议为此。
Tattha daṇḍakīraññādīnaṃ evaṃ araññabhūtabhāvo jānitabbo – sarabhaṅgabodhisattassa tāva parisāya ativepullataṃ gatāya kisavaccho nāma tāpaso mahāsattassa antevāsī vivekavāsaṃ patthayamāno gaṇaṃ pahāya godhāvarītīrato kaliṅgaraṭṭhe daṇḍakīrañño kumbhapuraṃ nāma nagaraṃ upanissāya rājuyyāne vivekamanubrūhayamāno viharati. Tassa senāpati upaṭṭhāko hoti.
在此当知旷野者如砍树地区之形成：如大勇菩萨于众多弟子之中，耕稼者曾两次广植庄稼。苦行者幼童终修居止处，舍群弃居狱城旁，称砍树旷野。称大军统领随侍其侧。
Tadā ca ekā gaṇikā rathaṃ abhiruhitvā pañcamātugāmasataparivārā nagaraṃ upasobhayamānā vicarati. Mahājano tameva olokayamāno parivāretvā vicarati, nagaravīthiyo nappahonti. Rājā vātapānaṃ vivaritvā ṭhito taṃ disvā kā esāti pucchi. Tumhākaṃ nagarasobhinī devāti. So ussūyamāno ‘‘kiṃ etāya sobhati, nagaraṃ sayaṃ sobhissatī’’ti taṃ ṭhānantaraṃ acchindāpesi.
当时有一名车伎女子攀上车辇，随行五乘大象成群包围着游行城中。众多百姓注视着她，包围着她行进，街道上无人敢靠近。国王掀开车盖站立，见此情景便问：“这是谁呢？她是你们城中的佳丽吗？”国王心怀嫉妒，便将她从车上扯下。
Sā tato paṭṭhāya kenaci saddhiṃ santhavaṃ katvā ṭhānantaraṃ pariyesamānā ekadivasaṃ rājuyyānaṃ pavisitvā caṅkamanakoṭiyaṃ ālambanaphalakaṃ nissāya pāsāṇaphalake nisinnaṃ tāpasaṃ disvā cintesi – ‘‘kiliṭṭho vatāyaṃ tāpaso anañjitamaṇḍito, dāṭhikāhi paruḷhāhi mukhaṃ pihitaṃ, massunā uraṃ pihitaṃ, ubho kacchā paruḷhā’’ti. Athassā domanassaṃ uppajji – ‘‘ahaṃ ekena kiccena vicarāmi, ayañca me kāḷakaṇṇī diṭṭho, udakaṃ āharatha, akkhīni dhovissāmī’’ti udakadantakaṭṭhaṃ āharāpetvā dantakaṭṭhaṃ khāditvā tāpasassa sarīre piṇḍaṃ piṇḍaṃ kheḷaṃ pātetvā dantakaṭṭhaṃ jaṭāmatthake khipitvā mukhaṃ vikkhāletvā udakaṃ tāpasassa matthakasmiṃyeva siñcitvā – ‘‘yehi me akkhīhi kāḷakaṇṇī diṭṭho, tāni dhotāni kalipavāhito’’ti nikkhantā.
那女子被扯下后，便找到一些人商议，并在被扯下后的隔日，前往皇宫，倚靠在长晚宫墙石座上，坐着的苦修者端详她，心中思忖：“这位苦修者污秽不净，头上玷污着尘土，嘴唇因树枝伤害而裂开，胸口被泥土遮蔽，裤子破烂不堪。”他因此生起烦恼，便自言自语：‘我要出手做点什么，这位黑眼睛的女子被看见了，快去取水洗眼，我要洗净眼睛。’他取来水瓢，舀水沾湿自己头部，渐渐将脸部弄开净，浇水到眼睛上，说：“这就是我所见的黑眼睛，现在洗干净透明了。”说罢便离开。
Taṃdivasañca rājā satiṃ paṭilabhitvā – ‘‘bho kuhiṃ nagarasobhinī’’ti pucchi. Imasmiṃyeva nagare devāti. Pakatiṭṭhānantaraṃ tassā dethāti ṭhānantaraṃ dāpesi. Sā pubbe sukatakammaṃ nissāya laddhaṃ ṭhānantaraṃ tāpasassa sarīre kheḷapātanena laddhanti saññamakāsi.
一日，国王再获消息，问：“尊者，这女子如今在哪里？”苦修者答：“就在这座城市里。”苦修者送她离开后，再次照料她。因女子以前行善得来，故坐禅苦修之身能得到报告。
Tato katipāhassaccayena rājā purohitassa ṭhānantaraṃ gaṇhi. So nagarasobhiniyā santikaṃ gantvā ‘‘bhagini kinti katvā ṭhānantaraṃ paṭilabhī’’ti pucchi. ‘‘Kiṃ brāhmaṇa aññaṃ kātabbaṃ atthi, rājuyyāne anañjitakāḷakaṇṇī kūṭajaṭilo eko atthi, tassa sarīre kheḷaṃ pātehi, evaṃ ṭhānantaraṃ labhissasī’’ti āha. So ‘‘evaṃ karissāmi bhaginī’’ti tattha gantvā tāya kathitasadisameva sabbaṃ katvā nikkhami. Rājāpi taṃdivasameva satiṃ paṭilabhitvā – ‘‘kuhiṃ, bho, brāhmaṇo’’ti pucchi. Imasmiṃyeva nagare devāti. ‘‘Amhehi anupadhāretvā kataṃ, tadevassa ṭhānantaraṃ dethā’’ti dāpesi. Sopi puññabalena labhitvā ‘‘tāpasassa sarīre kheḷapātanena laddhaṃ me’’ti saññamakāsi.
数日后，国王召见太师。太师经过，问苦修者姐姐：“姐姐，你已找到了苦修者吗？”她答：“婆罗门，这里皇宫里有一位未曾净化黑眼睛的童子，他的身体上有泥土，若用棒击他，就会伤害他。这便是你要找的苦修者。”她说完。太师说：“我会去做。”他即刻前行，按她所说处理一切，再将事宜禀告国王。国王当天得知，问：“婆罗门，这孩子在哪里？”太师答：“就在这座城市里，不要与别人共犯，他便是苦修者，我已交付照料。”太师凭借福德，称：“这苦修者是由坐禅搓揉身体得来的禅者。”
Tato katipāhassaccayena rañño paccanto kupito. Rājā paccantaṃ vūpasamessāmīti caturaṅginiyā senāya nikkhami. Purohito gantvā rañño purato ṭhatvā ‘‘jayatu mahārājā’’ti vatvā – ‘‘tumhe, mahārāja, jayatthāya gacchathā’’ti pucchi. Āma brāhmaṇāti. Evaṃ sante rājuyyāne anañjitakāḷakaṇṇī eko kūṭajaṭilo vasati, tassa sarīre kheḷaṃ pātethāti. Rājā tassa vacanaṃ gahetvā yathā gaṇikāya ca tena ca kataṃ, tatheva sabbaṃ katvā orodhepi āṇāpesi – ‘‘etassa kūṭajaṭilassa sarīre kheḷaṃ pātethā’’ti. Tato orodhāpi orodhapālakāpi tatheva akaṃsu. Atha rājā uyyānadvāre rakkhaṃ ṭhapāpetvā ‘‘raññā saddhiṃ nikkhamantā sabbe tāpasassa sarīre kheḷaṃ apātetvā nikkhamituṃ na labhantī’’ti āṇāpesi. Atha sabbo balakāyo ca seniyo ca teneva niyāmena tāpasassa upari kheḷañca dantakaṭṭhāni ca mukhavikkhālita udakañca pāpayiṃsu, kheḷo ca dantakaṭṭhāni ca sakalasarīraṃ avatthariṃsu.
数日后，国王愤怒地带领四象军队迎击。太师到国王前站立，行礼祝福：“愿大王胜利，陛下请去争胜。”太师说：“是的婆罗门。”于是这位未净化黑眼睛的童子居住在皇宫中，身体上满是泥土。国王采纳太师之言，处理如车伎女子及该童子身上的泥土，城门主管亦如此行。国王在御花园门口安排守卫，吩咐出城时所有人不可将苦修者身体的泥土带出。随后所有士兵与军官按照吩咐，清理苦修者身上的泥土、牙齿和张开的口中，泥土遍布全身。
Senāpati sabbapacchā suṇitvā ‘‘mayhaṃ kira satthāraṃ bhavantaṃ puññakkhettaṃ saggasopānaṃ evaṃ ghaṭṭayiṃsū’’ti usumajātahadayo mukhena assasanto vegena rājuyyānaṃ āgantvā tathā byasanapattaṃ isiṃ disvā kacchaṃ bandhitvā dvīhi hatthehi dantakaṭṭhāni apaviyūhitvā ukkhipitvā nisīdāpetvā udakaṃ āharāpetvā nhāpetvā sabbaosadhehi ceva catujjātigandhehi ca sarīraṃ ubbaṭṭetvā sukhumasāṭakena puñchitvā purato añjaliṃ katvā ṭhito evamāha ‘‘ayuttaṃ, bhante, manussehi kataṃ, etesaṃ kiṃ bhavissatī’’ti. Devatā senāpati tidhā bhinnā, ekaccā ‘‘rājānameva nāsessāmā’’ti vadanti, ekaccā ‘‘saddhiṃ parisāya rājāna’’nti, ekaccā ‘‘rañño vijitaṃ sabbaṃ nāsessāmā’’ti. Idaṃ vatvā pana tāpaso appamattakampi kopaṃ akatvā lokassa santiupāyameva ācikkhanto āha ‘‘aparādho nāma hoti, accayaṃ pana desetuṃ jānantassa pākatikameva hotī’’ti.
总督听闻此事，感叹说：“我们这位导师是善业之田、通往天道的阶梯。”带着雨天降生的慈心匆匆前往皇宫，看到苦修者被捆绑，双手被绑，牙齿敞开跳跃，坐下后取水沐浴，用所有药草和四种香料涂抹全身，细心呵护，双手合十站立，恭敬地说：“尊者啊，人们对待您极力不善，您将如何应对？”三位天众大将各持不同意见：有的说“我们应直接杀死国王”，有的说“要和国王及其随从一起除灭”，也有的说“国王既已打败一切敌人，应当除灭他”。苦修者却不动怒，平静地劝诫众生合宜行为，且说：“犯罪确实存在，但只要有了了解，劝导便会生效。”
Senāpati nayaṃ labhitvā rañño santikaṃ gantvā rājānaṃ vanditvā āha – ‘‘tumhehi, mahārāja, nirāparādhe mahiddhike tāpase aparajjhantehi bhāriyaṃ kammaṃ kataṃ, devatā kira tidhā bhinnā evaṃ vadantī’’ti sabbaṃ ārocetvā – ‘‘khamāpite kira, mahārāja, pākatikaṃ hoti, raṭṭhaṃ mā nāsetha, tāpasaṃ khamāpethā’’ti āha. Rājā attani dosaṃ kataṃ disvāpi evaṃ vadati ‘‘na taṃ khamāpessāmī’’ti. Senāpati yāvatatiyaṃ yācitvā anicchantamāha – ‘‘ahaṃ, mahārāja, tāpasassa balaṃ jānāmi, na so abhūtavādī, nāpi kupito, sattānuddayena pana evamāha khamāpetha naṃ mahārājā’’ti. Na khamāpemīti. Tena hi senāpatiṭṭhānaṃ aññassa detha, ahaṃ tumhākaṃ āṇāpavattiṭṭhāne na vasissāmīti. Tvaṃ yenakāmaṃ gaccha, ahaṃ mayhaṃ senāpatiṃ labhissāmīti. Tato senāpati tāpasassa santikaṃ āgantvā vanditvā ‘‘kathaṃ paṭipajjāmi, bhante’’ti āha. Senāpati ye te vacanaṃ suṇanti, sabbe saparikkhāre sadhane sadvipadacatuppade gahetvā sattadivasabbhantare bahi rajjasīmaṃ gaccha, devatā ativiya kupitā dhuvaṃ raṭṭhampi araṭṭhaṃ karissantīti. Senāpati tathā akāsi.
将军得令，前往王侧，礼敬国王后说：“尊敬的大王，您以无过失的伟大苦行者身份，犯了重大重罪，众神三种分裂地如是议论。”言毕，继续告诫曰：“若得赦免，大王，罪过则消除，不除王国，苦行者必获赦免。”国王虽自觉有过，却仍坚决答曰：“我不会原谅此事。”将军三次恳求未果，乃言：“大王，我深知苦行者之力量，他非虚妄言者，也不愤怒，只因众生福报感召，方说请王赦免。”国王仍不肯赦免。于是将军起誓道：“此地我必不住，唯愿随君所欲去，我将得到我的将军职位。”将军遂往苦行者处，礼敬问曰：“尊者，我应如何修行？”将军听闻此言，悉心持戒修行，四足正行，七日之间，离开国境。众神愤怒无比，誓除王国或毁王国。将军亦随之而行。
Rājā gatamattoyeva amittamathanaṃ katvā janapadaṃ vūpasametvā āgamma jayakhandhāvāraṭṭhāne nisīditvā nagaraṃ paṭijaggāpetvā antonagaraṃ pāvisi. Devatā paṭhamaṃyeva udakavuṭṭhiṃ pātayiṃsu. Mahājano attamano ahosi ‘‘kūṭajaṭilaṃ aparaddhakālato paṭṭhāya amhākaṃ rañño vaḍḍhiyeva, amitte nimmathesi, āgatadivaseyeva devo vuṭṭho’’ti. Devatā puna sumanapupphavuṭṭhiṃ pātayiṃsu, mahājano attamanataro ahosi. Devatā puna māsakavuṭṭhiṃ pātayiṃsu. Tato kahāpaṇavuṭṭhiṃ, tato kahāpaṇatthaṃ na nikkhameyyunti maññamānā hatthūpagapādūpagādikatabhaṇḍavuṭṭhiṃ pātesuṃ. Mahājano sattabhūmikapāsāde ṭhitopi otaritvā ābharaṇāni piḷandhanto attamano ahosi. ‘‘Arahati vata kūṭajaṭilake kheḷapātanaṃ, tassa upari kheḷapātitakālato paṭṭhāya amhākaṃ rañño vaḍḍhi jātā, amittamathanaṃ kataṃ, āgatadivaseyeva devo vassi, tato sumanavuṭṭhi māsakavuṭṭhi kahāpaṇavuṭṭhi katabhaṇḍavuṭṭhīti catasso vuṭṭhiyo jātā’’ti attamanavācaṃ nicchāretvā rañño katapāpe samanuñño jāto.
国王迷醉，散发结髻，平息领地，来到胜利之门，坐此处，观察城市情况。众神初次洒水庆贺。百姓快乐，言道：“苦行者虽犯罪，护持我王，抵御敌人，今日神祇亲临。”神又洒甘美花水，百姓更喜。神又洒月光水。及至无价宝水，意欲护持不得，遂洒有象足、手足所致污秽之水。百姓登七层楼，摘落饰物，感到痛苦曰：“苦行者果在苦行中犯下罪恶，从此犯罪以来，护持我王，使敌人平息，今日神祇亲临。甘美月光无价宝污秽水四种水源产生。”此时百姓对王所为不悦。
Tasmiṃ samaye devatā ekatodhāraubhatodhārādīni nānappakārāni āvudhāni mahājanassa upari phalake maṃsaṃ koṭṭayamānā viya pātayiṃsu. Tadanantaraṃ vītaccike vītadhūme kiṃsukapupphavaṇṇe aṅgāre, tadanantaraṃ kūṭāgārappamāṇe pāsāṇe, tadanantaraṃ antomuṭṭhiyaṃ asaṇṭhahanikaṃ sukhumavālikaṃ vassāpayamānā asītihatthubbedhaṃ thalaṃ akaṃsu. Rañño vijitaṭṭhāne kisavacchatāpaso senāpati mātuposakarāmoti tayova manussabhūtā arogā ahesuṃ. Sesānaṃ tasmiṃ kamme asamaṅgībhūtānaṃ tiracchānānaṃ pānīyaṭṭhāne pānīyaṃ nāhosi, tiṇaṭṭhāne tiṇaṃ. Te yena pānīyaṃ yena tiṇanti gacchantā appatteyeva sattame divase bahirajjasīmaṃ pāpuṇiṃsu. Tenāha sarabhaṅgabodhisatto –
此时天众从一处穿越，携诸种兵器与盛肉于盘旋洒落众人民众头上，如同聚集的肉团。继而又洒轻风般色彩如花叶之烟尘。又洒如亭阁大石磐。又洒细微风织成的织物，覆盖三十肘宽场地，遮蔽土地。王在胜地，展现草衣苦行者形象，将军及亲属乃凡人，皆健康无病。其余与此罪业不相应之杂类神禽兽，在水域无水，草地有水。随水与草而动，七日间彼等离开国界。时代诸苦行者如是说：
‘‘Kisañhi vacchaṃ avakiriya daṇḍakī,
“斥逐恶牛，驱离惩罚者，
Ucchinnamūlo sajano saraṭṭho;
断根之人，是贤者，国土守护者；
Kukkuḷanāme nirayamhi paccati,
名为恶犬者，堕于地狱，恶道所归。”
Tassa phuliṅgāni patanti kāye’’ti. (jā. 2.17.70);
『其花朵落于身上』者。如《羯磨经》中所云。
Evaṃ tāva daṇḍakīraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo.
依此，须知该地区为砍荼基林的森林地貌。
Kaliṅgaraṭṭhe pana nāḷikiraraññe rajjaṃ kārayamāne himavati pañcasatatāpasā anitthigandhā ajinajaṭavākacīradharā vanamūlaphalabhakkhā hutvā ciraṃ vītināmetvā loṇambilasevanatthaṃ manussapathaṃ otaritvā anupubbena kaliṅgaraṭṭhe nāḷikirarañño nagaraṃ sampattā. Te jaṭājinavākacīrāni saṇṭhapetvā pabbajitānurūpaṃ upasamasiriṃ dassayamānā nagaraṃ bhikkhāya pavisiṃsu. Manussā anuppanne buddhuppāde tāpasapabbajite disvā pasannā nisajjaṭṭhānaṃ saṃvidhāya hatthato bhikkhābhājanaṃ gahetvā nisīdāpetvā bhikkhaṃ sampādetvā adaṃsu. Tāpasā katabhattakiccā anumodanaṃ akaṃsu. Manussā sutvā pasannacittā ‘‘kuhiṃ bhadantā gacchantī’’ti pucchiṃsu. Yathāphāsukaṭṭhānaṃ, āvusoti. Bhante, alaṃ aññattha gamanena, rājuyyāne vasatha, mayaṃ bhuttapātarāsā āgantvā dhammakathaṃ sossāmāti. Tāpasā adhivāsetvā uyyānaṃ agamaṃsu. Nāgarā bhuttapātarāsā suddhavatthanivatthā ‘‘dhammakathaṃ sossāmā’’ti saṅghā gaṇā gaṇībhūtā uyyānābhimukhā agamaṃsu. Rājā uparipāsāde ṭhito te tathā gacchamāne disvā upaṭṭhākaṃ pucchi ‘‘kiṃ ete bhaṇe nāgarā suddhavatthā suddhuttarāsaṅgā hutvā uyyānābhimukhā gacchanti, kimettha samajjaṃ vā nāṭakaṃ vā atthī’’ti? Natthi deva, ete tāpasānaṃ santike dhammaṃ sotukāmā gacchantīti. Tena hi bhaṇe ahampi gacchissāmi, mayā saddhiṃ gacchantūti. So gantvā tesaṃ ārocesi – ‘‘rājāpi gantukāmo, rājānaṃ parivāretvāva gacchathā’’ti. Nāgarā pakatiyāpi attamanā taṃ sutvā – ‘‘amhākaṃ rājā assaddho appasanno dussīlo, tāpasā dhammikā, te āgamma rājāpi dhammiko bhavissatī’’ti attamanatarā ahesuṃ.
然于迦陵国境内，在竹林中修筑城池，当时寒冷如冰雪，五百度寒热交替，恶臭难闻，未被驯服的野兽及杂乱生长的树枝果实饱食其间，长期荒废，采盐居人亦已绝迹，继而初次为人所通行，遂在迦陵国境内竹林之地繁荣起来。众多杂乱如网织的树根、枝叶聚集成堆，依照出家人之相，示现清净之境，入城为比库。人众闻有佛出世，见此热修道众，欢喜而清净，安排安坐之处，手持乞食器具，供养比库。彼等赞许热修者所作饭食事业。人众听后欢喜心生，问曰：“上师们将往何处？”答曰，“正如衣钵所示，去往阿阇世王宫安住，届时我们将前往乞食，听法说。”热修者依约入园。居民们身穿清净衣服，聚集听法说，僧众集结，朝向园内而至。王居于楼上，见其行至，派侍者问曰：“这些人为何来至？是市集活动还是戏剧表演？”答曰：“不是诸天，此乃热修者近前听法之民众也。”王自语：“我亦愿前往，愿与共行。”遂行，言曰：“诸位行者，请护卫国王前往。”居民听后，心生不安，谓曰：“我等君王不可信，无德且不安稳，但热修者清净法众，若他们来，君王乃将转为法治之主。”
Rājā nikkhamitvā tehi parivārito uyyānaṃ gantvā tāpasehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdi. Tāpasā rājānaṃ disvā parikathāya kusalassekassa tāpasassa ‘‘rañño dhammaṃ kathehī’’ti saññamadaṃsu, so tāpaso parisaṃ oloketvā pañcasu veresu ādīnavaṃ pañcasu ca sīlesu ānisaṃsaṃ kathento –
王出城，被众护送入园，与修行者会合后共坐一处。见王，热修者赞叹善良慧修者，王也欣然接受。彼热修者向众观望，讲说五恶见、五戒之因缘而示现之善：
‘‘Pāṇo na hantabbo, adinnaṃ nādātabbaṃ, kāmesumicchācāro na caritabbo, musā na bhāsitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ, pāṇātipāto nāma nirayasaṃvattaniko hoti tiracchānayonisaṃvattaniko pettivisayasaṃvattaniko, tathā adinnādānādīni. Pāṇātipāto niraye paccitvā manussalokaṃ āgatassa vipākāvasesena appāyukasaṃvattaniko hoti, adinnādānaṃ appabhogasaṃvattanikaṃ, micchācāro bahusapattasaṃvattaniko, musāvādo abhūtabbhakkhānasaṃvattaniko, majjapānaṃ ummattakabhāvasaṃvattanika’’nti –
“不可杀生，不可盗取，不可行邪淫，不可妄语，不可饮酒。”杀生者果报受地狱之苦，亦受诸恶道之苦并转生畜生界；盗取不应，乃为惩罚不乐果报所缠累；邪淫多生多劫难堪苦恼；妄语招致恶口恶事；饮酒则导致狂醉无明之境。”
Pañcasu veresu imaṃ ādīnavaṃ kathesi.
对五恶见众，述此因缘恶果。
Rājā pakatiyāpi assaddho appasanno dussīlo, dussīlassa ca sīlakathā nāma dukkathā, kaṇṇe sūlappavesanaṃ viya hoti. Tasmā so cintesi – ‘‘ahaṃ ‘ete paggaṇhissāmī’ti āgato, ime pana mayhaṃ āgatakālato paṭṭhāya maṃyeva ghaṭṭentā vijjhantā parisamajjhe kathenti, karissāmi nesaṃ kāttabba’’nti. So dhammakathāpariyosāne ‘‘ācariyā sve mayhaṃ gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantetvā agamāsi. So dutiyadivase mahante mahante koḷumbe āharāpetvā gūthassa pūrāpetvā kadalipattehi nesaṃ mukhāni bandhāpetvā tattha tattha ṭhapāpesi, puna bahalamadhukatelanāgabalapicchillādīnaṃ kūṭe pūretvā nisseṇimatthake ṭhapāpesi, tattheva ca mahāmalle baddhakacche hatthehi muggare gāhāpetvā ṭhapetvā āha ‘‘kūṭatāpasā ativiya maṃ viheṭhayiṃsu, tesaṃ pāsādato otaraṇakāle kūṭehi picchillaṃ sopānamatthake vissajjetvā sīse muggarehi pothetvā gale gahetvā sopāne khipathā’’ti. Sopānapādamūle pana caṇḍe kukkure bandhāpesi.
国王与妇人交往时，不信任、不满意，品行恶劣。品德恶劣者，其品行之名谓之恶语，如刺入耳中的钉子。于是他思惟：‘我已到来为“这些接受者”，但这些人在我到来之时，却背弃我、陷害我、争执我、诽谤我。他们之间劝说，我不该助他们行此事。’他在教法讲解结束时，约请教导者到我家中收受比库，随即离去。第二日，他取来了许多盛器，用陶罐填充池塘，密封口盖，分别置于各处。他又用蜂蜜、黄蜂、蝎子、蛇和蚂蚁填满屋角，并于大池液罐上，用绳结和木杖绑紧，安置好，告诫说：‘屋角的热度极大，曾多次责备我。等到释放时，将罐口的盖子当作楼梯的踏板，架在头顶的木杖上，扛在脖子上，当作阶梯抬起。’在阶梯脚底绑上猛犬。
Tāpasāpi ‘‘sve rājagehe bhuñjissāmā’’ti aññamaññaṃ ovadiṃsu – ‘‘mārisā rājagehaṃ nāma sāsaṅkaṃ sappaṭibhayaṃ, pabbajitehi nāma chadvārārammaṇe saññatehi bhavitabbaṃ, diṭṭhadiṭṭhe ārammaṇe nimittaṃ na gahetabbaṃ, cakkhudvāre saṃvaro paccupaṭṭhapetabbo’’ti.
热者们彼此告诫说：“我们将在王宫里用餐。王宫称作沉重、令人恐惧的牢笼，不应为出家人所有，应当保持六戒持守，应当远离明目所及的牢笼内的象征，不可入眼门，必须严守禁戒。”
Punadivase bhikkhācāravelaṃ sallakkhetvā vākacīraṃ nivāsetvā ajinacammaṃ ekaṃsagataṃ katvā jaṭākalāpaṃ saṇṭhapetvā bhikkhābhājanaṃ gahetvā paṭipāṭiyā rājanivesanaṃ abhiruḷhā. Rājā āruḷhabhāvaṃ ñatvā gūthakoḷumbamukhato kadalipattaṃ nīharāpesi. Duggandho tāpasānaṃ nāsapuṭaṃ paharitvā matthaluṅgapātanākārapatto ahosi. Mahātāpaso rājānaṃ olokesi. Rājā – ‘‘ettha bhonto yāvadatthaṃ bhuñjantu ceva harantu ca, tumhākametaṃ anucchavikaṃ, hiyyo ahaṃ tumhe paggaṇhissāmīti āgato, tumhe pana maṃyeva ghaṭṭento vijjhantā parisamajjhe kathayittha , tumhākamidaṃ anucchavikaṃ, bhuñjathā’’ti mahātāpasassa uluṅkena gūthaṃ upanāmesi. Mahātāpaso dhī dhīti vadanto paṭinivatti. ‘‘Ettakeneva gacchissatha tumhe’’ti sopāne kūṭehi picchillaṃ vissajjāpetvā mallānaṃ saññamadāsi. Mallā muggarehi sīsāni pothetvā gīvāya gahetvā sopāne khipiṃsu, ekopi sopāne patiṭṭhātuṃ nāsakkhi , pavaṭṭamānā sopānapādamūlaṃyeva pāpuṇiṃsu. Sampatte sampatte caṇḍakukkurā paṭapaṭāti luñcamānā khādiṃsu. Yopi nesaṃ uṭṭhahitvā palāyati, sopi āvāṭe patati, tatrāpi naṃ kukkurā anubandhitvā khādantiyeva. Iti nesaṃ kukkurā aṭṭhisaṅkhalikameva avasesayiṃsu. Evaṃ so rājā tapasampanne pañcasate tāpase ekadivaseneva jīvitā voropesi.
次日，持戒时间已足，关闭出门处，投入腊肉至一角，整齐堆积，取来乞食。依次进出宫殿。国王见到激烈的动静后，从池塘边掀起盖子。恶臭袭鼻，鼻孔被侵，形色灰暗。伟大的热者察看国王。国王说：“贵人们尽情吃喝并拿取，这是你们的共享之物。昨我来称你们为接受者，但你们在我眼中却彼此陷害争论，说这是你们的共享之物，你们可享用。”他用木棍击打池塘。伟大热者劝诫说：“就这样去做吧。”释放阶梯上的盖子，给猛犬以训服。猛犬拔掉木棍上的头骨，扛入咽喉，跳上阶梯。甚至一个阶梯都不能站稳，滚落阶梯脚底。猛犬攻击、撕咬，不放过，攻击者上升。狗群最终变成八条铁链。如此，这位国王与五百名热者，在短短一天内断绝了生命。
Athassa raṭṭhe devatā purimanayeneva puna navavuṭṭhiyo pātesuṃ. Tassa rajjaṃ saṭṭhiyojanubbedhena vālikathalena avacchādiyittha. Tenāha sarabhaṅgo bodhisatto –
当时，国土上的天神如守护人般，再次降临，人间城墙长达六十由旬，被藤蔓覆盖。时有狮子菩萨说道——
‘‘Yo saññate pabbajite avañcayi,
‘彼受戒出家人，
Dhammaṃ bhaṇante samaṇe adūsake;
对声闻说法，却是污秽的。’
Taṃ nāḷikeraṃ sunakhā parattha,
那一根竹子和瓜果成熟后，
Saṅgamma khādanti viphandamāna’’nti. (jā. 2.17.71);
聚集而来，边吃边争斗。
Evaṃ kāliṅgāraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo.
由此可知，应该辨别咖林伽森林已成为荒野的状态。
Atīte pana bārāṇasinagare diṭṭhamaṅgalikā nāma cattālīsakoṭivibhavassa seṭṭhino ekā dhītā ahosi dassanīyā pāsādikā. Sā rūpabhogakulasampattisampannatāya bahūnaṃ patthanīyā ahosi. Yo panassā vāreyyatthāya pahiṇāti, taṃ taṃ disvānassa jātiyaṃ vā hatthapādādīsu vā yattha katthaci dosaṃ āropetvā ‘‘ko esa dujjāto dussaṇṭhito’’tiādīni vatvā – ‘‘nīharatha na’’nti nīharāpetvā ‘‘evarūpampi nāma addasaṃ, udakaṃ āharatha, akkhīni dhovissāmī’’ti akkhīni dhovati. Tassā diṭṭhaṃ diṭṭhaṃ vippakāraṃ pāpetvā nīharāpetīti diṭṭhamaṅgalikā tveva saṅkhā udapādi, mūlanāmaṃ antaradhāyi.
过去，在巴拉那城中，有一位名叫见福女的女子，是拥有四千亿财富的顶级富豪之家之女，容貌端庄可亲。她因其美貌和家世而广受众人倾慕。凡前来向她求爱的男子，无论看见她之处，或是在其手足身体任何地方，猜测并加以责难，诋毁说‘这是谁之恶生，丑陋难看’等言，便把他们赶走。她亦劝他们说：‘请回去吧。’她送走他们后说：‘我也见过这样的人，快取水来，我来洗眼睛’。于是洗去了眼睛中所见之不善的变化和疾病。见福女由此事引发了纷争，根源名号因此失传埋没。
Sā ekadivasaṃ gaṅgāya udakakīḷaṃ kīḷissāmīti titthaṃ sajjāpetvā pahūtaṃ khādanīyabhojanīyaṃ sakaṭesu pūrāpetvā bahūni gandhamālādīni ādāya paṭicchannayānaṃ āruyha ñātigaṇaparivutā gehamhā nikkhami. Tena ca samayena mahāpuriso caṇḍālayoniyaṃ nibbatto bahinagare cammagehe vasati, mātaṅgotvevassa nāmaṃ ahosi. So soḷasavassuddesiko hutvā kenacideva karaṇīyena antonagaraṃ pavisitukāmo ekaṃ nīlapilotikaṃ nivāsetvā ekaṃ hatthe bandhitvā ekena hatthena pacchiṃ, ekena ghaṇḍaṃ gahetvā ‘‘ussaratha ayyā, caṇḍāloha’’nti jānāpanatthaṃ taṃ vādento nīcacittaṃ paccupaṭṭhapetvā diṭṭhadiṭṭhe manusse namassamāno nagaraṃ pavisitvā mahāpathaṃ paṭipajji.
有一天，她准备到恒河戏水，事先作好准备，在车中装满了丰富的食物和各种香花，然后带领亲戚众人，离开住所。当时，有一位身世卑微的伟人，住在巴里那城的鳏寡街名叫犍陀，年约十六岁。有意进入城区，便设了一间蓝色帐篷，绑起一只手，用一只手执一支棍棒，说：“快来吧姑娘，我是恶鬼”，以此威吓迎合他的女子。他带着卑劣的心思，跪拜人群后进城，沿着大道而行。
Diṭṭhamaṅgalikā ghaṇḍasaddaṃ sutvā sāṇiantarena olokentī dūratova taṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘kimeta’’nti pucchi. Mātaṅgo ayyeti. ‘‘Kiṃ vata, bho, akusalaṃ akaramha, kassāyaṃ nissando, vināso nu kho me paccupaṭṭhito, maṅgalakiccena nāma gacchamānā caṇḍālaṃ addasa’’nti sarīraṃ kampetvā jigucchamānā kheḷaṃ pātetvā dhātiyo āha – ‘‘vegena udakaṃ āharatha, caṇḍālo diṭṭho, akkhīni ceva nāma gahitamukhañca dhovissāmī’’ti dhovitvā rathaṃ nivattāpetvā sabbapaṭiyādānaṃ gehaṃ pesetvā pāsādaṃ abhiruhi. Surāsoṇḍādayo ceva tassā upaṭṭhākamanussā ca ‘‘kuhiṃ, bho diṭṭhamaṅgalikā, imāyapi velāya nāgacchatī’’ti pucchantā taṃ pavattiṃ sutvā – ‘‘mahantaṃ vata, bho, surāmaṃsagandhamālādisakkāraṃ caṇḍālaṃ nissāya anubhavituṃ na labhimha, gaṇhatha caṇḍāla’’nti gataṭṭhānaṃ gavesitvā nirāparādhaṃ mātaṅgapaṇḍitaṃ tajjitvā – ‘‘are mātaṅga taṃ nissāya idañcidañca sakkāraṃ anubhavituṃ na labhimhā’’ti kesesu gahetvā bhūmiyaṃ pātetvā jāṇukapparapāsāṇādīhi koṭṭetvā matoti saññāya pāde gahetvā kaḍḍhantā saṅkārakūṭe chaḍḍesuṃ.
见福女听见杖击声，用短杖随意探视，看见他远远走来，问说：“这是什么？”那人答：“我是犍陀。”她说：“哎呀，师兄，做了恶事，没有依靠，如今我的覆灭就将降临，因为正行善事的我遇见了恶鬼。”说罢，浑身颤抖，感到恶心，跌倒在地，说：“快取水来，恶鬼已现，我要洗眼睛和口。”洗净后，驾车回家，安置好所有行李，登上楼阁。其侍从如苏焰塔等人见此，便问说：“见福女，这时候你为何外出？”她回答说：“哎呀，师兄，因为恶鬼所害，我无法享受美酒与鲜花的供养，遇此恶鬼之故，故外出求安。”她下决心寻找恶鬼，查明其无辜，打败了犍陀恶人。然后她说：“犍陀啊，你不配享受这些供养”，于是拖着头发，把他扔到地上，用坚硬的石块猛击双脚，砸到怒气满盈的犍陀鬼族之巅峰，将其击退。
Mahāpuriso saññaṃ paṭilabhitvā hatthapāde parāmasitvā – ‘‘idaṃ dukkhaṃ kaṃ nissāya uppanna’’nti cintento – ‘‘na aññaṃ kañci, diṭṭhamaṅgalikaṃ nissāya uppanna’’nti ñatvā ‘‘sacāhaṃ puriso, pādesu naṃ nipātessāmī’’ti cintetvā vedhamāno diṭṭhamaṅgalikāya kuladvāraṃ gantvā – ‘‘diṭṭhamaṅgalikaṃ labhanto vuṭṭhahissāmi, alabhantassa ettheva maraṇa’’nti gehaṅgaṇe nipajji. Tena ca samayena jambudīpe ayaṃ dhammatā hoti – yassa caṇḍālo kujjhitvā gabbhadvāre nipanno marati, ye ca tasmiṃ gabbhe vasanti, sabbe caṇḍālā honti. Gehamajjhamhi mate sabbe gehavāsino, dvāramhi mate ubhato anantaragehavāsikā, aṅgaṇamhi mate ito satta ito sattāti cuddasagehavāsino sabbe caṇḍālā hontīti. Bodhisatto pana aṅgaṇe nipajji.
伟人获得了认识后，搁置了手脚，反复思虑：“这痛苦究竟依赖什么而生？”又思维：“没有任何他物依赖，乃由见到吉祥相而生。”知晓此理后，心念：“既然如此，我这人，要让它降落于足上。”于是踯躅不前，来到看到吉祥相的家门口，思惟：“获得吉祥相者，我将觉醒；未得到者，就于此处灭亡。”随即潜伏于宅院院落。此时，在蔽荫洲流传这样一种法则：被贱民驱赶，伏于孕门而死者，便成为贱民；那腹中之胎，所有住于其中者，全是贱民。家内亡者是所有住户，门内亡者是门厅两侧的邻居，院中亡者由此七人至彼七人，十四户居民，全是贱民。菩萨则潜伏于院内。
Seṭṭhissa ārocesuṃ – ‘‘mātaṅgo te sāmi gehaṅgaṇe patito’’ti gacchatha bhaṇe, kiṃ kāraṇāti vatvā ekamāsakaṃ datvā uṭṭhāpethāti. Te gantvā ‘‘imaṃ kira māsakaṃ gahetvā uṭṭhahā’’ti vadiṃsu. So – ‘‘nāhaṃ māsakatthāya nipanno, diṭṭhamaṅgalikāya svāhaṃ nipanno’’ti āha. Diṭṭhamaṅgalikāya ko dosoti? Kiṃ tassā dosaṃ na passatha, niraparādho ahaṃ tassā manussehi byasanaṃ pāpito, taṃ labhantova vuṭṭhahissāmi, alabhanto na vuṭṭhahissāmīti.
主人听说后说：“母象，你的主人跌倒在院落里。”他于是去问：“何因如此？”答曰：“一个月的供养金给了他，请将他扶起。”他们前往，对他说：“你拿着这一个月的供养金起来吧。”他答：“我不是因供养金而倒下，而是因见到吉祥相，亲自坠倒的。”问：“见到吉祥相有何错？你为何不见到错误？我并无过错，但我乃众生之坏因，得到了便觉醒，未得便不觉醒。”
Te gantvā seṭṭhissa ārocesuṃ. Seṭṭhi dhītu dosaṃ ñatvā ‘‘gacchatha, ekaṃ kahāpaṇaṃ dethā’’ti peseti. So ‘‘na icchāmi kahāpaṇaṃ, tameva icchāmī’’ti āha. Taṃ sutvā seṭṭhi ca seṭṭhibhariyā ca – ‘‘ekāyeva no piyadhītā, paveṇiyā ghaṭako añño dārakopi natthī’’ti saṃvegappattā – ‘‘gacchatha tātā, koci amhākaṃ asahanako etaṃ jīvitāpi voropeyya, etasmiñhi mate sabbe mayaṃ naṭṭhā homa, ārakkhamassa gaṇhathā’’ti parivāretvā ārakkhaṃ saṃvidhāya yāguṃ pesayiṃsu, bhattaṃ dhanaṃ pesayiṃsu, evaṃ so sabbaṃ paṭikkhipi. Evaṃ eko divaso gato; dve, tayo, cattāro, pañca divasā gatā.
他们前往告诉主人，主人知其过错说：“去吧，给他一份供养。”他答：“我不愿接受供养，我只愿意要那个。”听闻此言，主人及主人妻充满悲痛，说：“只有我们最爱的儿子，爱妻，家中唯一的男子，别的儿子都没有。”愤起之下说：“去吧，亲郎，要是有人迫害我们，连生活也要被剥夺，我们无处可去了，你去保护吧。”于是安排护卫，送饭财，一切布施他。就这样，度过了一天、两天、三天、四天、五天。
Tato sattasattagehavāsikā uṭṭhāya – ‘‘na sakkoma mayaṃ tumhe nissāya caṇḍālā bhavituṃ, amhe mā nāsetha, tumhākaṃ dārikaṃ datvā etaṃ uṭṭhāpethā’’ti āhaṃsu. Te satampi sahassampi satasahassampi pahiṇiṃsu, so paṭikkhipateva. Evaṃ cha divasā gatā. Sattame divase ubhato cuddasagehavāsikā sannipatitvā – ‘‘na mayaṃ caṇḍālā bhavituṃ sakkoma, tumhākaṃ akāmakānampi mayaṃ etassa dārikaṃ dassāmā’’ti āhaṃsu.
然后十四户的邻居都起来说：“我们不能依赖于贱民，请不要赶走他，我们给你们的姑娘，让你们扶起他。”他们对给出的姑娘人数，从一千到一万，均放弃了。又过了六天。第七天，两旁的十四户邻居聚集说：“我们不能成为贱民，给你们不喜欢的人，我们也要给他的姑娘看。”
Mātāpitaro sokasallasamappitā visaññī hutvā sayane nipatiṃsu. Ubhato cuddasagehavāsino pāsādaṃ āruyha supupphitakiṃsukasākhaṃ ucchindantā viya tassā sabbābharaṇāni omuñcitvā nakhehi sīmantaṃ katvā kese bandhitvā nīlasāṭakaṃ nivāsāpetvā hatthe nīlapilotikakhaṇḍaṃ veṭhetvā kaṇṇesu tipupaṭṭake piḷandhāpetvā tālapaṇṇapacchiṃ datvā pāsādato otārāpetvā dvīsu bāhāsu gahetvā – ‘‘tava sāmikaṃ gahetvā yāhī’’ti mahāpurisassa adaṃsu.
父母因悲痛致病卧床。十四户邻居登上楼阁，割断盛开的琴花枝条，舍弃所有珠宝首饰，用指甲刻划额头，束发戴上青色袈裟，挂着蓝色织带包裹手，贴着耳饰，捧着棕榈叶背面，离开楼阁，扶着两臂，说：“请带走你的主人吧。”
Nīluppalampi atibhāroti anukkhittapubbā sukhumāladārikā ‘‘uṭṭhāhi sāmi, gacchāmā’’ti āha. Bodhisatto nipannakova āha ‘‘nāhaṃ uṭṭhahāmī’’ti. Atha kinti vadāmīti. ‘‘Uṭṭhehi ayya mātaṅgā’’ti evaṃ maṃ vadāhīti. Sā tathā avoca. Na tuyhaṃ manussā uṭṭhānasamatthaṃ maṃ akaṃsu, bāhāya maṃ gahetvā uṭṭhāpehīti. Sā tathā akāsi. Bodhisatto uṭṭhahanto viya parivaṭṭetvā bhūmiyaṃ patitvā – ‘‘nāsitaṃ, bho, diṭṭhamaṅgalikāya paṭhamaṃ manussehi koṭṭāpetvā, idāni sayaṃ koṭṭetī’’ti viravittha. Sā kiṃ karomi ayyāti? Dvīhi hatthehi gahetvā uṭṭhāpehīti. Sā tathā uṭṭhāpetvā nisīdāpetvā gacchāma sāmīti. Gacchā nāma araññe honti, mayaṃ manussā, atikoṭṭitomhi tuyhaṃ manussehi, na sakkomi padasā gantuṃ, piṭṭhiyā maṃ nehīti. Sā onamitvā piṭṭhiṃ adāsi. Bodhisatto abhiruhi. Kuhiṃ nemi sāmīti? Bahinagaraṃ nehīti. Sā pācīnadvāraṃ gantvā – ‘‘idha te sāmi vasanaṭṭhāna’’nti pucchi. Kataraṭṭhānaṃ etanti? Pācīnadvāraṃ sāmīti. Pācīnadvāre caṇḍālaputtā vasituṃ na labhantīti attano vasanaṭṭhānaṃ anācikkhitvāva sabbadvārāni āhiṇḍāpesi. Kasmā? Bhavaggapattamassā mānaṃ pātessāmīti. Mahājano ukkuṭṭhimakāsi – ‘‘ṭhapetvā tumhādisaṃ añño etissā mānaṃ bhedako natthī’’ti.
年轻貌美的姑娘感到负担过重，柔弱地说：“起来吧，主人，我们去吧。”菩萨好像倒下去一般说：“我不起来。”问：“为何如此？”答：“起来吧，大母象，我如此告诉你。”姑娘说：“你不能独自起身，我帮你扶着起来。”她辅佐着他站起，转身落地，菩萨说：“不可，这乃因见到吉祥相，人间初次聚敛，现在我自己来聚敛吧。”他说：“我该怎么办呢？”双手扶着被扶起。她扶着他坐下，说：“我们一起去吧。”他们前往林中，因为我们是人，在人群中你不能与人同行，背后不放我，她推我一把，背部被撞。姑娘叹息，递给他背部。菩萨攀登，不知往何处去，姑娘不带他进城，从南门入口问：“这是你的居所吗？”他说：“南门入口。”他知道这里贱民子不被接纳，便破坏所有的出入口。为何？因害怕他们会生起骄傲，众人劝他说：“这样放置你们的东西，别人无法破坏你的傲慢。”
Sā pacchimadvāraṃ patvā ‘‘idha te sāmi vasanaṭṭhāna’’nti pucchi. Kataraṭṭhānaṃ etanti? Pacchimadvāraṃ sāmīti. Iminā dvārena nikkhamitvā cammagehaṃ olokentī gacchāti. Sā tattha gantvā āha ‘‘idaṃ cammagehaṃ tumhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sāmī’’ti? Āmāti piṭṭhito otaritvā cammagehaṃ pāvisi.
她走到西门处，问道：“这里是主人的居所吗？”问这是什么地方。答曰：“这是西门。”于是她从这门出发，朝宿舍所在处张望着走去。到了那里，她说：“这宿舍是你们的住所吗，主人？”答曰：“是的。”她从背后绕过去，进入宿舍。
Tattha sattaṭṭhadivase vasanto sabbaññutagavesanadhīro ettakesu divasesu na ca jātisambhedamakāsi. ‘‘Mahākulassa dhītā sace maṃ nissāya mahantaṃ yasaṃ na pāpuṇāti, na camhāhaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ antevāsiko. Etissā pādadhovanaudakena sakalajambudīpe rājūnaṃ abhisekakiccaṃ karissāmī’’ti cintetvā puna cintesi – ‘‘agāramajjhevasanto na sakkhissāmi, pabbajitvā pana sakkhissāmī’’ti. Cintetvā taṃ āmantesi – ‘‘diṭṭhamaṅgalike mayaṃ pubbe ekacarā kammaṃ katvāpi akatvāpi sakkā jīvituṃ, idāni pana dārabharaṇaṃ paṭipannamha, kammaṃ akatvā na sakkā jīvituṃ, tvaṃ yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva mā ukkaṇṭhitthā’’ti araññaṃ pavisitvā susānādīsu nantakāni saṅkaḍḍhitvā nivāsanapārupanaṃ katvā samaṇapabbajjaṃ pabbajitvā ekacaro laddhakāyaviveko kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo pañca abhiññāyo ca nibbattetvā ‘‘idāni sakkā diṭṭhamaṅgalikāya avassayena mayā bhavitu’’nti bārāṇasiabhimukho gantvā cīvaraṃ pārupitvā bhikkhaṃ caramāno diṭṭhamaṅgalikāya gehābhimukho agamāsi.
那人在此居住了七十多天，通晓各种知识且精通调查研究，在这许多日子里没有生出种种差别的念头。他心想：“倘若这大家庭的女儿依靠我而得不到巨大声誉，我也不愿意长住人间，此乃四十二位佛陀的之后裔。凭借此圣池之水，我将在整个南赡部洲为诸王王者主持加冕仪式。”继而又思量：“住在家中我不能成功，但出家则能。”想了许久，便这样对朋友说：“从前我们一起同行，无论业报已作未作都能生存。如今我已步入娶妻立室之年，若不力行慈善业，则难以长存。你在我到来之前，务必不要心生不耐烦。”便入深林，砍除臭秽树木，清理洞穴，修饰住所，出家成为沙门。独自行走，作遍具相加行，修行八种禅定，证得五种神通，到达涅槃之境。随后面向巴罗那西城，披缁袈裟，以比库身份过着修行生活，前往住所。
Sā taṃ dvāre ṭhitaṃ disvā asañjānantī – ‘‘aticchatha, bhante, caṇḍālānaṃ vasanaṭṭhānameta’’nti āha. Bodhisatto tattheva aṭṭhāsi. Sā punappunaṃ olokentī sañjānitvā hatthehi uraṃ paharitvā viravamānā pādamūle patitvā āha – ‘‘yadi te sāmi edisaṃ cittaṃ atthi, kasmā maṃ mahatā yasā parihāpetvā anāthaṃ akāsī’’ti. Nānappakāraṃ paridevaṃ paridevitvā akkhīni puñchamānā uṭṭhāya bhikkhābhājanaṃ gahetvā antogehe nisīdāpetvā bhikkhaṃ adāsi. Mahāpuriso bhattakiccaṃ katvā āha – ‘‘diṭṭhamaṅgalike mā soci mā paridevi, ahaṃ tuyhaṃ pādadhovanaudakena sakalajambudīpe rājūnaṃ abhisekakiccaṃ kāretuṃ samattho, tvaṃ pana ekaṃ mama vacanaṃ karohi, nagaraṃ pavisitvā ‘na mayhaṃ sāmiko caṇḍālo, mahābrahmā mayhaṃ sāmiko’ti ugghosayamānā sakalanagaraṃ carāhī’’ti.
她见那人站在门口，带着惊疑之色说道：“尊者啊，此处居所乃贱民所在。”菩萨即在那里止步。她反复观看，警觉起来，用手拍打胸膛，奋勇直立，却又跌倒在地，说：“尊者，若你此处心念坚定，为什么要抛弃我，使我孤零无依？”怀着种种悲恸，泪流满面地起身，拿取施饭，坐到内室，把饭菜送上去。那伟大者用餐后，说道：“请勿忧愁，不要悲伤。我有能力用脚下圣池的法力，在整个南赡部洲为诸王主宰加冕。你只需答应我一事：进入城中时，当高声宣告‘我不是贱民，伟大梵王是我的主’。”
Evaṃ vutte diṭṭhamaṅgalikā – ‘‘pakatiyāpi ahaṃ sāmi mukhadoseneva byasanaṃ pattā, na sakkhissāmevaṃ vattu’’nti āha. Bodhisatto – ‘‘kiṃ pana tayā mayhaṃ agāre vasantassa alikavacanaṃ sutapubbaṃ, ahaṃ tadāpi alikaṃ na bhaṇāmi, idāni pabbajito kiṃ vakkhāmi, saccavādī puriso nāmāha’’nti vatvā – ‘‘ajja pakkhassa aṭṭhamī, tvaṃ ‘ito sattāhassaccayena uposathadivase mayhaṃ sāmiko mahābrahmā candamaṇḍalaṃ bhinditvā mama santikaṃ āgamissatī’ti sakalanagare ugghosehī’’ti vatvā pakkāmi.
她如是听闻，立刻喜悦并起身，傍晚时分进入城中宣告。人们手牵手相互拥抱，说：“看啊，我们的女儿地狱贱民之子，竟然为伟大梵王所拜。”欢乐嬉戏。不久，又同一时间她傍晚进入城中，宣告：“现在是六天五夜又四天三天两天一天时，伟大梵王已经打破月轮，降临到我这里了。”
Sā saddahitvā haṭṭhatuṭṭhā sūrā hutvā sāyaṃpātaṃ nagaraṃ pavisitvā tathā ugghosesi. Manussā pāṇinā pāṇiṃ paharantā – ‘‘passatha, amhākaṃ diṭṭhamaṅgalikā caṇḍālaputtaṃ mahābrahmānaṃ karotī’’ti hasantā keḷiṃ karonti. Sā punadivasepi tatheva sāyaṃpātaṃ pavisitvā – ‘‘idāni chāhaccayena, pañcāha-catūha-tīha-dvīha-ekāhaccayena mayhaṃ sāmiko mahābrahmā candamaṇḍalaṃ bhinditvā mama santikaṃ āgamissatī’’ti ugghosesi.
婆罗门们思维说：“这名女儿狂妄自大，发此言语，什么时候才会停止呢？我们应当赶走这个女儿，驱逐她出居所。”于是他们围住住所四周，筑起篱笆。她在持斋日也象往常一样进入城中，说：“今天我的主人将会到来。”婆罗门们念想：“此人不会远离，今天伟大梵王必定来临，便整理住所，挂上绿松石花环，摆好花香香料，把席子铺设在凉亭之上。就在他们守候之时，太阳下山了。
Brāhmaṇā cintayiṃsu – ‘‘ayaṃ diṭṭhamaṅgalikā atisūrā hutvā katheti, kadāci evaṃ siyā, etha mayaṃ diṭṭhamaṅgalikāya vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggāmā’’ti cammagehassa bāhirabhāgaṃ samantā tacchāpetvā vālikaṃ okiriṃsu. Sāpi uposathadivase pātova nagaraṃ pavisitvā ‘‘ajja mayhaṃ sāmiko āgamissatī’’ti ugghosesi. Brāhmaṇā cintayiṃsu – ‘‘ayaṃ bho na dūraṃ apadissati, ajja kira mahābrahmā āgamissati, vasanaṭṭhānaṃ saṃvidahāmā’’ti cammagehaṃ samajjāpetvā haritūpalittaṃ ahatavatthehi parikkhipitvā mahārahaṃ pallaṅkaṃ attharitvā upari celavitānaṃ bandhitvā gandhamāladāmāni osārayiṃsu. Tesaṃ paṭijaggantānaṃyeva sūriyo atthaṃ gato.
婆罗门们思索道：“此地善见之人虽已极为尊贵，然或有一日将不再如此，我们应当寻觅善见者的居住所在。”遂围绕柴屋用竹篱将周围围障，筑起栅栏。在戒日当天，善见者下榻城中，婆罗门们便说道：“今日我主必定来此。”于是整理柴屋，将绿色鲜叶和嫩枝抛弃，并铺设厚重的床席，扎结棚架，布置香环。当天太阳即照耀此处，开始显现其用意。
Mahāpuriso cande uggatamatte abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya kāmāvacaracittena parikammaṃ katvā iddhicittena dvādasayojanikaṃ brahmattabhāvaṃ māpetvā vehāsaṃ abbhuggantvā candavimānassa anto pavisitvā vanantato abbhussakkamānaṃ candaṃ bhinditvā candavimānaṃ ohāya purato hutvā ‘‘mahājano maṃ passatū’’ti adhiṭṭhāsi. Mahājano disvā – ‘‘saccaṃ, bho, diṭṭhamaṅgalikāya vacanaṃ, āgacchantaṃ mahābrahmānaṃ pūjessāmā’’ti gandhamālaṃ ādāya diṭṭhamaṅgalikāya gharaṃ parivāretvā aṭṭhāsi. Mahāpuriso matthakamatthakena sattavāre bārāṇasiṃ anuparigantvā mahājanena diṭṭhabhāvaṃ ñatvā dvādasayojanikaṃ attabhāvaṃ vijahitvā manussappamāṇameva māpetvā mahājanassa passantasseva cammagehaṃ pāvisi. Mahājano disvā – ‘‘otiṇṇo no mahābrahmā, sāṇiṃ āharathā’’ti nivesanaṃ mahāsāṇiyā parikkhipitvā parivāretvā ṭhito.
此大丈夫于月升高之际，入最胜三摩地止观已，于欲界意中起身，随心所欲，以神通心神消除十二由旬宽广梵天界，穿过风道，进入月宫，越过险峻山谷，破碎月光，舍弃月宫，立于前方，思惟曰：「大众当见我。」众人见之，曰：「诚哉，善哉，见如此吉祥之语，来迎接广大梵尊，宜当恭敬。」遂携香环，围绕所见吉祥女之家而住。大丈夫随意往返七次，于斋城巴罗那西中徜徉，明了大众所见之相，消除十二由旬自我身相，仅以人类等身，进入大众所视僧舍。大众见之，曰：「广大梵尊已过来，速为备饮。」将饮器置于立处，包围而住。
Mahāpurisopi sirisayanamajjhe nisīdi. Diṭṭhamaṅgalikā samīpe aṭṭhāsi. Atha naṃ pucchi ‘‘utusamayo te diṭṭhamaṅgalike’’ti. Āma ayyāti. Mayā dinnaṃ puttaṃ gaṇhāhīti aṅguṭṭhakena nābhimaṇḍalaṃ phusi. Tassā parāmasaneneva gabbho patiṭṭhāsi. Mahāpuriso – ‘‘ettāvatā te diṭṭhamaṅgalike pādadhovanaudakaṃ sakalajambudīpe rājūnaṃ abhisekodakaṃ bhavissati, tvaṃ tiṭṭhā’’ti vatvā brahmattabhāvaṃ māpetvā passantasseva mahājanassa nikkhamitvā vehāsaṃ abbhuggantvā caṇḍamaṇḍalameva paviṭṭho. Sā tato paṭṭhāya brahmapajāpatī nāma jātā. Pādadhovanaudakaṃ labhanto nāma natthi.
大丈夫亦坐于席枕之间，立于吉祥女近侧。彼时有人问曰：「吉祥女，汝时节何如？」答曰：「阿阇梨，此我所赠之子。」以指触其腹。因其发坚，胎生乃立。大丈夫告曰：「如此汝将来于整个真珠洲，乃至各国皇王加冕之净水池中，得饮此脚浴净水，汝宜坚立。」语毕消除梵天身相，离开大众，穿风入魔圈。此女由此生出，号曰梵波伽巴蒂。无脚浴净水可得。
Brāhmaṇā – ‘‘brahmapajāpatiṃ antonagare vasāpessāmā’’ti suvaṇṇasivikāya āropetvā yāva sattamakoṭiyā aparisuddhajātikassa sivikaṃ gahetuṃ na adaṃsu. Soḷasa jātimantabrāhmaṇā gaṇhiṃsu. Sesā gandhapupphādīhi pūjetvā nagaraṃ pavisitvā – ‘‘na sakkā, bho, ucchiṭṭhagehe brahmapajāpatiyā vasituṃ, vatthuṃ gahetvā gehaṃ karissāma, yāva pana taṃ karīyati, tāva maṇḍapeva vasatū’’ti maṇḍape vasāpesuṃ. Tato paṭṭhāya cakkhupathe ṭhatvā vanditukāmā kahāpaṇaṃ datvā vandituṃ labhanti, savanūpacāre vanditukāmā sataṃ datvā labhanti, āsanne pakatikathaṃ savanaṭṭhāne vanditukāmā pañcasatāni datvā labhanti, pādapiṭṭhiyaṃ sīsaṃ ṭhapetvā vanditukāmā sahassaṃ datvā labhanti, pādadhovanaudakaṃ patthayamānā dasasahassāni datvā labhanti. Bahinagarato antonagare yāva maṇḍapā āgacchantiyā laddhadhanaṃyeva koṭisatamattaṃ ahosi.
婆罗门曰：「宜令梵波伽巴蒂住于城内。」遂用黄金彩画，至第七千亿不洁种族妇女，欲令持此彩画，然不得。聚集十六种族婆罗门。余者以花香供养，入城曰：「不可，婆罗门之家不能容梵波伽巴蒂居住，取宅作居房，待造宅成，即住厅中。」入厅。因愿礼敬者立于路旁，以高价布施得礼，依听护所礼，坐处布施五百，立足肩上布施千，以礼足浴净水者供养，布施一万。城外至城内来往于厅，仅所得财富计亿。
Sakalajambudīpo saṅkhubhi, tato sabbarājāno ‘‘brahmapajāpatiyā pādadhovanena abhisekaṃ karissāmā’’ti satasahassaṃ pesetvā labhiṃsu. Maṇḍape vasantiyā eva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Mahāpurisaṃ paṭicca laddhakumāro pāsādiko ahosi lakkhaṇasampanno. Mahābrahmuno putto jātoti sakala jambudīpo ekakolāhalo ahosi. Kumārassa khīramaṇimūlaṃ hotūti tato tato āgatadhanaṃ koṭisahassaṃ ahosi. Ettāvatā nivesanampi niṭṭhitaṃ. Kumārassa nāmakaraṇaṃ karissāmāti nivesanaṃ sajjetvā kumāraṃ gandhodakena nhāpetvā alaṅkaritvā maṇḍape jātattā maṇḍabyotveva nāmaṃ akaṃsu.
整个真珠洲俱叹服，各国王发愿：「必令以梵波伽巴蒂脚浴净水为加冕。」遣送百千万者，得此净水。居厅时胎儿诞生。大丈夫入室，公子为之，是真珠洲一大盛事。因公子出生，财富千万倍盈聚。厅堂亦完成。为公子取名，洗浴以香水，妆饰加冠，置于厅中礼拜，自此厅名曰「厅广佛光」。
Kumāro sukhena saṃvaḍḍhamāno sippuggahaṇavayapattoti sakalajambudīpe sippajānanakā tassa santike āgantvā sippaṃ sikkhāpenti. Kumāro medhāvī paññavā sutaṃ sutaṃ mutaṃ āvuṇanto viya gaṇhāti, gahitagahitaṃ suvaṇṇaghaṭe pakkhittatelaṃ viya tiṭṭhati. Yāvatā vācuggatā pariyatti atthi, tena anuggahitā nāma nāhosi. Brāhmaṇā taṃ parivāretvā caranti, sopi brāhmaṇabhatto ahosi. Gehe asītibrāhmaṇasahassāni niccabhattaṃ bhuñjanti. Gehampissa sattadvārakoṭṭhakaṃ mahantaṃ ahosi. Gehe maṅgaladivase jambudīpavāsīhi pesitadhanaṃ koṭisahassamattaṃ ahosi.
公子安乐成长，工匠艺人频繁至真珠洲，为教习技艺。公子聪明智慧，耳闻意取，如玉瓶盛盛装香油。虽所有言教经典，从未被遗忘。婆罗门奉侍公子，居家有八千婆罗门世代恒守正食。家中七门庄严宏大。庆典之日，真珠洲诸邦遣百万财富莅临。
Bodhisatto āvajjesi – ‘‘pamatto nu kho kumāro appamatto’’ti. Athassa taṃ pavattiṃ ñatvā – ‘‘brāhmaṇabhatto jāto, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ hoti, taṃ na jānāti, gacchāmi naṃ damemī’’ti cīvaraṃ pārupitvā bhikkhābhājanaṃ gahetvā – ‘‘dvārakoṭṭhakā atisambādhā, na sakkā koṭṭhakena pavisitu’’nti ākāsenāgantvā asītibrāhmaṇasahassānaṃ bhuñjanaṭṭhāne ākāsaṅgaṇe otari. Maṇḍabyakumāropi suvaṇṇakaṭacchuṃ gāhāpetvā – ‘‘idha sūpaṃ detha idha odana’’nti parivisāpento bodhisattaṃ disvā daṇḍakena ghaṭṭitaāsiviso viya kupitvā imaṃ gāthamāha –
菩萨戒言：「公子恐怕惰怠，无加精进否？」了知此事，曰：「乃是婆罗门子，虽得丰饶大利之物，却未明白，我必去制伏之。」穿袈裟，持钵饭，逐门而去。八千婆罗门正用餐处，至空地坐下。公子身披金甲，训诲徒弟；并言：「此处置汤，此处置饭。」犹如斧斩断枝，菩萨现愤怒相，诵此偈语——
‘‘Kuto nu āgacchasi dummavāsī,
‘你这恶居者从何而来，
Otallako paṃsupisācakova;
就像吃灰尘的夜叉鬼一般；
Saṅkāracoḷaṃ paṭimuñca kaṇṭhe,
你把积聚的苦恼像束缚一样悬挂于脖颈，
Ko re tuvaṃ hosi adakkhiṇeyyo’’ti. (jā. 1.15.1);
你究竟为何人，竟如此无可亲近？’（《业报经》1.15.1）
Atha naṃ mahāsatto akujjhitvāva ovadanto āha –
于是，那位伟大的圣者没有生气，耐心劝导说——
‘‘Annaṃ tavedaṃ pakataṃ yasassi,
‘你的粮食乃你名声的所依，
Taṃ khajjare bhuñjare piyyare ca;
那时他食用谷梁和甜美可口之物；
Jānāsi maṃ tvaṃ paradattūpajīviṃ,
你知道我是凭他人供养而活；
Uttiṭṭha piṇḍaṃ labhataṃ sapāko’’ti. (jā. 1.15.2);
起身去领取布施则惭愧不安。”（《净饭王经》第一章第十五节第二句）；
So nayidaṃ tumhādisānaṃ paṭiyattanti dassento āha –
他不是仅为了你们等众而来，而是来显示，要表达说——
‘‘Annaṃ mamedaṃ pakataṃ brāhmaṇānaṃ,
“这饭是我为婆罗门们所煮；
Atthatthitaṃ saddahato mamedaṃ;
这饭是我为持戒正信所调配；
Apehi etto kimidhaṭṭhitosi,
你于此地究竟安住何处，
Na mādisā tuyhaṃ dadanti jammā’’ti. (jā. 1.15.3);
他们不以为你能生育后代。
Atha bodhisatto ‘‘dānaṃ nāma saguṇassapi nigguṇassapi yassa kassaci dātabbaṃ, yathā hi ninnepi thalepi patiṭṭhāpitaṃ bījaṃ pathavīrasaṃ āporasañca āgamma sampajjati, evaṃ nipphalaṃ nāma natthi, sukhette vapitabījaṃ viya guṇavante mahapphalaṃ hotī’’ti dassetuṃ imaṃ gāthamāha –
毕竟，菩萨说：“所谓布施，无论是具德或是无德者，应当布施于任何众生，如同在贫瘠泥地所播种的种子，虽得土地肥力及水源，但终无法发芽结果，绝非无成果；就像在良田播种，无论贫瘠沃土，种子都可结出丰硕果实。”以此喻示此偈曰——
‘‘Thale ca ninne ca vapanti bījaṃ,
“在贫瘠与良土中播种种子，
Anūpakhette phalamāsamānā;
其成果则不可相提并论；
Etāya saddhāya dadāhi dānaṃ,
以此信心应付布施，
Appeva ārādhaye dakkhiṇeyye’’ti. (jā. 1.15.4);
正于南方地加以祈请。
Atha kumāro kodhābhibhūto – ‘‘kenimassa muṇḍakassa paveso dinno’’ti dvārarakkhādayo tajjetvā –
尔时少年怒气充盈，质问道：『这剃度僧人为何得其进入之权？』遂将门户守卫等驱逐，
‘‘Khettāni mayhaṃ viditāni loke,
『此间田地我已知悉于世间，
Yesāhaṃ bījāni patiṭṭhapemi;
我所种植之种子亦在其中；
Ye brāhmaṇā jātimantūpapannā,
那些具出生、出身婆罗门者，
Tānīdha khettāni supesalānī’’ti. (jā. 1.15.5) –
这些田地皆为良田、肥沃之地。』
Gāthaṃ vatvā ‘‘imaṃ jammaṃ veṇupadarena pothetvā gīvāyaṃ gahetvā sattapi dvārakoṭṭhake atikkamitvā bahi nīharathā’’ti āha. Atha naṃ mahāpuriso āha –
说完偈语「用这竹枝顶顶着，这软舌握住，穿过七重城门墙，将它推到外面」，他讲完了。随后那位大人说道—
‘‘Giriṃ nakhena khaṇasi, ayo dantebhi khādasi;
「用指甲挖山，用牙齿啃铁；
Jātavedaṃ padahasi, yo isiṃ paribhāsasī’’ti. (jā. 1.15.9);
命中注定发出这样的音节，是侮辱圣者者。」（《本生经》第1卷第15章第9偈）
Evañca pana vatvā – ‘‘sace myāyaṃ hatthe vā pāde vā gaṇhāpetvā dukkhaṃ uppādeyya, bahuṃ apuññaṃ pasaveyyā’’ti sattānuddayatāya vehāsaṃ abbhuggantvā antaravīthiyaṃ otari. Bhagavā sabbaññutaṃ patto tamatthaṃ pakāsento imaṃ gāthamāha –
说了这些话后，他又说：「假如我们以手或脚抓取，将起苦难，堕多不善业」，引起起身生气，走出门厅下楼。世尊凭其究竟智慧，显现法义，说了这首偈语—
‘‘Idaṃ vatvāna mātaṅgo, isi saccaparakkamo;
「大象说过这些话，圣者真理的践行者；
Antalikkhasmiṃ pakkāmi, brāhmaṇānaṃ udikkhata’’nti. (jā. 1.15.10);
我飞空中，向婆罗门们显现。」（《本生经》第1卷第15章第10偈）
Tāvadeva nagararakkhikadevatānaṃ jeṭṭhakadevarājā maṇḍabyassa gīvaṃ parivattesi. Tassa mukhaṃ parivattetitvā pacchāmukhaṃ jātaṃ, akkhīni parivattāni, mukhena kheḷaṃ vamati, sarīraṃ thaddhaṃ sūle āropitaṃ viya ahosi. Asītisahassā paricārakayakkhā asītibrāhmaṇasahassāni tatheva akaṃsu. Vegena gantvā brahmapajāpatiyā ārocayiṃsu. Sā taramānarūpā āgantvā taṃ vippakāraṃ disvā gāthamāha –
当时，城市守护天神中的长天王在祠堂内转动舌头。他先转动脸面，之后又出现反面，眼睛眨动，似乎以口作戏，身体挺立如同被钉在柱子上一般。有八万名护卫天与八万名婆罗门同样陪侍此天王。迅速前往，又通告梵天之主。之后，一位美貌的女子来到此处，目睹该异变，便作诗言说：
‘‘Āvedhitaṃ piṭṭhito uttamaṅgaṃ,
『被刺伤之处背后是上胳膊，
Bāhuṃ pasāreti akammaneyyaṃ;
伸展手臂是不应当之举；
Setāni akkhīni yathā matassa,
白色的眼睛正如我的眼睛，
Ko me imaṃ puttamakāsi eva’’nti. (jā. 1.15.11);
谁是我的这位儿子呢？』（抓牛经 1.15.11）
Athassā ārocesuṃ –
随后对他说：
‘‘Idhāgamā samaṇo dummavāsī,
『在此』一时，有一沙门为人所憎，居住习性恶劣，
Otallako paṃsupisācakova,
如臭虫般污秽毒害众生，
Saṅkāracoḷaṃ paṭimuñca kaṇṭhe,
口中吐出腐败脓涕，仿如恶鬼一般，
So te imaṃ puttamakāsi eva’’nti. (jā. 1.15.12);
即对他人言说：『此人正是你的儿子。』（出自《生经》1.15.12）；
Sā sutvāva aññāsi – ‘‘mayhaṃ yasadāyako ayyo anukampāya puttassa pamattabhāvaṃ ñatvā āgato bhavissatī’’ti. Tato upaṭṭhāke pucchi –
闻此，他便有所觉悟，心想：『我的主君慈悲将至，他必因识得儿子的懈怠而亲临照顾。』于是侍从便问说——
‘‘Katamaṃ disaṃ agamā bhūripañño,
『这位多智者是从何方来到的？』
Akkhātha me māṇavā etamatthaṃ;
学童们，当听我详细说明这个义理；
Gantvāna taṃ paṭikaremu accayaṃ,
当你去过之后，应当彻底摒弃它，
Appeva naṃ putta labhemu jīvita’’nti. (jā. 1.15.13);
否则你很难获得生命安稳。”（《缘起经》1.15.13）
Te āhaṃsu –
彼等说道——
‘‘Vehāyasaṃ agamā bhūripañño,
“老年已至，智慧丰富，
Pathaddhuno pannaraseva cando;
如十五岁的月亮般明亮圆满；
Apicāpi so purimadisaṃ agacchi,
又彼人虽行向前方，
Saccappaṭiñño isi sādhurūpo’’ti. (jā. 1.15.14);
乃是有智慧且真正了解事实的长者，品行端正。
Mahāpurisopi antaravīthiyaṃ otiṇṇaṭṭhānato paṭṭhāya – ‘‘mayhaṃ padavaḷañjaṃ hatthiassādīnaṃ vasena mā antaradhāyittha, diṭṭhamaṅgalikāyeva naṃ passatu, mā aññe’’ti adhiṭṭhahitvā piṇḍāya caritvā yāpanamattaṃ missakodanaṃ gahetvā paṭikkamanasālāyaṃ nisinno bhuñjitvā thokaṃ bhuttāvasesaṃ bhikkhābhājaneyeva ṭhapesi. Diṭṭhamaṅgalikāpi pāsādā oruyha antaravīthiṃ paṭipajjamānā padavaḷañjaṃ disvā – ‘‘idaṃ mayhaṃ yasadāyakassa ayyassa pada’’nti padānusārenāgantvā vanditvā āha – ‘‘tumhākaṃ, bhante, dāsena katāparādhaṃ mayhaṃ khamatha, na hi tumhe kodhavasikā nāma, detha me puttassa jīvita’’nti.
即使是伟人，在穿越巷道的狭小处时，因其居所附属的象阵难以进入，便在入口处停驻，心中发愿说：「愿象阵不要阻碍我脚步之处，愿它只出现在明显吉祥之地，愿它不出现在其他地方。」于是他设立布施，用植皮所成的象阵，持戒行道，稍稍停留，坐下食用剩余的比库饭食。那明显吉祥之地，有一座宫殿，他看见象阵穿越巷道时，就依其脚印来到，恭敬地顶礼，言说：「尊者，若我仆人犯了罪，请您原谅，我并非怒气中人，请不要夺我子之命。」
Evañca pana vatvā –
讲述至此，言曰—
‘‘Āvedhitaṃ piṭṭhito uttamaṅgaṃ,
「后背被刺，肩膀高扬，
Bāhuṃ pasāreti akammaneyyaṃ;
手臂伸展，不可触犯。
Setāni akkhīni yathā matassa,
眼睛如同白色，
Ko me imaṃ puttamakāsi eva’’nti. (jā. 1.15.15) –
他问道：『谁给我生下这个孩子呢？』（苏毗达经 1.15.15）——
Gāthaṃ abhāsi. Mahāpuriso āha – ‘‘na mayaṃ evarūpaṃ karoma, pabbajitaṃ pana hiṃsante disvā pabbajitesu sagāravāhi bhūtayakkhadevatāhi kataṃ bhavissatī’’ti.
有人说这句诗。伟大的人说：“我不作此等事，既见沙门受戒而伤害他人，且行者当敬重受戒者，鬼神天众对受戒者所作何为呢？”
Kevalaṃ, bhante, tumhākaṃ manopadoso mā hotu, devatāhi kataṃ hotu, sukhamāpayā , bhante, devatā, apicāhaṃ, bhante, kathaṃ paṭipajjāmīti. Tena hi osadhaṃ te kathessāmi, mama bhikkhābhājane bhuttāvasesaṃ bhattamatthi, tattha thokaṃ udakaṃ āsiñcitvā thokaṃ gahetvā tava puttassa mukhe pakkhipa, avasesaṃ udakacāṭiyaṃ āloḷetvā asītiyā brāhmaṇasahassānaṃ mukhe pakkhipāti. Sā evaṃ karissāmīti bhattaṃ gahetvā mahāpurisaṃ vanditvā gantvā tathā akāsi.
尊者，请勿有心魔著，我等亦同神众，愿神众殊胜使我安乐。尊者，我也应如何修行呢？因此，我会讲一药方：我吃宿命食剩余米饭，将一些水盛出后放入你儿口中，剩余的水拂泼于婆罗门千人之口。取食后，礼敬伟大者后去而做。
Mukhe pakkhittamatte jeṭṭhakadevarājā – ‘‘sāmimhi sayaṃ bhesajjaṃ karonte amhehi na sakkā kiñci kātu’’nti kumāraṃ vissajjesi. Sopi khipitvā kiñci dukkhaṃ appattapubbo viya pakativaṇṇo ahosi. Atha naṃ mātā avoca – ‘‘passa tāta tava kulupakānaṃ hirottapparahitānaṃ vippakāraṃ, samaṇā pana na evarūpā honti, samaṇe tāta bhojeyyāsī’’ti. Tato sesakaṃ udakacāṭiyaṃ āluḷāpetvā brāhmaṇānaṃ mukhe pakkhipāpesi. Yakkhā tāvadeva vissajjetvā palāyiṃsu. Brāhmaṇā khipitvā khipitvā uṭṭhahitvā kiṃ amhākaṃ mukhe pakkhittanti pucchiṃsu. Mātaṅgaisissa ucchiṭṭhabhattanti. Te ‘‘caṇḍālassa ucchiṭṭhakaṃ khādāpitamhā, abrāhmaṇā dānimhā jātā, idāni no brāhmaṇā ‘asuddhabrāhmaṇā ime’ti sambhogaṃ na dassantī’’ti tato palāyitvā majjharaṭṭhaṃ gantvā majjharājassa nagare aggāsanikā brāhmaṇā nāma mayanti rājagehe bhuñjanti.
年长的天王扔入口中时说：“我们修此药方自可，否则无所为。”少年被赶赶痛苦如先前病苦。之后其母说：“看你家恶行，骄傲瞋恚不除，无边恶果。沙门却非如此，沙门可供养。”于是他又将剩余水抛向婆罗门众口。妖鬼看到立即逃散。婆罗门愤怒起身问：“何以向我等口中投掷？”说：“喝了贱民遗弃饭，今生为非婆罗门者，不再视我等为婆罗门，故逃去，往中心城住，城中婆罗门鸣误食君王家所赐食。”
Tasmiṃ samaye bodhisatto pāpaniggahaṃ karonto mānajātike nimmadayanto vicarati. Atheko ‘‘jātimantatāpaso nāma mayā sadiso natthī’’ti aññesu saññampi na karoti. Bodhisatto taṃ gaṅgātīre vasamānaṃ disvā ‘‘mānaniggahamassa karissāmī’’ti tattha agamāsi . Taṃ jātimantatāpaso pucchi – ‘‘kiṃ jacco bhava’’nti? Caṇḍālo ahaṃ ācariyāti. Apehi caṇḍāla apehi caṇḍāla, heṭṭhāgaṅgāya vasa, mā uparigaṅgāya udakaṃ ucchiṭṭhamakāsīti.
时菩萨自持戒，断恶行，行于曼那城。有一人称：“无有如我者，名为无生之苦。”众人不理他。菩萨见其住江边说：“我为断此狂气苦而来。”狂者问：“你为何哭？”狂说：“我乃贱民出家人。外族下人住江下，不许他江上饮水。”
Bodhisatto – ‘‘sādhu ācariya, tumhehi vuttaṭṭhāne vasissāmī’’ti heṭṭhāgaṅgāya vasanto ‘‘gaṅgāya udakaṃ paṭisotaṃ sandatū’’ti adhiṭṭhāsi. Jātimantatāpaso pātova gaṅgaṃ oruyha udakaṃ ācamati, jaṭā dhovati. Bodhisatto dantakaṭṭhaṃ khādanto piṇḍaṃ piṇḍaṃ kheḷaṃ udake pāteti. Dantakaṭṭhakucchiṭṭhakampi tattheva pavāheti. Yathā ce taṃ aññattha alaggitvā tāpasasseva jaṭāsu laggati, tathā adhiṭṭhāsi. Kheḷampi dantakaṭṭhampi tāpasassa jaṭāsuyeva patiṭṭhāti.
菩提萨多者，说：『善哉，老师，我等将住于汝所所说之处。』乃住在下游之江边，默然行持：『可近水而浴、沐浴。』此助行者以其出生之苦，乃涉江而洗水，其发结发丝亦为洗净。菩提萨多嚼食牙木，逐粒投入水中戏弄。所咬之牙木乃随流水漂流。如若他处不离此境，如彼苦行者结发挂于头际，菩提萨多亦如是默然承行。戏水与牙木，就如苦行者发髻一般安立于发上。
Tāpaso caṇḍālassidaṃ kammaṃ bhavissatīti vippaṭisārī hutvā gantvā pucchi – ‘‘idaṃ, bho caṇḍāla, gaṅgāya udakaṃ tayā paṭisotagāmikata’’nti? Āma ācariya. Tena hi tvaṃ heṭṭhāgaṅgāya mā vasa, uparigaṅgāya vasāti. Sādhu ācariya, tumhehi vuttaṭṭhāne vasissāmīti tattha vasanto iddhiṃ paṭippassambhesi, udakaṃ yathāgatikameva jātaṃ. Puna tāpaso tadeva byasanaṃ pāpuṇi. So puna gantvā bodhisattaṃ pucchi, – ‘‘bho caṇḍāla, tvamidaṃ gaṅgāya udakaṃ kālena paṭisotagāmiṃ kālena anusotagāmiṃ karosī’’ti? Āma ācariya. Caṇḍāla, ‘‘tvaṃ sukhavihārīnaṃ pabbajitānaṃ sukhena vasituṃ na desi, sattame te divase sattadhā muddhā phalatū’’ti. Sādhu acariya, ahaṃ pana sūriyassa uggantuṃ na dassāmīti.
苦行者怀疑此行将生凶恶报，遂反复探问曰：“贱民汝在此江水中所浴，不宜也？”答曰：“是，老师。汝莫居下游江边，当住于江上游。”善哉老师，我等将住于汝所所说之处。彼苦行者住此地而修持神通，令江水依自然流转。苦行者乃遭其恶果复现。苦行者复至，问菩提萨多：“贱民，尔于此江水可时浴时浴否？”答曰：“是，老师。贱民，尔不言使出家众舒适安住，终日苦苦，如此谨慎。”善哉老师，我却未见太阳升起。
Atha mahāsatto cintesi – ‘‘etassa abhisāpo etasseva upari patissati, rakkhāmi na’’nti sattānuddayatāya punadivase iddhiyā sūriyassa uggantuṃ na adāsi. Iddhimato iddhivisayo nāma acinteyyo, tato paṭṭhāya aruṇuggaṃ na paññāyati, rattindivaparicchedo natthi, kasivaṇijjādīni kammāni payojento nāma natthi.
于是大觉者思虑道：『此诅咒正当加于彼苦行者，我无力护持。』为兴盛众生灵命，于次日亦未发显神通升日。能显神通之事，不可妄思。既生执着，怀疑有日夜之分，无有商人等作业物助也。
Manussā – ‘‘yakkhāvaṭṭo nu kho ayaṃ bhūtadevaṭṭonāgasupaṇṇāvaṭṭo’’ti upaddavappattā ‘‘kiṃ nu kho kātabba’’nti cintetvā ‘‘rājakulaṃ nāma mahāpaññaṃ, lokassa hitaṃ cintetuṃ sakkoti, tattha gacchāmā’’ti rājakulaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesuṃ. Rājā sutvā bhītopi abhītākāraṃ katvā – ‘‘mā tātā bhāyatha, imaṃ kāraṇaṃ gaṅgātīravāsī jātimantatāpaso jānissati, taṃ pucchitvā nikkaṅkhā bhavissāmā’’ti katipayeheva atthacarakehi manussehi saddhiṃ tāpasaṃ upasaṅkamitvā katapaṭisanthāro tamatthaṃ pucchi. Tāpaso āha – ‘‘āma mahārāja, eko caṇḍālo atthi, so imaṃ gaṅgāya udakaṃ kālena anusotagāmiṃ kālena patisotagāmiṃ karoti, mayā tadatthaṃ kiñci kathitaṃ atthi, taṃ pucchatha, so jānissatī’’ti.
人众疑曰：“此乃鬼神妖魔或龙兵神鸟之群耶？”因生扰乱，思量：“必行何事？”遂至王宫，谓王：“王者，彼名重大智慧者，能为世间谋福，往往至彼处。”王闻言虽怖，然思：“勿恐，此苦行者因出生之苦将知晓，问之可得清诀。”于是若干良士与苦行者同至，问其状态。苦行者答曰：“是，大王，有一贱民，在此江水中或时浴或时洗，吾未曾言及其事，汝等自问，彼必知之。”
Rājā mātaṅgaisissa santikaṃ gantvā – ‘‘tumhe, bhante, aruṇassa uggantuṃ na dethā’’ti pucchi. Āma, mahārājāti. Kiṃ kāraṇā bhanteti? Jātimantatāpasakāraṇā, mahārāja, jātimantatāpasena āgantvā maṃ vanditvā khamāpitakāle dassāmi mahārājāti. Rājā gantvā ‘‘etha ācariya, tāpasaṃ khamāpethā’’ti āha. Nāhaṃ, mahārāja, caṇḍālaṃ vandāmīti. Mā ācariya, evaṃ karotha, janapadassa mukhaṃ passathāti. So puna paṭikkhipiyeva. Rājā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ācariyo khamāpetuṃ na icchitī’’ti āha. Akhamāpite ahaṃ sūriyaṃ na muñcāmīti. Rājā ‘‘ayaṃ khamāpetuṃ na icchati, ayaṃ akhamāpite sūriyaṃ na muñcati, kiṃ amhākaṃ tena tāpasena, lokaṃ olokessāmā’’ti ‘‘gacchatha, bho, tāpasasantikaṃ, taṃ hatthesu ca pādesu ca gahetvā mātaṅgaisissa pādamūle netvā nipajjāpetvā khamāpetha etassa janapadānuddayataṃ paṭiccā’’ti āha. Te rājapurisā gantvā taṃ tathā katvā ānetvā mātaṅgaisissa pādamūle nipajjāpetvā khamāpesuṃ.
王即往觐见此贱民曰：“尊者，汝可令日太阳升起否？”答曰：“是，大王。”问何故？曰：“苦行者因其出生苦所致，来朝我时受礼后许可时告知于王。”王往至苦行者处，谓曰：“彼苦行者，王命放免之。”答曰：“非也，大王，我未曾放过贱民。”王曰：“尊者，尔应如此，显出国家之威仪。”苦行者复即退卻。王近前谓菩提萨多曰：“弟子不愿放免，若放免则不令太阳升起，为此国何望？”又命人前往苦行者，道：“往彼苦行者所，手足牵引，至象师足下俯伏，令其释怀，如此乃契合国家兴盛。”诸王臣前往，依教而行，使苦行者伏足于象师之下，遂获释免。
Ahaṃ nāma khamitabbaṃ khamāmi, apica kho pana etassa kathā etasseva upari patissati. Mayā sūriye vissajjite sūriyarasmi etassa matthake patissati, athassa sattadhā muddhā phalissati. Tañca kho panesa byasanaṃ mā pāpuṇātu, etha tumhe etaṃ galappamāṇe udake otāretvā mahantaṃ mattikāpiṇḍamassa sīse ṭhapetha. Athāhaṃ sūriyaṃ vissajjissāmi. Sūriyarasmi mattikāpiṇḍe patitvā taṃ sattadhā bhindissati. Athesa mattikāpiṇḍaṃ chaḍḍetvā nimujjitvā aññena titthena uttaratu, iti naṃ vadatha, evamassa sotthi bhavissatīti. Te manussā ‘‘evaṃ karissāmā’’ti tathā kāresuṃ. Tassāpi tatheva sotthi jātā. So tato paṭṭhāya – ‘‘jāti nāma akāraṇaṃ, pabbajitānaṃ abbhantare guṇova kāraṇa’’nti jātigottamānaṃ pahāya nimmado ahosi.
我将应许宽恕，然此事必将再现。待我遣去太阳，其光辉将入此苦行者头顶，终日果效七倍。愿此恶果勿降临。尔等于水中央挖池置土块于头上，我将遣去太阳。太阳光落于土块，将七分裂。此时弃土块，沉入水中，从他岸渐进。尔等应如是言：此则得安乐。人众许诺如是行且诸事遂成安泰。彼即放下利养娑罗树之族姓，弃去譬喻，得成像生日之善因，诸苦行者中之首者。
Iti jātimantatāpase damite mahājano bodhisattassa thāmaṃ aññāsi, mahākolāhalaṃ jātaṃ. Rājā attano nagaraṃ gamanatthāya bodhisattaṃ yāci. Mahāsatto paṭiññaṃ datvā tāni ca asītibrāhmaṇasahassāni damessāmi, paṭiññañca mocessāmīti majjharājassa nagaraṃ agamāsi. Brāhmaṇā bodhisattaṃ disvāva – bho, ‘‘ayaṃ so, bho mahācoro, āgato, idāneva sabbe ete mayhaṃ ucchiṭṭhakaṃ khāditvā abrāhmaṇā jātāti amhe pākaṭe karissati, evaṃ no idhāpi āvāso na bhavissati, paṭikacceva māressāmā’’ti rājānaṃ puna upasaṅkamitvā āhaṃsu – ‘‘tumhe, mahārāja, etaṃ caṇḍālapabbajitaṃ mā sādhurūpoti maññittha, esa garukamantaṃ jānāti, pathaviṃ gahetvā ākāsaṃ karoti, ākāsaṃ pathaviṃ, dūraṃ gahetvā santikaṃ karoti, santikaṃ dūraṃ, gaṅgaṃ nivattetvā uddhagāminiṃ karoti, icchanto pathaviṃ ukkhipitvā pātetuṃ maññe sakkoti. Parassa vā cittaṃ nāma sabbakālaṃ na sakkā gahetuṃ, ayaṃ idha patiṭṭhaṃ labhanto tumhākaṃ rajjampi nāseyya, jīvitantarāyampi vaṃsupacchedampi kareyya, amhākaṃ vacanaṃ karotha, mahārāja, ajjeva imaṃ māretuṃ vaṭṭatī’’ti.
如此，有大德大忍者在世间为人所敬重，他了知菩萨所在之处，遂生大喧闹。国王为了到自己的城邑游行，向菩萨请求。大有德者答应说：“我出家人愿以八十万婆罗门奴隶为你治理，且许诺放他们自由。”于是他便离开了中间国王的城邑。婆罗门们见到菩萨，即说：“这位大盗啊，来到了这里。现在这些人都被他剥夺了食物，变得非婆罗门了。他必将在我们面前做事，并且我们这里再无安稳住所，恐怕他将立刻被我们赶走。”于是他们再到国王面前奏曰：“陛下，请不要认为这出家人是善良的样子，他原是个暴徒，善于使用暴力，能凭地使空，凭空使地，能把远处引到近前，引近处远遁，能使恒河倒流。他心念变化无常，恐怕得势后，不但夺去你们的权势，甚至连生命也将危害。请听我们的劝告，陛下，应当立刻除掉他。”
Rājāno nāma parapattiyā honti, iti so bahūnaṃ kathāvasena niṭṭhaṃ gato. Bodhisatto pana nagare piṇḍāya caritvā udakaphāsukaṭṭhāne missakodanaṃ bhuñjitvā rājuyyānaṃ gantvā nirāparādhatāya nirāsaṅko maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi. Atīte cattālīsa, anāgate cattālīsāti asītikappe anussarituṃ samatthañāṇassa anāvajjanatāya muhuttamattake kāle sati nappahoti, rājā aññaṃ ajānāpetvā sayameva gantvā nirāvajjanatāya pamādena nisinnaṃ mahāpurisaṃ asinā paharitvā dve bhāge akāsi. Imassa rañño vijite aṭṭhamaṃ lohakūṭavassaṃ, navamaṃ kalalavassaṃ vassi. Iti imassāpi raṭṭhe nava vuṭṭhiyo patitā. So ca rājā sapariso mahāniraye nibbatto. Tenāha saṃkiccapaṇḍito –
国王因此而心生戒备，于是此事经多番讨论告一段落。菩萨在城中行乞，至水泉处食用米粥，后往王苑安坐，无所怨恨，心意安然，专注于吉祥语之上。过去四十八劫，未来亦四十八劫，于八十劫之久的循环中，菩萨具足记忆复忆之智慧，得无愧之知识，得一刻时光即不失却。国王未知此事，亲自前往，因粗心大意坐下被大丈夫用棍棒击打分作两半。此国王在第八铁轮王朝的胜利者，即第九钵罗罗王朝的国君。如此此国也已降九次帝王，国已衰败。此国王与随从堕入大地狱中。故有智者言：
‘‘Upahacca manaṃ majjho, mātaṅgasmiṃ yasassine;
“内心动摇于象王中，声名显赫之象王；
Sapārisajjo ucchinno, majjhāraññaṃ tadā ahūti’’. (jā. 2.19.96) –
随从被斩断，丛林因此空无一人。”（《长部》2.19.96）
Evaṃ majjhāraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo. Mātaṅgassa pana isino vasena tadeva mātaṅgāraññanti vuttaṃ.
由此应知丛林荒凉之现象。象王因其王宫之居处，故称为象林丛中王。
§66
66.Pañhapaṭibhānānīti pañhabyākaraṇāni. Paccanīkaṃ katabbanti paccanīkaṃ kātabbaṃ. Amaññissanti vilomabhāgaṃ gaṇhanto viya ahosinti attho.
第66问答释义，即问题的回答。彼此须有所回答，亦须有所为。若忽略反面部分似乎在接受反面含义。
§67
67.Anuviccakāranti anuvicāretvā cintetvā tulayitvā kātabbaṃ karohīti vuttaṃ hoti. Sādhu hotīti sundaro hoti. Tumhādisasmiñhi maṃ disvā maṃ saraṇaṃ gacchante nigaṇṭhaṃ disvā nigaṇṭhaṃ saraṇaṃ gacchante – ‘‘kiṃ ayaṃ upāli diṭṭhadiṭṭhameva saraṇaṃ gacchatī’’ti? Garahā uppajjissati, tasmā anuviccakāro tumhādisānaṃ sādhūti dasseti. Paṭākaṃ parihareyyunti te kira evarūpaṃ sāvakaṃ labhitvā – ‘‘asuko nāma rājā vā rājamahāmatto vā seṭṭhi vā amhākaṃ saraṇaṃ gato sāvako jāto’’ti paṭākaṃ ukkhipitvā nagare ghosentā āhiṇḍanti. Kasmā? Evaṃ no mahantabhāvo āvi bhavissatīti ca, sace tassa ‘‘kimahaṃ etesaṃ saraṇaṃ gato’’ti vippaṭisāro uppajjeyya, tampi so ‘‘etesaṃ me saraṇagatabhāvaṃ bahū jānanti, dukkhaṃ idāni paṭinivattitu’’nti vinodetvā na paṭikkamissatīti ca. ‘‘Tenāha paṭākaṃ parihareyyu’’nti.
「反复思虑者」谓反复思考、研求、思惟、比较、权衡，遂成应当作的事，这是所说的。「善」者，「美好」也。诸位辈中，有人见我而归依我，有人见尼拘陀（即摩尼迦罗外道）而归依彼──问：『这位乌波利为何特仅归依所见？』必生嫌弃，因此反复思虑显现诸位弟子之善。彼等据此举起旗帜反对，谓：『迅速者当为国王、王大臣或富豪所归依，可谓吾侪所依弟子。』于城中高声疾呼。为何如此？是因若彼众生生大或恐怖之心，若起疑虑曰：『我何以依于彼等？』彼亦答曰：『诸多众生悉知我所依，今苦难已生，难以回避。』故曰：『当收起旗帜。』
§68
68.Opānabhūtanti paṭiyattaudapāno viya ṭhitaṃ. Kulanti tava nivesanaṃ. Dātabbaṃ maññeyyāsīti pubbe dasapi vīsatipi saṭṭhipi jane āgate disvā natthīti avatvā deti. Idāni maṃ saraṇaṃ gatakāraṇamattenava mā imesaṃ deyyadhammaṃ, upacchindittha, sampattānañhi dātabbamevāti ovadati. Sutametaṃ, bhanteti kuto sutaṃ? Nigaṇṭhānaṃ santikā, te kira kulagharesu evaṃ pakāsenti – ‘‘mayaṃ ‘yassa kassaci sampattassa dātabba’nti vadāma, samaṇo pana gotamo ‘mayhameva dānaṃ dātabbaṃ…pe… na aññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphala’nti vadatī’’ti. Taṃ sandhāya ayaṃ gahapati ‘‘sutameta’’nti āha.
「自家所有者」谓如同亲自持有珍宝一般，置于宅中。君子应当知晓。先前二十余、六十余人来访，却无见物，随即解散。今吾受归依因缘，非取此财施设，已割断施物成就紧要之义，劝勉各人。闻此言时，世尊啊，此何所闻？外道聚集之处，如此宣说：『我们宣称「任何成就皆为施予」，而出世者果德玛却言：「施当于我，不施与其他弟子有大果报」。』思及此语，此居士曰：「令人闻之遂言此」。
§69
69.Anupubbiṃkathanti dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ saggaṃ, saggānantaraṃ magganti evaṃ anupaṭipāṭikathaṃ. Tattha dānakathanti idaṃ dānaṃ nāma sukhānaṃ nidānaṃ, sampattīnaṃ mūlaṃ, bhogānaṃ patiṭṭhā, visamagatassa tāṇaṃ leṇaṃ gatiparāyaṇaṃ, idhalokaparalokesu dānasadiso avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi. Idañhi avassayaṭṭhena ratanamayasīhāsanasadisaṃ, patiṭṭhānaṭṭhena mahāpathavisadisaṃ, ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisaṃ. Idañhi dukkhanittharaṇaṭṭhena nāvā, samassāsanaṭṭhena saṅgāmasūro, bhayaparittāṇaṭṭhena susaṅkhatanagaraṃ, maccheramalādīhi anupalittaṭṭhena padumaṃ, tesaṃ nidahanaṭṭhena aggi, durāsadaṭṭhena āsīviso. Asantāsanaṭṭhena sīho, balavantaṭṭhena hatthī, abhimaṅgalasammataṭṭhena setavasabho, khemantabhūmisampāpanaṭṭhena valāhako assarājā. Dānaṃ nāmebhaṃ mayhaṃ gatamaggo, mayheveso vaṃso, mayā dasa pāramiyo pūrentena velāmamahāyañño, mahāgovindamahāyañño mahāsudassanamahāyañño, vessantaramahāyaññoti anekamahāyaññā pavattitā, sasabhūtena jalite aggikkhandhe attānaṃ niyyādentena sampattayācakānaṃ cittaṃ gahitaṃ. Dānañhi loke sakkasampattiṃ deti, mārasampattiṃ deti, brahmasampattiṃ deti, cakkavattisampattiṃ deti, sāvakapāramīñāṇaṃ, paccekabodhiñāṇaṃ, abhisambodhiñāṇaṃ detīti evamādiṃ dānaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ.
「次第说者」谓先说施后至戒，戒后至天，天后至道，依次阐释。其于施说中言：「施乃安乐之因，财富之本，享受之依，大苦难者之慰藉、庇护、归宿。此世间及彼世间无他如施依赖，无依托，无庇护，无归宿。」此施具现佛位如宝座广庄严，如大路广大清晰显明，如依靠之材绳，非铁索而是柔绳。此施如渡船，破斩苦患，如战争英雄，避难安全，似莲花离垢，火灭盖弊，毒驱疫疠。施似狮，强力象，仁善牛，护境祖猛龙。此施乃吾道，吾家业。吾以十度圆满，为伟大盛大祈祷，众多盛大祈祷传演不断，于烈焰如燃火之中，以自度众生之意，摄取愿求福业者之心。施予世间得天之财富，恶魔之财富，梵天之财富，诸转轮圣王之财富，弟子波罗蜜智，辟支佛智，完全觉悟智等。由此种种，述说施之功德。
Yasmā pana dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkoti, tasmā tadanataraṃ sīlakathaṃ kathesi. Sīlakathanti sīlaṃ nāmetaṃ avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ, sīlaṃ nāmetaṃ mama vaṃso, ahaṃ saṅkhapālanāgarājakāle, bhūridattanāgarājakāle, campeyyanāgarājakāle, sīlavanāgarājakāle, mātuposakahatthirājakāle, chaddantahatthirājakāleti anantesu attabhāvesu sīlaṃ paripūresiṃ. Idhalokaparalokasampattīnañhi sīlasadiso avassayo, sīlasadisā patiṭṭhā, ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi, sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi, sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthi, sīlagandhasadiso gandho natthi. Sīlālaṅkārena hi alaṅkataṃ sīlakusumapiḷandhanaṃ sīlagandhānulittaṃ sadevakopi loko olokento tittiṃ na gacchatīti evamādiṃ sīlaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ.
因施可赐戒，戒可成定，故彼后续说戒。戒者，名为戒，是依托、基础、赖以止息归入之处。戒者，吾家业，吾于历代城主如管护城池之君，在诸众生无数本性中，具足戒行。此戒犹如世间与彼世间般财富之依托，无依止者无归宿，无饰品者无装点，无花香者无花，无香气者无香。由戒之装饰，如香花倾洒，众诸天亦观之而不生厌弃。故如此述说戒之功德。
Idaṃ pana sīlaṃ nissāya ayaṃ saggo labbhatīti dassetuṃ sīlānantaraṃ saggakathaṃ kathesi. Saggakathanti ayaṃ saggo nāma iṭṭho kanto manāpo, niccamettha kīḷā, niccaṃ sampattiyo labbhanti, cātumahārājikā devā navutivassasatasahassāni dibbasukhaṃ dibbasampattiṃ anubhavanti, tāvatiṃsā tisso ca vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassānīti evamādiṃ saggaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ. Saggasampattiṃ kathayantānañhi buddhānaṃ mukhaṃ nappahoti. Vuttampi cetaṃ ‘‘anekapariyāyena kho ahaṃ, bhikkhave, saggakathaṃ katheyya’’ntiādi (ma. ni. 3.255).
依此戒说，继而述天。天者，即欢喜、悦意、畅乐之处，经常游戏之所，经常得诸功德。四大王天之诸天，有九千六百万仙天，享受天趣福报。忉利天为三千三百万年寿，六十亿年寿。如此种种天之功德具足。佛口讲此天事，未尝间断。亦曾言：『我等，比库，当多方说。』如是称之（中部卷三二五）。
Evaṃ saggakathāya palobhetvā puna hatthiṃ alaṅkaritvā tassa soṇḍaṃ chindanto viya – ‘‘ayampi saggo anicco addhuvo, na ettha chandarāgo kātabbo’’ti dassanatthaṃ – ‘‘appassādā kāmā vuttā mayā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’’tiādinā (pāci. 417; ma. ni. 1.235) nayena kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ kathesi. Tattha ādīnavoti doso. Okāroti avakāro lāmakabhāvo. Saṃkilesoti tehi sattānaṃ saṃsāre saṃkilissanaṃ. Yathāha ‘‘kilissanti vata, bho, sattā’’ti (ma. ni. 2.351).
闻此天说而生贪著，故再以象饰之，如断发一般，示意『此天亦无常，虚妄不实，非当生贪恋。』又以「烦恼欲事所述极多，苦难肆起为害更甚」为因，示欲之危害。于此「危害」者，恼怒之意；「损害」者，偏离正道犹践踏山谷；「污染」者，即众生轮回中被污染。犹言「世间众生实生污染」云云（中部卷二三五）。
Evaṃ kāmādīnavena tajjitvā nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Kallacittanti arogacittaṃ. Sāmukkaṃsikāti sāmaṃ ukkaṃsikā attanāyeva gahetvā uddharitvā gahitā, sayambhūñāṇena diṭṭhā, asādhāraṇā aññesanti attho. Kā panesāti, ariyasaccadesanā? Tenevāha – ‘‘dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ magga’’nti.
如是以对欲乐等苦的断除为依，显现出出离之因。所谓心念浊者即是病心。所谓全面根除者，是指自身亲自取出并拔除，世尊以自证之智见证，说明这是非凡殊胜之义。『苦』为何？是圣谛之说。世尊因此言：『苦谛、集谛、灭谛、道谛』。
Virajaṃ vītamalanti rāgarajādīnaṃ abhāvā virajaṃ, rāgamalādīnaṃ vigatattā vītamalaṃ. Dhammacakkhunti upari brahmāyusutte tiṇṇaṃ maggānaṃ, cūḷarāhulovāde āsavakkhayassetaṃ nāmaṃ. Idha pana sotāpattimaggo adhippeto. Tassa uppattiākāradassanatthaṃ ‘‘yaṃkiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati.
无染净洁者，谓贪、嗔等污垢的消灭，无染净洁者，即远离贪染等污秽。法轮处上梵经中三种道，及小罗侯训中所说断尽烦恼；此处指的是得出声闻初果的道。为显现彼道之缘起，世尊说：『一切集法，悉为灭法』。于此灭法作为缘起取入，依业力，于诸法尽然灭除而生。
Diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo. Esa nayo sesapadesupi. Tiṇṇā vicikicchā anenāti tiṇṇavicikiccho. Vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho. Vesārajjappattoti vesārajjaṃ patto. Kattha? Satthu sāsane. Nāssa paro paccayo, na parassa saddhāya ettha vattatīti aparappaccayo.
见知圣谛法，即是所称“见法”。此理通于所有下位圣谛语句中。得断除三种疑惑者，即断除三毒疑惑。何以断净烦恼辩论？谓断除烦恼辩论。得无嫌染胜利幔者，何处？佛陀教法中。无他依止，不凭他人信，唯本理是依，此谓无他缘。
§70
70. Cittena sampaṭicchamāno abhinanditvā, vācāya pasaṃsamāno anumoditvā. Āvarāmīti thakemi pidahāmi. Anāvaṭanti na āvaritaṃ vivaṭaṃ ugghāṭitaṃ.
七十。心生欢喜而同喜，口生赞叹而称赞。障碍者，谓疲倦、阻碍。我非阻碍者，谓无阻碍、疏通展开。
§71
71.Assosi kho dīghatapassīti so kira tassa gatakālato paṭṭhāya – ‘‘paṇḍito gahapati , samaṇo ca gotamo dassanasampanno niyyānikakatho, dassanepi tassa pasīdissati, dhammakathāyapi pasīdissati, pasīditvā saraṇaṃ gamissati, gato nu kho saraṇaṃ gahapati na tāva gato’’ti ohitasotova hutvā vicarati. Tasmā paṭhamaṃyeva assosi.
七十一。世尊忆念长年过去之事，于过去时分思维曰：贤者丈夫与沙门果德玛，如同光明之说，理悦人心，法语亦令人喜悦，喜乐之后希求皈依。善男子归依已，岂非归依已耶？彼犹不离皈依之事实。因之最初便得皈依。
§72
72.Tena hi sammāti balavasokena abhibhūto ‘‘ettheva tiṭṭhā’’ti vacanaṃ sutvāpi atthaṃ asallakkhento dovārikena saddhiṃ sallapatiyeva.
七十二。彼因正行，力敌恶障，闻世尊言：“当住此处”。不分别理义，与门徒共谭法义。
Majjhimāya dvārasālāyānti yassa gharassa satta dvārakoṭṭhakā, tassa sabbaabbhantarato vā sabbabāhirato vā paṭṭhāya catutthadvārakoṭṭhako, yassa pañca, tassa tatiyo, yassa tayo, tassa dutiyo dvārakoṭṭhako majjhimadvārasālā nāma. Ekadvārakoṭṭhakassa pana gharassa majjhaṭṭhāne maṅgalatthambhaṃ nissāya majjhimadvārasālā. Tassa pana gehassa satta dvārakoṭṭhakā, pañcātipi vuttaṃ.
在中间有两扇门厅的房屋中，若房屋有七个门框，那所有内侧或外侧环绕其四面的第四门框称为中门厅。若有五个门框，则第三门框为中门厅；若有三个门框，则第二门框为中门厅。对于只有一个门框的房屋，则在其中央位置立有吉祥柱，作为中门厅。此房屋共有七个门框，其中也称为五个门框。
§73
73.Aggantiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni. Yaṃ sudanti ettha yanti yaṃ nāṭaputtaṃ. Sudanti nipātamattaṃ. Pariggahetvāti teneva uttarāsaṅgena udare parikkhipanto gahetvā. Nisīdāpetīti saṇikaṃ ācariya, saṇikaṃ ācariyāti mahantaṃ telaghaṭaṃ ṭhapento viya nisīdāpeti. Dattosīti kiṃ jaḷosi jātoti attho. Paṭimukkoti sīse parikkhipitvā gahito. Aṇḍahārakotiādiṃ duṭṭhullavacanampi samānaṃ upaṭṭhākassa aññathābhāvena uppannabalavasokatāya idaṃ nāma bhaṇāmīti asallakkhetvāva bhaṇati.
第七十三，『Agganti』一类诸词，都是彼此相互作用的表达。这里说的『sudanti』和『yanti』，即指那种诗句或歌谣、戏剧段落。『Sudanti』仅是音节的总称。『Pariggahetvā』意谓以上衣或覆布覆盖于腹部前方，固定好使之安放。『Nisīdāpeti』乃是指邀请坐下，譬如老师置大油罐于席间，请大家坐定。『Dattosīti』含义是嫉妒生起。『Paṭimukko』是将头部转向一边。『Aṇḍahārakoti』等不善恶言，也同样表明对指导者不同的态度，从而生出怨恨和不满，这就是所谓的拒绝接受之意。作者以严谨态度阐述此种含义。
§74
74.Bhaddikā, bhante, āvaṭṭanīti nigaṇṭho māyameva sandhāya vadati, upāsako attanā paṭividdhaṃ sotāpattimaggaṃ. Tena hīti nipātamattametaṃ, bhante, upamaṃ te karissāmicceva attho. Kāraṇavacanaṃ vā, yena kāraṇena tumhākaṃ sāsanaṃ aniyyānikaṃ, mama satthu niyyānikaṃ, tena kāraṇena upamaṃ te karissāmīti vuttaṃ hoti.
第七十四，尊者们，『āvaṭṭana』的意思是具有圈套、陷阱之意，正如外道魔鬼欺骗说话，教导教众自己已证得初果圣道。这里表达的是以简单词汇来比喻，意思是对你们（佛法）作比喻。或者说，是论述的缘故：凭借你们的教法非他法，我的师长法融通故，我要为你们作比喻之意，此意属于阐释而成文。
§75
75.Upavijaññāti vijāyanakālaṃ upagatā. Makkaṭacchāpakanti makkaṭapotakaṃ. Kiṇitvā ānehīti mūlaṃ datvāva āhara. Āpaṇesu hi saviññāṇakampi aviññāṇakampi makkaṭādikīḷanabhaṇḍakaṃ vikkiṇanti. Taṃ sandhāyetaṃ āha. Rajitanti bahalabahalaṃ pītāvalepanaraṅgajātaṃ gahetvā rajitvā dinnaṃ imaṃ icchāmīti attho. Ākoṭitapaccākoṭitanti ākoṭitañceva parivattetvā punappunaṃ ākoṭitañca. Ubhatobhāgavimaṭṭhanti maṇipāsāṇena ubhosu passesu suṭṭhu vimaṭṭhaṃ ghaṭṭetvā uppāditacchaviṃ.
第七十五，『Upavijaññāti』意指生起时刻已至。『Makkaṭacchāpak』即猴子罐盖，是赠送根本物时的用词。『Kiṇitvā ānehi』意谓买来后交付根本处。虽然存在完全认识和非认识之分，人们仍售卖猴子这种杂品器物。对此，特以形象比喻说道：『Rajita』是指涂着鲜艳多彩颜料的舞台，由此愿望发生，意欲获得之。『Ākoṭitapaccākoṭita』则是指涂抹和擦拭不断反复进行，像揉捏宝石石块，将两块石头互相磨擦，巧妙清理出光影般的效果。
Raṅgakkhamo hi khoti saviññāṇakampi aviññāṇakampi raṅgaṃ pivati. Tasmā evamāha. No ākoṭṭanakkhamoti saviññāṇakassa tāva ākoṭṭanaphalake ṭhapetvā kucchiyaṃ ākoṭitassa kucchi bhijjati, karīsaṃ nikkhamati. Sesī ākoṭitassa sīsaṃ bhijjati, mattaluṅgaṃ nikkhamati. Aviññāṇako khaṇḍakhaṇḍitaṃ gacchati. Tasmā evamāha. No vimajjanakkhamoti saviññāṇako maṇipāsāṇena vimaddiyamāno nillomataṃ nicchavitañca āpajjati, aviññāṇakopi vacuṇṇakabhāvaṃ āpajjati. Tasmā evamāha. Raṅgakkhamo hi kho bālānanti bālānaṃ mandabuddhīnaṃ raṅgakkhamo, rāgamattaṃ janeti, piyo hoti. Paṇḍitānaṃ pana nigaṇṭhavādo vā añño vā bhāratarāmasītāharaṇādi niratthakakathāmaggo appiyova hoti. No anuyogakkhamo, no vimajjanakkhamoti anuyogaṃ vā vīmaṃsaṃ vā na khamati, thuse koṭṭetvā taṇḍulapariyesanaṃ viya kadaliyaṃ sāragavesanaṃ viya ca rittako tucchakova hoti. Raṅgakkhamo ceva paṇḍitānanti catusaccakathā hi paṇḍitānaṃ piyā hoti, vassasatampi suṇanto tittiṃ na gacchati. Tasmā evamāha. Buddhavacanaṃ pana yathā yathāpi ogāhissati mahāsamuddo viya gambhīrameva hotīti ‘‘anuyogakkhamo ca vimajjanakkhamo cā’’ti āha. Suṇohiyassāhaṃ sāvakoti tassa guṇe suṇāhīti bhagavato vaṇṇe vattuṃ āraddho.
所谓『Raṅgakkhamo』，指的是智慧与无智都能品尝舞台色彩。因此说，不应以为『ākoṭṭana』是一种磨损，在识处涂抹附着，会使涂抹部分的边缘产生裂缝，稻草破裂，同时露出鲜嫩的茎杆。剩余涂抹部分的顶端被撕裂，达到蒸熟的程度。无智者则处于断裂破碎状态。因此说，应不作污染磨损的解释，智慧者用宝石精致打磨，产生光泽；无智者则丧失光亮与清净。智慧者喜欢这种磨损被称为秽浊，对愚者即以为可喜爱。圣人教法说，智慧和无智的磨损如同浩瀚深海波澜起伏，对此说法他开始传述鼓励弟子听闻这美好品德。
§76
76.Dhīrassāti dhīraṃ vuccati paṇḍiccaṃ, yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi, tena samannāgatassa dhātuāyatanapaṭiccasamuppādaṭṭhānāṭṭhānakusalassa paṇḍitassāhaṃ sāvako, so mayhaṃ satthāti evaṃ sabbapadesu sambandho veditabbo. Pabhinnakhīlassāti bhinnapañcacetokhilassa. Sabbaputhujjane vijiniṃsu vijinanti vijinissanti vāti vijayā. Ke te, maccumārakilesamāradevaputtamārāti? Te vijitā vijayā etenāti vijitavijayo. Bhagavā, tassa vijitavijayassa. Anīghassāti kilesadukkhenapi vipākadukkhenapi niddukkhassa. Susamacittassāti devadattadhanapālakaaṅgulimālarāhulatherādīsupi devamanussesu suṭṭhu samacittassa. Vuddhasīlassāti vaḍḍhitācārassa. Sādhupaññassāti sundarapaññassa. Vesamantarassāti rāgādivisamaṃ taritvā vitaritvā ṭhitassa. Vimalassāti vigatarāgādimalassa.
第七十六，『Dhīrassa』即明智者。明智者即指具慧解脱者，依正见而成道。具备此资具的弟子，是根据诸法及根源、境界和缘起之所成立的，喜悦被称为明智者，如此一切应当了解。『Pabhinnakhīlasā』意为破坏五蕴及境界。世上凡夫常被愚痴所困扰，所谓破灭、战胜与胜利者，皆指战胜恶欲和烦恼的胜利。世尊即此种胜利者。『Anīghassāti』是指断除烦恼果报和痛苦果报的涅槃者。『Susamacittassa』是指心地纯净的人，不论是天人、人成，是众师长如德达、善护者阿拉汉等心地都纯正。『Vuddhasīlassāti』指道德日益增长者。『Sādhupaññassāti』意为妙慧。『Vesamantarassāti』是指已超越贪嗔痴的有情。『Vimalassāti』为除去贪嗔痴的清净者。
Tusitassāti tuṭṭhacittassa. Vantalokāmisassāti vantakāmaguṇassa. Muditassāti muditāvihāravasena muditassa, punaruttameva vā etaṃ. Pasādavasena hi ekampi guṇaṃ punappunaṃ vadatiyeva. Katasamaṇassāti katasāmaññassa, samaṇadhammassa matthakaṃ pattassāti attho. Manujassāti lokavohāravasena ekassa sattassa. Narassāti punaruttaṃ. Aññathā vuccamāne ekekagāthāya dasa guṇā nappahonti.
『Tusitassāti』意为欢喜满足之心。『Vantalokāmisassāti』意为具有感官欲望和良好德行者。『Muditassāti』指因欢喜相待而快乐者，或者指以上优良品质之人。『Pasādavasena』者，借由威仪庄重反复宣说所言，即是此义。『Katasamaṇassāti』者，泛指修行者或信奉婆罗门教者持有的行为与佛法的正义相称。『Manujassāti』指人类世界或人等拥有广泛的娱乐与社交。『Narassāti』则是人人皆言此义不同之处。各段诗句虽异，合计有十种称誉之义不尽相同。
Venayikassāti sattānaṃ vināyakassa. Ruciradhammassāti sucidhammassa. Pabhāsakassāti obhāsakassa. Vīrassāti vīriyasampannassa. Nisabhassāti usabhavasabhanisabhesu sabbattha appaṭisamaṭṭhena nisabhassa. Gambhīrassāti gambhīraguṇassa, guṇehi vā gambhīrassa. Monapattassāti ñāṇapattassa. Vedassāti vedo vuccati ñāṇaṃ, tena samannāgatassa. Dhammaṭṭhassāti dhamme ṭhitassa. Saṃvutattassāti pihitattassa.
『教化者』者，众生之引导者也。『妙法者』者，具清净之法者也。『放光者』者，能照耀者也。『勇士者』者，具足精进者也。『牛王者』者，于公牛、壮牛、牛王之中，以无与伦比之姿而堪称牛王者也。『深邃者』者，具深邃之德者，或以诸德而深邃者也。『达寂者』者，达于智也；『智』谓之寂，具足彼者也。『住法者』者，安住于法者也。『自守者』者，封闭自身者也。
Nāgassāti catūhi kāraṇehi nāgassa. Pantasenassāti pantasenāsanassa. Paṭimantakassāti paṭimantanapaññāya samannāgatassa. Monassāti monaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena samannāgatassa, dhutakilesassa vā. Dantassāti nibbisevanassa.
『龙象者』者，以四种因由而为龙象者也。『偏远卧处者』者，居处偏远卧处者也。『善思择者』者，具足思择之慧者也。『寂智者』者，『智』谓之寂，具足彼者，或已抖落烦恼者也。『调御者』者，不再趋附于欲境者也。
Isisattamassāti vipassiādayo cha isayo upādāya sattamassa. Brahmapattassāti seṭṭhapattassa. Nhātakassāti nhātakilesassa. Padakassāti akkharādīni samodhānetvā gāthāpadakaraṇakusalassa. Viditavedassāti viditañāṇassa. Purindadassāti sabbapaṭhamaṃ dhammadānadāyakassa. Sakkassāti samatthassa. Pattipattassāti ye pattabbā guṇā, te pattassa. Veyyākaraṇassāti vitthāretvā atthadīpakassa. Bhagavatā hi abyākataṃ nāma tanti padaṃ natthi sabbesaṃyeva attho kathito.
『仙人中第七者』者，以毗婆尸等六位仙人为始，而居第七者也。『达梵者』者，达于最胜者也。『浴者』者，已沐浴烦恼者也。『善词者』者，善于汇聚字母等而成偈颂句读者也。『知智者』者，已了知智者也。『施前者』者，最先施予法施者也。『堪能者』者，具足能力者也。『得所应得者』者，诸应当获证之德，已悉获证者也。『善解说者』者，能广为开展而阐明义理者也；盖世尊所说经文，无有任何一句未予解释，一切义理皆已宣说。
Vipassissāti vipassanakassa. Anabhinatassāti anatassa. No apanatassāti aduṭṭhassa.
『毗婆尸者』者，具观察力者也。『无所趋向者』者，无所倾向者也。『非背离者』者，非嗔恚者也。
Ananugatantarassāti kilese ananugatacittassa. Asitassāti abaddhassa.
『不随内在』者，谓心不随逐烦恼也。『无所依附』者，谓无所系缚也。
Bhūripaññassāti bhūri vuccati pathavī, tāya pathavīsamāya paññāya vipulāya mahantāya vitthatāya samannāgatassāti attho. Mahāpaññassāti mahāpaññāya samannāgatassa.
『Bhūripaññassa』者，译为“广大智慧”，意指大地被称为广大，是因为具足了如大地般广阔的智慧、广大、广大无限的广博与偌大蕴含之意。『Mahāpaññassa』者，谓具足广大智慧者也。
Anupalittassāti taṇhādiṭṭhikilesehi alittassa. Āhuneyyassāti āhutiṃ paṭiggahetuṃ yuttassa. Yakkhassāti ānubhāvadassanaṭṭhena ādissamānakaṭṭhena vā bhagavā yakkho nāma. Tenāha ‘‘yakkhassā’’ti. Mahatoti mahantassa. Tassa sāvakohamasmīti tassa evaṃvividhaguṇassa satthussa ahaṃ sāvakoti. Upāsakassa sobhāpattimaggeneva paṭisambhidā āgatā. Iti paṭisambhidāvisaye ṭhatvā padasatena dasabalassa kilesappahānavaṇṇaṃ kathento ‘‘kassa taṃ gahapati sāvakaṃ dhāremā’’ti pañhassa atthaṃ vissajjesi.
『Anupalittassa』者，谓由渴爱等烦恼未被熄灭者。『Āhuneyyassāti』者，谓适合受供养者。『Yakkhassāti』者，世尊以示现等力或刚杵之杖称为天神，故曰“天神”。『Mahatoti』者，谓广大之义。此有弟子曰：“我是世尊弟子”，复数弟子之多亦如是说。由敬待居士，诠释佛教修习真谛中断尘垢之十力事，说明“谁能持此居士弟子？”之问义。
§77
77.Kadāsaññūḷhāti kadā sampiṇḍitā. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ idāneva samaṇassa gotamassa santikaṃ gantvā āgato, kadānena ete vaṇṇā sampiṇḍitā’’ti. Tasmā evamāha. Vicittaṃ mālaṃ gantheyyāti sayampi dakkhatāya pupphānampi nānāvaṇṇatāya ekatovaṇṭikādibhedaṃ vicitramālaṃ gantheyya. Evameva kho, bhanteti ettha nānāpupphānaṃ mahāpuppharāsi viya nānāvidhānaṃ vaṇṇānaṃ bhagavato sinerumatto vaṇṇarāsi daṭṭhabbo. Chekamālākāro viya upāli gahapati. Mālākārassa vicitramālāganthanaṃ viya gahapatino tathāgatassa vicitravaṇṇaganthanaṃ.
第七十七：『Kadāsaññūḷhāti』谓何时汇聚。故有言：“今虽至尊者果德玛前，何时集成此繁华？”由此故说。复以绚丽繁花之束喻，谓百花纷披缤纷，色彩各异排列，形成精美图案之花束。正如此，佛陀如铺千种花朵盛开之美景，其色斑斓而盛大繁华。犹如主人公御珠链之饰，佛陀的色相亦似多彩缤纷的珍宝串。
Uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchīti tassa hi bhagavato sakkāraṃ asahamānassa etadahosi – ‘‘anatthiko dāni ayaṃ gahapati amhehi, sve paṭṭhāya paṇṇāsa saṭṭhi jane gahetvā etassa gharaṃ pavisitvā bhuñjituṃ na labhissāmi, bhinnā me bhattakumbhī’’ti. Athassa upaṭṭhākavipariṇāmena balavasoko uppajji. Ime hi sattā attano attanova cintayanti. Tassa tasmiṃ soke uppanne abbhantaraṃ uṇhaṃ ahosi, lohitaṃ vilīyittha, taṃ mahāvātena samuddharitaṃ kuṭe pakkhittarajanaṃ viya pattamattaṃ mukhato uggañchi. Nidhānagatalohitaṃ vamitvā pana appakā sattā jīvituṃ sakkonti. Nigaṇṭho tattheva jāṇunā patito, atha naṃ pāṭaṅkiyā bahinagaraṃ nīharitvā mañcakasivikāya gahetvā pāvaṃ agamaṃsu, so na cirasseva pāvāyaṃ kālamakāsi. Imasmiṃ pana sutte ugghāṭitaññūpuggalassa vasena dhammadesanā pariniṭṭhitāti.
『Uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchīti』意谓由口中喷出热血。因世尊的敬重者不堪承受痛苦，即言：“此居士似无益，我自担保亦难承受五、六十人出入其家供养，因饭器破裂等故。”由侍者变故，引发强烈悲伤，此众生自我忧虑。其间悲恸如烈火烧身，血流如大风吹袭般汹涌冲出口中。吐出血水后，惟有小部分众生得以存活。一个尼迦陀即刻跌交，后被婆罗门家带往巴城，三日后即逝。此经中揭露了明了秘密者得以完整教法传承之义。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 《破除戏论》中部注疏中
Upālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《伍巴离经》注释结束。
7. Kukkuravatikasuttavaṇṇanā七、《持狗行者经》注释
§78
78.Evaṃme sutanti kukkuravatikasuttaṃ. Tattha koliyesūti evaṃnāmake janapade. So hi ekopi kolanagare patiṭṭhitānaṃ koliyānaṃ rājakumārānaṃ nivāsaṭṭhānattā evaṃ vuccati. Tasmiṃ koliyesu janapade. Haliddavasananti tassa kira nigamassa māpitakāle pītakavatthanivatthā manussā nakkhattaṃ kīḷiṃsu. Te nakkhattakīḷāvasāne nigamassa nāmaṃ āropentā haliddavasananti nāmaṃ akaṃsu. Taṃ gocaragāmaṃ katvā viharatīti attho. Vihāro panettha kiñcāpi na niyāmito, tathāpi buddhānaṃ anucchavike senāsaneyeva vihāsīti veditabbo. Govatikoti samādinnagovato, sīse siṅgāni ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ bandhitvā gāvīhi saddhiṃ tiṇāni khādanto viya carati. Aceloti naggo niccelo. Seniyoti tassa nāmaṃ.
第七十八：如是听闻《狗女村经》。彼时于「迦梨耶」一国，此国之一城中有迦梨耶王子寓所，因而得名。有一村庄名为“黄袍村”，因为每逢麦收之时，村民着黄衣嬉戏。村中牛舍称“牛屋”，乃放牛之地。其村虽无正式寺院，但应视为佛及弟子安住之所。『Govatikoti』者，意谓头顶有角、以蹄踏地，似牛吃草状行走。『Aceloti』者，谓赤裸无衣。『Seniyoti』者，即其名。
Kukkuravatikoti samādinnakukkuravato, sabbaṃ sunakhakiriyaṃ karoti. Ubhopete sahapaṃsukīḷikā sahāyakā. Kukkurova palikujjitvāti sunakho nāma sāmikassa santike nisīdanto dvīhi pādehi bhūmiyaṃ vilekhitvā kukkurakūjitaṃ kūjanto nisīdati, ayampi ‘‘kukkurakiriyaṃ karissāmī’’ti bhagavatā saddhiṃ sammoditvā dvīhi hatthehi bhūmiyaṃ vilekhitvā sīsaṃ vidhunanto ‘bhū bhū’ti katvā hatthapāde samiñjitvā sunakho viya nisīdi. Chamānikkhittanti bhūmiyaṃ ṭhapitaṃ. Samattaṃ samādinnanti paripuṇṇaṃ katvā gahitaṃ. Kā gatīti kā nipphatti. Ko abhisamparāyoti abhisamparāyamhi kattha nibbatti. Alanti tassa appiyaṃ bhavissatīti yāvatatiyaṃ paṭibāhati. Kukkuravatanti kukkuravatasamādānaṃ.
所谓犬迹者，即行为如同承受过之犬行者。彼全部行为均属污秽。两者皆为同一场合之伴侣同行者。所谓犬，因主于坐处两足所绘土上以吠声似犬吠，故号犬。此亦复如此，世尊欢喜言曰：‘我亦将作犬行。’于是以双手涂土，捶击地面，折断头发，以手足着地而坐，状如犬。‘Chamānikkhittanti’谓所置之土，意为铺设之意。‘Samattaṃ samādinnanti’谓行满满具，已备而受持。‘Kā gatīti’者，此谓变坏之义。‘Ko abhisamparāyoti’者，谓何处生起染污之意。若为扰乱，则谓其为所厌恶，故若违逆将生不善。‘Kukkuravatanti’即犬轨行为之习行。
§79
79.Bhāvetīti vaḍḍheti. Paripuṇṇanti anūnaṃ. Abbokiṇṇanti nirantaraṃ. Kukkurasīlanti kukkurācāraṃ. Kukkuracittanti ‘‘ajja paṭṭhāya kukkurehi kātabbaṃ karissāmī’’ti evaṃ uppannacittaṃ. Kukkurākappanti kukkurānaṃ gamanākāro atthi, tiṭṭhanākāro atthi, nisīdanākāro atthi, sayanākāro atthi, uccārapassāvakaraṇākāro atthi, aññe kukkure disvā dante vivaritvā gamanākāro atthi, ayaṃ kukkurākappo nāma, taṃ bhāvetīti attho . Imināhaṃ sīlenātiādīsu ahaṃ iminā ācārena vā vatasamādānena vā dukkaratapacaraṇena vā methunaviratibrahmacariyena vāti attho. Devoti sakkasuyāmādīsu aññataro. Devaññataroti tesaṃ dutiyatatiyaṭṭhānādīsu aññataradevo. Micchādiṭṭhīti adevalokagāmimaggameva devalokagāmimaggoti gahetvā uppannatāya sā assa micchādiṭṭhi nāma hoti. Aññataraṃ gatiṃ vadāmīti tassa hi nirayato vā tiracchānayonito vā aññā gati natthi, tasmā evamāha. Sampajjamānanti diṭṭhiyā asammissaṃ hutvā nipajjamānaṃ.
「修习」即增长。所谓圆满，至少达到一定程度。所谓持续积累，无间断不息。所谓犬之性行，即犬的行为。所谓犬心，即诸如“今日照看狗应当做何事”等由此生起的心念。所谓犬行状，指犬之行走状态，包括站立、立止、坐卧各种状态，以及抬头视察、注视等动作。且当见他犬露齿而行时，亦有行走状态，称为犬行状。由此即明修习之意。由此我于戒律等多方面，以此导师教诲或从属依止，经过艰苦恪守，不与异性通行修持梵行戒律。至于天中，指萨咖等诸尊者；天种，乃其二、三层天等某些天人。所谓邪见，即因见地不正如同往邪途入天界之行，因见生故，名为邪见。又所谓他趣，意指非地狱及非畜生等三界者无；故称其义。所谓觉知，即不随邪见，明了真理而入安住之境。
Nāhaṃ, bhante, etaṃ rodāmi, yaṃ maṃ bhagavā evamāhāti yaṃ maṃ, bhante, bhagavā evamāha, ahametaṃ bhagavato byākaraṇaṃ na rodāmi na paridevāmi, na anutthunāmīti attho. Evaṃ sakammakavasenettha attho veditabbo, na assumuñcanamattena.
我非因世尊所说而悲泣。我对世尊所说的教诲没有悲伤、没有怨恨、无有反悔之意。此语义应如实了知，非为放纵情绪而放任不顾。
‘‘Mataṃ vā amma rodanti, yo vā jīvaṃ na dissati;
「父母哭泣我，或有人看不见其生命；
Jīvantaṃ amma passantī, kasmā maṃ amma rodasī’’ti. (saṃ. ni. 1.239) –
活着的父母见我，为何父母哭泣我」如此说。
Ayañcettha payogo. Apica me idaṃ, bhanteti apica kho me idaṃ, bhante, kukkuravataṃ dīgharattaṃ samādinnaṃ, tasmiṃ sampajjantepi vuddhi natthi, vipajjantepi. Iti ‘‘ettakaṃ kālaṃ mayā katakammaṃ moghaṃ jāta’’nti attano vipattiṃ paccavekkhamāno rodāmi, bhanteti.
此处乃一试验。又有人曰「对我而言，此处乃如狗长期获得照顾处，尽管明智境界未现；却仍无相长」，因检视自身劫数之故而哭泣如是说。
§80
80.Govatantiādīni kukkuravatādīsu vuttanayeneva veditabbāni. Gavākappanti goākappaṃ. Sesaṃ kukkurākappe vuttasadisameva. Yathā pana tattha aññe kukkure disvā dante vivaritvā gamanākāro, evamidha aññe gāvo disvā kaṇṇe ukkhipitvā gamanākāro veditabbo. Sesaṃ tādisameva.
牛类等如犬类之类，应以本处所说同理知之。所谓牛行状，即牛之行走状态。其余如犬的行走状态相似。譬如此地见他犬露齿而行者，如此处见他牛竖耳而行，亦应知其行走状态。其余亦同理。
§81
81.Cattārimānipuṇṇa kammānīti kasmā imaṃ desanaṃ ārabhi? Ayañhi desanā ekaccakammakiriyavasena āgatā, imasmiñca kammacatukke kathite imesaṃ kiriyā pākaṭā bhavissatīti imaṃ desanaṃ ārabhi. Apica imaṃ kammacatukkameva desiyamānaṃ ime sañjānissanti , tato eko saraṇaṃ gamissati, eko pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatīti ayameva etesaṃ sappāyāti ñatvāpi imaṃ desanaṃ ārabhi.
在此教法中，为何从四种结果圆满的业这义说起呢？这是因为这义的说法是以某种行为活动的方式而来，论及这四种业的结果时，说明这些行为必将明显显现。因此起此说法。此外，即便只宣说这四种业的结果，其众生亦能有所认识，于是他们当择一归依之一，当出家修道得阿拉汉果报，这即为他们的美善，如此理解后，方才起此教法。
Tattha kaṇhanti kāḷakaṃ dasaakusalakammapathakammaṃ. Kaṇhavipākanti apāye nibbattanato kāḷakavipākaṃ. Sukkanti paṇḍaraṃ dasakusalakammapathakammaṃ. Sukkavipākanti sagge nibbattanato paṇḍaravipākaṃ. Kaṇhasukkanti vomissakakammaṃ. Kaṇhasukkavipākanti sukhadukkhavipākaṃ. Missakakammañhi katvā akusalena tiracchānayoniyaṃ maṅgalahatthiṭṭhānādīsu uppanno kusalena pavatte sukhaṃ vediyati. Kusalena rājakulepi nibbatto akusalena pavatte dukkhaṃ vediyati. Akaṇhaṃ asukkanti kammakkhayakaraṃ catumaggacetanākammaṃ adhippetaṃ. Tañhi yadi kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya. Yadi sukkaṃ bhaveyya, sukkavipākaṃ dadeyya. Ubhayavipākassa pana adānato akaṇhāsukkavipākattā ‘‘akaṇhaṃ asukka’’nti vuttaṃ. Ayaṃ tāva uddese attho.
所谓黑暗者，即苦痛；十种恶业心行为是苦痛的根本业。黑暗的果报是指在恶趣中得受熄灭；洁白者是善业，所生善业果报是天界中之光明熄灭。黑白复合者为混合业。因行恶业而生于恶道如畜生等而受苦痛，因行善业而出生则感受快乐。善行也能生于王族，但恶行则感痛苦。非黑非白者，是指断尽业，即发起四圣谛之意志行为。如果这个为黑，则生苦果报；若为白，即生乐果报。无论黑白果报，无所得者，所以称为非黑非白（即无着无漏）。此义即为此处所说。
Niddese pana sabyābajjhanti sadukkhaṃ. Kāyasaṅkhārādīsu kāyadvāre gahaṇādivasena copanappattā dvādasa akusalacetanā sabyābajjhakāyasaṅkhāro nāma. Vacīdvāre hanusañcopanavasena vacībhedapavattikā tāyeva dvādasa vacīsaṅkhāro nāma. Ubhayacopanaṃ appattā raho cintayantassa manodvāre pavattā manosaṅkhāro nāma. Iti tīsupi dvāresu kāyaduccaritādibhedā akusalacetanāva saṅkhārāti veditabbā. Imasmiñhi sutte cetanā dhuraṃ, upālisutte kammaṃ. Abhisaṅkharitvāti saṅkaḍḍhitvā, piṇḍaṃ katvāti attho. Sabyābajjhaṃ lokanti sadukkhaṃ lokaṃ upapajjanti. Sabyābajjhā phassā phusantīti sadukkhā vipākaphassā phusanti. Ekantadukkhanti nirantaradukkhaṃ. Bhūtāti hetvatthe nissakkavacanaṃ, bhūtakammato bhūtassa sattassa uppatti hoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathābhūtaṃ kammaṃ sattā karonti, tathābhūtena kammena kammasabhāgavasena tesaṃ upapatti hoti. Tenevāha ‘‘yaṃ karoti tena upapajjatī’’ti. Ettha ca tenāti kammena viya vuttā, upapatti ca nāma vipākena hoti. Yasmā pana vipākassa kammaṃ hetu, tasmā tena mūlahetubhūtena kammena nibbattatīti ayamettha attho. Phassā phusantīti yena kammavipākena nibbatto, taṃkammavipākaphassā phusanti. Kammadāyādāti kammadāyajjā kammameva nesaṃ dāyajjaṃ santakanti vadāmi.
所谓清除者即为苦痛。于身蕴等十二处被执点所缠绕，发生十二种不善意行，名为清除之身心蕴。于语门因舌头损伤等生十二种分裂意行，名为语心蕴。二者相合未被毁灭，是名心心蕴。三门中身身不善行为之差别，悉皆为意行之不善意行为。此乃所应了知。此经中称之为意行，乌波利经中称为业。称业为业，即意为凝习之意，作团之意。清除者谓众生入坏苦世界。清除蕴谓苦业之果报而感受苦。绝对苦者为恒苦。业已存在者言其因果关系，是成就生死的存在与生的因缘。此说示众生依其所作而得其果，故曰：“所作之业乃成其生。”这里将“以业”说成“缘及业”，缘此果报而生。感受者谓由业果生，此即业果感受。所谓业受者，是指业主为此业承担责任。
Abyābajjhanti niddukkhaṃ . Imasmiṃ vāre kāyadvāre pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā kāyasaṅkhāro nāma. Tāyeva vacīdvāre pavattā vacīsaṅkhāro nāma. Manodvāre pavattā tāyeva aṭṭha, tisso ca heṭṭhimajhānacetanā abyābajjhamanosaṅkhāro nāma. Jhānacetanā tāva hotu, kāmāvacarā kinti abyābajjhamanosaṅkhāro nāma jātāti. Kasiṇasajjanakāle ca kasiṇāsevanakāle ca labbhanti. Kāmāvacaracetanā paṭhamajjhānacetanāya ghaṭitā, catutthajjhānacetanā tatiyajjhānacetanāya ghaṭitā. Iti tīsupi dvāresu kāyasucaritādibhedā kusalacetanāva saṅkhārāti veditabbo. Tatiyavāro ubhayamissakavasena veditabbā.
不清除者是指不苦痛。此处十二处身所生八种善意行为蕴名为身心善业蕴；同于语门生为语心蕴。于心门则八种善意行，其中三为初禅中正接受三昧之意行。初禅三昧之意行即为不清除善业心行。于修习五种遍及法及禅定时得此业蕴。欲行善业意行为第一禅意行所成，第四禅意行为第三禅意行所成。于三门皆为身净业等不同善意行为蕴。第三类是混合业，兼有善恶。
Seyyathāpi manussātiādīsu manussānaṃ tāva kālena sukhaṃ kālena dukkhaṃ pākaṭameva, devesu pana bhummadevatānaṃ, vinipātikesu vemānikapetānaṃ kālena sukhaṃ kālena dukkhaṃ hotīti veditabbaṃ. Hatthiādīsu tiracchānesupi labbhatiyeva.
犹如人类在此世间时有时享乐有时苦痛，天上诸天及地神、地狱饿鬼及阿修罗等亦有时得乐时受苦，诸畜生亦然。在诸道中如是显现善恶果报。
Tatrāti tesu tīsu kammesu. Tassa pahānāya yā cetanāti tassa pahānatthāya maggacetanā. Kammaṃ patvāva maggacetanāya añño paṇḍarataro dhammo nāma natthi. Idaṃ pana kammacatukkaṃ patvā dvādasa akusalacetanā kaṇhā nāma, tebhūmakakusalacetanā sukkā nāma, maggacetanā akaṇhā asukkāti āgatā.
彼三种业门中，为使其弃除所起之意行，名为出离意行。舍弃此业之后，不起比此更洁白之业行。此四种业已论述，两类恶意行为称为黑，三类善意行为称为白，舍弃业之意为非黑非白，不洁不净。
§82
82.‘‘Labheyyāhaṃ, bhante’’ti idaṃ so ‘‘ciraṃ vata me aniyyānikapakkhe yojetvā attā kilamito, ‘sukkhanadītīre nhāyissāmī’ti samparivattentena viya thuse koṭṭentena viya ca na koci attho nipphādito, handāhaṃ attānaṃ yoge yojemī’’ti cintetvā āha. Atha bhagavā yonena khandhake titthiyaparivāso paññatto, yaṃ aññatitthiyapubbo sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhito – ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmo aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhāmi upasampadaṃ, svāhaṃ, bhante, saṅghaṃ cattāro māse parivāsaṃ yācāmī’’tiādinā (mahāva. 86) nayena samādiyitvā parivasati, taṃ sandhāya ‘‘yo kho, seniya, aññatitthiyapubbo’’tiādimāha.
「若我得阿阇梨尊者为师」，他如此默思：「我久远以来被无缘无故地牵缠住，身染污垢，犹如浸身于快乐之岸的水中，旋转翻腾如碎柴堆，无人能脱离其累。今我当自与此缠结相联。」于是他说。佛制订了比库戒律之中『外方比库那一部沙门初地』的生活规矩，说：「我，尊者，欲于此法、律中，获得尼僧具戒的授记，愿令此僧团受四个月的修学清净。」诸规矩以此作为引领，在这里说：「众比库中，彼名为外方比库者……」
Tattha pabbajjanti vacanasiliṭṭhatāvaseneva vuttaṃ. Aparivasitvāyeva hi pabbajjaṃ labhati. Upasampadatthikena pana nātikālena gāmappavesanādīni aṭṭha vattāni pūrentena parivasitabbaṃ . Āraddhacittāti aṭṭhavattapūraṇena tuṭṭhacittā. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato panesa titthiyaparivāso samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya pabbajjakhandhakavaṇṇanāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 86) vuttanayeneva veditabbo . Apica metthāti apica me ettha. Puggalavemattatā viditāti puggalanānattaṃ viditaṃ. Ayaṃ puggalo parivāsāraho, ayaṃ na parivāsārahoti idaṃ mayhaṃ pākaṭanti dasseti.
此处论及受出家戒时必须在袈裟绷绑之戒条中详细宣说。若未居所定，出家便不成立。欲授具戒者则需于不久后入村僧舍等地，完成八十日之居住。在具足精进内心的情况下，完成八十日即心满意足。此说简略表明此理。详解可见戒律论书记载的外方比库戒律篇章。此处「这是我之意」意为「此为我此处之义」。「我人」谓诸个体分别已明知。此人称自己是秉持戒律者，非弃之不护，表明自觉态度。
Tato seniyo cintesi – ‘‘aho acchariyaṃ buddhasāsanaṃ, yattha evaṃ ghaṃsitvā koṭṭetvā yuttameva gaṇhanti, ayuttaṃ chaḍḍentī’’ti. Tato suṭṭhutaraṃ pabbajjāya sañjātussāho sace, bhantetiādimāha. Atha bhagavā tassa tibbacchandataṃ viditvā na seniyo parivāsaṃ arahatīti aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘gaccha tvaṃ, bhikkhu, seniyaṃ nhāpetvā pabbājetvā ānehī’’ti. So tathā katvā taṃ pabbājetvā bhagavato santikaṃ ānayi. Bhagavā gaṇe nisīditvā upasampādesi. Tena vuttaṃ – ‘‘alattha kho acelo seniyo bhagavato santike pabbajjaṃ alattha upasampada’’nti.
于是长老默思：「佛法真实奇妙，受戒系带如此牢固，能断除无碍，爱护和谐。」然后以精进生起离欲，若成就将能成。接着佛知晓其二心意，于是对长老说：「比库，尔当洒浴洁净自己后，受具戒出家。」长老依教奉行，受戒出家，来到世尊面前。佛在比库聚集中，进行具戒授记。此时说：「长老比库已在世尊法中受具戒出家。」
Acirūpasampannoti upasampanno hutvā nacirameva. Vūpakaṭṭhoti vatthukāmakilesakāmehi kāyena ca cittena ca vūpakaṭṭho. Appamattoti kammaṭṭhāne satiṃ avijahanto. Ātāpīti kāyikacetasikasaṅkhātena vīriyātāpena ātāpī. Pahitattoti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pesitatto vissaṭṭhaattabhāvo. Yassatthāyāti yassa atthāya. Kulaputtāti ācārakulaputtā. Sammadevāti hetunāva kāraṇeneva. Tadanuttaranti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyapariyosānabhūtaṃ arahattaphalaṃ. Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva paññāya paccakkhaṃ katvā, aparappaccayaṃ ñatvāti attho. Upasampajja vihāsīti pāpuṇitvā sampādetvā vihāsi. Evaṃ viharantova khīṇā jāti…pe… abbhaññāsi.
不久即具足外形之相，谓受了具戒后不久。所谓『护持』，即修身洁心断除贪欲。所谓『精进』，是于修学法门专注不懈。所谓『热诚』，是身心绝勤于努力精进。所谓『庄静』，是身命不懈怠，坚定、安定。所谓『为其所缘』，即为了所求利益。所谓『世家子』，即出家前乃世俗家子。所谓『正当道理』，指依正法缘故。所谓『无上』，即无上之正觉。我意为「为此利益，世家子出家正当，正如经中所说。」亲证而成旁证智慧，得以直接明见之义。受具戒后得以修习、安住。如此安住，斯生中断、灭尽后无复更生，成就究竟觉地。
Evamassa paccavekkhaṇabhūmiṃ dassetvā arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpetuṃ ‘‘aññataro kho panāyasmā seniyo arahataṃ ahosī’’ti vuttaṃ. Tattha aññataroti eko. Arahatanti arahantānaṃ, bhagavato sāvakānaṃ arahantānaṃ abbhantaro ahosīti ayamevattha adhippāyo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
后来检验此地修行状况，于阿拉汉果地如山峰至高之处，结束开示时谓：「尊者中，有一人已成阿拉汉。」此处『一人』意为有一位。阿拉汉即阿拉汉果者。此彼阿拉汉乃尊者佛之弟子，当在中间。最终状况有所显现，绝对无疑。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 《破除疑障》中部注释
Kukkuravatikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《狗行者经》注释完毕。
8. Abhayarājakumārasuttavaṇṇanā8. 《无畏王子经》注释
§83
83.Evaṃme sutanti abhayasuttaṃ. Tattha abhayoti tassa nāmaṃ. Rājakumāroti bimbisārassa orasaputto. Vādaṃ āropehīti dosaṃ āropehi. Nerayikoti niraye nibbattako. Kappaṭṭhoti kappaṭṭhitiko. Atekicchoti buddhasahassenāpi tikicchituṃ na sakkā. Uggilitunti dve ante mocetvā kathetuṃ asakkonto uggilituṃ bahi nīharituṃ na sakkhiti. Ogilitunti pucchāya dosaṃ datvā hāretuṃ asakkonto ogilituṃ anto pavesetuṃ na sakkhiti.
如是闻说者，即《无畏经》。其中『无畏』为经名。所谓太子，指宾比萨拉之子。所谓『责难』，即加以责备。『地狱』，谓堕入地狱者。『顽固』，意指不易转变的性情。『不耐烦』者，即即便千佛亦难开化之意。『获释』者，指两端皆难以解决，既难说出亦难放下。『受制』者，谓受疑虑纠缠，难开脱进入解脱境界。
Evaṃ, bhanteti nigaṇṭho kira cintesi – ‘‘samaṇo gotamo mayhaṃ sāvake bhinditvā gaṇhāti, handāhaṃ ekaṃ pañhaṃ abhisaṅkharomi, yaṃ puṭṭho samaṇo gotamo ukkuṭiko hutvā nisinno uṭṭhātuṃ na sakkhissatī’’ti. So abhayassa gehā nīhaṭabhatto siniddhabhojanaṃ bhuñjanto bahū pañhe abhisaṅkharitvā – ‘‘ettha samaṇo gotamo imaṃ nāma dosaṃ dassessati, ettha imaṃ nāmā’’ti sabbe pahāya cātumāsamatthake imaṃ pañhaṃ addasa. Athassa etadahosi – ‘‘imassa pañhassa pucchāya vā vissajjane vā na sakkā doso dātuṃ, ovaṭṭikasāro ayaṃ, ko nu kho imaṃ gahetvā samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessatī’’ti. Tato ‘‘abhayo rājakumāro paṇḍito, so sakkhissatīti taṃ uggaṇhāpemī’’ti niṭṭhaṃ gantvā uggaṇhāpesi. So vādajjhāsayatāya tassa vacanaṃ sampaṭicchanto ‘‘evaṃ, bhante,’’ti āha.
如此，尊者尼迦叶多心中思虑道：“修行者果德玛断然拒绝接受我的教诲，我今日有一疑问萌生：若曾问修行者果德玛那位坐卧不安又无法起身之人，修行者果德玛将如何答复？”彼等于无畏居所，废弃卧具之处啖食后，多次思考此疑：“修行者果德玛将在此指出何种罪过？又当如何称呼之？”遂舍弃一切，专心于四个月戒律问难。其时心念：这疑问无论问出或放弃，均无可苛责，此乃缘由完整之问，谁又会接受这而对修行者果德玛指责呢？”之后，尊无畏王子聪慧者，明白此义，乃召集诸人：“他能当答”，言毕即前往召之。彼观其辩解态度，答言：“是的，尊者”，如是说。
§84
84.Akālokho ajjāti ayaṃ pañho catūhi māsehi abhisaṅkhato, tattha idaṃ gahetvā idaṃ vissajjiyamāne divasabhāgo nappahossatīti maññanto evaṃ cintesi. So dānīti sve dāni. Attacatutthoti kasmā bahūhi saddhiṃ na nimantesi? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘bahūsu nisinnesu thokaṃ datvā vadantassa aññaṃ suttaṃ aññaṃ kāraṇaṃ aññaṃ tathārūpaṃ vatthuṃ āharitvā dassessati, evaṃ sante kalaho vā kolāhalameva vā bhavissati. Athāpi ekakaṃyeva nimantessāmi, evampi me garahā uppajjissati ‘yāvamaccharī vāyaṃ abhayo, bhagavantaṃ divase divase bhikkhūnaṃ satenapi sahassenapi saddhiṃ carantaṃ disvāpi ekakaṃyeva nimantesī’’’ti. ‘‘Evaṃ pana doso na bhavissatī’’ti aparehi tīhi saddhiṃ attacatutthaṃ nimantesi.
这是一个已积思虑四月之问，彼认为若持此问待放弃，日光犹存，尚不会消失。彼戏称此为施舍，为己目前之施。所谓‘自我第四’，何以不邀多众共议？彼念如此：‘若在诸多人中坐着闲聊闲话，彼有声有因，持不同论点，呈现不同缘由，遂互相展示同样内容，道理，必然纷争或喧闹乃至争吵。假使我单独邀约，依然会生憎恨：‘我们直到今日，尊无畏王子，每日目睹比库百人千人同行，唯独你邀我单独辩论’。’‘然如是，则无怨恨生’”，于是有三人合议，单独邀请第四者。
§85
85.Na khvettha, rājakumāra, ekaṃsenāti na kho, rājakumāra, ettha pañhe ekaṃsena vissajjanaṃ hoti. Evarūpañhi vācaṃ tathāgato bhāseyyāpi na bhāseyyāpi. Bhāsitapaccayena atthaṃ passanto bhāseyya, apassanto na bhāseyyāti attho. Iti bhagavā mahānigaṇṭhena catūhi māsehi abhisaṅkhataṃ pañhaṃ asanipātena pabbatakūṭaṃ viya ekavacaneneva saṃcuṇṇesi. Anassuṃ nigaṇṭhāti naṭṭhā nigaṇṭhā.
不对啊，无畏王子。此处并非‘单独’，王子，此处之问，并非单独放弃。即使如是，佛陀无论讲话与否，皆应合乎辞理。若依对话之条件，通达要义方能发言，未能通达则不开口。世尊如是以恰当叙事，汇集如山峦般聚敛经过四月积思之问，精炼为简明言句加以诠释。‘未闻者’意指未灭者。
§86
86.Aṅke nisinno hotīti ūrūsu nisinno hoti. Lesavādino hi vādaṃ paṭṭhapentā kiñcideva phalaṃ vā pupphaṃ vā potthakaṃ vā gahetvā nisīdanti. Te attano jaye sati paraṃ ajjhottharanti, parassa jaye sati phalaṃ khādantā viya pupphaṃ ghāyantā viya potthakaṃ vācentā viya vikkhepaṃ dassenti. Ayaṃ pana cintesi – ‘‘sammāsambuddho esa osaṭasaṅgāmo paravādamaddano. Sace me jayo bhavissati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce bhavissati, dārakaṃ vijjhitvā rodāpessāmi. Tato passatha, bho, ayaṃ dārako rodati, uṭṭhahatha tāva, pacchāpi jānissāmā’’ti tasmā dārakaṃ gahetvā nisīdi. Bhagavā pana rājakumārato sahassaguṇenapi satasahassaguṇenapi vādīvarataro, ‘‘imamevassa dārakaṃ upamaṃ katvā vādaṃ bhindissāmī’’ti cintetvā ‘‘taṃ kiṃ maññasi rājakumārā’’tiādimāha.
此处所云‘临坐者’，意谓坐于侧肩。持微小派言者，立论后仅取果实、花朵、书卷等轻物而坐。彼在自身胜利时起，听他人获胜则如同嗅花食果，或诵读书卷，抛弃不理。此时生此念：“此正觉者，即佛陀以药相斗击外道言论。若我获胜，则此乃善事；若不获胜，必知幼稚无知而哭泣。故今观看，此愚童哭泣吧，起身罢，之后必能明了。”遂携该愚童坐下。相较之下，尊无畏王子虽胜过千倍百倍辩才，却思量：“若以此愚童为喻，可打败辩论者。你们认为如何，无畏王子？”等语问者。
Tattha mukhe āhareyyāti mukhe ṭhapeyya. Āhareyyassāhanti apaneyyaṃ assa ahaṃ. Ādikenevāti paṭhamapayogeneva. Abhūtanti abhūtatthaṃ. Atacchanti na tacchaṃ. Anatthasaṃhitanti na atthasaṃhitaṃ na vaḍḍhinissitaṃ. Appiyā amanāpāti neva piyā na manāpā. Iminā nayeneva sabbattha attho daṭṭhabbo.
此处所列诸词义如下：『放入口者』者，应意为置于口中之物。『应放者』意指应当放之。『不要放者，我者』当为不可携带之意。『起初一次者』为首次所用之意。『非有者』为非实有之意。『非真者』即不正确之义。『无益者』谓无益处之法。『不悦不亲者』指既非喜爱亦非厌恶者。依此指导，全篇内容皆宜据此理念诠释。
Tattha appiyapakkhe paṭhamavācā acoraṃyeva coroti, adāsaṃyeva dāsoti, aduppayuttaṃyeva duppayuttoti pavattā. Na taṃ tathāgato bhāsati. Dutiyavācā coraṃyeva coro ayantiādivasena pavattā. Tampi tathāgato na bhāsati. Tatiyavācā ‘‘idāni akatapuññatāya duggato dubbaṇṇo appesakkho , idha ṭhatvāpi puna puññaṃ na karosi, dutiyacittavāre kathaṃ catūhi apāyehi na muccissasī’’ti evaṃ mahājanassa atthapurekkhārena dhammapurekkhārena anusāsanīpurekkhārena ca vattabbavācā. Tatra kālaññū tathāgatoti tasmiṃ tatiyabyākaraṇe tassā vācāya byākaraṇatthāya tathāgato kālaññū hoti, mahājanassa ādānakālaṃ gahaṇakālaṃ jānitvāva byākarotīti attho.
此处词义：初语曰‘盗窃’，意谓为盗；‘奴役’指为奴；‘纷乱’为不和谐之意。佛陀不说此辞。第二语录述盗贼等世俗生涯。佛陀亦不发此言。第三语曰：“今因无善业而堕入恶趣，恶劫难忍；此处所立，即便站立亦无法生善业。第二念时，又将受四重恶道之苦无法解脱。”此等乃依据广大民众及法众之利益视角、治理准则所作之训诲。此时，佛陀堪称是‘时机通晓者’，因于第三论述之语句为表述时机及内涵而作，明了广大众生感受与接受之时刻，遂传以适时教法。
Piyapakkhe paṭhamavācā aṭṭhāniyakathā nāma. Sā evaṃ veditabbā – evaṃ kira gāmavāsimahallakaṃ nagaraṃ āgantvā pānāgāre pivantaṃ vañcetukāmā sambahulā dhuttā pītaṭṭhāne ṭhatvā tena saddhiṃ suraṃ pivantā ‘‘imassa nivāsanapāvuraṇampi hatthe bhaṇḍakampi sabbaṃ gaṇhissāmā’’ti cintetvā katikaṃ akaṃsu – ‘‘ekekaṃ attapaccakkhakathaṃ kathema, yo ‘abhūta’nti kathesi, kathitaṃ vā na saddahati, taṃ dāsaṃ katvā gaṇhissāmā’’ti. Tampi mahallakaṃ pucchiṃsu ‘‘tumhākampi tāta ruccatī’’ti. Evaṃ hotu tātāti.
敬爱的一方首先发言，所说的是关于八则的论述。其义应当如此理解——这就是说，村里住着一个长老，来到城镇，在酒馆饮酒，贪恋饮酒的欢愉，众多家奴聚集，在饮酒场所站立，他们与其一起饮酒，心想『连这所居所的门锁和手中的器具全部都拿过来吧』，于是商议很是痛快地说：‘对于每个人各自的家事如何处理，若说‘没有’这般事，或者所说不相信，就把他作为仆人，并收为己用。’长老也问长老们：‘你们也喜欢这意愿吗？’如此说道，大家便同意了。
Eko dhutto āha – mayhaṃ, bho mātu, mayi kucchigate kapiṭṭhaphaladohalo ahosi. Sā aññaṃ kapiṭṭhahārakaṃ alabbhamānā maṃyeva pesesi. Ahaṃ gantvā rukkhaṃ abhiruhituṃ asakkonto attanāva attānaṃ pāde gahetvā muggaraṃ viya rukkhassa upari khipiṃ; atha sākhato sākhaṃ vicaranto phalāni gahetvā otarituṃ asakkonto gharaṃ gantvā nisseṇiṃ āharitvā oruyha mātu santikaṃ gantvā phalāni mātuyā adāsiṃ; tāni pana mahantāni honti cāṭippamāṇāni. Tato me mātarā ekāsane nisinnāya samasaṭṭhiphalāni khāditāni. Mayā ekucchaṅgena ānītaphalesu sesakāni kulasantake gāme khuddakamahallakānaṃ ahesuṃ. Amhākaṃ gharaṃ soḷasahatthaṃ, sesaparikkhārabhaṇḍakaṃ apanetvā kapiṭṭhaphaleheva yāva chadanaṃ pūritaṃ. Tato atirekāni gahetvā gehadvāre rāsiṃ akaṃsu. So asītihatthubbedho pabbato viya ahosi. Kiṃ īdisaṃ, bho sakkā, saddahitunti?
一个仆人说：‘母亲哟，我曾在园中采摘猴果，遍体疲惫。’那位未能得到另一种猴子果实的采摘者，便认为是派遣了我。于是我前去，欲攀树而上，未能成功，便用双脚紧抓自己，像锤子般向树上用力一击；接着，沿着枝头走动，采摘果实，但无法下树，便回家拿凳子爬上母亲的身边，将果实献给母亲；那些果实十分硕大，约指掌大小。然后我的母亲坐在一边，吃下了六十余个果实。我用一个篮子盛放采来的剩余果实，在乡村中只有小孩们去取。我们的家有十六只手，盛放余物的容器带过来，装满了猴果。进而拿更多果实，堆放在门口成堆。如同七十肘长的山峰一般。问道：‘诸君，这样用手可以拿得住吗？’
Gāmikamahallako tuṇhī nisīditvā sabbesaṃ kathāpariyosāne pucchito āha – ‘‘evaṃ bhavissati tātā, mahantaṃ raṭṭhaṃ, raṭṭhamahantatāya sakkā saddahitu’’nti. Yathā ca tena, evaṃ sesehipi tathārūpāsu nikkāraṇakathāsu kathitāsu āha – mayhampi tātā suṇātha, na tumhākaṃyeva kulāni, amhākampi kulaṃ mahākulaṃ, amhākaṃ pana avasesakhettehi kappāsakhettaṃ mahantataraṃ . Tassa anekakarīsasatassa kappāsakhettassa majjhe eko kappāsarukkho mahā asītihatthubbedho ahosi. Tassa pañca sākhā, tāsu avasesasākhā phalaṃ na gaṇhiṃsu, pācīnasākhāya ekameva mahācāṭimattaṃ phalaṃ ahosi. Tassa cha aṃsiyo, chasu aṃsīsu cha kappāsapiṇḍiyo pupphitā. Ahaṃ massuṃ kāretvā nhātavilitto khettaṃ gantvā tā kappāsapiṇḍiyo pupphitā disvā ṭhitakova hatthaṃ pasāretvā gaṇhiṃ. Tā kappāsapiṇḍiyo thāmasampannā cha dāsā ahesuṃ. Te sabbe maṃ ekakaṃ ohāya palātā. Ettake addhāne te na passāmi, ajja diṭṭhā, tumhe te cha janā. Tvaṃ nando nāma, tvaṃ puṇṇo nāma, tvaṃ vaḍḍhamāno nāma, tvaṃ citto nāma tvaṃ maṅgalo nāma, tvaṃ poṭṭhiyo nāmāti vatvā uṭṭhāya nisinnakeyeva cūḷāsu gahetvā aṭṭhāsi. Te ‘‘na mayaṃ dāsā’’tipi vattuṃ nāsakkhiṃsu. Atha ne kaḍḍhanto vinicchayaṃ netvā lakkhaṇaṃ āropetvā yāvajīvaṃ dāse katvā paribhuñji. Evarūpiṃ kathaṃ tathāgato na bhāsati.
村里一位长老独自坐着，待所有话讲毕，问道：‘如此吧，诸位，伟大的国土，是否可凭其伟大确实相信呢？’对他说，与之相应，剩余诸多收成之物，以同样方式陈述：“诸位也听闻吧，家族不只是你们的家族，我们也有一个大家庭，我们的家乡地区是最大的棉花产地。在这片种植大片棉花的广袤土地中，生长着一棵约七十肘高的大棉树。树上生有五个枝桠，其中几个枝桠不结果，仅一南部枝桠上有一个大的棉球。该棉球分六瓣，六瓣中又有棉絮开花。我曾剥离棉絮，到池塘洗净，见该棉球在树上如同伸展开的手掌，便执起它。这些结满棉球的树枝就成了仆人，他们都丢弃了我。我看不清那么多线头，今日看来，你们就是那些人。你是难德，你是蒲诺，你是瓦德玛诺，你是吉多，你是孟加罗，你是波迪约。”说道此处，他便起身，再次坐下，拿起小棍子，站立着。那些人说：“我们不是仆人”，不能说出话来。之后他们愤怒，确定身份，终生为仆人，受尽虐待。佛陀绝不这样说话。
Dutiyavācā āmisahetucāṭukamyatādivasena nānappakārā paresaṃ thomanavācā ceva, corakathaṃ rājakathanti ādinayappavattā tiracchānakathā ca. Tampi tathāgato na bhāsati. Tatiyavācā ariyasaccasannissitakathā, yaṃ vassasatampi suṇantā paṇḍitā neva tittiṃ gacchanti. Iti tathāgato neva sabbampi appiyavācaṃ bhāsati na piyavācaṃ. Tatiyaṃ tatiyameva pana bhāsitabbakālaṃ anatikkamitvā bhāsati. Tattha tatiyaṃ appiyavācaṃ sandhāya heṭṭhā daharakumāraupamā āgatāti veditabbaṃ.
第二类言说是因为肉欲和灿烂的美色等原因，出现各种各样对他人的辱骂言语，也有关于偷盗和国事的言论，以及引起纷争的言语和背离正道的败坏言论。对此佛陀也不说。第三类言说是依止圣谛的讲述，即使听了百年有加智慧之人也无法达到厌弃。因此佛陀既不说全部让人厌恶的话，也不说全部令人乐欲的话。在第三类里，真正该说的时候才说。在此处，需要知道的是“在那个年轻男孩来到这里时，适合说第三类言说”。
§87
87.Udāhu ṭhānasovetanti udāhu ṭhānuppattikañāṇena taṅkhaṇaṃyeva taṃ tathāgatassa upaṭṭhātīti pucchati. Saññātoti ñāto paññāto pākaṭo. Dhammadhātūti dhammasabhāvo. Sabbaññutaññāṇassetaṃ adhivacanaṃ . Taṃ bhagavatā suppaṭividdhaṃ, hatthagataṃ bhagavato. Tasmā so yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ sabbaṃ ṭhānasova paṭibhātīti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Ayaṃ pana dhammadesanā neyyapuggalavasena pariniṭṭhitāti.
第八十七章。有问曰‘临近之处’是什么意思？答曰‘临近之处’是指凭顿知凡那个如来的辅佐境地。所谓“所知”即所识、知晓、显露的意思。‘法界’是指法的本质。‘具大智慧真实知识’这一术语，是世尊亲证、亲述之法。由此可知，世尊随心所欲所思所愿，如所欲所见那样明了显现，也就是说其一切如同“临近之处”光明显现。所有的其他法皆如此显现。这个法的教导不应从人类的顷刻境界想象或局限之。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 《破除疑障》中部注释
Abhayarājakumārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《无畏王子经》注释完毕。
9. Bahuvedanīyasuttavaṇṇanā9. 《多受经》注释
§88
88.Evaṃme sutanti bahuvedanīyasuttaṃ. Tattha pañcakaṅgo thapatīti pañcakaṅgoti tassa nāmaṃ. Vāsipharasunikhādanadaṇḍamuggarakāḷasuttanāḷisaṅkhātehi vā aṅgehi samannāgatattā so pañcaṅgoti paññāto. Thapatīti vaḍḍhakījeṭṭhako. Udāyīti paṇḍitaudāyitthero.
第八十八章。据此读得，是《众感疾苦经》。其中说“五根盔甲”名称由来，称“五根”是该名称。由具有如房屋基座、木桩、鞭子、棍棒、瓦片等组成的五个部件构成的整体，即被称为“五根”。“根甲”是指大增长最强者之意。“乌达医”是尊者乌达医长老的名字。
§89
89.Pariyāyanti kāraṇaṃ. Dvepānandāti dvepi, ānanda. Pariyāyenāti kāraṇena. Ettha ca kāyikacetasikavasena dve veditabbā. Sukhādivasena tisso, indriyavasena sukhindriyādikā pañca, dvāravasena cakkhusamphassajādikā cha, upavicāravasena ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā somanassaṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicaratī’’tiādikā aṭṭhārasa, cha gehassitāni somanassāni, cha nekkhammasitāni somanassāni, cha gehassitāni domanassāni, cha nekkhammasitāni domanassāni, cha gehassitā upekkhā, cha nekkhammasitāti evaṃ chattiṃsa, tā atīte chattiṃsa, anāgate chattiṃsa, paccuppanne chattiṃsāti evaṃ aṭṭhavedanāsataṃ veditabbaṃ.
第八十九条 周旋者因缘。所谓二者之乐者，即为二乐。周旋者，则以因缘为义。此处以身心二类辨别之。以乐等为义，有三；以根为义，乐根等五；以门为义，眼触等六；以感触为义，诸如『以眼见色，安乐之所住色彼周旋』等共十八；以居家为义，有六安乐；以出家为义，有六安乐；以居家为义，有六不安乐；以出家为义，有六不安乐；以居家为义，有六舍弃；以出家为义，有六舍弃，如此三十六；过去三十六，未来三十六，现在三十六，共三十六，以此八受之数当知。
§90
90.Pañca kho ime, ānanda, kāmaguṇāti ayaṃ pāṭiekko anusandhi. Na kevalampi dve ādiṃ katvā vedanā bhagavatā paññattā, pariyāyena ekāpi vedanā kathitā. Taṃ dassento pañcakaṅgassa thapatino vādaṃ upatthambhetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.
第九十条 沙利子，此即五欲乐之一注解。非仅二乐为首，世尊列受为五乐之一，亦依因缘分类不论。为证五部诸结集论旨，世尊乃开示此说。
Abhikkantataranti sundarataraṃ. Paṇītataranti atappakataraṃ. Ettha ca catutthajjhānato paṭṭhāya adukkhamasukhā vedanā, sāpi santaṭṭhena paṇītaṭṭhena ca sukhanti vuttā. Cha gehassitāni sukhanti vuttāni. Nirodho avedayitasukhavasena sukhaṃ nāma jāto. Pañcakāmaguṇavasena hi aṭṭhasamāpattivasena ca uppannaṃ vedayitasukhaṃ nāma. Nirodho avedayitasukhaṃ nāma. Iti vedayitasukhaṃ vā hotu avedayitasukhaṃ vā, taṃ niddukkhabhāvasaṅkhātena sukhaṭṭhena ekantasukhameva jātaṃ.
接连更现美好纯净，及为精进不懈者。此指第四禅止后，苦乐二结暂息之受，此受以清静尊贵说为乐。居家安乐者六，断灭乐称为非感受乐。依五欲乐及八定乐有之受乐云。断灭乐名为非感受乐。是以，不论感受苦乐，或断灭乐，皆以离苦境界之乐为纯乐。
§91
91.Yatthayatthāti yasmiṃ yasmiṃ ṭhāne. Sukhaṃ upalabbhatīti vedayitasukhaṃ vā avedayitasukhaṃ vā upalabbhati. Taṃ taṃ tathāgato sukhasmiṃ paññapetīti taṃ sabbaṃ tathāgato niddukkhabhāvaṃ sukhasmiṃyeva paññapetīti. Idha bhagavā nirodhasamāpattiṃ sīsaṃ katvā neyyapuggalavasena arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesīti.
第九十一条 任处任所，安乐现前，即感受乐或非感受乐。如此如来称之为乐境，悉以离苦所乐境示现。此时世尊断尽止息之境，以须陀洹果合称阿拉汉集，以断灭极处之说而终结教法。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 《破除疑障》中部注释
Bahuvedanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《多受经》注释完毕。
10. Apaṇṇakasuttavaṇṇanā10. 《无疑经》注释
§92
92.Evaṃme sutanti apaṇṇakasuttaṃ. Tattha cārikanti aturitacārikaṃ.
第九十二条 诸此如是闻法，名曰未尽经。经中称行者无病者。
§93
93.Atthi pana vo gahapatayoti kasmā āha? So kira gāmo aṭavidvāre niviṭṭho. Nānāvidhā samaṇabrāhmaṇā divasaṃ maggaṃ gantvā sāyaṃ taṃ gāmaṃ vāsatthāya upenti, tesaṃ te manussā mañcapīṭhāni pattharitvā pāde dhovitvā pāde makkhetvā kappiyapānakāni datvā punadivase nimantetvā dānaṃ denti. Te pasannacittā tehi saddhiṃ sammantayamānā evaṃ vadanti ‘‘atthi pana vo gahapatayo kiñci dassanaṃ gahita’’nti? Natthi, bhanteti. ‘‘Gahapatayo vinā dassanena loko na niyyāti, ekaṃ dassanaṃ ruccitvā khamāpetvā gahetuṃ vaṭṭati, ‘sassato loko’ti dassanaṃ gaṇhathā’’ti vatvā pakkantā. Aparadivase aññe āgatā. Tepi tatheva pucchiṃsu. Te tesaṃ ‘‘āma, bhante, purimesu divasesu tumhādisā samaṇabrāhmaṇā āgantvā ‘sassato loko’ti amhe idaṃ dassanaṃ gāhāpetvā gatā’’ti ārocesuṃ. ‘‘Te bālā kiṃ jānanti? ‘Ucchijjati ayaṃ loko’ti ucchedadassanaṃ gaṇhathā’’ti evaṃ tepi ucchedadassanaṃ gaṇhāpetvā pakkantā. Etenupāyena aññe ekaccasassataṃ, aññe antānantaṃ , aññe amarāvikkhepanti evaṃ dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo uggaṇhāpesuṃ. Te pana ekadiṭṭhiyampi patiṭṭhātuṃ nāsakkhiṃsu. Sabbapacchā bhagavā agamāsi. So tesaṃ hitatthāya pucchanto ‘‘atthi pana vo gahapatayo’’tiādimāha. Tattha ākāravatīti kāraṇavatī sahetukā. Apaṇṇakoti aviraddho advejjhagāmī ekaṃsagāhiko.
第九十三条 又释曰：娑伽笈族中彼在家人者，作何故言乎？其人居村边驻止，诸种沙门婆罗门终日行道，晚入村中住止。彼等人以席供座，为足洗净，涂足膏药，予净饮可饮，隔日迎请布施。彼等心悦意和，互相赞叹曰：『村中长老可否看见有所开示？』答曰：『不可也。无长老，则无启示，闻一启示而喜，便授受称“常世”之开示。』隔日他人来问，复问如是，彼复告曰：『是，沙门婆罗门于往昔数日来访，传入口启“常世”为教说而去。』彼等复言：『愚人何知？“世界有灭”方为灭论观之。』如此引导，有人受恒时生灭说，有人受尽尽论，有人受不生不灭说，故六十二见起。然众无一见得以立足。世尊后而往诣。谓彼为利益故，问曰：『村中长老可否』等语。于彼即现出解者、缘者、因者。未增彼，谓不增恶、不瞋之单居者也。
§94
94.Natthi dinnantiādi dasavatthukā micchādiṭṭhi heṭṭhā sāleyyakasutte vitthāritā. Tathā tabbipaccanīkabhūtā sammādiṭṭhi.
第九十四条中论述「无施与等十种事物」为邪见的根本，此义于《沙利子经》中有详尽阐明。因此此处为正见的相对因缘。
§95
95.Nekkhamme ānisaṃsanti yo nesaṃ akusalato nikkhantabhāve ānisaṃso, yo ca vodānapakkho visuddhipakkho, taṃ na passantīti attho. Asaddhammasaññattīti abhūtadhammasaññāpanā . Attānukkaṃsetīti ṭhapetvā maṃ ko añño attano dassanaṃ pare gaṇhāpetuṃ sakkotīti attānaṃ ukkhipati. Paraṃ vambhetīti ettakesu janesu ekopi attano dassanaṃ pare gaṇhāpetuṃ na sakkotīti evaṃ paraṃ heṭṭhā khipati. Pubbeva kho panāti pubbe micchādassanaṃ gaṇhantasseva susīlyaṃ pahīnaṃ hoti, dussīlabhāvo paccupaṭṭhito. Evamassimeti evaṃ assa ime micchādiṭṭhiādayo satta. Aparāparaṃ uppajjanavasena pana teyeva micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā uppajjanti nāma.
第九十五条中论述出家因缘。谓作出家因缘者，非从不善出家相缘起，而是因纯净善行方向。所谓「不观察者」即不相应真法者。自利即自安立，是以立自己，不容他人夺得自我真理。违背他人即他人不能夺得其正见，自守以防篡夺。早前断见时，则因断邪见而正行失去，恶行相随由此生起。如此等七种邪见相续存在。彼此交替生起时，以此邪见为因，多种恶不善法便随之而生。
Tatrāti tāsu tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ laddhīsu. Kaliggahoti parājayaggāho. Dussamatto samādinnoti duggahito dupparāmaṭṭho. Ekaṃsaṃ pharitvā tiṭṭhatīti ekantaṃ ekakoṭṭhāsaṃ sakavādameva pharitvā adhimuccitvā tiṭṭhati, ‘‘sace kho natthi paro loko’’ti evaṃ santeyeva sotthibhāvāvaho hoti. Riñcatīti vajjeti.
其中提及那等邪见者为沙门婆罗门所得，如「劫末」意谓末劫之集，指根本败坏，「劣质者」指定力不佳，偶尔干犯戒律法。独自拘囚，守口如箱，断绝交往，以为“若他无彼彼世间”，则自安如常，称为节俭简朴。谓讥谤者为蔑视鄙弃者。
§96
96.Saddhammasaññattīti bhūtadhammasaññāpanā.
第九十六条中提及「正法相」即表明真实法的相状。
Kaṭaggahoti jayaggāho. Susamatto samādinnoti suggahito suparāmaṭṭho. Ubhayaṃsaṃpharitvā tiṭṭhatīti ubhayantaṃ ubhayakoṭṭhāsaṃ sakavādaṃ paravādañca pharitvā adhimuccitvā tiṭṭhati ‘‘sace kho atthi paro loko’’ti evaṃ santepi ‘‘sace kho natthi paro loko’’ti evaṃ santepi sotthibhāvāvaho hoti. Paratopi ekaṃsaubhayaṃsesu imināva nayena attho veditabbo.
谓夺得胜利者为得胜者。善者为善胜者。两者都完整且清净地坚持「合众与他反对两者」，断舍善恶所执持。无论「若有他世间」或「若无他世间」，皆生利益。由彼此对于两种情况的不同引导，应当得当理解其义。
§97
97.Karototi sahatthā karontassa. Kārayatoti āṇattiyā kārentassa. Chindatoti paresaṃ hatthādīni chindantassa. Pacatoti daṇḍena pīḷentassa vā tajjentassa vā. Socayatoti parassa bhaṇḍaharaṇādīhi sokaṃ sayaṃ karontassapi parehi kārentassapi. Kilamatoti āhārūpaccheda-bandhanāgārappavesanādīhi sayaṃ kilamantassāpi parehi kilamāpentassāpi. Phandato phandāpayatoti paraṃ phandantaṃ phandanakāle sayampi phandato parampi phandāpayato. Pāṇamatipātayatoti pāṇaṃ hanantassapi hanāpentassapi. Evaṃ sabbattha karaṇakārāpanavaseneva attho veditabbo.
第九十七条中详述“作”之多种义：以手作即实际上作成；使令作即用因缘促成；切断即割断他物；伤害即以棒杖击打或放弃；使哀伤即令其因失窃等而心悲；搅扰即因饮食、色身、束缚入室等自己和他人皆困恼；陷阱即陷害他人时自己也被困；杀生即亲手或使令他人杀害。此处作之涵盖种种施为与使令之行为，广义涵义均在其中。
Sandhinti gharasandhiṃ. Nillopanti mahāvilopaṃ. Ekāgārikanti ekameva gharaṃ parivāretvā vilumpanaṃ. Paripanthetiṭṭhatoti āgatāgatānaṃ acchindanatthaṃ magge tiṭṭhato. Karoto na karīyati pāpanti yaṃkiñci pāpaṃ karomīti saññāya karotopi pāpaṃ na karīyati, natthi pāpaṃ. Sattā pana karomāti evaṃsaññino hontīti attho. Khurapariyantenāti khuraneminā, khuradhārasadisapariyantena vā. Ekaṃ maṃsakhalanti ekaṃ maṃsarāsiṃ. Puñjanti tasseva vevacanaṃ. Tatonidānanti ekamaṃsakhalakaraṇanidānaṃ. Dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā dāruṇā, te sandhāya hanantotiādi vuttaṃ. Uttaratīre saddhā honti pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā, te sandhāya dadantotiādi vuttaṃ.
它们连接即合于房屋的结合处；完全消除则是彻底消除。一心专注者（即专心持身者）只是围绕同一屋舍而污秽。围绕一周则是停驻，即由此路前往不使断绝的行为。行为者虽作与不作，但如果因有念觉知『我虽作此恶，转为觉知后则不作恶』，则实无恶业。众生因有此念而作恶，故此谓之恶。『犁刃周围』意以犁刃为准，或谓以犁之锋利周缘为准。犁刃是一处利齿，秽物为一堆肉块。它们聚集故称之。『随后因缘』指成为一处利齿的因缘。人们于南岸刚硬残酷，以此结合而说互相殴打等。北岸则宁静柔顺，归依佛、法、僧，故以此结合互相赠予等，有通说。
Tattha yajantoti mahāyāgaṃ karonto. Damenāti indriyadamena uposathakammena. Saṃyamenāti sīlasaṃyamena. Saccavajjenāti saccavacanena. Āgamoti āgamanaṃ, pavattīti attho. Sabbathāpi pāpapuññānaṃ kiriyameva paṭikkhipanti. Sukkapakkhopi vuttanayeneva veditabbo. Sesamettha purimavāre vuttasadisameva.
这里所谓献祭，是施行盛大仪式。『禁戒』指以根欲抑制，通过守斋实行。『节制』指戒律的节制。『诚实守诺』指守真言。『来临』意为到来、发生。常常阻止恶善业的生起。安稳地应依此义理解。后文的余义亦同初义。
§100
100.Natthi hetu natthi paccayoti ettha paccayo hetuvevacanaṃ. Ubhayenāpi vijjamānakameva kāyaduccaritādisaṃkilesapaccayaṃ kāyasucaritādivisuddhipaccayaṃ paṭikkhipanti. Natthibalaṃ, natthi vīriyaṃ, natthi purisathāmo, natthi purisaparakkamoti sattānaṃ saṃkilesituṃ vā visujjhituṃ vā balaṃ vā vīriyaṃ vā purisena kātabbo nāma purisathāmo vā purisaparakkamo vā natthi.
“无因无缘”意指缘是因的说法。两者均现见，如身体恶行等杂染的缘，及身体清净等净化的缘，彼此相互排斥。没有力量、没有精进，没有男子壮健、没有男子勇猛的，就是说没有能令众生杂染或净化的力量、精进，男子壮健、男子勇猛均不存在。
Sabbe sattāti oṭṭhagoṇagadrabhādayo anavasese nidassenti. Sabbe pāṇāti ekindriyo pāṇo dvindriyo pāṇoti ādivasena vadanti. Sabbe bhūtāti aṇḍakosavatthikosesu bhūte sandhāya vadanti. Sabbe jīvāti sāliyavagodhumādayo sandhāya vadanti. Tesu hete viruhanabhāvena jīvasaññino. Avasā abalā avīriyāti tesaṃ attano vaso vā balaṃ vā vīriyaṃ vā natthi. Niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ettha niyatīti niyatatā. Saṅgatīti channaṃ abhijātīnaṃ tattha tattha gamanaṃ. Bhāvoti sabhāvoyeva. Evaṃ niyatiyā ca saṅgatiyā ca bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā. Yena hi yathā bhavitabbaṃ, so tatheva bhavati. Yena no bhavitabbaṃ, so na bhavatīti dassenti. Chasvevābhijātīsūti chasu eva abhijātīsu ṭhatvā sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedenti, aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dassenti.
“众生”指所有从腿、臂指头等无余示现。所有“身”指一根身，两根身等说法。所有“有情”指存在于蛋、窝、壳等中的众生。所有“生命”指稻谷、小麦等类的生命。因有这些因种被认为具生命识。『无力量、无精进』指这些众生无自我资具的持力、力量、勇猛。所谓“规律的结合成熟”指此处之“规律”即规律性，“结合”指各自类别的聚合，体现各异。由此规律、结合及性质等成熟而得各种形态。依所当成即成，不当成即不成。六种识类中，立于六类识领会快乐苦楚，显露非乐非苦之境。
Tattha cha abhijātiyo nāma kaṇhābhijāti nīlābhijāti lohitābhijāti haliddābhijāti sukkābhijāti paramasukkābhijātīti. Tattha sākuṇiko sūkariko luddo macchaghātako coro coraghātako, ye vā panaññepi keci kurūrakammantā, ayaṃ kaṇhābhijāti nāma. Bhikkhū nīlābhijātīti vadanti. Te kira catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti. ‘‘Bhikkhū ca kaṇṭakavuttino’’ti ayañhi nesaṃ pāḷiyeva. Atha vā kaṇṭakavuttikā evaṃ nāma eke pabbajitāti vadanti. ‘‘Samaṇakaṇṭakavuttikā’’tipi hi nesaṃ pāḷi. Lohitābhijāti nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vadanti. Ime kira purimehi dvīhi paṇḍaratarā. Gihī acelakasāvakā haliddābhijātīti vadanti. Iti attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karonti. Nando, vaccho, saṅkicco, ayaṃ sukkābhijātīti vadanti. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā. Ājīvake pana paramasukkābhijātīti vadanti. Te kira sabbehi paṇḍaratarā.
这里所说六类识，名为黑识、青识、红识、黄识、白识、极白识。此中禽类、猪类、猴类、鱼类、盗贼、偷盗者，及其他恶重业者，称为黑识。比库称为青识。他们即投掷于四因缘荆棘上啖食。此即巴利文的“比库青识”。或谓只有荆棘类者名为沙门荆棘。所谓红识乃指尼乾陀众，称一百零一种。昔时居家不服从者称为黄识。此即其因缘所主之最大识。难陀、瓦车、刚毅者称为白识。此亦昔时四类最大识。阿耆婆众称为极白识，为诸识中最大者。
Tattha sabbe sattā paṭhamaṃ sākuṇikādayova honti, tato visujjhamānā sakyasamaṇā honti, tato visujjhamānā nigaṇṭhā, tato ājīvakasāvakā, tato nandādayo, tato ājīvakāti ayametesaṃ laddhi. Sukkapakkho vuttapaccanīkena veditabbo. Sesamidhāpi purimavāre vuttasadisameva.
在此所有众生最初即为禽猪猴等类，之后清净即为释迦沙门，继而清净即为尼乾陀众，随后为阿耆婆弟子，再次为难陀等，最后为阿耆婆。众生得此众生阶层应如实理解稳定不变。后文同样如前文所述。
Imāsu pana tīsu diṭṭhīsu natthikadiṭṭhi vipākaṃ paṭibāhati, akiriyadiṭṭhi kammaṃ paṭibāhati, ahetukadiṭṭhi ubhayampi paṭibāhati. Tattha kammaṃ paṭibāhantenāpi vipāko paṭibāhito hoti, vipākaṃ paṭibāhantenāpi kammaṃ paṭibāhitaṃ. Iti sabbepete atthato ubhayapaṭibāhakā natthikavādā ceva ahetukavādā akiriyavādā ca honti. Ye pana tesaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhāne divāṭṭhāne nisinnā sajjhāyanti vīmaṃsanti, tesaṃ – ‘‘natthi dinnaṃ natthi yiṭṭhaṃ, karoto na kariyati pāpaṃ, natthi hetu natthi paccayo’’ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati , cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti, paṭhamajavane satekicchā honti, tathā dutiyādīsu. Sattame buddhānampi atekicchā anivattino ariṭṭhakaṇṭakasadisā.
在这三种见解中，无有无果见否认果报，无为见是否认行为，无因见则两者都否认。虽然行为被否认，其果报仍然被承认；果报被否认，行为也被承认。由此一切而言，实质上两者皆承认，既无无果论，也无无因论，亦无无为论。然而，凡取此三见为持，昼夜坐卧反复思观者，其心生执邪解，执断言为『无施无受，不作恶业，无因无缘』。由此执著，心念专注，初发心时生一百分别心，继次亦然。第七种佛陀亦有如是无边分别，忧虑犹如凶猛荆棘之苦。
Tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, ekasmiṃ okkantepi dvīsu tīsu okkantesupi niyatamicchādiṭṭhikova hoti, patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca, abhabbo tassa attabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ. Vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavīgopako. Kiṃ panesa ekasmiṃyeva attabhāve niyato hoti, udāhu aññasmimpīti? Ekasmiññeva niyato, āsevanavasena pana bhavantarepi taṃ taṃ diṭṭhiṃ rocetiyeva. Evarūpassa hi yebhuyyena bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthi.
当中或一人领悟，或两人，或三人皆领悟，但在此领悟中，无论二多或三多，皆为固执邪见。有些虽得生天之道及解脱之道，为无缘自性者，不能立刻往生天界，亦不能即得解脱。名为车轮界者，如护地之神。如何单一自性定为固定？譬如对异见视为可乐可喜。因如此种种滋起，彼有为境界不复存在。
Tasmā akalyāṇajanaṃ, āsīvisamivoragaṃ;
故当远离不善之人，犹如远离毒蛇。
Ārakā parivajjeyya, bhūtikāmo vicakkhaṇoti.
须远避恶人，欲執取者当聪慧行。
§103
103.Natthi sabbaso āruppāti arūpabrahmaloko nāma sabbākārena natthi. Manomayāti jhānacittamayā. Saññāmayāti arūpajjhānasaññāya saññāmayā. Rūpānaṃyeva nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotīti ayaṃ lābhī vā hoti takkī vā. Lābhī nāma rūpāvacarajjhānalābhī. Tassa rūpāvacare kaṅkhā natthi, arūpāvacaraloke atthi . So – ‘‘ahaṃ āruppā atthīti vadantānampi natthīti vadantānampi suṇāmi, atthi natthīti pana na jānāmi. Catutthajjhānaṃ padaṭṭhānaṃ katvā arūpāvacarajjhānaṃ nibbattessāmi. Sace āruppā atthi, tattha nibbattissāmi, sace natthi, rūpāvacarabrahmaloke nibbattissāmi. Evaṃ me apaṇṇako dhammo apaṇṇakova aviraddhova bhavissatī’’ti tathā paṭipajjati. Takkī pana appaṭiladdhajjhāno, tassāpi rūpajjhāne kaṅkhā natthi, arūpaloke pana atthi. So – ‘‘ahaṃ āruppā atthīti vadantānampi natthīti vadantānampi suṇāmi, atthi natthīti pana na jānāmi. Kasiṇaparikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā taṃ padaṭṭhānaṃ katvā arūpāvacarajjhānaṃ nibbattessāmi. Sace āruppā atthi, tattha nibbattissāmi. Sace natthi, rūpāvacarabrahmaloke nibbattissāmi. Evaṃ me apaṇṇako dhammo apaṇṇakova aviraddhova bhavissatī’’ti tathā paṭipajjati.
第一○三。无有全无色界，是谓无色梵天世界，诸处皆无。谓由禅定心生，名为心所色。由无色禅定所生之分别作色界所现。修习色界定者，于色界生厌弃、离欲与灭断，或得有所得。所谓得者，得色界定。于色界诸禅定则无疑惑，但于无色界有所执著。此心云：「我之无色境虽有人言有有人言无，然本不知实。若有无色境，我当往入；若无，我当生色界梵天。如此未得之法，必依未得而存。」据理者，则少得禅定，亦无疑于色界，但于无色界常有所执。此人复言：「我之无色境虽有人言有有人言无，然本不知实。行境净器，成就第四禅境后，立定无色禅界。若无色界有，我当往入；若无，我生色界梵天。如此未得之法，必依未得而存。」
§104
104.Bhavanirodhoti nibbānaṃ. Sārāgāya santiketi rāgavasena vaṭṭe rajjanassa santike. Saṃyogāyāti taṇhāvasena saṃyojanatthāya. Abhinandanāyāti taṇhādiṭṭhivasena abhinandanāya. Paṭipanno hotīti ayampi lābhī vā hoti takkī vā. Lābhī nāma aṭṭhasamāpattilābhī. Tassa āruppe kaṅkhā natthi, nibbāne atthi. So – ‘‘ahaṃ nirodho atthītipi natthītipi suṇāmi, sayaṃ na jānāmi. Samāpattiṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhessāmi. Sace nirodho bhavissati, arahattaṃ patvā parinibbāyissāmi. No ce bhavissati, āruppe nibbattissāmī’’ti evaṃ paṭipajjati. Takkī pana ekasamāpattiyāpi na lābhī, āruppe panassa kaṅkhā natthi, bhavanirodhe atthi. So – ‘‘ahaṃ nirodho atthītipi natthītipi suṇāmi, sayaṃ na jānāmi, kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭhasamāpattiyo nibbattetvā samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhessāmi. Sace nirodho bhavissati, arahattaṃ patvā parinibbāyissāmi. No ce bhavissati, āruppe nibbattissāmī’’ti evaṃ paṭipajjati. Etthāha – ‘‘atthi dinnantiādīni tāva apaṇṇakāni bhavantu, natthi dinnantiādīni pana kathaṃ apaṇṇakānī’’ti. Gahaṇavasena. Tāni hi apaṇṇakaṃ apaṇṇakanti evaṃ gahitattā apaṇṇakāni nāma jātāni.
第一○四。生灭止灭者谓涅槃，于染污亲近者谓于烦恼轮中。缘结者谓为渴爱之缘结。欢喜者谓以正见欢喜之情。此人修习此法，得与得失皆具。所谓得者，为八种三昧所得。其于无色界无疑，但涅槃有实。彼心云：「我闻灭有亦闻灭无，然自不知晓。成就分为阶乘，增长观慧。若有灭者，我当证阿拉汉，实现般涅槃。若无，我当成就无色界定。」据理者少得一段三昧，亦无疑无色界而涅槃有。复云：「我闻灭有亦闻灭无，然自不知晓，修净器成就八段三昧，成就三昧而增长慧。若有灭者，我证阿拉汉，般涅槃；若无，我当得无色界定。」如是说，此等得失，是谓未得者，盖因执断而未成。
§105
105.Cattārometi ayaṃ pāṭiekko anusandhi. Natthikavādo, ahetukavādo akiriyavādo, āruppā natthi nirodho natthīti evaṃvādino ca dveti ime pañca puggalā heṭṭhā tayo puggalāva honti. Atthikavādādayo pañca eko catutthapuggalova hoti. Etamatthaṃ dassetuṃ bhagavā imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha sabbaṃ atthato uttānamevāti.
本经题名为『四』，此为单一归纳法。所谓『无有论』、『无因论』、『无行为论』、『无归依论』，皆无寂灭，亦无为，是如是说者亦言二者：此五种人中，低下者三种人居其下。所谓『无有论』等五者，仅有四者是实者。为显明此义，世尊由此演说。此处一切皆从义理上明白说出。
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya · 《破除疑障》中部注释
Apaṇṇakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. · 《无疑经》注释完毕。
Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. · 第一品注释完毕。